D. Ioannis Del Castillo Sotomayor I.C. Nobilissimi; Olim Complvtensis Academiæ Antecessoris Primarii; Postmodùm in Gallæciano, Hispalensi, & Granatensi Auditoriis, Regiísque Curiis, successiuè Senatoris Amplissimi; Demum in Supremo Dominicæ Rei, siue Patrimonij Regij Senatu Consiliarij præstantissimi; Opera Omnia, Sive Qvotidianarvm Controversiarvm Ivris Tomi Octo
author: Juan de Castillo Sotomayor
source date: 1658
edition published: 2023-04-06
language: en
availability: Dieses Werk bzw. dieser Inhalt wurde digitalisiert durch die Akademie der Wissenschaften und der Literatur, Mainz und steht unter einer Creative Commons Lizenz: Namensnennung 4.0 International (CC BY 4.0). This work or content, respectively, was digitized by the Akademie der Wissenschaften und der Literatur, Mainz, and is licensed under the terms of a Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0). Esta obra respectivamente este contenido ha sido digitalizado por la Akademie der Wiss (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0)

D. IOANNIS DEL CASTILLO SOTOMAYOR I.C. NOBILISSIMI; OLIM COMPLVTENSIS
ACADEMIÆ ANTECESSORIS PRIMARII, Poſtmodùm in Gallæciano, Hiſpalenſi, & Granatenſi Auditoriis, Regiíſque Curiis, ſucceſſiuè Senatoris Ampliſſimi; Demum in Supremo Dominicæ Rei, ſiue Patrimonji Regij Senatu Conſiliarij præſtantiſſimi;
QVOTIDIANARVM CONTROVERSIARVM IVRIS LIBER QVARTVS:
IN QVO DE CONIECTVRIS ET INTERPRETATIONE Vltimarum Voluntatum, ad alium finem, aliáque methodo quàm hactenus à cæteris factum fuerit, eruditiſſimè tractatur.
Opus reuera Pragmaticis Forenſibus pro interpretatione vltimarum quarumlibet dispoſitionum vtiliſſimum, & Regij Senatus Hispalenſis Deciſionibus plurimis illustratum, cum Summarijs, & Indicibus, ad ſubleuandum Lectoris laborem, opportunis: Nunc recèns Typis Lugdunenſibus editum, ab innumeris veteris præli mendis expurgatum, & Characterum varietate diſtinctis allegationibus non mediocri labore adornatum.

LVGDVNI, Sumptib. Lavr. Anisson, & Io. Bapt. Devenet. M. DC. LVIII: CVM PRIVILEGIO REGIS.

ARGVMENTA OMNIVM CAPITVM, QVÆ in hoc Libro IV. continetur,

Vbi dilucida, & diſtincta traditur ſumma rerum omnium, quæ in vnoquoque peraguntur, at que explicantur principaliter.

- Cap. I. DE præfatione huius tractatus, & fine, atque intentione Authoris præcipua in confectione ipſius, quibus etiam adductus, atque impulſus fuerit, vt coniecturarum, atque interpretationis vltimarum voluntatum diſceptationem, & reſolutionem abſolutam ad eum modum ſuſciperet, nec cuncta euoluere intenderit, quæ ab ipſarum vltimarum voluntatum materias, & tractatum pertinent; qualiter etiam Axiomata illa, ſiue Interpretum placita infinita fere, quæ per manus in propoſito traduntur quotidie, nec hactenus ex profeſſo explicantur ab aliquo, diſtinctione, & reſolutione ordinauerit, & abſoluerit. Rurſus de coniecturis, & materia ſucceſſionis ab inteſtato, & de teſtamentaria ſucceſſione in vniuerſum, omniúmque hæredum inſtitutione: de coniecturis etiam, & materia præteritionis, atque exhæredationis liberorum, & ſubſtitutionum omnium, fideicommiſſorum etiam, Trebellianicæ, & Falcidiæ, & de Legitima, ita remiſſiuè tactum, & ab aliis permultis explicatum ex profeſſo propoſitum, vt circa ea omnia longa ſerie inſiſtere, & latiora commentaria conficere Authorem facili negotio potuiſſe, & conſultò, atque ideò prætermiſiſſe, quod tranſcribendi vitium, ab ipſius inſtituto & conditione multum abhorreat; dilucidè conſtet cuicunque. pag. 1
- Cap. II. Quid voluntas, & vltima voluntas quid? Quid etiam coniectura, & vnde dicta, & quibus modis diffiniatur, ſeu deſcribatur, & quotuplex. Interpretatio rurſus quid ſit, & quibus modis accipiatur, quotuplex, & in quot ſpecies diſtinguatur. Denique, quid præſumptio, & quotuplex, & qualiter multis modis diffiniatur, ſeu deſcribatur, & an dici valeat interpretatio, breuis & dilucida explanatio, & reſolutio. p. 9
- Cap. III. Quot ſint ſpecies vltimæ voluntatis, & de diuiſione communi in quatuor ſpecies, Teſtamentum ſcilicet, Codicillum, Donationem cauſa mortis, & Epiſtolam fideicommiſſariam; ac denique de materia & tractatu abſoluto vniuſcuiuſque actum plena manu ab his, qui hoc loco aggregantur, atque commemorantur. p. 15
- Cap. IV. Ambiguum, obſcurum, dubium, & incertum quid, & quemadmodum inter ſe diſtinguantur, atque accipiantur, & vnde proficiſcantur; qualiter etiam eiſdem interpretatione, atque coniectura congrua conſuli, & prouideri valeat in caſu dubio, & ab aliis iuris Interpretibus quemadmodum accipiatur, atque explicetur; ibidem denique, ſententia Authoris in articulis propoſitis adducitur. p. 18
- Cap. V. Ex voluntate, & poteſtate, & forma, aut ſolemnitate cùm actus omnes humani conficiantur, & perficiantur, & quolibet eorum deficiente corruant, prout nouiter explicatur per Authorem in eo dubio, an ſint duo tantum, vel tria, quæ actus perficiunt, antequam ad interpretationem, & coniecturas vltimæ voluntatis, & diſpoſitionis cuiuſque deueniatur; præmittendum, atque inquirendum ante omnia, vtrum in actu, de quo quæritur, ea interuenerint, necne. Diſpoſitio etiam quæcunque quemadmodum ad limites poteſtatis diſponentis, & iuris diſpoſitionis debeat reſtringi, aut etiam vitiari, vel ad modum iuris reduci, ſi legibus contraria fuerit. Rurſus, donatione facta alicui, & filiis ſuis; vel ſibi, & filiis ſuis, vel vt bona, quæ donantur, remaneant ſibi, & filiis ſuis, vtrum poſſit donatarius in bonis donatis, [Vide infrà, lib. 5. c. 68. per totum.] aliquem ex filiis meliorare, ſiue eiſdem quouis modo præiudicare: vel an debeant æqualiter bona ipſa filiis omnibus remanere; vbi & de altercationibus Doctorum in dubio ſimili, an ſi pater acquirat feudum, vel emphyteuſim pro ſe, & filiis, poſſit in eo eiſdem præiudicare, vel vnum ex filiis meliorare, & Senatus Regij Hiſpalenſis in caſu ex facto occurrenti definitio, atque deciſio adducto. Deinde, vtrùm donatio facta alicui, vt poſt eius mortem teneretur reſtituere alteri, donantis, & donatarij conuentione reuocari poſſit ad detrimentum eius, cui facienda erat reſtitutio: vbi eiuſdem Regij Hiſpalenſis Senatus definitio alia proponitur, cùm agitata eſſet quæſtio vinculi irreuocabiliter conſtituti, & primi vocati conſenſu ab inſtitutore reuocati; ac demum l. quoties. C. de donat. quæ ſub modo. & l. 7. titulo 4. partita 5. deciſio, exornata nonnullis remiſſiuè: & donatione facta vxori à fratre, vel conſanguineo mariti, cui in effectu acquiratur, & de Senatus Regij Hiſpalenſis definitione alia in eo dubio. pag. 22.
- Cap. VI. Ex verbis quemadmodum voluntas teſtatoris colligi, atque ipſius, & alterius cuiuſque in diſpoſitione qualibet mens deprehendi valeat iuridicè: quanti etiam æſtimari debeant verba in hoc tractatu, vt voluntatis teſtatoris congrua interpretatio, atque iuridica coniectura poſſit deduci, & quemadmodum verba ipſa interpretatione actus cuiuſlibet inſpici ante omnia, & cæteris aliis præualere debeant; vbi denique ex vi verborum infertur ad multa, quæ alibi non inuenientur ita plenè exornata, nec coaceruata: & Petri Surdi ex eodem verborum effectu, & axiomate adeò vſitato, & communi, in conſilio 129. libro primo, placita nonnulla, vtrùm inquam ſubſtitutio omiſſa à Notario, & error ipſius Notarij, ſiue ab eo non ſcriptum, teſtibus probari poſſit? commemorantur breuiſſime. Et de hoc vltimo, an, & quando corrigi poſſit error Notarij, & quot teſtibus probari; vide Stephanum Gratianum, deciſione 161. 163. & 166. p. 36
- Cap. VII. Ex mente quemadmodum coniectura deduci, atque interpretatio fieri valeat in teſtamentis, & vltimis voluntatibus, vt iuridice, ac verè procedatur, nec aliquo pacto in interpretatione erretur. Mens etiam teſtatoris, ſiue diſponentis alterius cuiuſlibet, quanta cum diligentia inquiri, atque elici debeat; vbi de vi, & effectu mentis in materia coniecturali, aggregantur nonnulla, & placita illa Doctorum in effectu contraria, & adeò vſitata, vt per manus tradantur quotidie, mentem magis attendi, quam verba, ſiue verbis præualere mentem in omni materia; è contrario autem, verba potius ſpectanda, quam mentem, quemadmodum conciliari, ac intelligi valeant, vt res ipſa diſtinctius explicata remaneat, quam antea fuiſſet. Ac denique in eodem articulo, quo inter mentem, & ſcriptum, & vtri potius ſtandum, controuerti ſolet, cùm mens, & verba inter ſe non conueniunt, aut cum repugnant, vel res dubia videtur; quæ hactenus ſcripta fuerant variis in locis, diligenti ſtudio, & Authorum omnium lectura enucleantur. p. 40
- Cap. VIII. Ex voluntate diſponentis, non modo expreſſa, ſed etiam tacita, quemadmodum interpretatio fieri, atque coniectura deduci valeat in teſtamentis, & vltimis voluntatibus: Deinde, quam verum ſit, atque ab Interpretibus noſtris exornatum, voluntatem teſtatoris, ſiue tacitam, ſiue expreſſam, prædominari in omnibus, & tanquam reginam primum locum obtinere, & ideo præcipue ſpectandam, atque obſeruandam. Denique, an fideicommiſſa ex ſola voluntate, etiam abſque verbis diſpoſitiuis, ſiue expreſſis inducantur (id quod vulgò circunfertur quotidie) ſiue qualiter conciliari debeant placita illa communia, ac etiam contraria Interpretum noſtrorum, qui aliquando tradiderunt, fideicommiſſa non induci, niſi expreſſe de voluntate teſtatoris appareat, nec dici adeſſe, ſi teſtamenti verbis non demonſtrentur. Aliquando verò ex ſola voluntate, etiam ceſſantibus verbis, induci, & conſiſtere aſſeuerarunt (idque magis communiter) vbi omnium fere hucuſque Scribentium obſeruationes in medium proferuntur, & articuli præfati communis, & vera reſolutio probatur. p. 45
- Cap. IX. Ex eodem capitis præcedentis tractatu, & materia, atque de fideicommiſſis, & primogeniis ex coniecturis inducendis, vel non inducendis; & vtrum in caſu ex facto occurrenti in Regio Hiſpalenſi Senatu, & communi Senatorum placito definito, maioratum perpetuum inſtitutum videri, ac in futurum inducendum, iuridice ſtatutum fuerit; vbi ipſius Senatus deciſio proponitur, & nonnulla ingenti ſtudio, & labore perpenduntur, quæ in praxi vtilia, & conducibilia eſſe poterunt quotidie, prout hic videbitur: & de eadem huiuſce cap. præcedentis materia, vide etiam infrà, cap. 69. libri 5. p. 50
- Cap. X. Dubiæ, ſiue ambiguæ voluntatis teſtatoris, aut alterius diſponentis interpretatio, quemadmodum debeat iuridicè fieri, & an ſemper in dubiis, & in ambiguo, & nunquam in claris; ad l. ille aut ille, §. cum in verbis, & l. non aliter, ff. de legatis 3. ex quarum, & l. 5. tit. 33. partita 7. deciſione adnotantur, atque deducuntur nonnulla, quæ ita dilucide & diſtinctè nullus hactenus adnotauerat: quando etiam ob mentem teſtatoris præſumptam, atque aliis de cauſis, ſiue ex ſolis coniecturis liceat in teſtamentis à propria verborum ſignificatione recedere, & quæ dicatur propria, & impropria ſignificatio. Denique, & Senatus Regij Hiſpalenſis in materia vnius ſpeciei monetæ pro alia ſoluendæ, vel debitoris pecuniæ in ſcutis auri, volentis in quocunque genere pecuniæ creditori perſoluere: & authent. hoc niſi debitor, & l. eum à quo, C. de ſolut. materia; egregia & notanda, atque vberior, quàm alibi eſſet, definitio proponitur: & l. 2. §. item varus, ff. de aqua pluuia arcenda, explanatur, & exornatur nonnullis. p. 64.
- Cap. XI. Taſtatoris mens, ſeu voluntas, ac diſpoſitio quælibet, an, & qualiter elici, atque interpretationem recipere valeat ex eo, quod contenditur teſtatorem voluiſſe, vel intendiſſe, ipſum tamen in dispoſitionem tranſiſſe non apparet, ſiue non oſtenditur: vbi Author ex propoſito inſiſtit circa vulgatam, & aſſiduam allegationem l. quidam cum filium, ff. de hæred. inſtit. quod non ſufficit dicere, ita teſtatorem voluiſſe, niſi eius voluntas tranſiuerit in diſpoſitionem; vel quod tacita voluntas, quæ non tranſiuit in diſpoſitionem, non ſpectatur: & ipſam dilucidè, atque originali Scribentium omnium lectura exornat. p. 76.
- Cap. XII. Teſtatoris dubia diſpoſitio, & qualiter elici, atque interpretationem recipere debeat ex eo, quod teſtator veriſimiliter diſpoſuiſſet, aut reſpondiſſet, ſi de eo meminiſſet, interrogatuſve fuiſſet, & ob eam præſumptam mentem, vtrum id velut expreſſum diiudicari valeat; ſiue præfatum Interpretum omnium axioma; adeò vſitatum, & maximè apud Conſulentes aſſiduum, vt per manus tradatur quotidie, & nullum ſit frequentius, nec vtilius in interpretatione vltimarum voluntatum (vt ipſi exiſtimant) quemadmodum explanari iuridicè poſsit, vt omnia in eo articulo neceſſaria tradantur, neo rationum plurium, quæ in contrarium expendi poſſe videntur (& à nonnullis expenduntur contra Communem) aliqua vrgeat: vbi in effectu quæ ad hæc ſpectant, diſtinctius, & aliter quam hactenus factum eſſet, exornata, atque explicata relinquuntur; & aſſumptum metipſum, quod diſpoſitio quælibet recipit interpretationem, prout eſt veriſimile diſponentem fuiſſe reſponſurum, ſi fuiſſet interrogatus; quando in omni actu, & materia locum obtineat, diligenter, & abſolutè reſoluitur. p. 80.
- Cap. XIII. Ex eadem cap. præcedentis materia, & regula illa, qua de interpretatione agitur à veriſimilimente diſponentis, & ab eo, quod veriſimiliter reſponſurus fuiſſet teſtator, ſi fuiſſet interrogatus; vbi in ea quæſtione, vtrum is, qui nominare poteſt in ſecundam, vel tertiam perſonam, aut vitam, nominare valeat animam ſuam pro ſecunda, vel tertia perſona, aut vita, vel inſtituendo hæredem animam ſuam, videatur eam nominare, (in qua præfata illa coniectura, ſi teſtator fuiſſet interrogatus, &c. Interpretes nonnulli adducuntur) Senatus Regij Hiſpalenſis definitio in terminis Aluari Valaſci conſultatione 193. contraria proponitur, & ita eleganter, atque egregiè exornatur, & comprobatur, vt in futurum placitura videatur: Ibidem etiam explicatur text. in. cap. primo. §. donare qualit. olim poter. feud alienari & iurium quorundam allegationes vulgatæ, videlicet l. veteribus, ff. de pactis, l. finalis, C. de ſacroſ. Eccleſ. l. hæreditatum; ff. de ædilitio edicto, explanatur nonnullis: ac denique emphyteuſis materia quibuſdam generaliter prolatis non inutiliter condecoratur. p. 86.
- Cap. XIV. Ex regulis quibuſdam, atque Interpretum omnium generalibus adeò, & aſſiduis pronuntiatis, vt per manus ipſa tradantur quotidie, & nulla in hoc tractatu ſint frequentiora, plena tamen periculi; niſi temperentur, atque ad certos terminos, ſiue doctrinas reducantur, videlicet; Teſtator hoc non dixit, ergo neque nos dicere debemus. Testator quod non loquitur; velle non præſumitur, cum facile illi fuit exprimere, & diſponere, & non expreßit. Item Subſtitutio de te non loquitur, ſiue non loquitur in iſto caſu: ac denique Diſpoſitio vbi generaliter loquitur, nec diſtinguit, nes nos etiam diſtinguere debemus; quemadmodum pro vltima quacunque voluntate coniecturanda, atque iuridicè interpretanda vti, & adduci debeamus, ne nos decipiant; an etiam, & qualiter procedant? Vbi eorum omnium diligens, & diſtincta traditur reſolutio, & vulgatiſſimum illud Scribentium axioma, ex l. vnica, §. ſin autem ad deficientis, C. de caduc. toll. deductum, de quo ſuprà, exornatur, atque declaratur dilucidè. Denique in eo articulo, vtrum fideiuſſor appellare poſſit à ſententia lata contra principalem: & quando fideiuſſor contractus, vel iudicij teneatur, & contra eum non citatum fiat executio ſententiæ latæ contra principalem abſque nouo proceſſu, & libello (qui occaſione dictarum generalium regularum ſuſcipitur) ad deciſionem Senatus Regij Hiſpalenſis infertur in caſu occurrenti, vt hic videbitur. p. 93
- Cap. XV. Ex caſu omiſſo, veriſimiliter tamen, atque præſumptiuè (vt creditur) ſubintellecto, quemadmodum duci, atque excitari debeamus, ne erremus, & coniectura voluntatis deduci, atque interpretatio iuridicè fieri debeat in fideicommiſſis, ſubſtitutionibus, & teſtamentaria diſpoſitione quacunque; inde & conſequenter, vulgatiſſimum illud Interpretum Axioma, quod caſus omiſſus in omni materia, & diſpoſitione, & maximè in vltimis voluntatibus pro omiſſo habetur regulariter, aliquando verò haberi poſſit, ac debeat pro expreſſo: quibus regulis, atque doctrinis circumſcribi valeat, vt in tuto eatur, & Interpretum omnium prolixa adeò commentaria, ad ſummam, & reſolutiones certas reducantur. Hæredis deinde inſtitutio, & ſubſtitutio directa, & non directa, fideicommiſſaria quoque diſpoſitio quæcunque, an ex veriſimili mente, & coniectura voluntatis extendatur de caſu ad caſum, & de perſona ad perſonam, an ſolis etiam coniecturis, & præſumptionibus aliquid inducat; vbi horum omnium diligens, & diſtincta traditur reſolutio. pag. 100.
- Cap. XVI. Ex eadem cap. præcedentis ma [Vide infra, lib. 5. c. 7. per totum.]teria, & caſus omiſſi, vel expreſſi tractatu, vbi in caſu ex facto occurrenti in Regio Hiſpalenſi Senatu, & propter ſui grauitatem admodum controuerſo, ac in articu [De melioratione Tertij, & remanentis Quinti, & adiectio remanentis, quid operetur? vide etiam infrà hoc eod. lib. cap. 35. num. 53.]lo illo, vtrum melioratio Tertij & Quinti in contractu inter viuos facta, reuocari valeat reſpectu Quinti, quando cum Tertio ex cauſa oneroſa fuit inita, vel interceſſit traditio; & quando ex Tertio, & remanente Quinti facta fuiſſet duntaxat; adiectio illa remanentis, quid operetur, & an in fauorem aliorum diſponendi facultatem inducat; eiuſdem Regij Senatus definitio adducitur, & egregie corroboratur. In altero denique articulo, vtrum melioratio Tertij & Quinti extrahenda non ſit ex dote, vel donatione propter nuptias, vel alia donatione ad collationem adducta, ſiue computatio qualiter facienda ſit pro deductione Tertij & Quinti, quoties præceſſit donatio, vel melioratio; ipſiusmet Senatus definitio altera in eadem cauſa commemoratur; & lex 25. Tauri, accuratius, atque elegantius, quàm hactenus factum fuiſſet, enucleatur, & ad caſum expenditur, quo ipſi filio meliorato, aliquid antea donatum fuerat, vel propter meliorationem traditum. p. 116.
- Cap. XVII. Ex coniecturali, & præſumpto, quemadmodum voluntas teſtatoris elici, atque interpretatio fieri debeat in caſu dubio, ſicque coniecturæ, & præſumptiones quanti æſtimari debeant, pondúsque habeant in teſtamentis, & vltimis voluntatibus interpretandis. Expreſſum etiam, an illud eſſe dicatur, quod ex præſumptionibus conſtat, & coniecturis, & quot modis expreſſum aliquid, ſiue tacitum dicatur in iure. Indéque, an expreſſa voluntas dici valeat ea, quæ ex coniecturis & præſumptionibus deducitur (id quod Interpretes omnes, ac maximè Conſulentes enuntiant frequentiſſimè.) Rurſus, quàm verum ſit, expreſſionem eius, quod tacite ineſt, nihil operari; taciti etiam, & expreſſi idem eſſe iudicium, eandémque virtutem, & quando expreſſum ſilere faciat tacitum: quæ iuris axiomata, quacunque in materia neceſſaria ſunt. pag. 133
- Cap. XVIII. Voluntas teſtatoris cum ex coniecturis, atque præſumptionibus tacitè, & coniecturaliter colligitur, quales debeant eſſe coniecturæ ipſæ, & præſumptiones, maximè vt ſint eiuſdem virtutis, & ita operentur, ac ſi expreſſa interueniſſet diſpoſitio, an etiam vrgentes, neceſſariæ, & velut concludentes requirantur, nec fragiles ſufficiant, aut leues. Rurſus, coniecturæ eædem, an ex verbis expreſſis in teſtamento, ſiue ex aliis, quæ diſpoſita proponuntur, deduci debeant, aliundéve, etiam extra teſtamentum elici valeant iuridicè, & quemadmodum teſtatoris voluntas declaretur, atque colligatur ex his, quæ dicta, vel facta ſunt ante, vel poſt teſtamentum. Denique, ne in coniecturanda, atque interpretanda mente teſtatoris erretur (in qua Aduocati, & Iudices decipiuntur ſæpiſſimè) quàm cautè, & diligenter debeat procedi. p. 142
- Cap. XIX. De probanda vltima voluntate, & diſpoſitione quacunque teſtamentaria per coniecturas, quæ ſubſtantiam, vel accidentia diſpoſitionis concernunt, & de ipſis coniecturis probandis, ex quibus elici voluntatem contenditur, cum agitur, tam inducendo nouam voluntatem, quam declarando eam, quæ iam inducta fuit; cum etiam de probatione eius inquiritur, quod per errorem à Notario omiſſum, aut non ſcriptum, vel aliter prolatum; qui requiratur teſtium numerus regulariter? vbi in effectu, quæ variis in locis iuris Interpretes adnotarunt, ſuo ordine, & diſtinctè traduntur, & ita digeruntur, vt quotidianis, & practicis negotiis vtilia admodum ſint futura; ac alia Petri Surdi conſilium 129. lib. 1. in hac materia magis ponderatur, & commendatur, de quo etiam ſuprà per tranſitum, cap. 6. huiuſce libri, & tractatus. p. 149.
- Cap. XX. De voluntate teſtatoris quotieſcunque quæſtio non eſt, ſed de aliis circunſtantiis, aut qualitatibus extrinſecis quibuſcunque probandis tractatur, veluti quod conditum fuerit teſtamentum (quod in dubio conditum non præſumitur) quod ſolemnis numerus teſtium, aliáve ſolemnitas interuenerit (quæ etiam in dubio non præſumitur;) Tabellionem etiam, aut plures teſtes in loco conditi teſtamenti, aut codicilli, adinueniri non potuiſſe, teſtamentum amiſſum fuiſſe, teſtium rogitum præceſſiſſe, teſtatorem ſanæ mentis fuiſſe, ciues, aut oppidanos eſſe teſtes adhibitos, & alia ſimilia. Qui teſtium numerus, requiratur, & an duo tantum teſtes ſufficiant. Quid denique dicendum ſit in ea diſpoſitione, qua quis implicitè, vel explicitè per relationem ad aliam ſcripturam, ſchedulam ſcilicet alij traditam, aut concreditam, legat, vel inſtituit, & dicit, quod hæres det quod relictum eſt in ſchedula, quam poſuit teſtator apud P. Guardianum ſancti Franciſci, vel quod in ea contentus ſit hæres. Et vtrum ſufficiat, quod ex comparatione litterarum, vel ex aliis legitimis coniecturis conſtet ſchedulam à teſtatore fuiſſe ſcriptam: vbi prædictorum omnium breuis, atque diſtincta traditur reſolutio, & deciſio illa Bartoli, in l. ſi ita ſcripſero. 38. per illum text. ff. de condit. & demonſtrat. exornatur nonnullis. pag. 156.
- Cap. XXI. Teſtamentum imperfectum imperfectione (vt aiunt) ſiue ratione incompletæ, vel non conſummatæ voluntatis, iuxta exemplum traditum in l. ſi quis cum teſtamentum, ff. de teſtament. & alia ſimilia, quæ Doctores conſtituunt; an vſque adeo inualidum ſit, vt nec fauore piæ cauſæ, nec liberorum ſuſtineatur, etiam quoad perfectè diſpoſita, idque etiam poſt nouam deciſionem l. primæ, titu. 4. lib. 5. nouæ collect. Regiæ: vbi & doctrina illa Bartoli, in l. in teſtamento, per illum text. ff. de fideicommiſſar. libert. quæ piæ cauſæ fauorem concernit (ſed improbatur à multis) & an ſaltem eodem iure Regio attento, valeat ſubſiſtere. Rurſus, teſtamentum perfectum & abſolutum fuiſſe, vtrum præſumi debeat in dubio, dum non conſtiterit, nec probetur, teſtatorem vltra progredi, & ad alia diſponenda, præter iam diſpoſita per eum, procedere voluiſſe. Quandóve teſtatoris voluntas, ſiue diſpoſitio præſumatur perfecta, necne, & quibus regulis, & doctrinis aptius, atque diſtinctius id poſſit explicari, vt etiam poſt deciſionem dictæ l. Regiæ primæ, titu. 4. lib. 5. locum obtineat, ne nos in hac materia coniecturali, & præſumpta decipi aliquando contingat. Sed & teſtatorem, pro perfecta, & abſoluta, diſpoſitionem ſuam habuiſſe, vtrum teſtibus probari poſſit; & an duo tantum teſtes ſufficiant, quemadmodum ſufficere, cùm aliæ qualitates extrinſecæ probantur, capite præcedenti adnotatur. Quid etiam, ſi teſtator iuſſerit Tabellionem vocari, vt de eius ordinatione, & voluntate, quam coram teſtibus iam explanauerat, redigeret teſtamentum in publicam ſcripturam, nec id fuerit factum; an dicatur teſtamentum imperfectum imperfectione, ſiue ratione voluntatis: vbi conſilium Oldradi 119. (quod aſſidue expenditur) illuſtratur, atque explanatur. Demum inquiritur, vtrum teſtamentum non lectum coram teſtibus, & teſtatore, imperfectione voluntatis, an dumtaxat ſolemnitatis, imperfectum dici debeat, ita vt valeat ſaltem quoad piam cauſam, & liberos, & qualiter vtrumque, de iure communi, & de iure Regio procedat? Diligens equidem non modò, ſed & accuratior, atque diſtinctior, quam hactenus tradita fuiſſet, explicatio, & reſolutio. pag. 160.
- Cap. XXII. Ex eadem cap. præcedentis materia, & tractatu, & de codicillo, quem coram teſtatore, & teſtibus non lectum, & conſequenter nec validum; etiam ad pias cauſas, in caſu ex facto occurrenti in Regio Hiſpalenſi Senatu partes litigan [Vide circa eandem materiam huius ca. infra, ca. 72. per totum libri 5.]tes contendebant. Deinde, codicillis hæreditas vtrum hodie de iure huius Regni, poſt nouam deciſionem l. 3. Tauri, directò dari, vel adimi poſſit? & quid inter liberos, & ad pias cauſas? Dotis etiam cauſa, quòd dicatur pia, quomodo intelligendum ſit, & an probetur efficaciter ex iuribus vulgatis, maximeque ex textu in l. cum is, §. ſi mulier. ff. de condictione indebiti. & de diſtinctione communi Doctorum ad eum textum. Teſtator prætereà, an præſumatur ſanæ mentis fuiſſe tempore conditi teſtamenti, vel codicilli, & probatio de ſana mente præualeat in dubio? Sed & ſanæ mentis defectus, an elici valeat ſolum ex eo, quod in articulo mortis conſtitutus teſtator condidit teſtamentum? diſpoſitionem etiam teſtamentariam, & aliam quamcunque circa mortem factam, præſumi à lege dolosè & fraudulenter fieri, quàm vere Angelus putauerit; & contrarium Alexander vtrum rectiùs docuerit? Teſtamentum quoque ad blanditias, ſiue perſuaſiones, & preces, aut etiam ſuggeſtiones alicuius factum, vel mutatum, vtrum de iure firmitatem obtineat, nécne; & quatenus liceat blanditiis alium allicere ad ſic, vel ſic teſtandum, vel ad mutandum teſtamentum præcedens, ipſæquè perſuaſiones iteratæ, & moleſtæ vim habeant coactionis. Rurſus, legitimatio per ampliſſima etiam verba conceſſa, ſed limitata in ſucceſſione, an ſit legitimatio, vel diſpenſatio, & in quo dignoſcatur, atque diſtinguatur vna ab altera? Legitimatus etiam cum clauſula conſueta, vt ſuccedat in eo quod, vel quatenus pater voluerit, aut reliquerit, & ſic cuius ſucceſſio ad voluntatem patris limitatur; diſpenſatus etiam (qualis eſt ſpurius natus ex his, inter quos matrimonium contrahi non poterat) contra voluntatem patris aliquid conſequatur; ſiue poſſit dicere teſtamentum patris nullum, in quo præteritus eſt; aut inofficioſum, ſi exhæredetur; an etiam, in eo, quod ſibi à patre relinquitur, onus, vel grauamen iniungi? Denique, quam verum ſit, quod per codicillos teſtator non videatur receſſiſſe à diſpoſitione teſtamentaria, nec alterare legata in teſtamento relicta, tametſi in eiſdem codicillis legata reliquerit; vbi nonnullis illuſtratur, atque exornatur leg. alumnæ. §. qui filias. ff. de adimend. legat. deciſio. Ac denique horum omnium diligens admodum, & accurata traditur reſolutio, & Senatus Regij Hiſpalenſis in facto propoſito, & lite valde controuerſa, definitiones, ſeu deciſiones egregiæ proferuntur; & legitimationis articulus, ingenti ſtudio, & Interpretum omnium prolixa, & originali lectura diſcutitur. p. 181.
- Cap. XXIII. Coniecturæ, & præſumptiones plures, ac etiam diuerſæ, & contrariæ, cum ex teſtamento, vltimáve diſpoſitione quacunque apparent, & deteguntur; qualiter in coniecturanda, atque interpretanda mente, & voluntate teſtatoris dubia procedi debeat, ſiue quibus regulis, atque doctrinis coniecturæ ipſæ contrariæ terminari valeant, ne erretur, & iuridicè fiat. An etiam, & quando coniectura vna, ſiue præſumptio tollat aliam, ſiue altera validior, & potentior quæ dicatur. p. 211.
- Cap. XXIV. De coniecturis, & earum æſtimatione cum agitur, voluntatis quæſtionem, vt plurimùm arbitrio. Iudicis eſſe, quemadmodum accipiatur, & intelligatur. Rurſus, de præcedentia, ſiue victoria coniecturatum, & de ordine ſuperioritatis ipſarum, ad l. ſi ſeruus plurium, §. vltim. ff. de legatis primo, & de ſententia, & reſolutione Authoris, breuis, & notanda reſolutio, atque explanatio. pag. 214
- Cap. XXV. Ex eadem cap. præcedentium materia, & in conflictu coniecturarum contrariarum circa vltimarum voluntatum interpretationem victoria, ſiue præcedentia; vbi in caſu ex facto in Regio Hiſpalenſi Senatu occurrenti, egregia admodum, & notanda Senatus eiuſdem definitio proponitur. Conditionis etiam caſualis, poteſtatiuæ, & mixtæ materia breuiter commemoratur, & quando vnaquæque harum ex præſumpta teſtatoris voluntate pro impleta habeatur, vel non. Rurſus, præceptum ſeu conditio contrahendi, vel non contrahendi matrimonium cum aliqua certa, & determinata perſona, vel cum aliquo genere perſonarum, qualem de iure firmitatem obtineat. Quid denique, ſi præceptum ipſum de contrahendo matrimonio cum aliquo, vel intra certum tempus, imponitur virgini, quæ propter impedimentum à patre ſibi illatum, adimplere illud non potuerit. Sícque conditio, ſi nupſerit Titio, vel intra certum tempus nupſerit, an habeatur pro impleta, ſi ex voluntate patris alteri nupſit, vel non nupſerit intra terminum ſtatutum, quod patris aſſenſum, ſeu voluntatem expectaſſet (quæ de honeſtate, & ſecundum bonos mores expectari debet omnino, & de conſilio Bertrandi 148. num. 10. lib. 1. Circa quod adnotantur, atque ingenti ſtudio conſiderata traduntur nonnulla, quæ nullibi inuenientur hactenus ſic obſeruata, nec reſoluta. pagina 217.
- Cap. XXVI.

- Vxor ad exactionem, & reſtitutionem dotis propter inopiam mariti agens conſtante matrimonio, & quilibet alius creditor, vtrum poſſit bona maioratus, ſibi ex Regia facultate, vel ex diſpoſitione primi inſtitutoris ſpecialiter obligata, & hypothecata exigere, ſtantibus aliis bonis liberis, quæ tamen aliis creditoribus poſterioribus obligata ſunt; atque ita, an l. 2. C. de pignor. & hypothec. conſtitutio, ſiue ex æquitate, & vt poſterioribus, ſicut anterioribus conſulatur creditoribus, nouè introducta deciſio: procedat etiam reſpectu bonorum maioratus, quæ ſpecialiter hypothecata reperiuntur, vt niſi prius ipſis excuſſis, ad generalem bonorum liberorum exactionem procedi non valeat, vel è contra non poſſit creditor, niſi in defectum bonorum liberorum ad bona maioratus deuenire. Rurſus, eiuſdem l. 2. diſpoſitio, vtrum non habeat locum, vbi inter contrahentes aliter cautum fuerit, & quando, & quomodo ipſa procedat. Quando etiam maritus vergere ad inopiam dicatur, vt locus ſit deciſioni l. ſi conſtante, ff. ſolut. matr. & iurium ſimilium in materia loquentium: & ibidem horum omnium ſingularis admodum, & notanda, atque accuratior, quam antea fuiſſet, tradita reſolutio: Regij quoque Hiſpalenſis Senatus definitiones, ſiue deciſiones quatuor præcipuæ in præfatis articulis proferuntur, quæ egregiam reſolutionem multis aliis caſibus, in praxi occurrentibus, in futurum præſtabunt. Sed & poſt peractum, finitúmque cap. iſtud, adduntur, atque diligenter adnotantur nonnulla in eadem l. 29. tit. 11. part. 4. & mariti vergentis ad inopiam, materia, vt ex profeſſo dignoſcatur, in rebus dotalibus, in arrhis etiam, & donationibus propter nuptias, item & in paraphernalibus, & aliis bonis extra dotem, à quo tempore, conſtante, & ſoluto matrimonio, contra mulieres præſcriptio incipere, procedere, ac perfici valeat.
- Quid denique, ſi tertij bonorum mariti poſſeſſores, aduerſus mulieres ipſas; ex titul. C. ſi aduerſus creditorem, iura ſibi, ex tacita, vel ex expreſſa hypotheca, in omnibus bonis mariti competentia præſcribere intenderint; & de conſonantia, atque deciſione l. 8. tit. 29. part 3. cum verbis, & deciſione d.l. 29. tit. 11. part. 4. pag. 231

- Cap. XXVII. Teſtamentum ad interrogationem alterius, & per reſponſionem [Vide infra, cap. 73. per totum, lib. 5.] per verbum, ſic, ſiue nutu, aut ſignis, vel capite annuendo, cum fit, tam inſtituendo, quàm legando, aut fideicommittendo; quemadmodum coniectura voluntatis deduci, atque interpretatio fieri debeat, ne erretur; & de regulis, & doctrinis, quibus duci atque excitari debemus, cum de ſignis, & coniecturis præſumptæ voluntatis agitur in hac materia adeò coniecturali, & præſumpta? An denique, de iure huius Regni poſt leges nouas Regiæ collectionis, aliquid nouum circa hæc fuerit introductum, necne: diligens equidem, & notanda reſolutio, atque explanatio, qua (vt videbis) quamplurima adnotantur, atque ingenti ſtudio explicata relinquuntur, quæ practicis, & quotidianis negotiis admodum erunt vtilia, & conducibilia. pag. 251.
- Cap. XXVIII. Teſtator, an, & quando præſumatur ſanæ mentis fuiſſe, vel non, cum teſtamentum condidit; & de ſignis, & coniecturis, atque præſumptionibus, ex quibus dementia, inſana mens, & furor detegi, ac interpretatio fieri valeat in hac materia iuridice. Rurſus, teſtes ad probandum furorem, vel dementiam, inducti, quo pacto deponere debeant, & quibus maior ſit adhibenda fides, an his, qui de furore, an verò eis, qui de ſana mente deponunt: Notario quoque an credendum ſit atteſtanti in principio teſtamenti teſtatorem eſſe ſanæ mentis. Denique, ſemel furioſus, vel aliter conſtitutus extra ſanam mentem, habens etiam dilucida interualla, an præſumatur poſtea talis, & ſic actus ab huiuſmodi geſtus, vtrum furoris, an dilucidi interualli tempore factus præſumatur, vt valeat, vel non; breuis equidem, & diſtincta, atque vtilis reſolutio; & explanatio, vbi & Senatus Regij Hiſpalenſis in caſu occurrenti definitiones, ſeu deciſiones tres proponuntur. pag. 268
- Cap. XXIX. Pro teſtamento ſuſtinendo, & diſpoſitione qualibet vltima conſeruanda, quemadmodum coniectura ſumi, atque interpretatio fieri debeat regulariter: & quàm verum ſit, ſiue qualiter, & quando locum obtineat vulgatum adeò, & aſſiduum illud Interpretum omnium Axioma, ex l. ſi pars, ff. de inoffic. teſtamen. deductum, vt per manus tradatur quotidie; teſtamento fauendum, & pro eo pronuntiandum in dubio: quod exornatur, atque illuſtratur. Denique, an teſtamentum intelligatur reuocatum, & reuocari valeat per ſolam verbalem reuocationem, ſi teſtator coram legitimo numero teſtium dixerit, ſe nolle valere teſtamentum, antea conditum, nec cauſam expreſſerit; idque maximè, attenta noua deciſione leg. primæ, titu. 4. lib. 5. nouæ collect. Regiæ: vbi Bartoli, & Baldi ſententiæ contrariæ proferuntur, & Regij Hiſpalenſis Senatus in ipſo articulo, & in caſu ex facto occurrenti, deciſio proponitur. Ac denique agitur, an ita, vel alio quouis modo reuocato teſtamento, legata auferantur, vel maneant. p. 284.
- Cap. XXX. In teſtamentis, & vltimis voluntatibus, ac in alia diſpoſitione, & materia quacunque, an, & qualiter in caſu dubio coniectura ſumi, atque interpretatio fieri debeat regulariter, vt actus potius valeat, quam pereat, ſiue pro actus validitate præſumi; breuis, & dilucida explanatio. p. 290.
- Cap. XXXI. Ex eadem cap. duorum præcedentium materia, & de coniectura, ac præſumptione illa, qua pro validitate teſtamenti, & pro eo ſuſtinendo præſumitur, vt ſcilicet actus, qui geritur, ac diſpoſitio quælibet, & maximè teſtamentaria, potius valeat, & ſuſtineatur, quam pereat, modò contra voluntatem teſtatoris, aut in perniciem eius aliquid non reſultet. Et de ancipiti, & forenſibus, atque practicis negotiis admodum aſsidua, & difficili ea quæſtione, vtrum inquam in fideicommiſſis, & primogeniis, ad quæ filij legitimi, & de legitimo matrimonio nati vocantur, admittantur, & ſuccedere debeant hi, qui per ſubſequens matrimonium legitimi fa [Vide infra, cap. 75. lib 5.]cti ſunt. Vbi ingenti ſtudio, & diligentia res hæc inquiritur, & diſſeritur, vt alibi quærendi excuſetur labor omnino; Regiíque Hiſpalenſis Senatus in caſu ex facto occurrenti definitio, ſeu deciſio egregia proponitur. p. 293.
- Cap. XXXII. Teſtamentorum, & teſtantium voluntatum, quòd plenior, aut latior fieri debeat interpretatio, coniectura illa, & præſumptio adeò vulgata & aſsidua, vt per manus tradatur quotidie, quemadmodum accipi, atque intelligi valeat; & an reſpectu inſtitutionis duntaxat, an etiam legatorum, fideicommiſſorum, codicillorum, & cuiuſque ſpeciei vltimæ voluntatis locum obtineat; l. in teſtamentis, ff. de regulis iuris, deciſio: ſic conſequenter, vtrum legata ſtrictam, an verò latam interpretationem recipiant; ex quo ad nonnullos caſus practicos inferri poteſt, & maximè ad eos, quos Iacobus Menochius, Petrus Surdus, & M. Anton. de Amatis expendunt, prout hoc cap adnotatur: & prædictorum dilucida, & notanda traditur explanatio, & reſolutio. p. 318.
- Cap. XXXIII. Pro hærede magis, quam pro legatario, vtrum præſumptio, & coniectura ſumi debeat in teſtamentis, & vltimis voluntatibus, vt hæres quanto minus poſsibile ſit, grauatus cenſeatur; ſiue an, & qualiter procedat ea præſumptio; ad explicationem iurium quorundam, & Hippolyti Riminaldi in conſilio 240. ex numero 23. libro 3. obſeruationes nonnullas: verba etiam cum imperſonaliter proferunter, an onus in dubio præſumatur impoſitum hæredi: ac denique mobilium legato, & appellatione, an ſe mouentia contineantur, ad deciſionem Vincentij Carocij 56. An etiam legatario, cui fuit legata annua pecunia de introitu, ſint præſtandi fundi, ex quibus poſsit tantum introitum recipere; & de intellectu l. fundi Trebatiani ff. de vſufructu legato. & l. ſi quis argentum, § ſin vero reditum, C. de donat. quas Petrus Surdus, in conſilio 319. libro 3. ſingulariter explicauit.
- Cap. XXXIV. Teſtamenti, & cuiuſque vltimæ voluntatis verba dubia, ſiue obſcura, vel ambigua vt regulariter contra eum interpretentur qui eis innititur, aut ſe fundat, vel qui ſubſtitutionem, aut vocationem obſcuram, aut dubiam pro ſe expendit; vtrum coniectura deduci, atque interpretatio fieri debeat, vel non, in caſu dubio: ſicque l. veteribus, ff. de pactis, cum ſimilibus, allegatio vulgata, & aſsidua, quod verba contractus, & alterius diſpoſitionis cuiuſque interpretentur contra cum, qui ſe in illis fundat, & cuius cauſa, & ad cuius commodum concepta fuit diſpoſitio, an in vltimis quoque voluntatibus locum obtineat, ſiue qua certa, aut generali, & vera doctrina articulus hic explanari poſsit, ac debeat: qui à nullo hactenus, nec abſolutè, nec ſpecificè ita elucidatus fuerat, prout nunc relinquitur: & dubium alterum, an diſpoſitio incerta vitietur ratione incertitudinis, breuiter declaratur. p. 327.
- Cap. XXXV. Ex iure communi, aut municipali, quemadmodum coniectura fieri, atque interpretatio voluntatis teſtatoris elici valeat in caſu dubio, & an ita fieri debeat, vt quanto minus poſſibile ſit, ius commune lædatur; ac etiam præſumatur in dubio, teſtatorem voluiſſe ſuam voluntatem, & diſpoſitionem eſſe legibus, aut iuris communis conſtitutioni conformem; vbi quoad praxim, & theoricam articulus hic illuſtratur. Denique inquiritur, maioratus irreuocabilis ex Tertio & Quinto inſtitutus, vtrum reuocetur bonis inſtitutoris diminutis, vel debitis ab eo citra fraudem, & dolum poſtmodum contractis: & conſequenter, an debita contracta, etiam poſt factam meliorationem, aut maioratum irreuocabilem, ante ipſum deducantur; & Regij Hiſpalenſis Senatus egregia, & notabilis in caſu ex facto occurrenti deciſio probatur, & ſingulariter corroboratur. p. 332
- Cap. XXXVI. Meliorandi aliquem ex filiis, vel deſcendentibus, aut maioratum inter eos inſtituendi facultas, & commiſſio, an à parentibus in alterius voluntatem ita liberè conferri poſſit, vt meliorare, vel non meliorare, ſiue primogenium inſtituere, aut non, in eius voluntate reponatur omnino: & Taurinæ conſtitutionis 31. deciſio, quid vltra ius commune contineat, & qualiter, & verè, & germanè accipi debeat. Vtrum etiam maioratus inſtitutio commiſſa Tertio, habeatur pro facta, eo non eligente, vt maioratus ſucceſſio ad primogenitum deferatur. Deinde, meliorandi aliquem ex filiis, vel deſcendentibus, aut maioratum inter eos inſtituendi, vel non; facultas, & commiſſio, cum ab vxore marito, vel è contra, aut cuilibet alteri conceditur, sícque perſonarum electio committitur, vtrum ea anno finiatur, ſiue in præfinitione termini, de qua in leg. 33. Tauri, contineatur: vbi articulus ſingulariter diſcutitur, & explanatur, leg. ipſius 33. Tauri, notanda interpretatio traditur, & Gregorij Lopezij ſententia omnino probatur. Rurſus, vtrum maioratus inſtitutor, qui ex Regia facultate illum inſtituit, in perſonarum vocatione teneatur ſeruare ordinem traditum à l. 27. Tauri: an verò vſque adeo eum omittere poſſit, vt prætermiſſis etiam filiis aliquibus, & eorum deſcendentibus, ad conſanguineorum collateralium, & etiam extraneorum vocationes deuenire valeat. Vbi ita abſolutè, & dilucidè, atque diſtinctius, & accuratius, quam hactenus factum eſſet, res hæc explanatur, & agitatur, vt ingenti ſtudio, & ſumma diligentia abſoluatur. Denique facultas & commiſſio alicui conceſſa ad inſtituendum maioratum ab eo, qui illum ex Regia facultate inſtituere poterat, vtrum intelligi debeat, vt regularem, & ordinarium maioratum inſtituere poſſit, sícque iuxta iuris communis regulas, & conſuetudinem huius Regni, an verò, vt extraordinarium quoque & irregularem, sícque cum clauſula excluſiua fœminarum valeat; vbi dubium hoc ſingulariter diſcutitur, & explicatur, ſuperiorum etiam omnium diligens, & abſoluta traditur reſolutio, & Senatus Regij Hiſpalenſis in eodem caſu ex facto occurrenti deciſiones quatuor præcipuæ, & egregiæ admodum, atque notandæ commemorantur. p. 349.
- Cap. XXXVII. Ex regula illa, atque Interpretum noſtrorum aſſiduo, & vulgato adeo aſſumpto, vt per manus tradatur ipſum quotidie; teſtatoris videlicet voluntatem in dubio mutatam non præſumi, non modo incontinenti (teſtator namque incontinenti non videtur ſe corrigere voluiſſe, prout hic illuſtratur) ſed etiam ex interuallo (prout latius enucleatur, atque exornatur) quemadmodum coniectura deduci, atque interpretatio fieri debeat, vt dilucidè appareat, an, & quando teſtator noluiſſe, vel voluiſſe ſuam reuocare, atque mutare diſpoſitionem præſumatur. Legati etiam reuocatio ex quibus inducatur, atque probetur, ſiue quibus modis legatorum reuocatio facta cenſeatur, per cancellationem quoque, vel inductionem teſtamenti, aut per ſecundum teſtamentum, an teſtator videatur à priore voluntate receſſiſſe, & illam mutaſſe. Rurſus, de caſibus nonnullis practicis, qui regulæ eidem mutationis voluntatis non præſumendæ, conduci, atque applicari per Doctores conſueuerunt; ac maxime de vxore, mortuo marito, bona pro dote retinente: & de teſtatore qui pecuniam legatam poſtmodum conſumpſit. De donatione denique abſenti facta, ſtipulante Notario, an egeat acceptatione ad ſui validitatem, & ſubſtantiam. Et vtrum acceptatio in donatione ſit neceſſaria hodie, attenta deciſione l. Regiæ 2. tit. 16. nou. collect. Reg. vt ante acceptationem reuocari valeat, necne, per donatorem; vel non euaneſcat, ſi vnus ex contrahentibus decedat ante acceptationem: vbi horum omnium diſtincta, & breuis proponitur reſolutio, atque explanatio: & in articulo præfato donationis, ſingularis, & notanda traditur Regij Hiſpalenſis Senatus in caſu ex facto occurrenti definitio (cui Senatus Mantuani deciſio 111. conuenit omnino) & Antonij Fabri obſeruationes in propoſito commemorantur, atque in ſtricta iuris ratione, & diſputatione probantur. p. 372.
- Cap. XXXVIII. Superfluitatis vitium vt euitetur, & verba appoſita in teſtamentis, vltimis voluntatibus, & aliis diſpoſitionibus quibuſcunque aliquid operentur, nec fruſtra, aut ſine virtute & effectu aliquid operandi remaneant, quemadmodum interpretatio fieri, atque ex præſumpta diſponentis mente coniectura deduci debeat, vt abſolutè & dilucidè dignoſcatur, an, & quando vulgata hæc Interpretum omnium traditio, & regula communis, quod verba teſtatoris ita intelligenda ſunt, vt effectum aliquem operentur; procedat, necne: ibidem etiam l. 3. ff. de legat. 1. materia explicata, quando ſcilicet expreſſio eorum, quæ tacitè inſunt, aliquid operetur, vel non; de quo latius ſuprà, cap. 17. ex num. 44. cum ſeq. Ac denique, ex regula ſuperiore ſuperfluitatis vitandæ, caſus nonnulli practici deducuntur, qui regulæ eidem applicari per Doctores conſueuerunt.
- Cap. XXXIX. Vt verba in dubio in potentiori ſignificatu, & per prius, non per poſterius in ſpecie etiam, potius quam in genere, & ſimpliciter, non autem ſecundum quid accipi debeant, vtrum interpretatio fieri, atque coniectura ſumi, & deduci debeat regulariter, & maximè in teſtamentis, & vltimis voluntatibus. Ob præſumptam quoque teſtatoris mentem, quando ab eis regulis recedere liceat, necne: vbi vulgata hæc Interpretum omnium axiomata, & in interpretatione vltimarum voluntatum, adeo frequenter allegabilia, & multis caſibus practicis conducibilia, nonnullis exornantur, atque illuſtrantur. Denique. § ſermone, l. boues, ff. de verbor. ſignificat. materia, quod diſpoſitio aliquid concedens, verificetur in primo actu; ſiue quod ſermo ſimpliciter prolatus, intelligatur de prima vice: an, & qualiter, ſiue quibus in caſibus procedat, vel non: vbi & de differentia inter contractus, & vltimas voluntates, & Petri Barboſæ placitis nonnullis, accuratiùs, quam alij feciſſent, traditis in eo articulo. An etiam donatio bonorum ſimpliciter facta, de præſentibus tantum intelligatur. p. 390.
- Cap. XL.

- Vt verba in dubio intelligi, atque interpretari debeant regulariter eo tantum reſpectu, & fine, quo fuerunt prolata, nec extendantur, vltra quam gerantur; non etiam vltra intentionem agentium, aut contrarium, vel alium operentur effectum, quàm quem intendebat diſponens, & inducta ad augmentum, non operentur diminutionem, & è conuerſo; coniectura quæ in teſtamentis, & vltimis voluntatibus ſumitur, quanti ad earum interpretationem æſtimari, atque haberi debeat, & multis caſibus practicis, quibus axiomata vulgata deſeruiunt, remiſſiuè. Rurſus, verba generalia adulatoria, ſiue complacentiæ, verba quoque conſilij, an diſpoſitionem, vel obligationem aliquam, aut ſaltem coniecturam inducant: & de quæſtione illa Sfortiæ Oddi, in conſ. 64. lib. 1. an teſtamentum, quod non reperitur, dicatur probatum, ſi aliquis pluries monitus, vt teſtamentum faceret, dixit, Ego feci teſtamentum, & talem inſtitui.
- Prætereà, vtrum mulier, quæ ſimpliciter contraxit matrimonium, nulla dote expreſſa, præſumatur, vel non, omnia bona ſua, vel partem in dotem dediſſe: atque ita in dubio, an, & quando poſſit videri dos conſtituta.
- Deinde, paraphernalium bonorum materiam breuiter attingit Author, & infert ad quæſtionem, an pro bonis paraphernalibus tacita hypotheca, à lege inducta, prælationis priuilegium contineat, vel ſaltem ex regula cap. qui prior, de regul. iur. lib. 6. poſterioribus, etiam expreſſis, hypothecis præferatur; & à quo tempore tacita hypotheca incipiat, vbi & de intellectu l. primæ, ff. qui potiores in pignore habean. & obſeruatione noua ad l. 17. titulo 11. partita 4. An etiam neceſſarium ſit, præcedere excuſſionem in bonis mariti, antequam perueniatur ad tertios poſſeſſores.
- Denique (licet ea res egrediatur huiuſce materiæ terminos) compenſationis tractatus, & materia, propter ſui neceſſitatem & frequentiam ſuſcipitur, & ad ſummam dilucidè reducitur, & inquiritur, vtrum in cauſa dotis compenſatio admittatur; an etiam locum obtineat, cùm compenſatio non intenditur inter debitorem, & creditorem, ſed opponitur contra tertium, qui erat creditor, & qui prius ſibi debitum petierat: vbi horum omnium diſtincta, & notanda traditur reſolutio, & Senatus Regij Hiſpalenſis in eodem caſu ex facto occurrenti, definitiones quinque præcipuæ commemorantur, & comprobantur. p. 399.

- Cap. XLI. Ex verbis generaliter, aut vniuerſaliter prolatis, quemadmodum coniectura voluntatis deduci, atque interpretatio fieri debeat; ſiue quanti haberi, atque æſtimari debeant ad interpretationem vltimarum voluntatum, & diſpoſitionis cuiuſlibet verba generalia, aut vniuerſalia. Ex quibus etiam eadem verba, atque diſpoſitiones generales, aut vniuerſales (quæ regulariter omnes caſus, & ſpecies, quæ excogitari poſſunt, includunt) generalitatèſve debeant reſtringi de iure; vbi quod ex multis reſtringuntur, & de prouiſione ſpeciali poſt generalem, vel è contra; & quando generi per ſpeciem derogetur, vel non. An etiam, & quando verba generalia ad ſpecificata tantum, ſiue ad rem, vel caſum expreſſum reſtringantur, ſeu ad omnia alia, etiam non expreſſa trahantur; ad explicationem, & materiam, l. ſi de certa, cum vulgatis, C. de tranſact. quando ſcilicet tranſactio generalis ad ſpecificata tantum reſtringatur, ſiue generaliter accipiatur. Rurſus, in teſtamentariis, & aliis diſpoſitionibus, ſi adiiciatur verbum denotans genus, & quod ſolet participare vni ſpeciei, vtrum in genere, vel in ſpecie ſumi debeat, & de communi Interpretum diſtinctione inter fauorabilem, & odioſam materiam, & quæ dicatur fauorabilis diſpoſitio, quæ etiam odioſa. Stricti denique iuris, & ſic ſtrictè intelligenda; fauorabiliàve, & ſic latè accipienda, quæ ſint? vbi enumerantur quamplurima, & ſuperiorum omnium diligens, & diſtincta traditur reſolutio. p. 421.
- Cap. XLII.

- Ex eadem capitis præcedentis materia, & tractatu, quo de verborum generalium, atque vniuerſalium virtute, & effectu agitur, prout ſuperiori agebatur, & ad caſum aſſiduum admodum, & practicum, atque ex facto in Regio Hiſpalenſi Senatu definitum, infertur opportunè, accuratéque, & diligenter diſcutitur, an, & quando tranſactio, ſiue quietatio generalis ad ſpecificata tantùm reſtringatur, ſiue ad omnia alia etiam non expreſſa extendatur, maximè cum ratio recti ſermonis ita ſuadet, vel liberatio aut quietatio generalis facta ſit de omni eo, quod peti poſſet ex aliqua cauſa, & ex omni alia quacunque cauſa. Et latè declaratur materia l. ſi de certa, C. de tranſ. inquiritur etiam, vtrum tranſactio generaliter facta, extendatur ad caſum per ſententiam (à qua tamen prouocari poteſt) terminatum, vbi Senatus Sabaudiæ, & Mantuæ deciſiones in terminis expenduntur.
- Rurſus infertur ad caſum alium practicum in ipſomet Senatu Hiſpalenſi, ac inter eaſdem perſonas agitatum, & deciſum, quo euictionis materia interpretatorem & venditorem exornatur, atque illuſtratur nonnullis, ſed id præcipuè intenditur (atque accuratius, & diligentius, quam hactenus factum fuiſſet, perficitur) quando ſcilicet, ſiue quo pacto procedat titulus C. creditorem euictionem pignoris non debere. Et vtrum aduerſus creditorem retineri valeat per emptorem pretium nondum ſolutum, re pignorata, & vendita euicta. Deinde, quande euictio imminet in limine contractus, an, & qualiter fideiubere teneatur venditor, aliàs pretium retineatur? quod exornatur. Prætereà, licet de euictione agi non poſſit ante ſententiam, vel litem motam, vtrum emptor agere valeat ex empto contra venditorem, vt rem venditam liberet, ſi eſt obligata; & quemadmodum venditor teneatur, non ſolum tradere, ſed etiam vacuam, & liberam rem venditam. Denique, venditoris ignorantia circa rei venditæ qualitatem, quemadmodum eum excuſet ab intereſſe extrinſeco, vt teneatur tamen quanti minoris emptor fuiſſet empturus, & de communi Interpretum diſtinctione in eo articulo. pagina 433.

- Cap. XLIII. Ex verbis referentibus ad relata; ſiue de referente, & relato, quemadmodum coniectura voluntatis deduci, atque interpretatio fieri valeat, & debeat in teſtamentis, & vltimis voluntatibus aliíſque diſpoſitionibus quibuſlibet; & quam verum ſit, quod relatum intelligatur eſſe in referente cum omnibus qualitatibus ſuis, & certum dicatur, & expreſſum, atque ſpecificatum illud, quod per relationem ad aliud exprimitur; ſiue qualiter intelligi debeat, vbi & de materia authent. ſi quis in aliquo documento, C. de edendo. quando ſcilicet vna diſpoſitio, vel ſcriptura ad aliam ſe refert: breuiter actum. Denique, articulus ille, Relatum, cum non apparet, an ſtandum ſit, vel non, referenti; ſiue quando referens, etiam relato non apparente, inducere poſſit diſpoſitionem efficacem; accuratè equidem, & diſtinctius forſan, quam hactenus factum eſſet; enucleatus, atque explicatus relinquitur: ac etiam agitur de teſtamento condito per relationem ad aliam ſcripturam, & de opinione Antonij Fabri contra communem, circa quam nonnulla nouiter adnotantur per Authorem. p. 454
- Cap. XLIV. Ex indefinita locutione, ſiue ex verbis indefinitè prolatis, quemadmodum coniectura voluntatis deduci, atque interpretatio fieri poſſit, & debeat in testamentis, & vltimis voluntatibus, aliíſque diſpoſitionibus quibuſlibet: & quàm verum ſit, (quod per manus traditur quotidie) indefinitam æquipollere vniuerſali, & vniuerſalem ſignificationem obtinere, vbi materia hæc breuiter, & diſtinctè explanatur. pag. 462
- Cap. XLV. Ex verbis limitatis, ſiue reſtrictè, & limitatè appoſitis, quemadmodum coniectura voluntatis deduci, atque interpretatio fieri valeat, & debeat in teſtamentis, & vltimis voluntatibus, ad diſpoſitionem quamcunque vltimam, limitatè, ſeu reſtrictè, & non aliter interpretandam. Et quàm verum ſit vulgatiſſimum illud Scribentium omnium axioma, (quod traditur per manus quotidie) limitatam ſcilicet cauſam, limitatam voluntatem, limitatum actum, & limitatum conſenſum, limitatum producere effectum, & diſpoſitionem limitatam; & qualiter in omni actu, & materia procedat? quod explicatur atque exornatur diligenter, & vtiliter, vt hic videbitur. pag. 465
- Cap. XLVI. Ex verbis enuntiatiuis, quemadmodum coniectura voluntatis deduci, & qualis interpretatio fieri debeat, non modo in teſtamentis & vltimis voluntatibus, ſed etiam in contractibus, & aliis diſpoſitionibus quibuſlibet. An etiam, & quando verba ipſa enuntiatiua probationem, aut diſpoſitionem inducant, & quando coniecturam, aut præſumptionem tantum; diligens, & vtilis reſolutio, atque explicatio. pagina 470.
- Cap. XLVII. Ex verbis in præfatione, aut in proœmio teſtamenti, ſiue vltimæ voluntatis, & diſpoſitionis cuiuſlibet alterius appoſitis, aut ex præfationibus ipſis, & proœmiis, quemadmodum coniectura voluntatis deduci, atque interpretatio fieri poſſit, & debeat, vt præfationum vis, & natura non modò, ſed intentio etiam, atque animus diſponentis, qualis fuerit, dignoſcatur dilucidè; vbi vulgatiſſimum illud Interpretum omnium axioma, ex l. finali, ff. de hæred. inſtit. deductum, quòd diſpoſitiones omnes à præfationibus, & proœmiis rationem, atque interpretationem accipiunt; declaratur, atque exornatur nonnullis. Denique, in præfationibus, & tractatu, quæ dicta ſunt, an in contractu repetita intelligantur, ad l. Titia 134. §. idem reſpondi, de verbor. obligat. breuiter, & diſtinctè explanatur. p. 480
- Cap. XLVIII. Ex verbis, ſiue ex clauſulis in executiuis (vt vulgò circunferri ſolet) non in principali diſpoſitione appoſitis, quemadmodum coniectura voluntatis, & intentionis teſtatoris deduci, atque interpretatio fieri valeat in caſu dubio, & quando verba ipſa, aut clauſulæ in executiuis diſpoſitionem, aut ſaltem coniecturam & declarationem, quando etiam præcedentium mutationem, aut alterationem, ſiue quid aliud inducere poſſint. Vbi vulgatum illud Scribentium axioma, ex Clementina prima, in fine, de præbendis, aſſiduè prolatum, quod clauſulæ in executiuis, non ampliant principalem diſpoſitionem, ſed potius regulantur ſecundum naturam ipſius, exornatur permultis; & vtrum in teſtamentis, & vltimis voluntatibus locum obtineat, dilucidè explicatum relinquitur. pag. 484
- Cap. XLIX. Ex verbis præſentis, vel futuri temporis, & quibus vno tempore diſpoſitio fit, & quoad ſui effectum in aliud dirigitur, quemadmodum coniectura voluntatis deduci, atque interpretatio fieri poſſit, & debeat. Ad tempus etiam facti teſtamenti, vt verba referantur, ſiue diſpoſitio reſtringatur, necne, vtrum interpretatio fieri debeat in teſtamentis, & vltimis voluntatibus; ſiue coniectura hæc, quæ ex eiuſmodi verbis colligitur, quanti habenda ſit regulariter. Denique, donatio inter virum, & vxorem (quæ de iure communi improbatur, prout hic explicatur) pactum etiam reciprocum de futura ſucceſſione inter ipſos, vtrum de iure huius Regni valeat, ſi fiat poſt annum contracti matrimonij. Et an maritus poſſit augere dotes vxoris; breuis, & diſtincta reſolutio, atque explanatio. pag. 489
- Cap. L. Ex contextu omnium verborum totius teſtamenti, aut diſpoſitionis cuiuſque totius ſimul, ex vna etiam ſcriptura, aut diſpoſitione; ſed & ſupplendo vnam ſcripturam, aut diſpoſitionem ex alia; ex vicinis quoque verbis, ſiue clauſulis, ex his quæ præcedunt, vel quæ ſequuntur, & ſic præcedentibus circa ſequentia, aut ſequentibus circa præcedentia; item ex vna teſtamenti, aut diſpoſitionis parte ad determinationem, ſeu declarationem alterius partis, quemadmodum coniectura deduci, atque interpretatio fieri debeat in teſtamentis, & vltimis voluntatibus. Vbi trita illa, & aſſidua adeo Interpretum omnium axiomata, quòd per manus traduntur quotidie, videlicet quod vna teſtamenti, aut diſpoſitionis pars ab alia interpretationem, atque declarationem recipiat. Clauſula ſtans de per ſe, vel non, ſiue in principio, ſiue in medio, aut in fine diſpoſitionis appoſita; an & quibus in caſibus referatur ad omnia præcedentia, vel ad omnia ſequentia, ſiue proxima, vel remota, aut omnia concernat, vel non; ſingulariter, & dilucidè explanantur, & materia relatiua clauſularum, ingenti ſtudio peragitur. pag. 494
- Cap. LI. Ex verborum diſpoſitionis, ſiue litteræ, aut ſcripturæ ordine, quemadmodum voluntatis, atque intentionis coniectura deduci, & interpretatio fieri valeat, non modo in teſtamentis, & vitimis voluntatibus, ſed in aliis etiam diſpoſitionibus quibuſcunque. Et quam verum ſit, ſiue quemadmodum intelligi, atque explicari debeat vulgatum illud Interpretum omnium axioma, & pronuntiatum, quod ab ordine literæ elici ſclitum eſt; vt ſcilicet ordo denominationis, & vocationis deſignet ordinem charitatis, & maioris dilectionis; quod breuiter, & dilucidè explanatur: Et infertur ad quæſtionem, nunquid legatarij quantitatum ſimul concurrere debeant pro rata, nulla prænominationis, ſiue ordinis literæ habita ratione, cum hæreditas non ſufficit ad integram legatorum omnium ſolutionem: & quid in caſu magis difficili, & in quo mirè variarunt Interpretes noſtri, quando legatarij corporum, aut ſpecierum, & quantitatum reperiuntur, & hæreditas ſoluendo non eſt, ære alieno deducto: vbi Senatus Regij Hiſpalenſis deciſiones duæ in eodem caſu in medium proferuntur, & articulus hic accuratè peragitur. pagina, 503.
- Cap. LII. Ex verborum, ſiue actuum geminatione, quemadmodum coniectura voluntatis deduci, atque interpretatio fieri poſſit, & debeat, vt geminata quælibet diſpoſitio, & maxime in vltimarum voluntatum tractatu coniecturali, & præſumpto, enixam, & deliberatam magis voluntatem habere, & latiorem interpretationem recipere dicatur. Vbi axiomata nonnulla in propoſito, quibus Interpretes noſtri aſſiduè vti ſolent, vt geminationis effectus quamplurimos eliciant, exornantur, atque explicantur. Deinde, Aluaradi obſeruationes quædam, quod ſcilicet geminationis effectus dubietatem ſanæ mentis, aut meticuloſæ; vel affectatæ, & ſolemnitatis ſuſpicionem tollat; inſtitutionem quoque nutu, ſeu alio trahente, & ſuſtinente teſtatoris manum, factam, efficacem efficiat; nouè, & ſingulariter declarantur. Rurſus, Philippi Decij, 181. numero 5. conſilium, quod renuntiatio geminata, facta à filia minore 25. annorum, etiam prætextu enormiſſimæ læſionis non reſcindatur, egregiè & verè temperatur; & Arij Pinelli opinio contraria, atque Pelaez à Mieres diſtinctio probatur. Præterèa, dubium alterum, ab ipſo Mieres nouè excitatum, nec ab alio tactum, vtrùm inquam maioratus à parente geminato conſenſu in eundem filium factus, reuocari non poſſit, quamuis non interueniat aliquid eorum, quæ in l. 17. & 44. Tauri, vt maioratus, aut meliorationes irreuocabiles ſint, exprimuntur; dilucidè, & melius quam antea factum fuiſſet, explanatur. Denique, vtrum confeſſio extraiudicialis geminata abſente parte plenè probet: an etiam geminatio, ſiue inculcatio, & repetitio verborum in eodem contractu, tollat beneficium, & remedium, l. 2. C. de reſcindenda vendit. & an id ipſum procedat in contractu geminato, ſiue ſtante (vt aiunt) conſenſu iterato: an etiam data, & probata ſcientia læſionis; ſingulariter, & vtiliter diſcutitur, & Senatus Regij Hiſpalenſis deciſiones quatuor præcipuæ commemorantur. p. 513.
- Cap. LIII. Ex eadem cap. precedentis materia, & tractatu, quo de vi, & effectu geminationis, ſiue actus, aut conſenſus iterati virtute agebatur, & nunc quoque de eiſdem agitur, & circa donationem omnium bonorum præſentium & futurorum inquiritur, vtrum iteratus, ſiue geminatus conſenſus aliquid operetur. An etiam donatio ipſa omnium bonorum præſentium & futurorum, attento iure communi, vel omnium præſentium tantum, poſt deciſionem l. 69. Tauri, iureiurando confirmetur; & vſufructu, vel aliquo reſeruato, de quo donator diſponere poſſit, de iure ſubſiſtat: vbi in articulo adeo aſſiduo, & vulgato, abſolutè proceditur, & Senatus Regij Hiſpalenſis in caſu ex facto occurrenti definitio, egregiè, & dilucidè exornatur. p. 522.
- Cap. LIV. Ex verbis demonſtratiuè prolatis, quemadmodum voluntatis coniectura ſumi, atque interpretatio fieri debeat in teſtamentis, & vltimis voluntatibus; & vtrum in dubio verba præſumantur potius appoſita demonſtratiuè, quàm diſpoſitiuè, aut reſtrictiuè, ſiue qualiter accipi debeant, vt nonnullos, vtiliſſimósque, & quotidianos effectus producant, de quibus hic Rurſus, deſignatio, vnde legatum, aut pro qualibet diſpoſitione relictum, ſoluatur, an faciat ipſum conditionale, ſiue an conditionem, an demonſtrationem inducat deſignatio rei, aut loci, vel perſonæ, in propoſitio, & de materia leg. quidam testamento, ff. de legatis primo, l. cum certus, ff. de tritico, vino, & oleo legato. Atque de communi illa Interpretum differentia, an vnica oratione exprimatur, quid ſolui debeat, & ex quo: an vero in vna oratione diſponatur de quantitate præſtanda, & in alia vnde ſit præſtanda. Denique, legatum de decem penes campſorem, aut in arca, vel quæ Titius debet; an dicatur ſpeciei, aut corporis, vt non valeat, ſi nihil ſit penes campſorem, aut in arca, vel nihil Titius debeat, ad l. ſi ſic, §. 1. ff. de legat. 1. vbi etiam, vtrum hæres liberetur cedendo actionem legatario, cum legatur certa quantitas teſtatori debita; & horum omnium breuis traditur, & notanda reſolutio; atque Senatus Regij Hiſpalenſis deciſiones tres præcipuæ in propoſitis articulis adducuntur, & Senatus Gallæci deciſio altera commemoratur. p. 538.
- Cap. LV. Ex verbis conditionalibus, ſeu modalibus, aut ſub conditione, ſiue conditionaliter, & ſub modo prolatis; quemadmodum voluntatis teſtatoris, & intentionis eiuſdem coniectura deſumi, atque interpretatio fieri debeat in teſtamentis, & vltimis voluntatibus. Verba etiam conditionalia, quod diſpoſitionem non inducant, ſiue in conditione quæ ſunt, in diſpoſitione non eſſe; vulgatum adeo Interpretum omnium illud pronunciatum, vt per manus tradatur quotidie, exornatum, atque illuſtratum nonnullis. Rurſus, de modo, & conditione, & de differentiis, vtilitatibus & effectibus vtriuſque, & an in dubio modalis potius, quàm conditionalis diiudicari debeat quælibet diſpoſitio; adnotata, & reſoluta nonnulla, quæ vtilia, & neceſſaria ſunt, & practicis negotiis permultis aſſiduè conducibilia. Prætereà, legatum quando dicatur purum, quando conditionale, & quando modale, vt tranſmittatur, vel non, ad hæredes legatarij. Et quid de legato pro dote, vel cauſa dotis, ſiue pro maritandis virginibus, aut pro aliqua certa maritanda, vel vt aliqua nubat, aut nubere poſſit, vel cùm nupſerit. Ac denique, fideicommiſſi conditionalis materia explanatur, & elucidatur, & permultæ commemorantur coniecturæ, ex quibus fideicommiſſum conditionale perſæpè tranſmittitur. p. 548.
- Cap. LVI.

- Ex eadem capit. præcedentis materia, & tractatu, quo de coniectura, atque interpretatione teſtamentorum, & vltimarum voluntatum, ex verbis diſpoſitionis conditionalibus, aut etiam modalibus, & conditionis ſuſpenſiuæ, & modi etiam natura, & effectu agebatur, & nunc quoque agitur, & Senatus Regij Hiſpalenſis deciſionibus duabus, admodum egregiis, & notabilibus, ex facto occurrentibus adductis, (quæ & practicis aliis negotiis quamplurimis conducunt) id principaliter inquiritur, vtrum ſcilicet hæredibus teſtatoris ſubſtitutis poſt mortem alicuius legatarij, aut grauato legatario ipſo, poſt mortem ſuam, aut ſi ſine liberis deceſſerit, rem ſibi legatam, hæredibus reſtituere, ex ſubſtitutione veniat tantum hæres ſcriptus, an etiam hæres hæredis prædefuncti; quod in effectu eſt dicere, an ſubſtitutio conditionalis tranſmittatur ad hæredes hæredis, vel non; ſiue hæredum appellatione veniant etiam mediati, ſi verba dirigantur in perſonam teſtatoris, & hæredum eius, non autem alterius. Et ibidem explicatum, an, & quando mentio hæredis in ſubſtitutionibus, & fideicommiſſis complectatur hæredis hæredem. Rurſus, & è conuerſo, vtrum legatarius, vel fideicommiſſarius prædecedens hæredibus grauatis, vel cui poſt mortem hæredum, aut ſub aliqua conditione res relinquitur, ius conditionalis legati, vel fideicommiſſi ad hæredes ſuos tranſmittat, an potius ſuperſtitibus tantum collegatariis res ipſa integre debeatur, & accreſcat, nec hæredes aliorum aliquo modo admittantur. Vbi etiam plene explicatur materia tranſmiſſionis legati, vel fideicommiſſi, in diem incertam, vel poſt mortem hæredis relicti; & quando temporis incertitudo appoſita ſubſtantiæ, & diſpoſitioni, aut ſolutioni, & executioni, conditionem inducat, & tranſmiſſionem impediat, vel non. Circa ademptionem quoque, & tranſlationem legati, ad titul. ff. de adimend. & transferendis legat. nonnulla egregiè traduntur, & ſuperiorum omnium diligens, & diſtincta proponitur explanatio, & reſolutio.
- Demum ad finem cap. Hieronymi de Ceuallos reſolutiones in propoſito adducuntur, & commemoratione facta eorum, quæ in materia Repræſentationis, & deciſionis leg. Tauri 40. aduerſus Authorem obiicit, 4. parte commun. contra commun. pragmaticæ Regiæ ſanctionis, poſt vtriuſque ſcripta promulgatæ, verba recenſentur, quibus Authoris placita omnia (ab eo adeò acriter impugnata) approbantur omnino, & pro lege obſeruari iubentur.
- Ad examen etiam, & reſolutionem nouè reducuntur nonnulla, quæ memorabilia ſunt, & nota ſpeciali digna, & eò principaliter diriguntur, an ſcilicet Pragmatica ipſa, tam iuris noui inductiua, quàm iuris in dicta leg. Tauri introducti declaratiua dici valeat, ex quo eam partem, quam in vim legis confirmat, pro veriori habuit, cùm hinc inde contrariæ, controuerſæquè eſſent opiniones: & poſito, quod ad negotia præterita, maioratùsque antea inſtitutos, in vim legis trahi non poſſit, ſi contendatur, quod edita ſit pro futuris, an ſaltem in vim rationis, quæ vna duntaxat & eadem eſt hodie, quæ olim, nec variata fuit, ipſa negotia præterita definire valeat & debeat. Vbi etiam, quàm verum ſit quòd leges, & conſtitutiones ſui naturâ reſpiciunt futura, & non præterita; & latè de materia remiſſiuè.
- Denique, an attendatur pro deciſione cauſarum lex, vel conſtitutio, quæ tempore factæ diſpoſitionis vigebat, an verò illa, quæ tempore perfectionis, & euenientis caſus ſucceſſionis, iam nouè edita fuerit, atque ita an lex noua trahatur ad actus habentes originem à præterito, quorum tamen perfectio, & complementum pendet à facto futuro. Et ibidem Socini iunioris, Rolandi, Hieronym. Gabrielis, Hippolyti Riminaldi Iacobi Menochij, Petri Surdi Ioſephi de Ruſticis, Sfortiæ Oddi, & Ioann. Vincentij Hondedei, pro vna & altera parte, longa ſerie reſolutiones, & doctrinæ adductæ, commendantur, & ingenti ſtudio, ſummaque diligentia obſeruationes quamplures conficiuntur, prout hic videbitur. p. 558.

- Cap. LVII. Ex ablatiuis abſolutis, ſiue abſolutè prolatis, quemadmodum coniectura voluntatis deduci, atque interpretatio iuridica fieri poſſit, ac debeat in teſtamentis, & vltimis voluntatibus. Rurſus ablatiui metipſi abſoluti (qui regulariter de ſui natura important conditionem) quando etiam diſpoſitionem importent, & fideicommiſſum quoque inducant; & quam varie reſolui, & accipi ſoleant in omni actu, & materia, dilucida equidem, & diligens reſolutio, & explicatio. p. 591
- Cap. LVIII. Ex verbis Genitiui, & Gerundij, quemadmodum coniectura deduci, atque interpretatio iuridica fieri valeat in teſtamentis, & vltimis voluntatibus in caſu dubio: vbi etiam, Genitiuus, & Gerundium quid importent ex ſui natura, & propria ſignificatione; breuiter, & diſtinctè explanatur. Infinitiui quoque, & Subiunctiui verba, qualiter interpretanda; & de verbis diſtributiuis agitur remiſſiuè. pag. 597.
- Cap. LIX. Ex præſenti, & futuro rerum, & perſonarum ſtatu, ſiue earum alteratione, aut mutatione, aut etiam perſiſtentia, & clauſula illa, rebus ſic ſtantibus (quæ in omni materia, & diſpoſitione ſubintelligitur) quemadmodum coniectura voluntatis deduci, atque interpretatio fieri valeat regulariter; & quatenus regula ipſa vires ſuas extendat, etiam extra teſtamenta, & vltimas voluntates in actu quocunque. Quantum etiam prodeſſe valeat ad decidendos caſus quamplurimos, qui aſſiduè occurrunt in praxi: & aliis omiſſis, vtrum euictis rebus hæreditariis extra teſtatoris cogitatum, legata quoque minuantur; vbi etiam, an de euictione rei in ſpecie, aut in genere legatæ, hæres teneatur, vel non. Deinde, arrharum promiſſio, an minuatur, ſi promittentis bona aliqua poſtea euincantur, quæ tamen ab eo bona fide poſſidebantur. Propter nouam cauſam ſuperuenientem, & mutato rerum, vel perſonatum ſtatu, quando debitor cogatur cauere; & de materia l. in omnibus, 41. ff. de iudiciis. Quando etiam alium fideiuſſorem dare debeat, ſi fideiuſſor datus, efficiatur non ſoluendo: ſtatus beneficij ex mutatione perſonæ qualiter mutetur. Rurſus, acceptans litteras an teneatur, ſi is qui ſcripſit, pendente termino ſolutionis ſit decoctus, & ſtatum mutauerit, vel etiam ante acceptationem mortuus fuerit, aut ſtatum mutauerit. Periculum quoque nominis debitoris dati in ſolutum, an ſpectet ad creditorem, qui acceptauit, & datio in ſolutum liberet dantem totaliter. Nouatio, an inducatur per delegationem, ſiue interuentu nouæ perſonæ, tam de iure communi, quam de iure Regio, vbi de materia l. 3. C. de nouat. remiſſiuè. Prætereà, ob mutationem ſtatus in perſona mandatarij, aut mandantis, quemadmodum reuocetur mandatum, & quæ mutatio neceſſaria ſit. Fideiuſſor quoque an liberetur per mutationem ſtatus ſui principalis. Rerum etiam valor. & ſtatus ſi tempore mutetur, commutatio voluntatis teſtatoris, qualiter, & per quem faciendas ad Clement. quia contingit, de religioſ. domib. & Trident. ſeſſ. 22. cap. 6. Sed & debitor ab alio, quàm à creditore exactus de mandato Iudicis, qualiter excuſetur; & de requiſitis vt iuſſus Iudicis excuſet, & Senatus Hiſpalenſis in caſu occurrenti definitione. In fideiuſſione etiam, quemadmodum intelligatur clauſula rebus ſic ſtantibus, nec illa egrediatur rem, ſuper qua interponitur, nec tempus, aut locum, nec etiam intentionem agentium. Deinde, datio in ſolutum, an, & quando liberet fideiuſſores, & extinguat pignora, & hypothecas, vt euicta re, quæ fuit data in ſolutum, agi poſſit, vel non, primæua actione; vbi cuncta materia euoluitur, & Senatus Hiſpalenſis definitio proponitur. Articulus etiam fideiuſſoris, vtrum ſcilicet debitor dando rem in ſolutum, liberet ita fideiuſſorem, vt amplius conueniri non poſſit, re euicta; & ſi debitor ipſe ſoluendo non ſit, accuratè diſcutitur. Ac denique, definitione altera Senatus eiuſdem Hiſpalenſis, admodum egregia, & illuſtri, in cauſa fideiuſſoris Ducis de Oſſuna, adducta; Antonij Fabri, Hugon. Donelli, & aliorum Neotericorum contra communes Scribentium ſententias placitum, & opinio; re, inquam, in ſolutum data euicta, veterem actionem creditori manere; ad examen & diſputationem producitur, & nonnulla ingeniosè & nouè adnotata traduntur, quæ ita abſolute, & dilucide ſcripta non erant. p. 601.
- Cap. LX. Ex eadem cap. præcedentis materia, & tractatu, & clauſula illa, rebus ſic ſtantibus (quæ in omni diſpoſitione ſubtelligitur) atque ex ea infertur ad caſum practicum aſſiduè contingentem, & in Regio Hiſpalenſi Senatu nunc definitum, ſed ita ſpecificè, & dilucidè nullibi explicatum; vtrum ſcilicet alimenta in certo termino, putà quatuor annorum, & in certa quantitate præſtandi obligatio, & promiſſio à ſocero, dum filia nuptui tradebatur, facta, & annis illis nondum elapſis filiâ ipsâ defunctâ; per eius obitum extincta dicatur? an potius annorum ſequentium alimenta, aut eorum æſtimationem petendi ius, ad filium hæredem, patrémque eius nomine tranſmiſſum de iure dicatur? quod in effectu eſt dicere, vtrum alimenta finiantur cum morte filiæ, cuius occaſione, & matrimonij ab ea contracti, vel contrahendi, fuerunt promiſſa, & præſtanda à ſocero certo tempore, an verò tranſeant ad filios hæredes ipſius. Rurſus, alimenta relicta, ſiue promiſſa alicui, domo, in qua præſtanda ſunt, non deſignata; in cuius domo debeantur, hæredis ſcilicet, aut promittentis, an legatarij, vel alendi; atque ita in ſimplici alimentorum promiſſione, vtrum alimentarius poſſit ea petere extra domum? Denique, alimenta in domo promittens, aut ex diſpoſitione alterius debens, qui regulariter non tenetur extra domum ea præſtare, quibus in caſibus extra domum quoque præſtare obnoxius eſſe debeat? Vide etiam ad finem huiuſce cap. nonnulla poſt ipſum peractum, ſcripta, quæ ad explicationem caſus alterius, in Regio Granatenſi Senatu occurrentis, adduntur, atque adnotantur. pag. 620.
- Cap. LXI.

- Ex eadem cap. præcedentis materia, & vulgata illa clauſula; rebus ſic ſtantibus, quæ per manus traditur quotidie, & in omni diſpoſitione ſubintelligitur; cuius occaſione infertur etiam ad Senatus Hiſpalenſis, in cauſa Ducis de Alcala, definitionem alteram egregiam, & quamplurimis negotiis aſſiduè contingentibus conducibilem; vtrum inquam, is, qui reſeruault ſibi facultatem diſponendi certis de rebus, ſiue pecuniis, non aliàs diſpoſuiſſe de eis cenſendus ſit, quam ſi de illis ſingulariter, & ſpecificè diſpoſuerit; atque ita generalis, vel præſumpta diſpoſitio non ſufficiat: vbi etiam, an diſponere qui ex pacto poteſt, decedendo ſine teſtamento, in fauorem ſucceſſorum ab inteſtato diſpoſuiſſe videatur; & diſponendi facultas reſeruata, in generali bonorum diſpoſitione comprehenſa cenſeatur. Rurſus, an annuus reditus, ſiue cenſus ſuper bonis immobilibus, minoris abſque decreto Iudicis conſtitutus, ſuſtineri poſſit, & ſubſiſtat de iure, ſi ex cauſa neceſſaria, & in minoris vtilitatem à turore, vel curatore impoſitus appareat; vbi & de decreto in alienatione rerum immobilium, aut mobilium minoris, quæ ſeruando ſeruari poſſunt, & de his, quæ pertinent ad titulum C. de prædiis minorum: & an illud neceſſarium ſit in venditione rerum minoris pro debito hæreditario, & vbi agitur de executione præcedentis contractus cum patre, vel cum tutore minoris celebrati, ſingulariter explicatur. Inquiritur quoque diligenter, an patruus nepotem, filium ſcilicet patris defuncti, ſobrinus etiam, qui in primogenium auitum ſucceſſit, patruos exhibere, atque alere cogendus ſit.
- Ac denique pro Senatus eiuſdem Hiſpalenſis definitionis alterius dilucida enucleatione, l. pecunia, C. de priuilegio fiſci, vniuerſa materia, an ſcilicet, & quando prior creditor hypothecam, & priuilegium prælationis, vel ſolam hypothecam, aut priuile [Vide infra, lib. 5. c. 78.]gium abſque hypotheca, in actione perſonali habens, poſſit agere contra poſteriorem creditorem, cui res in ſolutum data, aut pecunia ſoluta fuit per debitorem, etiamſi ea ſit bona fide conſumpta; abſolutè, & dilucidè explanatur. pag. 636.

QVOTIDIANARVM CONTROVERSIARVM IVRIS LIBER QVARTVS De Coniecturis & interpretatione vltimarum voluntatum.

CAPVT I.

De præfatione huius tractatus, & fine, atque intentione Authoris præcipua in confectione ipſius, quibus etiam adductus, atque impulſus fuerit, vt coniecturarum, atque interpretationis vltimarum voluntatum diſceptationem abſolutam, ad eum modum ſuſciperet, nec cuncta euoluere intenderit, quæ ab ipſarum vltimarum voluntatum materias, & tractatum pertinent; qualiter etiam axiomata illa, ſiue Interpretum placita infinita ferè, quæ per manus in propoſito traduntur quotidie, nec hactenus ex profeſſo explicantur ab aliquo, diſtinctione, & reſolutione ordinauerit, & abſoluerit. Rurſus de coniecturis, & materia ſucceſſionis ab inteſtato, & de teſtamentaria ſucceſſione in vniuerſum, omniúmque hæredum inſtitutione: de coniecturis etiam, & materia præteritionis, atque exhæredationis liberorum, & ſubſtitutionum omnium, fideicommiſſorum etiam, Trebellianicæ, & Falcidiæ, & de Legitima, ita remiſſiuè tactum, & ab aliis permultis explicatum ex profeſſo propoſitum, vt circa ea omnia longa ſerie inſiſtere, & latiora commentaria conficere Authorem facili negotio potuiſſe, & conſultò, atque ideò prætermiſiſſe, quòd tranſcribendi vitium, ab ipſius inſtituto & conditione multùm abhorreat, dilucidè conſtet cuicunque.

SVMMARIVM.

- 1 Author quibus impulſus, atque adductus fuerit principaliter, vt coniecturarum, atque interpretationis vltimarum voluntatum tractatum, & diſceptationem ſuſciperet. Et de fine, atque intentione ipſius præcipua in eo tractatu. Quare etiam vltimarum voluntatum materias, & tractatus omitti, & circa coniecturas generales inſiſtendum præcipuè, exiſtimauerit neceſſarium.
- 2 Succeſſionis ab inteſtato circa deſcendentes, & aſcendentes, & omnes in vniuerſum, materiam & coniecturas, qui tractauerint ex profeſſo magis, ſiue vtilius & latius explanauerint.
- 3 Succeſſionis teſtamentariæ, & inſtitutionis hæredum in vniuerſum materiam & coniecturas, tractant dilucidè Authores hic commemorati.
- 4 Præteritionis atque exhæredationis liberorum materiam, & vtriuſque coniecturas & præſumptiones, abſolutè explicaſſe Authores quamplures, qui recenſentur hoc loco.
- 5 Subſtitutionum omnium materiam & coniecturas, atque iuridicam circa vnamquamque ſubſtitutionem interpretationem; enucleaſſe infinitos ferè iuris vtriuſque Interpretes, qui commemorantur hoc numero, & alij quamplures prætermittuntur conſultò.
- 6 Fideicommiſſorum materiam profundam, & latam ipſorum etiam, & primogeniorum in variis caſibus coniecturas permultas; qui ex profeſſo magis tractauerint.
- 7 Trebellianicæ, & Falcidiæ materiam, & coniecturas abſolutè magis explicaſſe recentiores nonnullos, qui enumerantur hoc loco.
- 8 Legatorum materiam, & coniecturas, plena manu tractaſſe, atque abſoluiſſe iuris Interpretes permultos, qui aggregantur hoc numero. Et ibidem notabiles quæſtiones proponuntur remiſſiuè.
- 9 Legitimæ tractatum, materiam, & coniecturas, dilucidè & latè explicaſſe, atque ſcripſiſſe Authores nonnullos, qui commemorantur hoc numero.
- 10 Teſtamentorum materiam, plena & abſoluta manu explanaſſe Authores quamplurimos, quorum ſpecifica mentio fit: & de coniecturis circa teſtamenta, ipſos quoque ſcripſiſſe.

PRo dilucida huiuſce materiæ, & tractatus explanatione, erit ante omnia, & hoc capite primo præfationis ipſius præmittendum, atque conſtituendum, finem noſtrum, & in eiuſdem tractatus confectione, & ſcriptis, intentionem præcipuam eò tendere, vt cùm in materia, & diſputatione vltimarum voluntatum adeo lata & aſſidua nihil notabilius, nihil etiam frequentius ſit, vtpotè ex facto quotidie eueniens, quàm inueſtigare, & inquirere, quibus in caſu dubio, & cùm de voluntate ambigitur, vt teſtatoris iudicium, & intentionem agnoſcamus dilucidè, & debitis, atque à iure probatis modis aſſequamur, adduci & excitari debeamus præcipuè: cum etiam de eadem materia, & de coniecturis, aut interpretatione vltimarum voluntatum nonnulli, & pleni extent tractatus; nequaquam vltimarum ipſarum voluntatum tractatum generaliter ſuſcipere, ſiue non omnia ad eas pertinentia, & prolixa ſerie ab aliis, non modò per tractatus congeſta, ſed etiam variis in locis, & in tractatu fideicommiſſorum agitata, & adducta, hoc loco recenſete, & euoluere, (quoniam tranſcribendi vitium ab inſtituto, & conditione noſtra multùm abhorret) ſed dumtaxat atque ſpecificè, diſtinctione etiam, & reſolutione proſequi, & explicare ea omnia, quæ ad vltimam quamcumque voluntatem, ſiue diſpoſitionem dubiam interpretandam, memorantur quotidie, & præ oculis haberi, magíſ que aſſiduè obſeruari debebunt; ſic enim in futurum eueniet, vt axiomata quamplurima Interpretum noſtrorum, ſiue generales quædam regulæ, & doctrinæ, quæ hinc inde, & hactenus confusè nimis ab eiſdem traduntur, & expenduntur, cum practicis & quotidianis negotiis adeò conuenire, & conducere appareat, nec ab vllo hucusque in vnum aggregatæ, nec minus enucleatæ fuerint; & abſolutè, & diſtinctè, suoque ordine nunc aggregentur, & explicentur, quod cæteri omnes, tam de coniecturis, & interpretatione vltimarum voluntatum, quàm de fideicommiſſis, & ſubſtitutionibus ſcribentes, nequaquam conficiunt, vt vix eiſdem omnibus ex profeſſo euolutis, atque prælectis vel vnius dumtaxat axiomatis, non modò tot generalium doctrinarum, ſine regularum perfecta reſolutio haberi, nec deduci valeat.

Sciens igitur & conſultò prætermitto quamplurima à me equidem non mediocri, aſſiduo potiùs, & importuno labore, & ſtudio reſoluta, & prælecta, & quæ ad diuerſas vltimarum voluntatum materias pertinent, vtpotè cùm earum quælibet ſpeciales ſuas regulas, & doctrinas, atque diſtinctiones obtineat, ſpecialibus etiam, & iuxta qualitatem vniuſcuiuſque, coniecturis, doctrinis, & interpretationibus regatur, & dignoſcatur, ſicuti omnes iuris Interpretes, qui hactenus in propoſito commentaria ediderunt, ſuis in locis animaduertunt communiter, & maximè ij adnotarunt, qui eiſdem de rebus tractatum, atque explicationem peculiarem ſuſceperunt: quorum numero poſt antiquos & ordinarios, & infinitos ferè in conſiliis, reſponſis, & deciſionibus, & lecturis fuerunt Antonius Gabriel, Iulius Clarus, Guil Benedictus, Paulus à Monte-Pico, Marzarius, Ioannes Lecirier, Petrus Pechius, Ioannes Dilectus, Petrus de Peralta, D. Ferdinand. Vaſq. de Menchaca, D. Anton. Meneſ. de Padilla, Didac. Couarr. Anton. Gomezius, Fortunius Garcia, Andreas Alciatus, D. Franciſcus Sarmientus, Michaël Graſſus, Emanuel Coſta, Cardinalis Franciſcus Mantica eruditè admodum & vtiliter, Simon de Prætis, Iacobus Menochius, Aluaradus, Petrus Antonius de Petra, Angelus Matheatius, Alexand. Trentacinquius, Ioannes Marcus Aquilinus, Ioannes Bolognetus, Ludouicus Molina, Pelaez à Mieres, Marc. Anton. Peregrinus, Andreas Fachineus, Franciſcus Duarenus, Franciſcus Connanus, Iacob. Cuiacius, Petrus Gregor. Hugo Donellus, Antonius Faber, Camillinus, Alexand. Raudenſ. Iacobus Cancerius, D. Spino, Antonius Pichardus, & multis in locis nouiſſimè Cardinalis Dominicus Tuſcus, Stephanus Gratianus, Ioannes Philippus, Ariſminus Tepatus, Thomas Cornerius, & alij quamplurimi, quos omitto conſultò, vel quia ab eiſdem nunc relatis commemorantur, vel quia ita latè, atque ex profeſſo ſicut ſuperiores, non explicarunt materiam prædictam. In his ergo inſiſtendum, atque elaborandum duximus, quæ generaliter nimia tradebantur ab aliis, pro vltimarum voluntatum interpretatione, nec hactenus ſimul congeſta (vt anteà enuntiaui) nec etiam abſolutè explicata fuerant, & eiſdem vltimis voluntatibus coniecturandis, atque interpretandis adeò neceſſariò conducunt, vt mox videbitur.

Deinde & ſecundò conſtituendum, atque Lectorem monendum duxi, cum occaſio ſe offeret, ac in diſceptatione & explanatione quæſtionis vniuſcuiuſque vltimarum voluntatum (quæ cunque materia ſit) ad præcitatos nunc decurrendum, & confugiendum Authores; ipſi namque ex profeſſo attingunt, atque abſoluunt articulum quemcumque. Inter alios tamen, atque ſpecificè & in indiuiduo, quod attinet ad coniecturas, & materiam ſucceſſionis ab inteſtato, tam deſcendentium omnium legitimorum, quàm illegitimorum; aſcendentium etiam, & tranſuerſalium, & aliorum, quibus ab inteſtato ſuccedendi ius competit, poſt alios plures, quos ideò hoc loco non commemoro, quia ab eiſdem nunc præcitandis recenſeantur, ſequentes videndos omninò.

- Anton. Gabrielem communium concluſionum, lib. 4. tit. de ſucceſſionibus ab inteſtàto, per totum.
- Guil. Benedict. in cap. Rainuntius, de teſtamentis, verbo, & vxorem nomine Adelaſiam, ex num. 7. cum ſeq. & num. 76. cum multis ſeqq. & verbo, & ſobolem quam geſtabat in vtero, ex num. 38. vſque ad num. 46.
- Ioannem à Roxas in epitome omnium ſucceſſionum ex teſtamento, & ab inteſtato, iure communi & regio, c. 1. & quinque ſeqq. & c. 29. & 30. & quatuor ſeqq.
- Matthæum Matheſilanum in tract. de ſucceſſionibus ab inteſtato.
- Nicolaum Vbaldum in eodem tractatu, vbi materiam explicat latiſſimè.
- Rolandinum Paſſager. in eodem tractatu de ſucceſſionibus ab inteſtato.
- Antonium Roſellis, qui etiam latè & vtiliter, & in eadem materia tractatum conficiens.
- Oliuerium Textor. tractatu etiam de ſucceſſionibus ab inteſtato, per totum.
- Chaſſaneum in conſuet Burgundiæ, rubrica 7. §. 1. cum ſeq. gloſſa, Le plus.
- Ferdinand. Vazq. de Menchaca de ſucceſſionum creatione, lib. 2. §. 20. ex num. 297. cum. ſeq. latiùs de ſucceſſionum reſolutione, lib. 2. §. 12. 13. & 14.
- Maturium Montanum in tractatu de ſucceſſionibus ab inteſtato.
- Didac. Couarr. in eodem tractatu.
- Antonium Gomezium tom. 1. variar. c. 1. per tot.
- Eundem in l. 6. & in l. 7. 8. 9. & 10. Tauri.
- Tellum Fernandez eiſdem in legibus Tauri.
- Velazq. Auendañum in ipſiſmet Taurinis legibus.
- Ceruantes in d.l. 6. Tauri, cum ſeq.
- Humadam, in l. 2. tit. 15. partit. 2. gloſſ. 17.
- Michaël. Graſſum receptarum ſententiarum, §. ſucceſſio ab inteſtato, vbi diſtinctè & plena manu ſcribit materiam, & quæſtiones 43. conficit præcipuas.
- Bellon. lib. 1. ſupputatio. iuris, cap. 3.
- Bacon. à Vacuna lib. 3. declarat. 114.
- Alciatum lib. 5. parergon, cap. 14.
- Ioannem Sichardum ad titulum, C. de legitimis hæredibus.
- Franciſcum Connanum commentariorum iuris ciuilis, lib. 10. cap. 5.
- Ioannem Matienzum, Alphonſum Azeuedum, in l. 1. 2. & 3. tit. 8. lib. 5. nouæ collectionis regiæ. Vbi latè de ſucceſſione aſcendentium, & deſcendentium: & in l. 4. & 5. cum legibus ſeqq. vſque ad l. 13. vbi latiſſimè de ſucceſſione deſcendentium etiam legitimorum, & illegitimorum quouis modo, & de ſucceſſione tranſuerſalium, ſiue collateralium.
- Ioannem Guttierrez practicarum lib. 3. quæſt. 74. & ſeq. & lib. 2. quæſt. 102. & ſeqq.
- Antonium Theſaurum quæſtionum Forenſium, cap. 22.

Petrum Gregorium, quem commendo, & legendum ex propoſito admoneo, prout aliquando ex profeſſo prælegi, maximè ab his qui iuriſprudentiam, & vniuſcuiuſque materiæ reſolutiones & principia redicitùs percipere intendunt, in ſyntagmate iuris, lib. 45. per totum, tom. Mihi 3. ex. 1. de inteſtati ſucceſſione in genere, cum capp. quindecim ſeqq. ex fol. 1071. vſque ad fol. 1117. vbi de omni ſucceſſione ab inteſtato, reſpectu omnium perſonarum & caſuum, dilucidè & eruditè tractat, vt ſolet.

- D. Spino in ſpeculo teſtamentorum, gloſſ. 1. principali, per totam, de his qui ſuccedunt ab inteſtato, mihi ex fol. 115. cum ſeqq.
- Videndi etiam ſunt de eadem materia, (qui & latiſſimè ipſam explicant) Hugo Donellus commentariorum iuris ciuilis, lib. 9. ex cap. 1. & quatuor ſeqq. ex fol. 396. vſque ad fol. 409. vbi etiam Oſualdus, eius Additionator.
- Iacobus Cancerius, quem & ſequentium nullus hucuſque recenſuit variarum reſolutinum, cap. 5. per totum.
- Bernardus Græueius in addit. Ad Andream Gall. lib. 2. concluſ. 124. cum ſeqq. ex. fol. 372. vſque ad fol. 385.
- Ariſminus Tepatus variarum lib. 2. tit. de ſucceſſionibus, ex fol. 404. vſue ad fol. 414.
- Sebaſtianus Næuius, breuiter nimis, & nullum ex præcitatis commemorans, ad tit. ff. de ſuis & legitimis hæredibus.
- Thomas Cornerius in Codice iuris Gallici & Romani, lib. 25. tit. 1. ex folio 1018. vſque ad fol. 1026. & tit. 17. ex fol. 1070. cum ſeqq.
- Angel. Matheacius de legatis & fideicommiſſis, lib. 3. cap. 17.
- Arias Pinellus 2. parte rubricæ, C. de bonis maternis, ex num. 36. cum ſeqq.
- Ioann. Philippus ad tit. ff. de ſuis & legitimis hæredibus.
- Cardinalis Dominicus Tuſc practicarum concluſionum iuris tom. 7. littera V. verbo, ſucceſſio, concluſ. 858. cum ſeqq. ex fol. 959. vſque ad fol. 978. & tom. 4. littera, 1. verbo, inteſtatus, concluſ 335. & duabus ſeqq. ex fol. 674.
- Anton. Pichardus ad tit. Inſtit. de hæred. quæ ab inteſtato deferunt. ex fol. 1194. vbi de ſucceſſione inteſtati in genere, & §. de legitima omnium, tam legitimorum, quàm illegitimorum deſcendentium ſucceſſione, ex fol. 1222. cum ſeqq. & §. 5. de legitima filiorum legitimatorum ſucceſſione ex fol. 1226. & §. 6. de legitima filiorum naturalium ſucceſſione, ex fol. 1286. & §. 8. vbi de eiſdem, & §. 9.
- Pichardus etiam in §. inteſtatorum, eiuſdem tituli, & §§. ſeqq. ex. fol. 1319. & ad tit. de legitima agnatorum ſucceſſione ex fol. 1354. & ad titulum, de SC. Tertul. & de SC. Orficiano: & ad titulum, de ſucceſſione cognatorum, ex fol. 1390.

Et hactenus quoad ſucceſſionem inteſtati, quæ cum adeò plenè ſcripta & reſoluta fuerit, ſuperfluum equidem eſſet, in aliorum placitis, & ſententiis tranſcribendis dumtaxat inſiſtere.

Quoad ſucceſſionem verò teſtamentariam, & omnium, tam deſcendentium, & aſcendentium, & tranſuerſalium, quam etiam extraneorum, & quorumcumque inſtitutionem in vniuerſum, videndi erunt omninò, poſt alios multos iuris Interpretes, & ordinarios in ſuis locis, quos ipſi commemorant, & coniecturas etiam recenſent,

- Antonius Gabriel communium concluſionum, lib. 4. titulo de teſtamentis, per totum: & titulo de hæredibus inſtituendis, per totum.
- Ioannes Gualdenſis de arte teſtandi, tit. 4. de hæredibus inſtituendis, per totum ex fol. 125. cum ſeqq.
- Ferdinandus Vaſq. de Menchaca de ſucceſſionum creatione, lib. 2. §. 20. ex num. 116. cum multis ſeqq. latiùs de ſucceſſionum progreſſu, lib. 1. §. 3. 4. &. 5.
- Iulius Clarus §. teſtamentum, per multas illius §. quæſt.
- Guil. Benedictus in cap. Rainuntius, de teſtamentis, in verbo, reliquit, & verbo, in eodem teſtamento relinquens, el. 1.
- Andreas Tiraquel. in tract. Le mort ſaiſit, declaratione 5. per totam.
- Franciſcus Connanus commentariorum iuris ciuilis, lib. 10. cap. 6. per totum.
- Ioannes Dauth. in commentariis de teſtamentis, in verbo, inſtitutio.
- Antonius Gomezius tom. 1. variarum, cap. 2. per totum.
- Michaël Graſſus receptarum ſententiarum, §. inſtitutio, per totum, qui 29. quæſtiones principales excitat, & diſtinctè reſoluit in hac materia.
- Hermanus Vulterius libro 1. iuriſprudentiæ, capite 73.
- Didac. Couarr. in cap. Rainuntius, de teſtamentis, §. 1. & 2.
- Petrus de Peralta in rubrica, ff. de hæredibus inſtituendis.
- Simon de Carzeres in tract. de coniecturata mente defuncti, verb. inſtitutio. Rolandinus in tract. de teſtamentis, & vltimis voluntatibus, in principio, & rubrica 10. 11. 12. & 14.
- Gracharius in §. teſtamentum, quæſt. 35.
- Dueñas regula 356.
- Emmanuel Coſta in cap. ſi pater, de teſtamentis in 6. in verbo, inſtituit.
- Sylueſter Aldobrandinus in conſilio 17. volumine 1.
- Petrus Gregorius in ſyntagmate iuris, lib. 41. ex cap. 1. cum ſequentibus, & lib. 42. cap. 1. cum ſeqq. & cap. 35.
- Marcus Antonius Peregrinus de fideicom. artic. 32.
- Ioannes Guttierrez de iuramento confirmatorio, 21. parte, cap. 3. per totum.
- Simon de Prætis de interpretatione vltim. volunt. lib. 3. interpretat. 1. dubitat. 1. ſolut. 1. & ſeqq. ex fol. 2. vſque ad fol. 27. vbi latè de materia, & coniecturis, atque interpretatione in caſu ambiguo.
- Cardinalis Franciſcus Mantica diſtinctè & eruditè, vt adſolet de coniecturis vltim. volunt. lib. 4. tit. 1. cum ſeqq. vſque ad tit. 11. vbi plenè de coniecturis, quæ verſantur circa hæredis inſtitutionem, & ſucceſſionem teſtamentariam.
- Iacobus Menochius lib. 4. præſumpt. 17. cum ſeqq. vſque ad 27.
- Angel. Matheacius de legatis & fideicommiſſis, lib: 3. cap. 5.
- Ioannes Philipp. in ſumma vtriuſque iuris, ad tit. ff: de hæred. inſtituend.
- D Spino in ſpeculo teſtamentor. gloſſ. 18. principali, de inſtitutione hæredum, per totam.
- Hugo Donellus commentariorum iuris ciuilis, lib. 6. cap. 11. & eodem lib. 6. cap. 17. & quinque ſeqq. Et vide etiam cap. 3. cum ſeqq. vſque ad cap. 12. & ad tit. C. de hæredibus inſtituend. ex fol. 379. vſque ad fol. 391. vbi etiam Oſualdus, eius Additionator.
- Antonius Pichardus ad tit. Inſt. de hæredibus inſtit.
- Sebaſtianus Næuius ſelectar. iur. interpretation. ad tit. eundem, ff. &. C.
- Thomas Cornerius in Codice Iuris Gallici & Romani, lib. 20. tit. de hæredib. inſtituendis, ex fol. 758. vſque ad fol. 779.
- Pet. Gilenius ad tit. C. de hæredibus inſtituendis.
- Cardinalis Dominicus Tuſc. practicarum concluſionum iuris, tom. 4. littera H. concluſione 16. cum infinitis ſequentibus ex folio 200. vſque ad folium 298.
- Antonius Faber definit. 1. & ſeq. ad tit. C. de hæred. inſtituend.
- Thadæus Piſon. variarum, lib. 2. cap. primo & ſeqq.
- Hieronym. Treutler. in theſibus pandectarum, volum. 2. disputat. 11. theſi 1. & ſequentibus ex fol. 326.

Conſultò itaque materiæ huiuſce tractatum & diſputationem prætermitto, cum adeò plenè explanatam ipſam appareat, & de coniecturis (quod ad nos attinet) abſolutè ita & vtiliter actum per Manticam, Prætis, Menochium, & alios præcitatos ſuprà, fuerit.

Quoad præteritionem verò, atque exhæredationem, & coniecturas, quæ verſantur circa vnam & alteram (vbi & de ipſorum liberorum inſtitutione, non modò de præteritione, & exhæredatione agitur) videndi erunt omninò nonnulli, qui tam de iure communi antiquo, quàm nouiori, & de iure huius Regni omnia neceſſaria congerunt, & ita abſolutè reſoluunt, vt aliud adiicere, ſiue nunc tranſcribere, neceſſarium non fuerit: Et hi equidem poſt ordinarios in ſuis locis, & multos alios, quos referunt.

- Guil. Benedict. in cap. Rainuntius, de teſtamentis, verbo, in eodem teſtamento relinquens, el. 1. & 2. vbi latiſſimè proſequitur, atque explicat hanc materiam.
- Chaſſaneus in conſuetudinibus Burgundiæ, rubrica 7. §. 2. gloſ. Si non pour, per totam, & §. 3.
- Ioan. Gualdenſis de arte teſtandi, tit. 3. de liber. inſtit. vel exhæredandis, per totum.
- Didac. Couuar, in cap. Rainuntius, de teſtamentis, in principio per totum.
- Antonius Gomezius tom. 1. variarum cap. 11. de ſucceſſione contra teſtamentum, per totum: vbi plenè agit de omnibus, quæ tam de iure communi, quàm de iure Regio Partitarum, & tam in theorica, quàm in praxi neceſſaria ſunt in materia.
- Ferdinand. Vaſquez de Menchaca de ſucceſſionum creatione, lib. 2. §. 20. ex num. 1. vſque ad num. 192. vbi latiſſimè.
- Michaël Graſſus receptarum ſententiarum, §. teſtamentum, quæſt. 36. cum multis ſeqq.
- Ioannes à Roxas in epitome ſucceſſionum, cap. 4. ex num. 8. cum ſeq. vſque in finem capitis.
- Franciſcus Connanus commentariorum iuris ciuilis, lib. 9. cap. 10. & lib. 10. cap. 1. & tribus ſeqq.
- Petrus Gregorius in ſyntagmate iuris, lib. 44. cap. 2. de præteritione filiorum, & cap. 3. de exhæredatione liberorum.
- Gracharius in §. teſtamentum, q. 42. & 43. & 52.
- Hermanus Vulterius iuriſprudentiæ Romanæ, lib. 1. cap. 73.
- Turretus in tract. de effectu. clauſul. codicillar. quæſt. 64. & ſeqq.
- Franciſcus Mantica de coniectur. vltimar. volun. lib. 4. tit. 11. vbi de coniecturis, quæ verſantur circa materiam prædictam.
- Simon de Prætis de interpretat. vltim. volunt. lib. 3. dub. 6. ſolut. 1. & tribus ſeqq. ex fol. 39. vſque ad fol. 53. vbi etiam de coniecturis, & interpretatione in hac materia.
- Iacobus Menoch. qui id ipſum intendit lib. 4. præſumpt. 28. 29. & 30.
- Rolandinus in tractatu de teſtamentis & vltimis voluntatibus, rubrica 3. & 14. & 15.
- Gratianus regula 199.
- Ludouic. Molin. de Hiſpanor. primogen. lib. 1. c. 9. ex num. 9. cum multis ſeqq. & num. 32. cum. ſeqq.
- Ioannes Garſia de expenſis & meliorationibus, c. 20. num. 2.
- Deciſio Rotæ 61. & 63. in nouis part. 2.
- Ioannes Matienzus in l. tit. 4. gloſſ. 14. lib. 5. nouæ collect. regiæ.
- D. Spino in ſpeculo teſtamentor. gloſſ. 20. principali de exhæredatione liberorum, per totam.
- Petr. Magdalenus de numero teſtium in teſtamentis requiſito, 1. part. cap. 16. num. 57. & ſeqq.
- Borgnin. Caualcan. deciſ. 24. part. 3.
- Ioan. Bolognetus ad titulum, ff. de liberis & poſthumis, vbi latiſſimè.
- Thomas Cornerius in C. iuris Gallici, & Romani, lib. 24. tit. 1. ex fol. 944. vſque ad fol. 958.
- Ioann. Oinothomi ad titulum Inſtitut. de exhæredatione liberorum.
- Anton. Pichardus ad eundem titulum, vbi latè de hac materia.
- Hugo Donellus commentariorum iuris ciuilis, lib. 6. cap. 6. cum ſeqq. vſque ad cap. 16. vbi etiam Oſuald. eius Additionator.
- Donellus ipſe ad tit. C. de liberis præteritis, vel exhæred. per totum.
- Ariſminus Tepatus variar. lib. 2. tit. de exhæredatione & præteritione liberorum & parentum, ex fol. 347. vſque ad fol. 350.
- Ioannes Philippus in ſumma vtriuſque iuris, ad tit. ff. de liberis & poſthum. fol. mihi 239.
- Dom. Franciſc. Sarmientus ad eundem titulum, vbi latè explicat materiam.
- Thadæus Piſon. variar. reſolut. lib. 2. cap. 6. & pluribus ſeqq.
- Ioann. Marc. Aquilinus ad l. Gallus cum ſuis, §. ff. eod. titulo.
- Anton Faber ad titulum, C. de liberis præteritis, & tit. C. de poſthum. hæred. inſtit. definitione prima, & ſeqq.
- Sebaſtianus Næuius breuiter nimis ad tit. ff. de liberis & poſthum.
- Cardin. Dominicus Tuſc. practicarum concluſionum iuris, lib. 4. littera C. concl. 577. & ſeq. ex fol. 465. & tom. 6. littera P. concl. 637. cum ſeq. vſque ad concluſ. 664. ex fol. 485. vſque ad fol. 499.
- P. Ludou. Molin. tom. 1. tract. 2. disp. 175. & 176. & fol. 1014.

Quoad ſubſtitutiones verò in genere, & in ſpecie, & coniecturas omnes, quæ circa vulgarem, pupillarem, exemplarem, compendioſam, breuiloquam, & fideicommiſſariam verſantur, & tractatum plenum huiuſce materiæ, atque eiuſdem in caſu dubio interpretationem, poſt ordinarios in vulgatis, & adeò cognitis locis, extant ſane tractatus integri Authorum quamplurium, qui in tractat. Doctorum habentur, & paſſim commemorantur ab his qui mox referuntur, & magis ex profeſſo videndi ſunt

- Antonius Gabriel communium concluſionum lib. 4. titulo de ſubſtitutionibus, per totum.
- Guil. Benedictus in cap. Rainuntius, de teſtamentis, verbo, ſi abſque liberis moreretur, el 2. per totum.
- Rolandinus in tract. de teſtamentis & vltimis voluntatibus, rubrica 22. & ſeq. vſque ad rubric. 29.
- Bartol. de Hucio, Sfortia Oddi, & Alexander Trentacinquius, qui longa ſerie materiam explicarunt.
- Gualdenſis de arte teſtandi, titulo de ſubſtitutionibus, cap. 5. per totum, ex fol. 137. vſque ad fol. 217.
- D. Ferdin Vazq. de Menchaca de ſucceſſionum progreſſu, in præfatione, & §. 1. cum ſeq. vſq. ad §. 19. & lib. 3. §. 23. 24. 25. & 26.
- Didac. Couuarr. in cap. Rainuntius, de teſtamentis, §. 4. 5. 6. & 7.
- Anton. Gomezius tom. 1. variar. c. 3. 4. 5. 6. 7. & 8.
- Michaël Graſſus receptarum ſententiarum, §. ſupſtitutio, per totum; vbi latè ſcribit materiam, & 81. quæſtiones conficit principales.
- Paulus Leonius latiſſimè in tractatu de ſubſtitutionibus, per totum.
- Emanuel Coſta in cap. ſi pater, de teſtamentis in 6. verb. instituendo, & verb. moreretur, & verb. ſubſtituit.
- Franciſcus Connanus commentariorum iuris ciuilis, lib. 10. cap. 8.
- Petrus Gregorius in ſyntagmate iuris, part. 3. lib. 42. cap. 10. cum pluribus ſeqq. vſque ad cap. 31. ex fol. 940. vſque ad fol. 995.
- Baconius declarationum iuris, lib. 4. c. 60. & 61.
- Franciſcus Duarenus diſputationem lib. 2. c. 7.
- Hermanus Vulterius iuriſprudentiæ lib. 1. c. 73.
- Cardinalis Franciſcus Mantica, de coniectur. vltim. volunt. lib. 5. per totum: vbi de coniecturis, quæ verſantur circa ſubſtitutiones, agit dumtaxat.
- Simon de Prætis de eiſdem coniecturis, & interpretatione in caſu dubio, lib. 3. interpretatione 2. dubitatione 1. ſolutione 1. & ſeq. vſque ad ſolut. 11. ex fol. 53. vſque ad fol. 123.
- Iacobus Menochius lib. 4. præſumpt. 24. cum pluribus ſeqq. vſque ad præſumpt. 69. ex fol. 26. vſque ad fol. 64. vbi de ipſis coniecturis, atque in caſu ambiguo variis præſumptionibus, & interpretationibus.
- Marcus Antonius Peregrinus de fideicommiſſis, art. 5. num. 6. art. 15. num. 2. & ſeqq. art. 19. num. 3. & artic. 18. ex num. 13. cum ſeq. & art. 34. & 51.
- Angelus Matheacius de legatis & fideicommiſſis, lib. 1. ex. cap. 7. cum ſeq. vſque ad cap. 20.
- P. Ludouicus Molina tom. 1. tract. 2. diſput. 18. cum multis ſeqq. ex fol. 1088.
- Antonius Guibertus lib. 1. quæſt. cap. 6. & 9.
- Hugo Donellus commentariorum iuris ciuilis, lib. 6. ex cap. 23. cum ſeqq. vſque in finem illius libri, & ad tit. C. de inſtit. & ſubſtit. & C. de impuber. & aliis ſubſtitut. ex fol. 391. vſque ad fol. 427. vbi etiam Oſualdus, eius additionator.
- Iacobus Cancerius variar. reſol. cap. 1. de ſubſtitutionibus, per totum.
- Bernard. Græueius in addit. ad And. Gaill. lib. 2. concluſ. 131. cum ſeqq. ex fol. 395. vſque ad 423.
- D. Spino in ſpeculo teſtamen. glo. 19. 20. & 21. & ſeqq. vſque ad gloſ. 28.
- Ioan. Philipp. in ſumma vtriuſque iuris, ad tit. ff. de vulg. & pup. ſubſtit.
- Anton. Pichard. ad tit. Inſtit. de vulgari ſubſtit & tit. de pupillari, ex fol. 614. vſque ad fol. 726.
- Sebaſtianus Næuius breuiter nimis, & quaſi remiſſiuè, ſelect. interpret. iuris, ad tit. ff. de vulgar. & pup: ſubſtitut.
- Ariſminus Tepatus variarum lib. 2. tit. de ſubſtitutionibus, & tit. ſeq. ex fol. 379. vſque ad fol. 397.
- Thom. Cornerius in codice iuris Gallici & Romani, lib. 21. tit. 3. de ſubſtitutionibus, ex fol. 818. vſque ad fol. 838.
- Anton. Faber ad tit. C. de impuberum, definitione 1. & ſeqq.
- Andreas Fachineus controuerſiarum iuris, lib. 4. cap. 40. 41. 42. & ſeqq.
- Cardinalis Dominicus Tuſc. practicar. concluſionum iuris, tom. 7. littera S. verbo, ſubſtitutio, concluſ. 773. cum multis ſeqq. ex fol. 838. vſque ad fol. 958. vbi latiſſimè.

Quoad fideicommiſſa verò, & eorum coniecturas, tractatum, & materiam fideicommiſſariam, primogenitorum etiam, ſiue Maioratuum, adeò frequentem & aſſiduam, & quæ habent maximam connexionem & conuenientiam in aliquibus, quamuis in aliis diſſentiant, vt compertum eſt, extant equidem plena volumina, & tractatus quamplurimi diuerſorum, deciſiones verò, & conſilia, ſiue reſponſa ferè infinita, vt qui conſulentes omnes, tam antiquos, quàm neotericos euoluerit, libenter fatebitur. Eiſdem igitur omiſſis (qui prout caſuum occurrentium neceſſitas exigere videatur, prælegentur) videndi magis erunt in propoſito

- Antonius Gabriel communium concluſionum lib. 4. tit. de fidei commiſſis, per totum.
- Andreas Tiraquellus, Ioan. Lecirier, & Marzarius de primogenitura, & de fideicommiſſis.
- Petrus Antonius de Petra de fideicommiſſis, vbi latè in materia.
- Latiùs Marc. Anton. Peregrinus de fideicommiſſis, per totum librum, qui omnem tractatum abſoluit, & digerit manu pleniſſima.
- Angelus Matheacius in commentariis de legatis & fideicommiſſis, per totum tractatum, maximè lib. 1. c. 1. & quatuor ſeqq. & lib. 2. ex c. 1. vſque ad c. 16. & lib. 3. ex capite 11. cum ſequentibus, & lib. 4. ferè per totum. Muſcul. Bonacoſ. in ſyntagmate commun. opinion. lib. 6. tit. 41. & 42.
- Cardinalis Franciſcus Mantica de coniecturis vltimat. volunt. lib. 7. & 8. & lib. 10. & 11. vbi latè de coniecturis circa fideicommiſſa, & materiam fideicommiſſariam.
- Simon de Prætis de interpret. vltim. volunt. lib. 3. interpret. 3. dubitat. 1. ſolut. 1. cum multis ſeqq. vſque in finem lib. 3. ex fol. 123. vſque ad fol. 281. vbi latiſſime.
- Iacobus Menoch. lib. 4. præſumpt. 61. cum pluribus ſeqq. vſque ad præſumpt. 96. ex fol. 63. vſque ad fol. 115.
- Michaël Graſſus receptarum ſententiarum, §. fideicommiſſum, per totum: vbi diſtinctione & reſolutione pertractat materiam, & 68. quæſtiones principales conficit.
- Ferdinand. Vaſq. de Menchaca de ſucceſſionum progreſſu, lib. 3. §. 24. 25. & 26.
- Guil. Benedictus in cap. Rainuntius, de teſtament. verbo, ſi abſque liberis, tract. de fideicommiſſaria ſubſtitut. el 2. per totum.
- Didac. Couar. in cap. Rainuntius, de teſtament. §. 11. per totum.
- Antonius Gomezius tom. 1. variarum, cap. 5. per totum.
- D. Spino in ſpeculo teſtamentorum, gloſſa 27. principali, per totam.
- Ludouic. Molin. & Pelaez à Mier. qui in commentariis, de Hiſpanor. primog. & de maioratu, & de fideicommiſſis ſcripſerunt in vnoquoque cap. permulta.
- Hugo Donellus commentariorum iuris ciuilis, lib. 7. cap. 15. 16. & 17. & cap. 20. cum pluribus ſeqq, vſque in finem lib. 7. & iterùm lib. 8. cap. 1. cum pluribus ſeqq. & ad tit. C. de fideicommiſſis, ex fol. 504. vſque ad fol. 526.
- Anton. Pichardus ad titulum Inſtit. de fideicommiſſariis hæred. ex fol. 1072. vſque ad fol. 1171.
- Antonius Faber ad tit. C. de fideicommiſſis, in lib. 9. codicis, definit. 1. & ſeqq.
- Bernard. Græueius in addit. ad Andr. Gail. lib. 2. concluſ. 131. cum multis ſeqq. ex fol. 395. vſque ad folium 425.
- Ariſminus Tepatus variar. lib. 2. tit. de fideicommiſſis, ex fol. 397. cum ſeq.
- Ioannes Philippus in ſumma vtriuſque iuris, ad titul. de legatis primò, & titulum C. de fideicommiſſis.
- Thom. Corner. in codice iuris Gallici & Romani, lib. 21. tit. 2. per totum: ex fol. 792. vſque ad fol. 818. & lib. 22. tit. 1. ex fol. 838. cum ſeqq.
- Cardinalis Dominicus Tuſc. practicarum concluſionum iuris, tom. 4. littera, F. concluſ. 225. cum infinitis ſeqq. ex fol. 778. vſque ad fol. 885.
- P. Ludouicus Molina tom. 1. tract. 2. diſp. 187. & ſeqq. ex fol. 1130.
- Et hi quidem nunc relati Authores tractant etiam de Trebellianica, & Falcidia, & de coniecturis, quæ ad vnam & alteram pertinent, ac inter alios abſolutè magis explicant Anton. Gabr. communium concluſ. lib. 4. tit. 4. ad Trebellianum, per totum.
- Marcus Anton. Peregrinus de fideicommiſſis, art. 3. per totum, vbi latiſſimè & vtiliter; & idcircò videndus omninò.
- Cardinalis Franciſcus Mantica de coniecturis vlt. volunt. lib. 7. tit. 11. & 12. & lib. 9. tit. 13.
- Angel. Matheacius de legatis & fideicommiſſis, lib. 4. cap. 6. & cap. 15.
- Michael Graſſus receptarum ſententiarum, §. Falcidia, & §. Trebellianicæ: vbi diſtinctè & breuiter.
- Petrus Gregorius in ſyntagmate iuris, lib. 42. cap. 31. de Trebellianicæ deductione, & cap. 34. de lege Falcidia.
- Antonius Corſetus in tractatu Trebellianica, per totum.
- Rolandinus de teſtamentis & vltimis voluntatibus, rubrica 29.
- Anton. Pichardus ad §. ſed quia hæredis, & §. ſeq. Inſtit. de fideicommiſſar. hæred. Ex fol. 1118. vſque ad fol. 1154. & ad tit. Inſtit. de lege Falcidia, ex fol. 1034. vſque ad fol. 1072. vbi Duarenus, Goueanus, Connanus, Cuacius, Zazius, Anton. Auguſt. Prateius, Alexander ab Alexand. Viglius, Corraſ. Mencha. Alciatus, Sarmientus, D. Spino commemorantur.
- Ioan. Philippus in ſumma vtrinſque iuris, ad titulum ff. ad legem Falcidiam, & ad S C. Trebellianum.
- Sebaſtianus Næuius ad eoſdem titulos.
- Andreas Fachineus controuerſiarum iuris, lib. 5. ex cap. 11. cum ſeqq.
- Ferdinand. Vaſq. de Menchaca de ſucceſſionum creatione, lib. 1. §. 8. per totum, & lib. 2. §11. per totum.
- Hippol. Riminaldus in conſ. 131. per totum, lib. 2. & conſ. 510. lib. 5.
- Iacobus Cancerius variar. reſolut. cap. 2. de Trebellianica, & Falcidia.
- Franciſc Cofort. Commun. opini. verbo, Falcidia, & verbo, Trebellianica.
- Villalobos commun. opin. verb. Quarta.
- Franciſ. Hotmannus diſp lib. 1. cap. 2.
- Anton. Faber. ad tit. C. ad S C. Trebellianum, & tit. C. ad l. Falcid. definit. 1. & ſeqq.
- Ioan. Matien. in l. 1. tit. 3. lib. 5. gloſſ. 19. per totam: & ibid. Azeuedius num. 101.
- Ariſminus Tepatus variar. lib. 2. tit. de Trebellianica, fol. 402. & tit. de lege Falcidia, fol. 378.
- Thomas Cornerius in codice iuris Gallici & Romani, lib. 21. tit. 1. per totum: ex fol. 792. cum pluribus ſeqq. & lib. 23. tit. 1. de lege Falcidia, ex fol. 916. vſque ad fol. 933.
- Hugo Donellus commentariorum iuris ciuilis, lib. 7. cap. 30. per totum, vbi de Trebellianica, & lib. 8. cap. 22. & quinque ſeqq. ex fol. 292. vſque ad fol. 322. vbi de Falcidia, & ad tit. C. ad legem Falcidiam, ex fol. 553. vſque ad fol. 570.
- Ioann. Vincentius Hondedeus in conſilio 45. & 46. lib 2.
- Petr. Surd. in conſ. 342. lib. 3.
- Cardinalis Dominicus Tuſcus practicarum concluſion. iuris, tom. 8. littera, T. concluſione 375. cum multis ſeqq. ex fol. 372. vſque ad fol. 394. vbi de Trebellianica latiſſimè, & tom. 3. littera, F. concluſ. 36. & tribus ſeqq. ex fol. 554. cum ſeqq. vbi de Falcidia.

Hieronymus Cæuallos commun. contra communes, quæſt. 26. & quinque ſeqq. vbi de Trebellianica, & Falcidia, & dicta quæſt. 30. in fine, inquirit, vtrum hodie de iure huius Regni, Trebellianica, & Falcidia procedant, & refert Authores quamplures huius Regni; & quæſt. 665. in fine, num. 12. vbi etiam alios commemorat, & iunge Azeuedum ibi non relatum, in dicta l. 1. tit. 4. lib. 5. num. 121. Pichardum etiam ad principium, Inſtit. de lege Falcidia, ex numero 26. vſque num. 51. quem ego recenſui, & quæſtionem excitauri in commentariis de vſufructu, cap. 60. ex num. 6. vſque ad num. 14. de Falcidia etiam latè agit Pat. Ludou. Molina tom. 1. tract. 2. diſputat. 213. fol. 1292. & de Trebellianica, diſput. 187.

De legatis verò, & coniecturis omnibus circa legata, atque materiam eam adeo latam & vtilem vltra ordinarios in ſuis locis, & infinitos alios in ſuis reſponſis, deciſionibus, & conſiliis, vt ab eis relatos omittam, videndi ſunt omnino Antonius Gabriel communi. concluſio. lib. 4. tit. de legatis, per totum.

- Guill Benedictus in cap. Rainuntius, de teſtamentis, verbo, ſi abſque liberis, el 2. tractat. de fideicommiſſaria ſubſtitutione, ex numero 137. cum multis ſeqq.
- Gualdenſis de arte teſtandi, tit. 6. de legatis, per totum, ex fol. 217. vſque ad 320.
- Ferdinand. Vaſq. de Menchac. de ſucceſ. progreſſu, lib. 3. §. 27. per totum, & §. 29.
- Anton. Gomezius tom. 1. variar. cap. 12. de legatis, per totum, vbi latè ſcribit materiam.
- Didac. Couarr. in cap. Rainuntius, de teſtamentis, §. 10. per totum.
- Aluaradus de coniecturata mente defuncti, lib. 4. c. 1. ex num. 60. cum ſeqq.
- Sebaſtianus Medicis de diffinit. Part. 2. diffinit. 78.
- Cardinalis Franciſc. Mantica de coniect. vlt. volunt. lib. 8. per totum, & lib. 9. per totum, & lib. 10. tit. 1. & tribus ſeqq. & lib. 12. tit. 1. cum ſeq. vſque ad tit. 7. quibus in locis dilucidè & diſtincte explicat coniecturas, quæ verſantur circa legata.
- Simon de Præris de interpretatione vltim. volunt. lib. 4. interpret. 1. circa legat, ex fol. 281. vſque ad lib. 5. & fol. 437. vbi latiſſimè coaceruat materiam, & cogerit, atque reſoluit quamplurima vtilia, & aſſidua in negotiis forenſibus, & practicis.
- Michael Graſſus receptarum ſententiarum, §. Legatum, per totum: vbi etiam latè pertractat materiam, & diſtinctè admodum procedit, atque 80. quæſtiones principales conficit.
- Marcus Antonius Peregrinus de fideicommiſſis, art. 31. &. 33.
- Rolandinus de teſtamentis & vltimis voluntatibus, rubrica 8. & 9.
- Iacobus Menoch. lib. 4. præſumpt. 105. cum multis ſeqq. vſque ad præſumpt. 165. qui videndus eſt omninò circa coniecturas, & materiam legatorum, loquitur enim vtiliter in propoſito, & ad titulos omnes Infortiati, qui ad legata pertinent, commentaria conficit.
- Pet. Greg. in ſyntagmate iuris, 3. part. lib. 42. cap. 34. & 35. ex fol. 1001. vſque ad fol. 1014.
- Ang. Matheacius de legatis, & fideicommiſſis, lib. 1. cap. 1. 2. & 3. & lib. 2. cap. 1. & 2. & Cap. 16. cum ſeqq.
- Ioan. Matienzus in l. 1. tit. 4. gloſ. 14. &. gloſ. 16. lib. 5. nouæ collect. Regiæ.
- P. Ludouicus Molina in commentariis de iuſt. & iur. tom. 2. tract. 2. diſp. 193. cum multis ſeqq. vſque ad diſp. 206. fol. 1188.
- Ioann. Philipp. in ſumma vtriuſque iuris, ad tit. ff. de legat. 1. ex fol. 253.
- D. Spino in ſpeculo teſtamentorum, gloſſ. 6. & 7. & gloſſ. 8. principali de legato purè relicto, & gloſſis ſeqq. vſque ad 15.
- Sebaſtianus Næuius ſelect. interpret. iur. ad tit. ff. de legat. 1. & C. de legatis.
- Anton Pichardus ad tit. Inſtit. de legatis, ex fol. 900. vſque ad fol. 1034.
- Anton. Faber in lib. 9. Codicis, ad tit. C. de legatis, definit. 1. & ſeqq.
- Hugo Donellus commentariorum iuris ciuilis, lib. 8. cap. 1. cum pluribus ſeqq. vſque ad cap. 22. & cap. 28. cum pluribus ſeqq. vſque ad tit. ff. de rebus dubiis.
- Donellus ipſe ad titulum, C. de legatis, ex fol. 483. vſque ad fol. 499.
- Vincentius Carocius caſu 56.
- Ariſm. Tepatus variar. lib. 2. tit. de legatis conditionalibus, & tit. ſeqq. ex fol. 364. vſque ad fol. 378. & tit. de rebus dubiis circa legata, ex fol. 18. cum ſeq.
- Thom. Cornerius in codice iuris Gallici & Romani, lib. 22. tit. 1. de legatis, ex fol. 838. vſque ad fol. 916.
- Cardin. Dominicus Tuſc. Practicar. Concluſ. iuris, tom. 5. lit. L. concluſ. 33. cum infinitis ſeqq. ex fol. 37. vſque ad fol. 143.
- Anton. Cardoſus in praxi, verbo, legatum, ex fol. 205.

Anton. Theſaurus lib. ſingulari quæſtionum forenſium, quæſt. 67. & 68. & vide quæſt. 41. num. 7. vbi poſt Bellum in conſ. 48. inquirit, vtrùm legatum præſcribi poſſit, ſi debito tempore non petatur: & iunge eidem Gualdenſem dicto titulo de legatis, cautela 31. Laram in l. ſi quis à liberis, §. vtrum, ex num. 101. cum ſeqq. Decium in conſ. 211. eundem Theſaurum libro eodem ſingulari, quæſt. 86. ex num 4. vbi an hæres legatum nondum agnitum poſſit præſcribere: & an legati annui ſolutio poſſit præſcribi: Et de vtroque D. Spino in ſpeculo teſtam. gloſſ. 8. principali, de legato pure relicto, ex num. 65. vſque ad num. 69. Menchaca de ſucceſ. creat. lib. 1. §. 10. num. 37. Couarr. reſolut. lib. 1. cap. 9. num. 5. verſ. illud profectò.

Optimè Ang. Matheacius de legatis & fideicomm. lib. 4. cap. 2. de eodem etiam, vtrum legata, & fideicommiſſa præſcribi poſſint, & à quo tempore præſcriptio incipiat, Pet. Surd. in conſ. 73. num. 10. & 33. & vide num. 32. lib. 1. & in conſil. 123. num. 10. eodem lib. 1. latiùs in comment. de alimentis, tit. 9. quæſt. 6. num. 19. cum ſeq. fol. 580. vbi vide omninò. Ioannes Guttierr. canonicar. lib. 2. quæſt. 26. Stephan. Gratian. diſceptat. forenſium lib. 1. cap. 2. & deciſ. 4. num. 7. cum ſeq. Surd. idem in conſ. 251. num. 8. lib. 2. vbi an reſtituatur legatarius ex cauſa ignorantiæ aduersùs præſcriptionem rei legatæ.

De eadem etiam legatorum materia Ioan. Garfias de expenſ & meliorate. cap. 17.

Hondedeus in conſ. 61. lib. 1. & in conſil. 57. lib. 2.

Caldas Pereira in l. ſi curatorem habens, verbo, ſine curator, ex num. 118.

Petr. Surd. deciſ. 76. &150. in conſ. 191. num. 25. & n. 1. lib. 2. vbi an hypotheca detur pro legatis, ſiue hæredis bona ſint ta citè hypothecata: latiùs idem Surd. in conſ. 209. lib. 2. vbi vide omninò Ripam in l. 1. num. fin. de legat. 1. & quando hypotheca competat in ſolidum, & an extendatur ad intereſſe, & à quo tempore: an etiam, ſi hæreditaria bona alienentur per hæredem, ſint affecta onere hypothecæ. Vide Ioan. Anton. Lanarium in conſ. 10. num. 4. &. 5. Surd. d. conſ. 209.

Surd. ipſe in conſ. 211. nu. 7. lib. 2. vbi an legatum efficiatur caducum quando legatarius præcedit teſtatori. Et iunge Decian. in conſ. 44. num. 98. lib. 3. & in conſ. 20. num. 2. lib. 4. vbi in donatione, & omni alia diſpoſitione loquitur, & in donatione, quando præmoritur donatarius. Vide Maſcard. tom. 1. concluſ. 564. & concluſ. 75. Anton. Fabrum ad tit. C. de reuocand. donat. definit. vltim. fol. 1103. Tuſc. tom. 2. littera, D. concluſ. 204. fol. 920. Græueus in addit. ad. And. Gail. lib. 2. concluſ. 40. conſideratione 1. fol. 136.

Surd. etiam ipſe in conſ. 209. & in conſ. 191. lib. 2. vbi an hypothecaria quæ datur pro legatis, detur ſolum pro hæreditaria portione, & quæ exigat, & contra quos detur, vide etiam in conſ. 51. num. 1. lib. 1.

Marc. Anto. Peregrin. de fideicomm. art 4. ex. num. 57. Vbi euictis rebus hæreditariis extra teſtatoris cogitatum, an minuantur legata. Et ibid. num. 59. ſi ad legata omnia præſtanda, hæreditas non ſufficiat, quomodo legatarius ſolui debeat, Eſcobar computatio. 10.

Et iunge Cæuallos commun. contra communes, quæſt. 103. Vincent. de Franchis deciſ. 236. ibid. etiam Peregrin. d. art. 4. e. num. 55. vtrùm res hæreditariæ pereant periculo legatariorum. Et legatarius, ſi priuetur legato, quia non paruit præcepto teſtatoris, legatum cui applicetur. Vide eundem Peregrin. de fideicomm. art. 11. num. 134.

Et legatarius quotæ hæreditatis, vel certæ rei, an teneatur ad æs alienum? vide Ceruantes in. l. 16. Tauri, num. 21. & ſeq. Achil. Pedrocham in conſ. 2. n. 148. & 149. & n. 170. & ſeq. Ioan. Gutierr. practicarum lib. 2. quæſt. 58. Azeuedum in leg. 5. tit. 6. lib. 5. num. 7. & in l. 8. tit. 10. eod. lib. 5. num. 8.

Denique in hac legatorum materia, vide nonnulla vtilia per Bonifacium Rogerium in conſil. 10. & in conſil. 34. & in conſil. 3. lib. 2. duas regulas valdè vtiles per Achil. Pedrocham in conſ. 8. num. 46. & 51.

Ex quibus etiam legatum renocetur, ſiue reuocatum cenſeatur tacitè, vel expreſsè vide omninò Petr. Surdum in conſil. 14. lib. 1. vbi ponit exempla: & iunge Maſcardum tom. 3. concluſ. 1281. &. 1286. Mieres de maioratu, 1. Part. quæſt. 43. per totam. Caualcan. deciſ. 31. part. 3. Graſſum §. Legatum, q. 78. & duob. ſeqq. Simonem de Prætis lib. 4. ex fol. 425. Cum multis ſeqq. Achil. Pedrocham in conſ. 23. ex num. 14. cum multis ſeqq. Vincent. de Franchis deciſ. 283. Gratianum regula 458. Anton Gomezium tom. 1. variarum, cap. 12. de legatis, num. 55. & 66.

Legatum deinde, quando dicitur Lego centum, quæ debeo, an valeat, etiamſi nihil debeatur. Et quid, quando teſtator credebat ſe debere? Vide Surdum in conſ. 53. num. 20. lib. 1. & latiùs alio cap. infrà hoc eod. lib. & tractatu: Et legatarius mobilium, aut rerum, an conſequatur pretium rei redemptæ poſt mortem teſtatoris per fiſcum, vel per alium? Vide eundem Petrum Surdum in conſ. 26. nu. 4. & 6. Et an agat contra tertium ad bona obligata excuſſo hærede, & agens hypothecaria, vtrum petere debeat, quod ſibi ſatis fiat ex re obligata. Ipſemet Surdus agit in conſ. 51. num. 5. & 6. lib. 1.

Quod attinet verò ad Legitimam, & quantitatem Legitimæ, & eius augmentum; ſpecies etiam, atque fauorem Legitimæ, atque cætera omnia, quæ ad eum tractatum pertinent, videndi erunt omninò Authores nonnulli, aliis permultis omiſſis, qui omnia neceſſaria, tam de iure communi, quàm de iure Regio, abſolutè pertractant.

- Marc. Anton. Cuccus in tractat. de legitima, vbi latè explicat omnia in propoſito neceſſaria.
- Emanuel Suarez receptarum ſententiarum, verſiculo, Legitima.
- M. Anton. Cuccus in repetitione authent. Nouiſſima, C. de inofficioſo teſtamento, vbi latè, & eruditè.
- Anton. Gabr. commun. concluſionum, lib. 6. tit. de legitima, per totum,
- Franciſcus Viuius communium opinionum, lib. 1. opinione 199.
- D. Ferdinan. Vaſq. de Menchaca de ſucceſ. creatione, lib. 1. §. 10. ex nu. 168. vſque ad num. 668. & lib. 2. §. 20. ex nu. 192. vſque ad nu. 323. vbi latiſſimè, & abſolutè. Michael Graſſus receptarum ſententiarum, §. legitima, per totum. Vbi diſtinctè & plenè, explicat materiam, & 48. quæſtiones principales conficit.
- Ioannes à Roxas in epitome ſucceſſionum cap. 3. & cap. 8. & 9.
- Chaſſaneus in conſuet. Burgundiæ, rubrica 7. §. 5. gloſſa Meilleur.
- Petrus Gregor. in ſyntagmate iuris, 3. Part. lib. 44. cap. 5. de legitima, per totum, fol. mihi 1059. cum ſeq.
- Borgninus Caualc. de vſufruct. mulieri relicto, num. 192. & 193. & deciſ. 22. p. 3.
- Ayora de partitionibus, 2. parte, ex fol 75. cum ſeq. & 3. part. ex fol. 123.
- Vincentius Carocius caſu 70.
- Andr. Gail. practicar. obſeruationum, lib. 2. obſeru tione 119. & tribus ſeqq.
- Franciſc. Connanus commentariorum iuris ciuilis, lib. 9. cap. 10.
- Angel. Matheacius de legatis & fideicommiſſ. lib. 4. cap. 7. & 8. & cap. 13. & 14.
- P. Ludouic. Molin. tom. 1. de iuſtit. & iure, diſp. 236. cum ſeq. vſque ad 246.
- Antonius Theſaurus deciſione pedemontana 46.
- Ioan. Philipp. in ſumma vtriuſque iuris, ad titulum C. de inofficioſ. teſtamento, ex fol. 62. vſque ad fol. 91. vbi plenum tractatum conficit de Legitima.
- Ioan. Matienzus, & Alphonſ. Azeuedus in leg. 3. tit. 8. lib. 5. nouæ collectionis regiæ; & in l. 1. eiuſdem tituli. Idem Matienzus in leg. 1. tit. 4. gloſſ. 10. ex num. 51. cum ſeq.
- Andreas Fachineus controuerſiarum iuris, lib. 4. cap. 23. & ſeq. vſque ad cap. 35.
- M. Antonius Peregrinus de fideicomm. art. 36. per totum, vbi optimè. Et in conſ. 21. lib. 4. & in conſ. 67. & 81. lib. 1.
- Ioan. Vincentius Hondedeus in conſ. 45. & 46. & in conſ. 66. & 76. lib. 2.
- Petrus Surdus in conſil. 45. & 128. & 148. lib. 1. & in conſ. 185. & 192. & 206. & 215. lib. 2. & in conſ. 341. & 388. & 404. lib. 3. & in conſ. 484. lib. 4.
- Marcabrunus in conſil. 79. per totum.
- Hippolytus Riminald. in conſ. 148. per totum, lib. 2. & in conſ. 469. lib. 4. & in conſ. 547. & in conſ. 510. lib. 5.
- Alexander Trentacinquius variarum reſolutionum, lib. 1. titulo de legitima, reſolutione prima, & quatuor ſeqq. ex. fol. 80. vſque ad fol. 99.
- Iacobus Menoch. de arbitrariis, lib. 2. caſu 163. & caſu 149.
- Fontanell. de pact. nuptial. clauſula 4. gloſ. 24. ex num. 39. cum ſeq. vſque ad num. 57.
- Iacobus Cancerius variar. reſol. cap. 3. de legitima, per totum.
- Bernard. Græueus in addit. ad Andream Gail. lib. 2. concluſ. 119. cum ſeq. ex fol. 351. vſque ad fol. 361.
- Aluarus Valaſcus in praxi partitionum, & collationum, cap. 17. & tribus ſeqq.
- Ariſminus Tepatus variarum lib. 2. titulo de legitima, ex fol. 354. vſque ad fol. 360.
- Antonius Gomezius tom. 1. variar. cap. 11. num. 23. & 24. & ſeq.
- Antonius Cardoſus in praxi, verbo, legitima, fol. 210.
- Emanuel Coſta in cap. ſi pater, de teſtamentis, in 6. prima parte, verbo, ſi decederet, per totum, & 2. parte, verbo, debitæ, & verbo, priuare non poſſit.
- Achilles Pedrocha in conſil. 6. per totum.
- Thadæus Piſon. variar. reſol. lib. 2. cap. 8.
- D. Spino in ſpeculo teſtamentorum, gloſſ. 17. principali.
- Hieronymus de Cæuallos commun. contra communes, quæſtione 23.
- Antonius Pichardus ad §. igitur quartam, Inſtit. de inofficioſo teſtamento, num. 38. & 39. & ad rubricam de hæred. quæ ab inteſtato deferuntur, num. 60. & ſeq. & ad rubricam de vulgari ſubſtitutione, num. 54. & ſeq.
- Cardinalis Dominicus Tuſc. practicarum concluſionum iuris, tom. 5. littera, L. concluſ. 181. cum infinitis ſeqq. ex fol. 153. vſque ad fol. 222.

Et verè ſi præfati Authores originaliter prælegantur, nihil in propoſita materia euenire poterit, quod ex profeſſo reſolutum non fuerit. An autem Legitimæ præſcribatur ſpatio triginta annorum (quod non attingunt maiori ex parte) vide Petrum Surdum in conſ. 128. num. 15. lib. 1.

Stephanus Gratianus deciſ. 4.

Et bona patris an ſint obligata filio pro Legitima, vide eundem Surdum in conſ. 51. num. 4. & 5. & ſeq. lib. 1.

Et Legitimam vtrum filius eligere poſſit in bonis aliis legatis, quando poteſt eam aliunde conſequi, vide Surdum ipſum in conſ. 148. num. 11. lib. 1.

Denique (vt rem hanc abſoluamus) quod attinet ad teſtamenta quouis modo confecta, fauorem, interpretationem, ſolemnitatem, præſumptiones generaliter, & coniecturas iuridicas variis in caſibus, & articulis, & plurima alia, quæ in tractatu teſtamenti in ſcriptis, & nuncupatiui, & coniecturarum, atque præſumptionum vtriuſque inquiri frequenter ſolent, & latiſſimam habent Interpretum explicationem, videndi magis erunt Authores ſequentes, vt infinitos alios ſcribens atque conſultò omittam.

- Guil. Benedictus in cap. Rainuntius, de teſtamentis, verbo, teſtamentum, el 1. & 2. & verbo, mortuo itaque teſtatore, el 1.
- Ferdinand. Vaſq. de Menchaca de ſucceſſionum creatione, lib. 1. ex præfatione, cum pluribus §§. ſeqq. & l. 2. §. 2. per totum, & de ſucceſſionum progreſſu, lib. 1. §. 1. per totum.
- Gualdenſis de arte teſtandi, tit. 1. de teſtamentis, per totum.
- Iulius Clarus §. teſtamentum, per totum.
- Chaſſaneus in conſuet. Burgundiæ, rubrica 7. §. 4. gloſſ. 4. Parſon teſtament.
- Didac. Couar. in cap. cum eſſes, & in cap. relatum, de teſtamentis, & in rubri. 1. part. num. 3. & ſeq.
- Michaël Graſſus receptarum ſententiarum, §. teſtamentum, per totum, vbi latè, & diſtinctè.
- Aluaradus de coniecturata mente defuncti, lib. 2. cap. 1.
- Anton. Gabr. communi. concluſ. lib. 4. titulo de teſtamentis.
- Ioſephus Ludouic. commun. opinionum, concluſ. 58. & ſeqq. vſque ad concluſ. 70.
- Charondas lib. 2. veriſimilium, ex cap. 10.
- Franciſcus Connanus commentariorum iuris ciuilis, lib. 9. ex cap. 6.
- Gracharius receptarum ſententiarum, verbo, teſtamentum, per totum.
- Hieronymus Treutler in the ſibus pandectarum, volum. 2. theſi 1. diſp. 10. & ſeq.
- Ioannes Dauth. in commentariis ad materiam teſtamentorum, titulo, ſiue rubrica 1. & ſeq.
- Hugo Donellus commentariorum iuris ciuilis, lib. 6. cap. 1. & ſeq. & ad tit. C. de teſtamentis, vbi etiam Oſualdus, eius Additionator.
- Petrus Gregorius Toloſanus in ſyntagmate iuris, part. 3. lib. 42. cap. 1. cum ſeq. vſque ad cap. 10. ex fol. 940.
- Catelianus Cotta in memorabilibus, verbo, teſtamentum.
- Forcatulus dialogo 14. & 73.
- Petrus Loriotus de teſtamentis, axiomate primo & ſeqq.
- Cardinalis Franciſcus Mantica de coniectur. vltim. volunt. lib. 2. per totum, vbi de coniecturis agit, quæ circa teſtamenta verſantur.
- Iacobus Cancerius variar. cap. 4. de teſtamentis.
- Iacobus Menochius lib. 4. præſumptione prima, & pluribus ſeqq.
- Simon de Prætis de interpret. vltim. volunt. lib. 2. interpret. 7. dubitat. 2. & ſeq. ex fol. 190. vſque ad fol. 216.
- D. Spino in ſpeculo teſtamentorum, gloſſ. rubricæ, part. 1. & 2.
- Ioannes Philippus in ſumma vtriuſque iuris, ad tit. ff. de teſtamentis.
- Petrus Magdalenus latiſſimè in commentariis de teſtibus in teſtamentis requiſitis, prima parte, per totam.
- Alexander Raudenſis de analogis, libro primo, c. 28. per totum.
- Burgos de Paz, Tellus Fernandez, Ceruantes, & teliqui in leg. 3. Tauri.
- Ioan. Matienzus & Azeuedus longa ſerie in l. 1. tit. 4. lib. 5. nouæ collect. Regiæ.
- Antonius Gomezius in d.l. 3. Tauri, ex num. 23. vſque ad num. 66.
- Antonius Theſaurus deciſione Pedemontana 94. & 180.
- Emanuel Coſta in cap ſi pater, de teſtamentis, in 6. prima parte, verbo, adiiciens, & verbo, in ſuo teſtamento.
- Hieronymus Cæuallos, comm. contra communes, quæſt. 474. & quæſt. 700. & quæſt. 87. & 94.
- Ioan. Gutierr. pract. lib. 2. q. 35. & ſeq.
- Sebaſtianus Næuius ſelectar. interpret. iur. ad titul. ff. de teſtamentis.
- Thom. Corner. in Codice iuris Gallici & Romani, lib. 20. tit. 1. de teſtamentis, ex fol. 742. vſque ad 786.
- Antonius Faber in lib. 9. Codicis, ad tit. C. de teſtam. definit. 1. & ſeq.
- Ariſminus Tepatus variar. lib. 2. tit. de teſtamentis in genere, ex fol. 328. vſque ad fol. 339.
- Cardinalis Dominicus Tuſc. practicarum concluſionum iuris, tom. 8. littera, T. concluſ. 89. & 90. & concluſionibus infinitis ſeqq. ex fol. 59. vſque ad fol. 146. vbi de teſtamentis, ipſorum coniecturis, & interpretatione agit latiſſimè.
- Pet. Gylenius ad tit. C. de teſtament.
- Thadæus Piſon. variar. reſolut. lib. 1. c. 1. per totum.

CAPVT II.

Quid voluntas, & vltima voluntas quid; quid etiam coniectura, & vnde dicta, & quibus modis diffiniatur, ſeu deſcribatur, & quotuplex? Interpretatio rurſus quid ſit, & quibus modis accipiatur, quotuplex, & in quot ſpecies diſtinguatur. Denique quid præſumptio, & quotuplex, & qualiter multis modis diffiniatur, ſeu deſcribatur, & an dici valeat Interpretatio, breuis & dilucida explanatio, & reſolutio, vt hîc videbitur.

SVMMARIVM.

- 1 Terminos proprios ignorare, & priùs determinare, quàm terminos intelligere, turpe eſſe loquenti.
- 2 Principiorum cognitionem, & doctrinam debere ſemper præcedere.
- 3 Voluntas quid, & quid vltima voluntas, per totum numerum, vbi & quare vltima dicatur.
- 4 Coniecturæ tres etymologiæ traduntur.
- 5 Coniectura dicitur, quaſi connexura, ſeu colligatura.
- 6 Coniectura dicitur à coniectu, id eſt, directione quadam rationis ad veritatem.
- 7 Coniectura dicitur à Coniecto, coniectas, frequentatiuo, quod idem eſt, quod Exiſtimo.
- 8 Coniectura, alia eſt hominis, alia iuris tantùm, alia autem iuris & de iure.
- 9 Coniectura hominis eſt ea, quæ in iure non eſt expreſſa, ſed iudicis arbitrio remittitur.
- 10 Coniectura iuris eſt ea, quæ ab ipſa lege inuenta, & approbata eſt.
- 11 Coniectura iuris & de iure, eſt diſpoſitio legis aliquid præſumentis, & ſuper præſumpto, tanquam ſibi comperto ſtatuentis.
- 12 Coniectura alia leuis, alia grauis, ſeu vehemens, & alia violenta, & de exemplis earum.
- 13 Coniectura alia eſt temeraria, & alia eſt probabilis.
- 14 Coniectura temeraria eſt ea, quæ ratione caret, & longè à veriſimili diſtat.
- 15 Coniectura probabilis eſt ea, quæ à veriſimili deducitur, & in ratione fundatur.
- 16 Coniectura pluribus modis diffinitur, ſeu deſcribitur.
- 17 Coniecturæ diffinitiones nouem adducuntur.
- 18 Coniecturæ diffinitiones aliæ proponuntur.
- 19 Et Authoris placita nonnulla in medium proferuntur.
- 20 Interpretatio quid ſit, quibus modis accipiatur, & in quot ſpecies diſtinguatur.
- 21 Interpretationis diuiſiones permultæ remiſſiuè.
- 22 Interpretationis diffinitiones nonnullæ ex ſententia Baldi deductæ, & per Menochium, Simonem de Prætis, & Camillum Gallinium, congeſtæ.
- 23 Cardinalis etiam Franciſci Manticæ in eodem articulo obſeruationes nouiſſimæ, quæ ex eiuſdem Baldi doctrinis procedunt.
- 24 Interpretationem diuerſimodè accipi ex ſententia Cardinalis Dominici Tuſci, cuius ex ſententia aliorum placita nonnulla commemorantur per totum numerum.
- 25 Interpretatio accipitur variis modis, provt ex Cardin. Franciſc. Mantica, & Camillo Gallinio latiùs recenſetur hoc numero, & agitur de interpretatione declaratiua, item & de intellectiua.
- 26 Et Authoris placitum quoddam proponitur.
- 27 Interpretatio correctiua quæ dicatur.
- 28 Et quæ extenſiua? & ibidem de eadem adnotata nonnulla.
- 29 Interpretatio reſtrictiua quæ ſit.
- 30 Præſumere verbum; habere plures ſignificationes, de quibus remiſſiuè.
- 31 Præſumptio alia eſt iuris tantum, alia hominis, & alia iuris & de iure.
- 32 Præſumptio iuris quid ſit, plenè explicatum poſt alios multos, per Farinacium hoc loco commemoratum.
- 33 Præſumptio hominis quid ſit ex eodem Authore, poſt alios quamplures.
- 34 Quid etiam præſumptio iuris & de iure, ex ipſomet Authore.
- 35 Præſumptionem multis modis diffiniri, ſeu deſcribi.
- 36 Præſumptionis diffinitiones ſeptem adduxiſſe Franciſcum Manticam.
- 37 Duodecim Farinacium, prout hîc adnotatur.
- 38 Præſumptionem ſemper verſari circa rem dubiam quæ ſcilicet eſſe, vel non eſſe poteſt.
- 39 Præſumptio verſatur circa id quod eſt geſtum, ſed ignoratur qualiter geſtum.
- 40 Præſumptio, & coniectura quamuis in effectu differant.
- 41 Idem tamen dici poſſunt, prout hic ad notatur.
- 42 Coniectura ex ſententia Socini ſignificat præſumptionem.
- 43 Et rectè quidem ex ſententia Authoris, prout hic adnotatur.
- 44 Præſumptionem interpretationem dici ſecundùm Baldum.
- 45 Præſumptionem, & interpretationem differre ſecundùm Alciatum.
- 46 Sed quod attinet ad tractatum, præſentem coniecturarum vltimarum voluntatum, non differre ex ſententia Authoris, prout hic obſeruatur.

PRo dilucida, atque abſoluta, breui tamen & diſtincta huius Capitis explanatione, ex quo tria confici capita poſſent, inprimis conſtituendum; atque obſeruandum erit, loquenti turpe quidem eſſe, proprios terminos ignorare, & priùs determinare, quàm proprios terminos intelligere, quemadmodum obſeruauit Angelus in conſilio 110. Sanctiſſima, in princip. Deinde principiorum cognitionem, & doctrinam debere ſemper præcedere, vt colligit Baldus per illum text. in l. prima, ff. ſi certum petatur. Similiter, quòd omnis, quæ à ratione ſuſcipitur de aliqua re inſtitutio, debet à diffinitione proficiſci, vt inquit Marc. Cicero lib. 1. officiorum, paulò poſt principium: & colligitur ex l. prima, ff. de teſtamentis, & l. de interdicto, ff. de aqua quotidiana & æſtiua. Et poſt Baldum, Cagnolum, Mantic. & alios exornauit Sebaſtianus Medices de diffinitionibus, prima parte, in prooemio, num. 1. &c. Vtrumque etiam, videlicet quòd doctrina omnis, & omnis diſciplina rectè à vocabulorum diſciplina incipiat: & quòd termini ſunt priùs intelligendi, antequam aliquid determinetur, ſic enim & natura ab elementis incipit, & ars exordiri debet; obſeruauit Proſper Farinacius commun. crimi. tom. 2. tit. 5. quæſt. 36. n. 1. & ſeqq. idcircò de coniecturis, atque interpretatione vltimarum voluntatum ſermonem, & tractatum inſtituentes, nonnulla de voluntate, & vltima volumtate, de coniectura etiam, de interpretatione, & de præſumptione præmittenda velut neceſſariò duximus.

Ac primum, Voluntas quid ſit in quo equidem non inſiſtendum ideò decreui, quòd Cardinalis Franciſcus Mantica de coniect. vltim. volunt. lib. 1. tit. 3. per totum: ex profeſſo, atque latè ſe explicauerit: Aluaradus etiam de coniecturata mente defuncti, lib. 1. cap. 1. per totum. Simon de Prætis de interpretat. vltimarum volunt. Libro 2. interpretatione prima, dubitat. 1. in principio, & ſolut. 1. & fol. 130. vſque ad fol. 132. Breuiter tamen rem peragendo, & quod ad noſtrum attinet propoſitum, voluntatem in hoc tractatu accipi pro actu ipſius voluntatis, hoc eſt, pro diſpoſitione; nam ſi quis alicui donat, hæc dicitur eſſe voluntas donatoris, vt res accipientis fiat, leg. 1. in principio, ff. de donat. & id ipſum in teſtamentis, & vltimis voluntatibus quoties quis rem ſuam, vel etiam totum patrimonium in alium transferri deſiderat, ſiue modo quocumque de bonis ſuis diſponit; talis enim diſpoſitio voluntas dicitur, quæ & pro lege ſeruatur, & modis omnibus adimpletur, ſicuti expreſſim probauit, atque exornauit Mantica ipſe dicto tit. 3. num. 7. & 8. num. 9. poſt Socinum, Rolandum, & alios rectè probauit: quod quamuis diſpoſitio propriùs, aut frequentiùs ad vltimam voluntatem referatur, tamen poteſt etiam commodiſſimé, nec quidem impropriè intelligi de ea diſpoſitione, quæ fit inter viuos, cap. 2. in principio, & cap. cùm in illis, de præbendis, lib. 6. §. vltimo, in fine, Inſtit. de acquiſit. per arrogat. Vltima verò voluntas pluribus videtur poſſe diffiniri modis, ſicuti quatuor diffiniuit Cardinalis Franciſcus Mantica lib. 1. tit. 4. per totum, qui ex num. 3. vſque ad num. 8. duas adduxit, atque improbauit diffinitiones, & tandem num. 8. ſic vltimam voluntatem diffiniuit, vt ſit diſpoſitio, quæ à moriente facta intelligitur, ita vt poſt eius mortem exitum habeat; & ſingulas eius partes ibidem declarat. Sed & num. 10. aliter putat diffiniri poſſe, vt ſit legitima diſpoſitio de eo, quod quis poſt mortem ſuam fieri vult: & ſingulas quoque partes latiùs explicat. Nec diſſentit Simon de Prætis lib. 1. dubit. 1. ſolut. 3. fol. 132. de voluntate namque, licèt non ita exactè, ſicut Mantica egerit, & dumtaxat, atque generaliter dixerit, quòd voluntas eſt affectio animi ad aliquid applicata, & deliberata acceptio eius, quod placet, idque ex ſententia Baldi, & aliorum quos ibi refert, quòd voluntati teſtamentariæ, ſicut & cuilibet aliæ inter viuos conuenit, vt vides, ſtatim dubit. 1. in principio, fol. 130. num. 6. vltima voluntas quæ dicatur, inquirit, & reſpondet, quòd vltima voluntas eſt vnius hominis habilis diſpoſitio, de eo quod fieri, vel capi velit poſt mortem ſuam, morteque ſua effecta irreuocabilis & firma per alium adimplenda, vt latiùs proſequitur ibidem. Et ſolut. 1. fol. 131. inquit num. 1. quòd vltima dicitur, quia alia eam non ſequitur, leg. 2. §. de legitima. ff. de ſuis & legitimis hæredibus: & poſt eam alia facta non eſt, leg 1. §. 1. ff. de bonorum poſſeſſ. ſecundùm tabul. licèt ſola promulgata, & condita ſit, l. illa verba ff. de. verborum ſignif. vel mille ante eam factæ ſint, quia vltima dumtaxat præualet, & attenditur, §. poſteriore, Inſtit, quibus modis teſtament. infirment. cum ſimilibus, de quibus per ipſum Prætis ibidem, & per Antonium Pichardum in dicto §. poſteriore. Conueniunt itaque præfati ij duo Authores effectu, quamuis diuerſimodè loqui videantur: Aluaradus autem lib. dicto cap. 1. per totum: quamuis nonnulla cumulat, nec voluntatis quoad noſtrum, & ab eo inſtitutum attinet tractatum, diffinitionem certam, nec vltimæ voluntatis aliquam proponit, vt ibidem videbitur. Sed & Sebaſtianus Medices de definitionibus, pariter diffinit. 76. teſtament. num. 32. quamuis dixerit, quòd vltima voluntas accipitur dupliciter, inconcreto ſcilicet, & in abſtracto, & quòd datur vltima voluntas nominata, & innominata, eiusdem tamen, neque voluntatis in genere, diffinitionem aliquam adducit. Cæterùm Cardinalis Dominicus Tuſc. practicarum concluſionum iuris, tom. 8. littera V. concluſ. 279. fol. 635. quòd voluntas de fui eſſentia debeat eſſe libera, & quòd in omni actu requiratur, probauit ibidem, & nonnullis concluſionibus ſequentibus. Voluntas tamen quid ſit, ſiue qualiter diffiniatur, vel deſcribatur (quod in argumento dictæ concluſ. 279. propoſuit, ſiue promiſit) nequaquam explanauit, ſic nec promiſſum aut propoſitum adimpleuit.

Secundo deinde & principaliter obſeruandum eſt, cùm inquiritur, coniectura vnde dicatur, quòd coniecturæ tres etymologiæ conſtitui ſolent communiter. Ac primùm equidem coniecturas dici, quia coniunguntur origini ſuæ, & eſſe quaſi connexuras, & colligaturas; vt per Baldum in l. 1. num. 6. circa medium, verſ. unde quæritur, C. de priuilegio dotis, quem referunt & ſequuti ſunt Franciſcus Mantica de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 1. tit. 1. num. 2. Maſcardus de probationibus, tom. 1. quæſt. 13. num. 6. Proſperus Farinacius communium criminalium lib. 2. titulo de indiciis & tortura, quæſt. 36. num. 157. nec diſſentit Iacobus Menochius lib. 1. præſumpt. 7. num. 23. Dici etiam poteſt, coniecturam dictam eſſe à coniectu, id eſt, directione quadam rationis ad veritatem: vnde M. Tullius ad Herennium, ſtatum coniecturalem appellat, cum per coniecturas quæritur, an aliquid factum ſit, vel non, & hanc etymologiam ponit Fab. Quintilian. lib. Inſtit. orat. cap. 7. quem referunt Menochius d. præſumpt. 7. num. 30. & Mantica dicto tit. 1. eodem num. 2. verſiculo, ſed Quintilianus, Farinacius vbi ſupra, num. 158. qui num. 159. demùm ſubdit, dici etiam poſſe ſecundùm Menochium vbi ſuprà, Coniecturam dictam eſſe à Coniecto, coniectas, frequentatiuo, quod idem eſt, quod Exiſtimo, vt ibidem oſtendit.

Rursùs coniectura alia eſt hominis, alia iuris tantum, alia autem iuris & de iure; ſic primo loco diſtinxit Franciſcus Mantica de coniect. vltim. volunt. lib. 1. tit. 2. num. 1. & Manticam referendo, ſecuti ſunt Maſcardus de probationibus, lib. 1. dicta concl. 14. num. 16. Farinacius lib. 2. titulo de indiciis & tortura, quæſt. 36. num. 160. dicens, quòd coniectura & præſumptio, vnum & idem ſint, ideò coniectura eaſdem recipit diuiſiones, quas recipit præſumptio.

Coniectura hominis, ſecundùm eumdem Manticam dicto num. 1. verſiculo, prima autem hominis, dici poteſt ea, quæ in iure non eſt expreſſa, ſed Iudici committitur, vt inſpiciat, quid ſibi videatur, & an aliquam fidem faciat, iuxta l. Minor 25. annis adito Præſide, ff. de minoribus, & 1. vtrum, ff. de donat. inter virum & vxorem, 1. ob carmen, & ſi teſter, ff. de teſtibus, & per Baldum in ſiue poſſidetis, num. 6. C. de probationibus, & in rubrica, de præſumptionibus, num. 3. vbi hanc ponit differentiam inter coniecturam iuris, & coniecturam hominis, quia iuris coniecturæ in legibus ſcriptæ ſunt; Iudicum verò (& ſic hominis) coniecturæ non poſſunt deſcribi, quia pendent ex diuerſis animi motibus, prout Farinacius ſic explicauit dicta quæſt. 36. num. 161. & in materia præſumptionis num. 96. & ſeqq.

Coniectura iuris, ſecundùm eundem Manticam dicto num. 1. verſiculo, ſecunda autem coniectura, aliud non eſt, quàm ea, quæ ab ipſa lege inuenta, aut approbata eſt, vt in l. cùm auus, ff. de cond. & demonſt. in l. cum acutiſſimi, C. de fideicommiſſ. in l. generaliter, §. cum autem, C. de Instit. & ſubſtit. in. l. licét Imperator, & in l. ſi ſeruus plurium, ff. de legat. 1. & alibi ſæpiùs, vt per eundem Farinacium vbi ſupra, n. 162. & n. 92.

Coniectura denique iuris & de iure, ſecundùm Manticam lib. 1. dicto tit. 2. num. 3. diffiniri poteſt, vt ſit diſpoſitio legis aliquid præſumentis, & ſuper præſumpto, tanquam ſibi comperto ſtatuentis: Et Manticam ſecutus eſt Proſerus Farinacius lib. 2. tit. de indiciis & tortura, d. quæſt. 36. num. 163. qui ſubiicit, quòd præſumptionem iuris & de iure ſic diffiniuit eadem quæſt. 36. num. 101. & diffinitionem præſumptionis poſſe etiam applicari coniecturæ, ſentit Mantica d. num. 3. cùm coniecturam & præſumptionem, tanquam ſynonyma accipiat, & promiſcuè declaret, quocirca Farinacius ipſemet ſe remittit dicto num. 163. ad ea, quæ in ſimili, de præſumptione dixit ibidem num. 85. & ſeq.

Prætereà coniectura etiam communi Scribentium placito diuiditur, quòd alia ſit leuis, alia grauis ſeu vehemens, alia autem violenta, ſecundùm eundem Manticam de coniecturis lib. 1. d. tit. 2. num. 6. vbi hanc diuiſionem, quam in præſumptione ponunt Doctores relati per Farinacium dicta quæſt. 36. n. 110. ipſe applicat etiam coniecturæ ea ratione, quia coniectura, & præſumptio idem ſunt, & Manticam ſequitur Maſcardus de probationibus, lib. 1. dicta concluſ. 14. num. 17. Farinacius dicta quæſt. 36. num. 164. qui num. 165. coniecturæ leuis exempla inquit deducenda ex his, quæ de præſumptione anteà ſcripſit num. 111. & ſeq. & num. 166. coniecturam vehemenrem, poſt Bald. Aymon. Crauet. & Manticam eſſe dicit, eam, quæ ita adhæret animo iudicantis, vt contrarium ei perſuaderi non poſſit. Et meliùs explicandum ex his, quæ de præſumptione vehementi ſcripta reliquit eodem in loco, num. 113. & tandem num. 167. ſubdit, coniecturam violentam dici eam, quæ habet perſuadendi neceſſitatem, vt in cap. quia veriſimile, de præſumpt. & in l. non eſt veriſimile, ff. quod metus cauſa, & per Bald. Aymon. & Manticam in locis ibi relatis.

Sed & diſtingui poteſt tertio loco coniectura, quòd alia eſt temeraria, alia autem probabilis, vt per Manticam lib. 1. dicto tit. 2. num. 6. Maſcardum lib. 1. dicta concluſ. 14. num. 17. in fine. Farinacium lib. 2. dicta quæſt. 36. num. 168. qui & præſumptionem ſic diuiſam ab eodem num. 18. & ſeq. adnotauit. Temeraria coniectura ea eſt, quæ ratione caret, & longè à veriſimili recedit: probabilis autem, quæ à veriſimili deducitur, & quæ in ratione fundatur, ſecundùm Baldum in l. Barbarius, num. 11. verſicul quæritur ergo, de officio Prætoris, Manticam dicto tit. 2. num. 6. & tit. 1. num. 9. verſ. nam coniectura, Maſcardum dicta concluſ. 14. num, 18. & 19.

Denique, coniectura pluribus modis diffinitur, ſeu deſcribitur, ſicuti ex Baldi doctrinis deducitur, atque expreſſim adnotarunt poſt alios Mantica, Prætis, Petra, Menochius, Maſcardus, & Farinacius, quos ſtatim commemorabo: ex eiſdem autem ſequentes deduci valent diffinitiones: Ac primùm equidem, Coniecturam eſſe adeptionem, ſeu reputationem veri, ex aliquo alio ſic veriſimiliter ordinato: vel eſſe veri opinionem ex ſigno probabili deductam. Et hac diffinitione rectè quidem dicitur, ex ſigno probabili, quia propriè coniectura ea dicitur, quæ non à neceſſariis, ſed à probabilibus oritur: ſi enim à neceſſariis oriretur, non dubia, ſed certa res eſſet, & ſic contra naturam coniecturæ, quæ eſt re dubia, & habet ſe ad eſſe, & non eſſe, quod poſt Manticam aduertit Farinacius, referendus ſtatim num. 153. qui inde dicit, explodi diffinitionem alteram eorum, qui dixerunt, coniecturam eſſe præſumptionem à naturæ neceſſariis prouenientem: vel etiam diffinitur, Coniecturam eſſe veriſimilitudinem quandam probabilem, animum inducentem ad aliquid opinandum: Vel, eſſe rationabilem argumentationem à veriſimilitudine fidem facientem, non autem neceſſariò concludentem: Siue quòd coniectura ſit quidam mentis conceptus indiciis, vel iuris authoritate comprobatus: Siue, rei latentis indicium, per rationes, ſigna, & tempora ſumptum: Aut eſſe coniecturam rationabile veſtigium latentis veritatis, vnde naſcatur opinio ſapientis. Ita ſanè præfatas diffinitiones tradiderunt, & latiùs exornarunt Cardinalis Franciſcus Mantica de coniecturis vltim. volunt. lib. 1. tit. 1. num. 5. & num. 8. & ſeq. Iacob Menochius lib. 1. præſumpt. 7. ex n. 21. cum pluribus ſeq. Petr. Anton. de Petra de fideicommiſ. quæſt. 9. num. 93. Simon de Prætis de interpret. vltim. volunt. lib. 1. interpretat. 2. dubit. 1. ſolut. 1. num. 1. & 2. fol. 78. Ioſephus Maſcardus de probationibus, lib. 1. d. concluſ. 14. ex num. 2. Proſperus Farinacius commun. criminal. lib. 2. titulo de indiciis & tortura, dicta q. 36. ex num. 152. vſque ad num. 157. ex quibus & aliæ recenſeri diffinitiones poſſent.

Sed eis omiſſis, Simonis de Prætis diffinitio alia adducetur dumtaxat, quam magis conuenientem tractatui noſtro arbitratur, videlicet, quòd coniectura eſt æqua perſonarum, & rerum, & rationum comprehenſio, & collectio ad vnum directa, qua tantundem quis mouetur, ad exiſtimandum, & ferè credendum, affirmatiuè, vel negatiuè diſponentem voluiſſe, vel noluiſſe conforme expreſſis, vel non expreſſis per eum: & ſic dicit comprehendi coniecturam affirmatiuam, & negatiuam, & vtramque iure probari, vt de affirmatiua per tex. in l. cum pater, §. ab inſtituto, l. qui ſolidum, §. 1. ff. de legat, 2. l. nec ſemel, §. ſi inhabitationem, ff. quando dies leg. cedat, l. ſi ſeruus plurium, §. fin. & l. licet Imperator, ff. de legat. x.l. cum proponebatur, ff. de legat. 2. & de negatiua, per tex. vulgatum in l de pretio, ff. de Publ. in rem act. & in d.l. cùm pater, §. euictis, & in l. vnica. §. ſin autem ad deficientes, C. de caducis tollend. l. ſi alienus, ibi: Quia rogatus non eſt, ff. de legat. 2. l. Lucius, §. collegio, in fin. ff. de legat. 3. cum aliis.

Ego, verò, vt in propoſito articulo diffinitionis coniecturæ, ſententiam meam interponam, nonnulla conſtituenda neceſſariò duxi, ac primùm equidem, Coniecturam in his dumtaxat caſibus locum habere, in quibus facti quæſtio verſatur: nam ius ipſum certum eſt. quod Franciſcus Mantica lib. 1. dicto tit. 1. num. 12. rectè fundat & animaduertit, & conuenit apertè in hac eadem diffinitionis coniecturæ materia Proſper Farinacius communi. criminal. lib. 2. d. quæſt. 36. num. 153.

Deinde, quod ad noſtrum propoſitum & tractatum hunc attinet, ſatis ſuſtentabilem eſſe Baldi diffinitionem in l. continuus, § cum ita, in fin. per illum tex. ff. de verbor. obligat. quem ſuprà retulimus, quòd ſit quidam mentis conceptus, iudicis vel iuris authoritate comprobatus; quamuis enim non exprimat Baldus, ex quibus conceptus hic debeat formari, certum tamen eſt, ſupponere eundem, conceptum illum formandum eſſe ex his, ex quibus formari debet, vt coniectura deducatur probabilis. Item & alteram Baldi diffinitionem eſſe acceptionem, ſeu reputationem veri ex aliquo alio, ſic veriſimiliter ordinato: Siue eſſe rationabilem argumentationem, à veriſimili deductam: Deinde Simonis de prætis diffinitionem (quod etiam ad noſtrum pertinet tractatum) coniecturæ effectum, & finem continere, atque exprimere ea, ex quibus aliqud colligimus, ſiue colligendum veriſimiliter contendimus, ex quibus etiam adducimur; atque excitamur ad credendum, ſic voluiſſe, vel noluiſſe eum; de cuius diſpoſitione, & in caſu dubio, voluntate coniecturanda agitur. Si ergo communem loquendi vſum inſpiciamus, provt inſpiciendum, in hac eadem coniecturali materia, alio cap. dicendum eſt, non adeò difficile nobis videbitur, Coniecturæ diffinitionem elicere; facilè potiùs (quod ad ipſam hanc materiam & tractatum pertinet) & verè quidem aſſeuerari poterat, coniecturam communiter dici, quòd verbis diſpoſitionis inſpectis, & eiuſdem ratione præcipua, ſiue diſponentis fine, & intentione, ac etiam rerum, & perſonarum qualitatibus, aliiſque circumſtantiis conſideratis, ex tacita voluntate, aut mente eius, qui disposuit, deduci, & colligi, ſiue neceſſariò deducendum, aut colligendum contendimus veriſimiliter. Et ſic in ſumma, ac breuiùs diffiniri poſſet, quod coniectura dicitur in caſu non expreſſo ex mente & voluntate veriſimiliter collectum; quod etſi expreſſim & apertè diſpoſitum non eſt, ex aliis expreſſis, ſiue legitimis argumentis, & rationibus veriſimiliter & aptè deducitur. Et inde probari poterit Tiberij Deciani diffinitio illa relata per Manticam d. tit. 1. num. 8. in fin. dicentis, coniecturam eſſe veriſimilitudinem quandam probabilem, animum inducentem ad aliquid opinandum: nec eſſe neceſſarium veſtigij verbum ab eodem Mantica additum, ſiue diffinitioni eidem nihil addere, vel detrahere, vtpote cùm certum adèo ſit à veriſimili coniecturam deducendam regulariter, nec aliter deduci valeat, quàm ſi veſtigia voluntatis perſcrutemur diligenter. Et hactenus de coniectura, in qua, vt vides, aliqua vltra præfatos Authores adnotauimus, quoniam turpe nimis eſt, aliorum ſcripta tantùm referre, & nihil noui addere, ſicuti Baldus ſcriptum reliquit in l. non eſt dubium, num. 28. C. de legib. & in repetit. l.I. in fine, C. de ſacroſanctis Eccleſiis.

Tertiò deinde & principaliter obſeruandum eſt, in eo articulo, in quo inquiritur, Interpretatio quid ſit, quibus modis accipiatur, & in quot ſpecies diſtinguatur, animaduertendum fore, diuerſimodè id explicatum per Tiberium Decianum in conſil. 36. n. 4. lib. 5. per Sebaſtian. Medices poſt alios permultos in tract. de leg. & ſtatutis, quæſt. 16. part. 3. per Camillum Gallinium de verbor. ſignificatione, lib. 5. c. 2. & 3. & 5. per Tuſchum, Sim. de Prætis, & alios referendos infrà, & quidem Cardinalem Franciſcum Manticam in commentariis de coniecturis vltimarum voluntatum, præfati articuli tractatum, & explicationem prætermiſiſſe; poſtmodùm tamen, atque ex propoſito ſuſcepiſſe eam in commentariis de tacitis & ambiguis conuentionibus. Quod attinet itaque ad Interpretationem, quamplurimæ à Scribentibus traduntur eiuſdem definitiones, prout conſtat ex loco Camilli Gallinij nunc relato, & alio Cardinalis domini Tuſci, de quo infrà, & aliis inferiùs commemorandis, atque ex Simone de Prætis de interpret. vltim. volunt. lib. 1. interpret. 1. dubit. 1. ſolut. 1. per totam, fol. 9. & 10. Deinde, interpretationem dici quinque modis, vt Baldus profitetur in l. 3. C. de liberis præteritis, qui concludit, quòd Interpretatio eſt commune nomen, quod adaptari poteſt ad omnem diſpoſitionem, & repetit in l. vnica, §. ne autem, in fine, C. de caducis tollendis, dicens, quòd interpretatio omnis nihil aliud eſt, niſi quædam adaptatio; & latiùs Simon de Prætis vbi ſuprà, & num. 2. refert Caſtrenſem in conſ. 338. Quia exceptiones, col. 2. verſ. pro declaratione, & in conſ. 340. Præmiſſis allegationibus, in princip. lib. 1. qui dixit, quòd interpretatio ſit congrua verbi dubij, vel orationis dubiæ explanatio, & declaratio: & in effectu conuenit Angel. in l. ſi quis intentione, ff. de iudiciis, Alex. in conſ. 78. num. 12. lib. 5. dicens, quòd Interpretatio eſt voluntatis abſconditæ declaratio, & refert Alexandrum Cardinalis Mantica, ſtatim commemorandus. Atque quod attinet ad noſtrum tractatum, ſatis propriè diffinitiones hæ procedunt: interpretari namq́ue communi modo & vſu loquendi tunc dicimus, cùm voluntatem dubiam, ſiue ambiguam, otationémve, aut partem aliquam diſpoſitionis intelligere, percipere, atque explanare contendimus. Nec diſſentit Ariſtoteles, quem expendit Menochius lib. 1. præſumpt. 27. num. 2. vbi dicit, quòd interpretatio illa eſſe dicitur, quæ ex verbis, & voce colligitur, ad declarandos animi affectus: ſimiliter, quòd coniectura illa eſſe dicitur, quæ deſumitur ex verbis & factis, aliiſque ſignis, ad ſignificandum quid aliquis cenſuerit; quod ſi ita eſt, rectè (vt vides) procedit coniecturæ diffinitio à me tradica ſuprà, atque etiam elicitur interpretationis introducendæ finis, ſiue quare interpretatio introducta fuerit, introductamque eſſe ad declarandum dubia, velambigua verba, ſiue dubiam diſpoſitionem quamcumque explanandam, provt ex aliis Autoribus obſeruauit in terminis Simon de Prætis lib. 1. dicta interpret. 1. ſolut. 4. in princ. fol. 13. & vide ſolut. 1. fol. 12. vbi poſt Baldum, & Alex. ſcripſit, quod interpretationes inuentæ & inductæ ſunt, vt per eas actus roboretur, & non perimatur, & propter publicam vtilitatem, ne teſtamentum rumpatur; necnon ad ampliandum fauorem, & reſtringendum odium: vide etiam Camillum Gallinium de verborum ſignificat. lib. 5. cap. 2. & 3. & 5. & hactenus Simon de Prætis.

Nunc verò & nouiſſumè vt anteà dicebam Cardinalis Franciſcus Mantica, in commentariis de tacitis & ambiguis conuentionibus lib. 1. tit. 16. num. 2. inquit, quòd interpretatio nihil eſt, quàm iudicium intellectus, & citat Baldum in cap. quanto, num. 1. in fine, de iureiurando, num. etiam 3. quòd interpretatio pluribus modis deſcribitur, & poteſt diffiniri: & primùm,. vt nihil aliud ſit quàm aperta verborum ſignificatio, ex Gloſſ. 2. in. l. 1. in prin ff. de origine iuris, & Bartolo in l. ceſſat, ff. de publicanis & vectigalibus, quam ideò reiicit ipſe Mantica n. 3. & 4. quia congruit ſolum interpretationi declaratiuæ, & interpretatio diſtinguitur à propria verborum ſignificatione, l. 3. in prin. ff. de legitimis tutoribus, & Inſt. de legitima patronorum tutel. & in§. illud non ex verbis, Inſt. de lege Aquilia, inquit rurſus num. 4. quòd interpretatio diffinitur ſecundò, vt ſit ſermonum difficilium & perplexorum expoſitio, ſecundùm Baldum in prooemio decretalium, num. 52. in verſ. & generaliter, & num. 5. quòd tertiò poteſt diffiniri, vt ſit ambiguæ, vel abſconditæ voluntatis declaratio, ex Alexandro in conſil. 78. num. 12. lib. 5. quem Prætis etiam commemorauit, vt diximus ſupra, & eodem num. 5. quòd quartò diffiniri poteſt, vt ſit congrua quædam adaptatio, ex textu in l. item veniunt, §. præter hæc, in fin. ibi: Adaptanda eſt ſingulis verbis congrua interpretatio, ff. de. petitione hæreditatis: quam in propoſito adducit Baldus in l. vnica, §. ne autem, C. de caducis tollendis: Camillus autem Gallinius de verbor. ſignifica. lib. 5. cap. 2. cùm alias diffinitiones propoſuiſſet, tandem num. 20. ſubdidit, ſecundùm ipſum, ſic interpretationem diffiniri poſſe, vt ſit interpretatio cuiuſque diſpoſitionis, citra eius mentis, ac verborum ſuapte natura occurrentium vim, iuſtè atque artificiosè facta expoſitio, & ſingulas partes explicat, ex num. 21. cum ſeq. Ego autem articulum hunc ſic accipiendum exiſtimo, prout ſuprà num. 22. obſeruaui, & tunc adiiciendum, ex duabus anteà relatis à Mantica diffinitionibus, dicto num. 5. confici poſſe vnam, quæ ad noſtrum tractatum propriſſimè pertinet, vt ſcilicet interpretatio ſit ambiguæ, vel abſconditæ, aut dubiæ voluntatis declaratio, item & in eo dubio congrua quædam adaptatio, vt Mantica ipſe notauit, nec diſſentit Prætis in loco relato ſuprà, & ſic diffiniri poſſe interpretationem in hac materia, quam non ita diffiniuit nouiſſimè Cardinalis Dominus Tuſcus practica. concluſ. iur. tom. 4. littera. I. concl. 327. fol. 667. nam licèt in ſummario dixerit in hunc modum: Interpretatio quid ſit, quotuplex, & quid operetur; in contextu tamen nullam tradidit diffinitionem, ſed dixit dumtaxat num. 1. quòd interpretatio eſt duplex: quia alia eſt per modum declarationis, & iſta nihil noui adducit, quia ineſt: alia verò eſt per modum ſuppletionis, & iſta non ineſt veré & propriè, Baldus in conſil. 212. Ea quæ veniunt, lib. 5. Deinde Tuſcus ipſemet num 6. dixit, quòd interpretatio eſt duplex, neceſſaria, & probabilis: neceſſaria dicitur quæ fit per punctum rationis: probabilis, quæ fit per viam æquitatis, Baldus in conſ. 411. Quidam Mediolanenſis, circa principium, verſ. ſed certe, lib. 1. ſequitur Crauera in conſ. 3. Iudex habens, num. 3. rurſus idem Tuſcus concluſ. 328. eod. tom. 4. littera I. cum dixiſſet in argumento concluſionis in hunc modum: Interpretatio multiplex, & qualiter ſit permiſſa, vel non: inquit num. 4. quòd interpretatio coniecturalis dicitur, quæ oritur ex affectione, vel affectionis paritate, Baldus in conſ. 428. num. 2. libr. 3. Interpretatiua eſt, quæ oritur, vel fit à rationis legalis præciſa identitate, Baldus in conſ. 427. num. 2. lib. 3. ſine ratio ſit expreſſa, ſiue non; dummodò ratio vnica poſſit excogitari; aliàs namque ratione nulla expreſſa, tunc interpretatio dicitur expoſitiua, ex ſententia eiuſdem Baldi in dict. conſ. 428. num. 2. in fine. & num. 3. Et ſecundùm hæc multiplex dicitur interpretatio, cùm triplex iam habeatur in dictis: ſubdit præterea Tuſcus ipſe num. 8. quòd paſſiua interpretatio, extenſiua quoque eſt, quando agitur, vt lex, vel diſpoſitio habeat interpretationem à iure communi, vel à lege antiquiori, vel quando oritur ex aliis, vt ibidem num. 9. Actiua verò, ſiue adiectiua interpretatio illa eſt, vt ibidem notat num. 10. per quam diſpoſitio extenditur ad casus non comprehenſos; & ita non habet locum in ſtatutis, & diſpoſitionibus, quæ ſunt contra ius commune, ex ſententia Bart. in conſil. 159. Viſa quadam conſtitutione, num. 2. lib. 1. ſic etiam interpretatio aliquando dicitur lata, aliquando ſtricta, prout tradit Tuſcus idem tom. 4. littera I. concluſ. 331. fol. 663. ſtricta interpretatio conſtat ex ſuppleuandis; lata autem interpretatio conſtat ex ſuppletione. Baldus in conſil. 343. num. 3. lib. 1. Stricta interpretatio fit in odioſis, lata in fauorabilibus, in vlcimis voluntatibus, in beneficiis Principum, & aliis, vt ibi inuenies, & vide concliſ. 330. eadem littera I. fol. 669. vbi diſpoſitio dubia qualiter debeat interpretari, per totam eam concluſionem explicat, ac concludit rei dubiæ interpretationem fieri debere ſecundum mentam diſponentis, ſi de mente poteſt apparere, quia mens obtinet primum gradum, vt probant quamplurimi Authores relati num. I. vſque ad n 10. Si de mente non conſtat, attenditur veriſimilitudo, & iſte eſt ſecundus gradus ſuccedens menti, vt eodem loco probatur, ex num. 10. attenditur etiam ſensus, per quem abſurdum vitetur: item & correctio diſpoſitionis, vt ibi quoque obſeruatur ex num. 30. cum pluribus ſequentibus: item ſemper ſit interpretatio, quòd diſpoſitio ſit licita, Craueta in conſil. 25. num. 20. Tuſcus vbi ſuprà, num. 63. & 64. ac denique ex aliis fit interpretatio rei dubiæ, de quibus per eundem Tuſcum in dicto loco, & infra per diſcurſum totius tractatus, & per Camillum Gallinium de verbor. ſignificat. lib. 5. cap. 6. ex num. 14.

Cæterùm Cardinalis Franciſcus Mantica de tacitis & ambiguis conuentionibus lib. 1. tit. 16. num. 6. in fine, & num. 7. cum pluribus ſequentibus, ſpecificè magis & abſolutè, diſtinctiùs etiam superiora explicauit: nam num. 6. eiuſdem tit. 16. cùm dixiſſet, quòd interpretatio accipitur pluribus modis, & primò pro aperta vocabuli ſignificatione, vt dictum eſt in prima diffinitione, ſecundò pro mentis declaratione, iuxta tertiam diffinitionem: tertiò pro correctione: quartò etiam pro extenſione & reſtrictione, ſicuti ea omnia comprobat ibidem, & vltra eum tradidit Camillus Gallinius, de verborum ſignificatione, lib. 9. cap. 21. num. 29. & quatuor ſeqq. dicens ſimiliter, quòd interpretatio accipitur variis modis; nam quandoque accipitur pro aperta verbi ſignificatione, vt in. l. fin. C. de legibus, iuncta l. ſi lenones, C. de Epiſcopali Audientia, & in l. Gallus, § videndum, ff. de liberis & poſthumis, l. iuſta, ff. de verborum ſignificat. quandoque accipitur pro mente diſponentis, l. 3. in principio, ff. de legitimis tutoribus, & Inſtit. de legitima tutela, in principio: quandoque ſumitur pro ſententia ex vi rationis, vt inl. Gallus, §. quid ſi is, ff. de liber. & poſthum. quandoque accipitur pro extenſione, riſtrictione, & argumento de ſimilibus ad ſimilia, vt in l. 2. §. eodem, ff. de orgine iuris, l. 3. ff. de iureiurand. l. item veniunt, §. licet autem, iuncto §. aptanda, §. præter, §. in priuatorum, & §. petita, & l. ſed & ſi lege, §. ſed & fructus, ff. de petitione haereditatis; idem Camillus Gallinius lib. 5. c. 3. fol. 64. vbi ex Cæpola in rubrica de verbor. ſignific. ſub num. 135. & 136. inquit, quòd interpretatio accipitur quinque modis. Primò, pro expoſitione vocabuli, dum redditur verbum pro verbo. Secundò, pro expoſitione, quæ fit perpenſa potiùs ratione, quàm cortice vocabulorum. Tertiò, pro adhæſione intellectus. Quartò, pro modo ſignificandi attributo diſtinctioni ab intellectu. Quinto modo, pro diſputandi ſubtilitate, quæ prudentium authoritatem exigit, vt de his omnibus ſunt iura & authoritates, quas Camillus ipſe adducit per totum caput. Cum itaque præmiſiſſet, atque dixiſſet Cardinalis Franciſcus Mantica quibus modis accipiatur interpretatio, ex eiſdem colligit, interpretationem in quinque ſpecies poſſe diuidi & diſtingui; alia namque eſt declaratiua, alia intellectiua, alia correctiua, alia extenſiua, alia denique reſtrictiua: & conuenit Prætis de interpret vlt. volunt. lib. 1. ſolut. 1. num. 6. fol. 9.

Quod attinet ad primam, quæ dicitur Declaratiua, illa nihil noui inducit, ſed quod factum eſt, oſtendit, l. hæredes palam, §. ſed ſi notam, ff. de teſtamentis, l. adeò, §. cùm quis, ibi: Cùm enim grana, ff. de acquirend. rer. dominio, & debet eſſe congrua expoſitio, l. item veniunt, §. præter hæc. verſ. aptanda, ff. de petitione hæreditatis: & dicitur interpretatio intrinſeca, ſicut ea quæ procedit ex diffinitione Baldi, quem refert ipſe Mantica, & latiùs explicat ſuperiora dicto articul. 16. lib. 1. de tacitis & ambiguis conuentionibus, ex num. 7. vſque ad num. 12. quo numero inquit, quòd interpretatio quæ ex ratione expreſſa, vel tacitè ſubintellecta colligitur, eſt intellectiua, & dicitur ex mente, & non extenſiua, prout Bald. Aretinus, Curtius ſenior, Iaſon, Decius, Ripa, Angelus, & Aretinus ibi relati obſeruant.

Addiderim ego Camillum Gallinium de interpretatione collectiua. conſiderationem ſeparatam habuiſſe, ſed lib. 5. de verb. ſignificat. cap. 5. folio mihi 65. colum. 3. & 4. expreſſim firmaſſe, interpretationem in genere quatuor continere ſpecies, cùm quinque conſtituerit Mantica, vt vides, extenſiuam ſcilicet, reſtrictiuam, declaratiuam, intellectiuam, ac correctoriam: cui conuenit communis Scribentium ſententia, vt conſtat ibidem ex relatione quamplurimorum. Subdit & ipſe Gallinius, & verè quidem atque iuridicè, Baldi theoricam illam, quam & recenſet & ſequitur Mantica vbi ſuprà (ſed Camillum non citat) qui interpretationem diſtinxit in intrinſecam, & extrinſecam, & ſic in duas ſpecies: ad diuiſionem communem in quatuor ſpecies prædictas ideò reducendam fore, quòd duæ ipſæ ſpecies à Baldo conſideratæ non ſint ſpecies ſubſtantificæ, ſed potiùs qualitatiuæ & accidentariæ, quæ eiſdem & omnibus quatuor interpretationis ſpeciebus relatis applicari poſſunt. Earum namque vnaquæque poteſt eſſe intrinſeca, vt rectè adnotauit ibidem, & num. 11. dum dicit: Interpretatio declaratiua quæ ſit, conuenit apertè Franciſci Manticæ placitis ſuperioribus: ſcribit namque, quòd interpretatio declaratiua eſt, quæ fit per congruam verbi obſcuri expoſitionem, prout ibi exemplificat, & latiùs explicat.

De tertia ſpecie quæ appellatur interpretatio collectiua, inquit Mantica ipſe lib. 1. dicto artic. 16. n. 14. etiam ſeq. quòd non eſt neceſſe aliquid adiicere, quia ad Principem ſolùm pertinet, prout ibi probatur: Camillus autem Gallinius lib. 5. dicto cap. 5. ex num. 19. latiùs explicans, inquit, quòd tribus modis conficitur interpretatio correctiua, per abrogationem, cùm lex penitùs tollitur, atque aboletur: per derogationem, cùm pro parte legi detrahitur, vel derogatur: per ampliationem, cùm legi quidpiam adiicitur, vt probat ibidem, & exornat nonnullis, d. numero 19. vſque ad 26.

Quarta ſpecies eſt, quæ dicitur interpretatio extenſiua, quæ ex paritate vel ſimilitudine rationis inducitur, & ad ſimiles caſus porrigitur, l. non poſſunt, ff. de legibus; nam interpretatio extenſiua dicitur, cùm verbis deficientibus, effectus diſpoſitionis ad alios caſus per ſimilitudinem rationis trahitur, vt notat Baldus in l. ſi furioſi, num. 2. per illum text. C. de nuptiis. Neque aliud eſt interpretatio extenſiua, quàm ſuppletiua; quia etſi verba deficiunt, non deficit ratio, l. oratio, ff. de ſponſalibus, prout hæc omnia & alia tradidit ipſe Mantica eodem tit. 16. num. 17. & 18. Cæterum de extenſiua hac interpretatione latius equidem egit Camillus Gallinius de verbor. ſignificatione, lib. 5. dicto cap. 5. & pluribus cap. ſeqq. & lib. 6. & 7. per totum, & in primis dicto cap. 5. libri quinti num. 2. inquit communem eſſe Scribentium ſententiam, interpretationem extenſiuam fieri, cùm lex, vel diſpoſitio vno caſu loquens, ad alium conſimilem producitur, vt in l. Gallus, §. & quid ſi tantum, ff. de liberis & poſthumis, & in aliis iuribus ibi adductis, & num. 34. rectè aduertit, extenſiuam, ac reſtrictinam, interpretationes illas duas eſſe præcipuas, circa quas magis inſudant Doctores, & cap. 1. dict. lib. 6. num. 1. profitetur, materiam interpretationis extenſiuæ eſſe valdè diffuſam, ac periculoſam: & ibidem, quid ſit interpretatio extenſiua, & quibus aliis ſynonymis nominibus nuncupetur, adducit: & num. 40. & ſeqq. interpretationi extenſiuæ locum eſſe, vbiverba deficiunt, ſed non deficit ratio, & cùm caſus de quo quæritur, non contineatur in verbis, neque in mente, & ſi in mente continetur, quòd potiùs dicitur ſignificatio, quàm interpretatio: & cap. 2. eiuſdem lib. 6. interpretationis extenſiuæ fuerit cauſa introductiua, ipſe explicat, & cap. 3. per totum, quæ ſint ipſius fundamenta præcipua, & cap 4. quæ cauſæ proficiſcantur ex eiſdem fundamentis, & cap. 5. quòd interpretatio extenſiua diuiditur in duas ſpecies, in actiuam ſcilicet, & paſſiuam, & de diffinitione, & materia vniuſcuiuſque: Et iterùm cap. 21. Camillus ipſemet ex n. 7. cum ſequentibus, & cap. 6. eiuſdem lib. 6. & multis ſeqq. vſque ad lib. 7. de extenſiua interpretatione in omni materia, & diſpoſitione correctoria, & in materia ſimul correctoria & pœnali agit vtiliter, & lib. 7. per totum, de extenſiua interpretatione, quæ fit in materia limitatoria, ſeu exorbitanti; & hæc quidem cùm adeò plenè habeantur in locis præcitatis, & penes dictum Authorem, nec hic, nec alibi hoc in tractatu repetere eſſet neceſſarium, nec vtile.

Quinta & vltima ſpecies Interpretationis eſt reſtrictiua, per quàm diſpoſitio reſtringitur, quæ etiam modificatiua appellatur, l. quamuis, ff. de in ius vocando, & diſtinguitur à declaratiua, nam quando reſtringitur verbi ſignificatio, non poteſt dici declaratio, quia per declarationem non detrahitur, nec adiicitur, ſed quod eſt, detegitur, iuxta ea iura, quæ in declaratiua interpretatione adducta fuere. Ita ſanè aduertit, & alia in materia enuntiat Cardinalis Franciſcus Mantica de tacitis & ambiguis conuentionibus, lib. 1. dict. artic. 16. num. 19. & 20. Camillus Gallinius de verbor. ſignificat. lib. 5. dict. cap. 5. num. 7. & ſequentibus. Vbi inquit, quod excommuni Interpretum ſententia, Interpretatio reſtrictiua eſt, quoties lex, vel diſpoſitio generaliter loquens, certis caſibus minuitur, vel coarctatur. Et repetit lib. 10. cap. 1. num. 3. vbi inquit ex ſententia aliorum, reſtrictiuam interpretationem nihil aliud eſſe, quàm diſpoſitionis generaliter loquentis, certis in caſibus factam diminutionem, vel coarctationem. Et de hac interpretatione, & quando locum obtineat nec-ne, vide omnino, vt dixi, per totum illum librum decimum, vbi latè & vtiliter; & hactenus de Interpretatione.

Nunc vero quarto loco & principaliter, quod ad præſumptionem attinet obſeruandum erit, præſumere verbum habere plures ſignificationes, ſicuti palam deducitur ex his, quæ cumularunt, atque ſcripta reliquerunt Mantica, Aluarad. Menoch. Prætis, & alij, quorum ſtatim ſpecificam faciemus mentionem. Camillus Gallin. de verb. ſignific. lib. 5. cap. 18. ex num. 1. vſque ad num. 37. Maſcard. de probat. lib. 1. concl. 10. num. 1. & ſeq. vbi refert varias ſignificationes huius verbi præſumere. Proſper. Farinacius communi. criminalium lib. 2. titulo de indiciis & tortura, quæſt. 36. num. 83. Prima autem & principalis præſumptionis diuiſio hæc eſt, quòd alia iuris, alia hominis; alia autem iuris & de iure, ſecundum Baldum in rubr. C. de probat. num. 4. & in l. ea quidem, num. 5. C. de accuſat. quem poſt alios ſequuntur Cardinalis Mantica de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 1. tit. 2. num. 1. verſ. præſumptio autem habet tres ſpecies, Maſcardus de probationibus, lib. 1. quæſt. 10. num. 17. Menochius praeſumpt. 2. num. 3. & 11. lib. 2. Pet. Anton. à Petra de fideicommiſſis, quæſt. 9. num. 81. & ſeq. Proſper. Farinac. dict. 2. & quæſt. 39. num. 85. qui ex num. 86. vſque ad num. 93. poſt Bald. Menoch. Nouellum, Simancas, Alciatum, Manticam, Maſcard. & Gand. ſex recenſet præſumptionis iuris diffinitiones præcipuas, inquit, quod eſt ſimilitudo quædam ſufficiens ad rem dubiam, de qua creduntur credenda. Vel eſt probabilis coniectura ex certo ſigno proueniens, quæ alio non adducto pro veritate habetur, Vel iuris præſumptio eſt, quando lex aliquid præſumit, & vlterius non procedit aliquid ſtatuendo, ſiue cum aliquibus poſitis veriſimilliter atque probabiliter, non autem neceſſario ſequitur quod intendimus. Vel eſſe applicationem animi legiſlatoris ad verſimile, onus probandi transferens. Nec ab ea differre diffinitionem alteram, qua dicitur præſumptionem iuris eſſe animi applicationem quandam ad alteram partium.

Præſumptio hominis diuerſimode quoque diffinitur per Interpretes noſtros, ſicuti poſt eandem Manticam, Menochium, Maſcardum, Gand. Sarmient. & alios obſeruauit Farinacius ipſemet lib. 2. de indiciis, & tortura, dict. quæſt. 36. ex num. 93. vſque ad n. 100. vbi ſecundum Baldum, quod præſumptio hominis eſt quidem conceptus cauſatus in mente ab aliqua probili coniectura: vel ſecundum Abbatem, eſt ſuſpicio cauſata in animo judicis, vel alterius ex variis coniecturis, argumentis, vel indiciis; vel ſecundum Maſcard. poſt Bald. quem allegat, illa propriè eſt hominis præſumptio, quæ à iure expreſſa non eſt, ſed Iudici committitur, vel diuerſimodè ſecundum Sarmientum, Menoch. &ibi relatos, provt videri poterit loco præcitato.

Præsumptio autem iuris & de iure, diuerſimodè etiam diffinitur per eoſdem iuris noſtri Interpretes, ſicuti poſt Manticam, Menochium, Maſcardum, Alciat. Nouellum, Gandin. & Pet. Anton. à Petra, oſtendit Proſperus Farinacius dict. quæſt. 36. ex num. 100. vſque ad num. 100. vbi poſt Bald. ſcriptum reliquit, quod eſt ſtatus à iure promulgatus ex indubia coniectura, vel eſt diſpoſitio legis aliquid præſumens, & ſuper præſumpto, tanquam ſibi comperto ſtatuens; vel fidei certitudo ſecundum Menochium, non ab euidentia rei, non à ratione ducta, ſed ab authoritate credibili: ſiue ex ſententia Curtij ſenioris, præſumptionem iuris & de iure, eſſe animi legiſlatoris applicationem adveriſimile, confirmatam ſanctione, ſiue quod ea eſt iuris & de iure præſumptio, quæ in lege ſcripta eſt, & ita ab ea ſancitum, ne contrarium probari poſſit, prout de his omnibus latiùs in dicto Farinacij loco inuenies actum.

Rursùs obſeruandum eſt, præſumptionem multis modis diffiniri, ſeu deſcribi, id quod euidenter deducitur ex obſeruationibus Franciſci Manticæ, poſt alios multos, in commentariis de coniectur. vltim. volunt. lib. 1. num. 5. & ſeq. Aluaradi de coniecturata mente de functi, lib. 1. c. 4. Iacobi Menochi præſumpt. 3. 4. & 5. & 8. num. 1. lib. 1. Ioſephi Maſcardi de probat. lib. 1. concluſ. 10. ex num. 8. cum ſeq. Simonis de Prætis de interpret. vltim. volunt. lib. 1. interpret. 2. ſolut. 4. fol. 83. Proſperi Farinacij commun. criminalium, lib. 2. dicto titulo de indiciis & tortura, queſt. 36. ex num. 67. ulque ad num. 83. Per. Anton. de Petra in tractatu de fideicommiſſis, quæſt. 9. ex num. 74. cum ſeq. & quidem Franciſcum Manticum vbi ſuprà, ſeptem adduxiſſe diffinitiones, vti videbitur, Menochium, Prætis, Maſcard. & Petram, alias adieciſſe, Farinacium verò duodecim congeſſiſſe ex d. num. 67. vſque ad n. 83. dicens in primis, quòd præſumptio ex ſententia multorum, eſt conceptus in mente cauſatus ab aliqua probabili coniectura: ſententia verò aliorum, quòd eſt cognitio rei veritatis ex circumſtantiis reſultans; vel aſſe (vt alij opinantur) ſuſpicionem in animo iudicis, seu alterius cauſatam ex variis argumentis, coniecturis, vel indiciis, quæ quò magis vrgert, eò magis firmatur ſuſpicio. Et eſſe ſimilem aliorum diffinitionem, qui dixerunt, præſumptionem eſſe coniecturam, ſeu diuinationem in rebus dubiis, collectem ex argumentis, vel indiciis per circumſtantias frequenter euenientibus. Siue eſſe ratiocinationem à veriſimili ſumptam, vel eſſe rei dubiæ rationabiliem coniecturam, à lege approbatam, ad aliquid in animo fingendum, vel quòd aliud non eſt præſumptio, quòm veritas, veriſimilis, & non certa, vel quòd eſt quidam motus animi, per quem cogimur apparentiam ſequi, donec contrarium probetur: Siue quædam veriſimilitudo veritatis, neceſſariò non aſtringens, aut alicuius facti dubij ex quodam indicio, aut plena, aut ſemiplena probatio. Aut denique argumentum, ad credendum vnum factum, ſurgens ex probatione alterius. Et hactenus Proſperus Farinacius, qui in hæc verba concludit: Et ex prædictis diffinitionibus ſumas quam velis, quia omnes tendunt ad idem, licèt per diuerſa verba. Et vlter relatos ab ipſo, aliis etiam modis præſumptionem diffiniunt Sebaſtianus Medices de diffinitionibus, par. 2. diffinit. 7. Cardinalis Dominicus Tuſcus practicarum concluſionum iuris, tom. 6. littera P. concluſione 609. fol. 460.

Ego verò, vt quid ſentiam in propoſito articulo diffinitionis præſumptionis dixerim, ita abſolutè aliquam ex nunc relatis recipiam, nonnulla (quod attinet ad iſtum tractatum) obſeruanda, atque conſtituenda duxi; ac primùm equidem, certiſſimi iuris eſſe, præſumptionem ſemper verſari circa rem dubiam, quæ ſcilicet eſſe, vel non eſſe poteſt; quod Iacob. Menochius cum iudicio reliquit ſcriptum lib. 1. præſumpt. 8. n. 2. & retulit Marium Salomonium in l. Gall. §. quidam rectè, n. 32. dicentem, quòd præsumptio verſatur circa id, quod eſt geſtum, ſed ignoratur qualiter geſtum.

Deinde, præſumptionem à coniectura differre, & in effectu diſtingui, negari non poſſe, prout Iacob. Menochius lib. 1. præſumpt. 7. obſeruauit. Verè tamen negari etiam non poſſe, quin præſumptio coniectura etiam dici poſſit; quod Franciſcus Mantica de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 1. dicto tit. 1. num. 3. cum iudicio adnotauit, & citauit, text. in l. vtrum, cum Gloſſa, ff. de donat. inter. & in l. vnica, cum Gloſſa, verbo coniectura, ff. ſi tabula teſtam. ex tab. per quem etiam text. Socinus in l. cùm auus, num. 70. ff. de condit. & demonſtrat. reliquit ſcriptum, quòd coniectura ſignificat præſumptionem: Et rectè quidem, vt ego arbitror, maximè more ſolito, aut communi vſu loquendi attento; dum enim coniecturam deducimus, præſumimus ſic actum, aut ſic cogitatum id, quod coniicimus. Et videtur placuiſſe Baldo in l. penult. num. 4. C. communi diuidundo, & in l. ea quidem, num. 6. de accuſationibus, dum dixit, quòd præſumptio eſt quidam mentis conceptus ab aliqua probabili coniectura deductus. Et id ipſum, videlicet, quod coniectura licet à præſumptione diſtinguatur, non tamen impropriè præſumptio etiam coniectura dici poſſit, ſequutus Manticam, probauit Maſcardus, de probationibus lib. 1. quæſt. 14. num. 2. & num. 8. Proſperus Farinacius, commun. criminal. lib. 2. titulo de indiciis & tortura, quæſt. 36. numer. 160. vbi expreſſim firmauit, quod coniecture & præſumptio, vnum & idem ſunt, odeo coniectura eaſdem recipit diuiſiones, quas recipit præſumptio. & num. 273. vbi præſumptionem. & coniecturam idem eſſe, & quandoque vnum pro alio poni, ex eodem Mantic. vbi ſupra, & iuribus ab eo ponderatis, probauit.

Rurſus, præſumptionem interpretationem dici, ſecundum Baldum, in rubrica de præſumptionibus, num. 4. quem ſequutus eſt Camillus Gallinius de verbor. ſignificatione, lib. 5. cap. 18. num. 2. per text. in. l. ſi ſocius pro filia, ff. pro ſocio, ibi: Sic nobis interpretantibus. Vbi Papinianus Iureconſultus mentem ſociorum in dotanda filia, appellauit interpretationem, cùm verè ſit coniectura & præſumptio, qualis ſcilicet fuerit ſociorum voluntas. Sic & in l. cùm pater, in principio, & in l. inter ſocerum, §. cum inter, ff. de pactis dotalibus. Et quamuis Alciatus differentiam conſtituat inter præſumptionem & interpretationem, vt Iacob. Menochius, lib. 1. præſumpt. 27. n. 4. commemorauit. Idque ſi rem ipſam ſtrictè conſideremus, fortaſſis ſit ita; attamen in materia noſtra, & in hoc tractatu, idem dici poſſe, ex ſuperiùs reſolutis poteſt ſuſtineri.

Denique, præſumptionem illam dici poſſe, quæ ſicut interpretatio, & coniectura deſumitur, ex verbis, & qualitatibus, aliisque circumſtantiis, & ſignis, & argumentis ad ſignificandum quid aliquis voluerit, aut ſenſerit, vt Menochius dicta præſumpt. 27. num. 3. probauit, & Baldus ſingulariter docuit, dum in rub. de probationibus, num. 4. ſcripſit, præſumptionem eſſe ratiocinationem à veriſimili ſumptam, quem ſic refert Mantica de coniecturis vltimarium volunt. lib. 1. dicto tit. 1. num. 8. Petra de fideicommiſſis, quæſt. 9. num. 74. in fine, Maſcardus de probat. lib. 1. concluſ. 10. num. 8. & num. 13. & 15. Farinacius dicta quæſt. 36. ex num. 73. idcirco (quod ad hanc etiam coniecturalem & præſumptiuam materiam attinet) præſumptioni etiam in hoc tractatu applicari poſſe ea, quæ circaconiectu ram, & eius diffinitionem ex aliis multis Authoribus ſuprà obſeruaui: & de his hactenus; de quibus etiam vide Ioſephum de Ruſticis ad l. cùm auus, lib. 1. cap. 3. ff. de. condit. & demonſtr.

CAPVT III.

Quot ſint ſpecies vltimæ voluntatis, & de diuiſione communi in quatuor ſpecies, teſtamentum ſcilicet codicillum, donationem causâ mortis, & Epiſtolam fideicommiſſariam, ac denique de materia & tractatu abſoluto vniuſcuiuſque actum plena manu ab his, quihoc loco aggregantur, atque commemorantur.

SVMMARIVM.

- 1 Voluntas noſtra, aut eſt concepta, prolata, aut ſcripta.
- 2 Concepta imperfecta eſt; prolata autem, vel ſcripta, perfecta.
- 3 Et in dubio perfecta præſumitur.
- 4 Voluntatum vltimarum ſpecies quamplures ab Interpretibus conſtitui, vt hîc adnotatur.
- 5 Vltima voluntas ex crebriori & veriori ſententia in quatuor ſpecies diſtinguitur, Teſtamentum ſcilicet, Codicillum, Donationem causâ mortis, & Epiſtolam.
- 6 Teſtamenti in ſcriptis & nuncupatiui materiam, & vniuerſum tractatum, atque coniecturas ſuſcepiſſe ex profeſſo, atque abſoluiſſe Authores permultos, qui commemorati fuere ſuprà cap. 1. num. 10.
- 7 Codicillorum tractatum, & materiam longa & ſerie explanaſſe Authores quamplures, qui recenſentur hoc numero.
- 8 Codicillis hæreditas dari, vel adimi vtrùm hodie poſſit de iure huius Regni, vbi in vnum aggregantur Authores quamplurimi, qui plena manu articulum hunc explanarunt. Et vide infrà, cap. 22. ex num. 2. & num. 70. & ſeq.
- 9 Codicillis hæreditas directò dari in fauorem piæ cauſæ, ſiuè inſtituta hærede pia causâ, vtrùm poſſit? remiſſiuè. Et vide infra, cap. 22. num. 71. & ſeq.
- 10 Donationis causâ mortis vniuerſam materiam & tractatum explicaſſe abſolutè Authores permultos, qui hoc numero commemorantur.
- 11 Donatio omnium bonorum præſentium & futurorum cauſsâ mortis an valeat.
- 12 Donatio omnium bonorum præſentium & futurorum, de iure communi, & de iure Regio, quemadmodùm valeat, vel non: & de materia l. 69. Tauri, plena manu explicaſſe permultos iuris Interprets, quorum ſpecifica mentio fit hoc numero.
- 13 Donatio omnium bonorum facta à patre filio naturali, non exiſtentibus filiis legitimis, vtrùm valeta, nec-ne, ſiue an comprehendatur ſub deciſione dict. l. 69. Tauri.
- 14 Epiſtola fideicommiſſaria ſpecies eſt vltimæ voluntatis.
- 15 Ipſius tamen in vltimis voluntatibus rarus eſt vſus.
- 16 Et parùm differt à codicillis, de quo, & eiuſdem fideicommiſſariæ epiſtolæ materia latiùs actum remiſſiuè.

PRo dilucida huius Capitis explicatione, quo principaliter inquiritur, quot ſint ſpecies vltimæ voluntatis, ſicque vt commodiùs dignoſci valeat, quænam ſint vltimæ voluntates omnes, quæ interpretationem, atque coniecturam exigunt quomodocumque; obſeruandum erit inprimis, voluntatem noſtram eſſe aut conceptam, aut prolatam, aut ſcriptam, ſecundùm Baldum in tractati ſchema. colum. 3. Sylueſt. Aldobrandinum in conſil. 32. n. 34. Martinum Monter à Cueua, videndum deciſ. Aragoniæ 35. n. 11. & ſeq. concepta imperfecta eſt; prolata autem vel ſcripta, perfecta, vt ibidem declarat Baldus, & exornat Boërius deci. 1. num. 10. & ſeq. Aldobrandinus dicto num. 34. qui inquit num. 35. quòd in dubio voluntas perfecta præſumitur, l. ſi is qui, vbi Caſtrenſis, ff. de teſtamentis, quam lib. 2. quotidianar. har. controu. iur. cap. 22. num. 19. nonnullis remiſſiuè exornaui. Voluntatis deinde vltimæ prolatæ, aut ſcriptæ ſpecies quemplures ab Interpretibus noſtris conſtitui, ſicuti ex Philippo Franco, Angelo, Aretino, & Guid. Papa obſeruauit Simon de Prætis de interpret. vltim. volunt. lib. 2. interpret. 1. dubit. 1. ſolut. 9. n. 1. 2. fol. 116. qui n. 8. concludit vltimarum voluntatum propriè duas eſſe ſpecies, ſcilicet teſtamentum, & codicillum, & largo fumpto vocabulo tertiam ſpeciem vltimæ voluntatis dici donationem cauſa mortis. Communi tamen Scribentium placito receptum eſt, voluntatis vltimæ quatuor ſpecies eſſe, ſiue vltimam voluntarem diuidi in quatuor ſpecies, ſcilicet teſtamentum, codicillum, donatione causà mortis, & Epistolam. Legatum verò & Fideicommissum, etiamſi ſint ſpecies vltimæ voluntatis, non tamen per ſe ſubſiſtunt; nam legate & fideicommissa, aut in teſtamento, aut in codicillis, aut in Epiſtola relinquuntur, ſicuti etiam inſtitutio hæredis, & ſubſtitutio, quamuis ſint ſpecies vltimæ, quia vtramque in temen ſeparatim conſiderantur, quia vtramque in teſtamento ordinari, neceſſe eſt: ſanè & rectè reſoluit Cardinalis Franciſcus Mantica de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 1. tit. 5. qui ſubiicit, quòd morris causâ donatori, & mortis causâ capio, vt aliqui putant, ſeparatim fieri poſſunt, & extrinſecus considerantur: & eodem lib. 1. 4. de mortis causa capione agit, ad quem Lectorem remitto. Et vltra Manticam, diſtinctionem eandem voluntatis vltimæ in quatuor dictas factas ſpecies, teſtamentum ſcilicet, codicillum, donationem causà mortis, & Epiſtolam, fecerunt poſt alios Authores Sebaſtianus Medices de diffinitionib. 2. parte. diffini. 76. num. 32. Rolandinus in tractatu de teſtamentis, & vltimis voluntatibus, rubrica prima, num. 1. 2. &3. nec dissentit Petrus Gregorius in ſyntagmate iuris, 3. parte, lib. 41. cap. 1. num. 7. dixit enim expreſſim, ſucceſſionum ex voluntate momento, ex codicillis, & ex contractu, hoc eſt, donatione cauſa mortis, prout explicat capit. 2. eiuſdem libri, vel ſucceſſione mortui, quæ pacto defertur; pactum namque de ſuccedendo in hæreditate defuncti valet, ſicuti obſeruat ibidem capit. 3. non etiam diſſentit Ioannes Matiencus in l. 1. tit. 4. gloſ. 2. lib. 5. nouæ collect. regia, tametſi de Epiſtola nihil dicar, provt nec dixit de ipſa Simon de Prætis dicto num. 8. vt ſuprà vidiſti.

Quod autem attinet ad primam ſpeciem vltimaæ voluntatis, quæ propriè dicitur Teſtamentum, atque teſtamenti in ſcriptis, & nuncupatiui materiam, & vniuerſum tractum, & coniecturas, & cætera omnia ad id pertinentia, tam de iure communi, quàm de iure huius Regni, longa ſeria, & abſoluta manu explicarunt Authores permulti, quos ſupra hoc eodem libro, cap. 1. num. 10. commemoraui, & congeſſi, vt nihil ferè intactum relinquant, idcircò ibidem relati videndi erunt omninò.

Quoad ſecundam verò ſpeciem vltimæ voluntatis, quæ appellatur Codicillus, & codicilli materiam, coniecturas, quæ circa codicillos verſantur, vniuerſum tratatum, tam de iure communi, quàm de iure Regio, ſequentes Authores euoluere, atque prælegere, & hoc loco in vnum recenſete vel ideò duxi, quòd ipſammet materiam accurata & plena manu explanauerint iidem; & ideò videri debebunt ex propoſito poſt ordinarios in ſuis locis, & alios ab eis relatos.

- Guil. Benedictus in cap. Rainuntius, de teſtamentis, verbo, teſtamentum, 3. per totum.
- Rolandinus in tractatu de teſtamentis, & vltimis voluntatibus, rubrica de codicillis.
- Ferdinand. Vaſq. de Menchaca de ſucceſſionum progreſſu, lib. 3. §. 30. per totum, vbi latiſſimè cumuler, & reſoluit materiam.
- Bernardus Diaz regu. 390.
- Socinus regul. 168.
- Michaël Graſſus receptaram ſententiarum, §. codicillus, per totum.
- Ludouicus Molina de Hiſpanor. primogen. lib. 2. c. 8. ex num. 23. cum ſeq.
- Burgos Salon de Paz in l. 3. Tauri, ex n. 1349. cum multiis ſeqq.
- Cardinalis Franciſcus Mantica de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 1. tit. 8. 9. & 10. vbi plena manu de coniecturis, quæ verſantur circa codicillos.
- Simon de Prætis (qui id ipſum intendit) de interpretat. vltim. volunt. lib. 2. interpret. 1. ſolut. 10. per totam, & ſolut. 11. per totum, fol. 162. & ſeq.
- Turçanus in ſyntagmat. communi. opinionum, lib. 6. tit. 25.
- Fabius Turretus de effectibus clauſulæ codicillaris, ferè per totum tractum.
- Valentinus Foſter. in tractatu de ſucceſſionibus, quæſt. 20.
- Antonius Gomezius in l. 3. Tauri, ex num 66. cum ſeqq.
- Petrus Gregor. in ſyntag. iuris, & parte, lib. 43. cap. I de codicillis.
- Gratianus regul. 74. per totam.
- Franciſcus Connanus commentariorum iuris ciuilis, lib. 9. cap. 6.
- Rolandus Paſſagerius in tractatu peculiari de codicillis, tom. 8. part. I. fol. 198.
- Iacobus Cuiacius lib. 2. ad Africanum.
- Magonius deciſ. 4. & 32.
- Catellianus Cotta in memorialibus verbo, codicilli.
- Ioannes Guttierrez practicarum lib. 2. queſt. 36. & 37.
- Ioan. Matiençus in l. 2. tit. 4. gloſ. 9. per titam, lib. 5. nona collect. regiæ.
- Alphonſus Azeuedus in eadem l. 2. num. 12. & n. 31. cum ſeq. vſque ad num. 47. & in l. 1. eiuſdem tituli, & libri, num. 136.
- D. Spino in ſpeculo teſtamentorum, gloſ. 32. de codicillis, per totam.
- Petrus Magdalenus de numero teſtium in teſtamento requiſito, I. part. c. 6. &7.
- Ioannes Phillip. in ſumma vtriuſque iuris, ad tit. ff. de iure codicillorum.
- Sebaſtia. Næuis ſelect. interpret. ad eundem tit. & ad tit. c. de codicillis.
- Antonius Pichardus ad titulum, Inſtit. de codicillis, ex fol. 1171. vſque ad fol. 1194.
- Sebaſtianus Medices de diffinit. 2. diffinit. 76. per totam.
- Hugo Donellus ad titulum C. de codicillis, ex folio 474. vſque ad fol. 483.
- Ariſminus Tepatus variarum lib. 2. tit. de codicillis, fol. 339. & 340.
- Thadæus Piſon. variar. reſolut. libr. _.... cap. 1. & ſeq.
- Franciſcus Marcus quæſt. 319.
- Vincentius de Franchis deciſ. 156.
- Thomas Cornerius in codice iuris Gallici & Romani, lib. 1. tit. de codicillis, per totum, fol. 786.
- Antonius Faber in lib. 9. codicis, ad tit. C. de codicillis, diffinit. I, & ſeq.
- Iacobus Menochius lib. 4. præſumpt. 3. n. 6. & præſumpt. 117. num. 3.
- Hieronymus Cæuallos commun. contra communes, quæſt. 180. 185. 186. & 187. & quæſt. 264.
- Cardinalis Dominicus Tuſcus practicarum concluſionum iuris, tom. I littera C. concluſ. 604. & quatuor ſeqq. ex fol. 906.

Et vtrùm hodie in codicillis hæreditas dari, vel adimi poſſit de iure huius Regni, poſt deciſionem l. 3. Tauri, de iure namque communi certiſſimum eſt, in condicillis id fieri non poſſe, l. hæreditas, C. de his quibus vt indignis, l. 2. C. de codicillis, l. 2. tit. 12. partit. 6. explicant ex profeſſo, atque vtriuſque partis rationes & fundamenta expandunt latiſſimè Burgos Salon de Paz in eadem l. Tauri 3. num. 1338. & ſeq. Aluaradus de coniecturata mente defuncti, lib. 2. cap. 2. §. 1. ex num 103. vſque ad num. 108. D. Anton. Meneſſi. de Padilla, in l. eam quam, num. 78. C. de fideicommiſſis. Ludouicus Molina de Hispanorum primogeniis, lib. 2. capitu. 8. num. 28. & ſeq. Gratianus regul. 74. num. 8. Ioannes Matienzus in l. 2. tit. 4. gloſ. 9. ex num. 18. vſque ad num. 25. & ibidem Azeuedus ex num. 38. vſaue ad num. 45. Guillelm. de Ceruantes in l. 3. Tauri, n. 153. Antonius Pichardus in §. codicillis autem, ex num. 8. Inſtit. de codicillis. Hieronymus Cæuallos practicar. commun. contra communes, quæſt. 50. n. 2. & quæſt. 264. per totam, & quæſt. 730. & an in fauorem piæ cauſæ ſiue piâ causâ inſtituta, hæreditas directò dari, vel adimi codicillis poſſit? vide Menchacam de ſucceſſionum creatione, lib. 3. §. 25. num. 9. Azeuedum in dicta l. 2. num. 43.

Deinde quoad tertiam ſpeciem vltimæ voluntatis, quæ appellatur Donatio causâ mortis, & inter ſpecies vltimæ voluntatis enumeratur, l. cùm antiquitas, & ibi notat Alexander, C. de teſtamentis, l. vnica, § vl. timo, C. de caducis tollendis, & ipſius naturam, effectum, & finem, & vniuerſam materiam, tractatum, & quæ ſcilicet donatio causâ mortis dicatur, & an requiratur quòd fiat mentio mortis, & an eiuſmodi donatio æquiparetur contractui, vel vltimæ voluntati, & qualiter reuocetur, & quid ſi dictum fuerit, quòd non poſſit reuocari, & cæteris omnibus, quæ ad eam pertinent, poſt ordinarios in ſuis locis, & alios multos Authores, quos ipſi commemorant, videndi erunt ominiò ſequentes, qui ex propoſito magis declarant.

- Guil. Benedictus in cap. Rainuntius, de teſtamentis, verbo, teſtamentum, 4.
- Iulis Clarus §. donatio, quæſt. 4.
- Franciſcus Viuius receptar. ſententiarum, lib. I. verbo, donatio.
- Hyppolit. Riminaldus in principio, Inſtit. de donet. ex num. 316. cum ſeq. & num. 360. cum ſeq. & num. 570. & pluribus ſeqq.
- Suarez in theſauro receptarum ſententiarum, verbo, donatio.
- Didac. Couarr. in rubrica de teſtament. 3. par. per totam, vbi vide omninò.
- Michaël Graſſus receptarum ſententiarum, §. donatio causâ mortis, vbi breuiter & diſtinctè reſoluit materiam, & 22. præcipuas quæſtiones in materia excitat.
- Ioannes Guttierrez de iuramento confirmatorio, prima parte, cap. 12. per totum, & cap. 13.
- Chaſſaneus, in conſuet. Burg. rub. 7. §. 5. gloſ. Ne ordonance.
- Cardinalis Franciſcus Mantica de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 1. tit. 12. & 13. vbi de coniecturis, ex quibus deprehendi poſſit, factam eſſe donationem cauſa mortis, vel inter viuos.
- Simon de prætis de interpretatione vltimarum voluntatum, libro ſecundo, interpret. 1. ſolut. 12. per totam, ex fol. 175. & ſolut. 13. per totam, ex fol. 179. & ſolut. 4. per totam. fol. 181.
- Antonius Gomezius tom. 1. variarum, cap. 4. ex num. 15. vſque ad num. 23.
- Ludouicus Molina de Hispanorum primogeniis, lib. 1. cap. 12. ex num. 10. cum ſeq. & lib. 4. cap. 2. n. 44. & ſeq.
- Pelaez à Mieres de maioratu, prima parte, quæſt. 30.
- Ioannes Matienzus qui materiam explicat pleniſſimè in l. 7. tit. 10. gloſ. 2. ex num. 33. cum infinitis ſeqq. & gloſſa 3. per totam, lib 5. nonæ collectionis rigiæ.
- Alphonſus Azeuedus in l. prima tit. 4. num. 19. & 21. & in l. 4. eiuſdem tit. 4. ex num. 18. cum ſeq. lib. 5.
- Aluarus Valaſcus conſultat. 102. prima parte.
- Hippol. Riminald. in conſ. 254. per totum, lib. 3. & in conſ. 436. lib. 4.
- Alexander Raudenſis de analogis, libro 1. cap. 25. per totum.
- Sylueſter Aldobrandinus in conſ. 93. per totum, volum. 1.
- Ioſephus Maſcardus de probationibus, tom. 1. concl. 561. & ſeq.
- Octauianus Cacheranus deciſ. 118. 119. 120. 121. & ſeq.
- Iacobus Menoch. lib. 3. præſumpt. 35. 36. & 37.
- Ioannes Vincent. Hondedeus in conſil. 44. lib. 2.
- Petrus Barboſa in l. que dotis, dotis, 34. ex num. 84. vſque ad num. 135. ff. ſoluto matrimonio, vbi latè, & eruditè vt adſolet.
- Achilles Pedrocha in conſ. 20. num. 20. & ſeq.
- Pat. Ludou. Molina tom. 2. tract. 2. diſput. 287. & ſeq.
- Ioannes Philippus in ſumma vtriuſque iuris, ad tit. ff. de donationibus cauſa mortis.
- Angulus ad leges meliorationum, in l. 1. tit. 5. lib. 5. gloſſ. 11. ex num. 12. cum ſeq.
- Pet. Surdus, in conſ. 171. lib. 2.
- Petrus Gregorius in ſyntagmate iuris, lib. 41. c. 2.
- Antonius Pichard. ad princip. Inſtit. de dona. per totum, ex fol. 326. vſque ad fol. 332.
- Iacobus Cancerius variarum reſolut. cap. 8.
- Thomas Cornerius in condice iuris Gallici & Romani, lib. 23. tit. 3. ex fol. 933. cum ſeq.
- Ariſminus Tepatus, variar. lib. 2. tit. de donationibus cauſa mortis, fol. 227.
- Franciſcus Marcus quæſt. 485.
- Antonius Faber de erroribus Pragmaticor. tom. 2. decad. 43. & quatuor ſeqq. ex fol. 859. cum infinitis ſeq. vbi latiſſimè de donatione cauſa mortis, & eius materia, & in lib. 9. C. ad tit. de mortis cauſa donationibus, definit. 1. & ſeptem ſeqq.
- Eduard. Caldas variar. lectionum lib. 4. cap. 2.
- Sebaſtianus Næuius ſelect. interpret. ad tit. de donat. cauſa mortis.
- Gracharius lib. 4. ſententiar. §. donatio, quæſt. 4. & 5.
- Vincent. Carocius caſu 84.
- Francof. regular. lib. 4. verbo, Donatio.
- Andreas Gaill practic. obſeru. lib. 2. obſeru. 38. & ſeq.
- Petrus Heigius part. 1. quæſt. 33. fol. 409.
- Petrus Mozius de contractibus, tit. de donat. rubrica, Venio ad alium ordinem, ex num. 16. cum ſequentibus, fol. 716.
- Andreas Fachineus controuerſiarum iuris lib. 5. c. 22. & 23.
- Cardinalis Dominicus Tuſcus practicar. concluſionum iuris, tom. 2. littera D, verbo, donatio, concl. 655. fol. 870. & concl. 661. cum multis ſeqq. vſque ad concluſ. 674. ex fol. 874. vſque ad fol. . . . .
- Thadæus Piſon. variarum reſol. lib. 4. per totum.

Hieronymus de Cæuallos practicarum communium contra communes, quæſt. 208. & 695. & dicta quæſt. 208. num. 4. inquit vnum ſingulare, videlicet, quòd donatio causâ mortis omnium bonorum præſentium & futurorum de iure communi, vel omnium bonorum præſentium, quæ de iure huius Regni non valet, ex deciſione leg. 69. Tauri, valida ſit, causâ mortis fiat, idque poſt Parladorium, & alios ibi relatos. Addiderim ego, articulum eum pendere ex alio in tractatu donationis causâ mortis neceſſario, vtrùm, inquam, donatio ipſa causâ mortis æquiparetur contractui, vel vltimæ voluntati, de quo ferè omnes ſupra relati Authores tractarunt in terminis, ac inter alios latè Couarru. Molina, Antonius Gomezius, Matiençus, & Barboſa vbi ſuprà: deinde ex tractatu & reſolutione deciſionis & materiæ dictæ leg. 69. Tauri. de qua omiſſis aliis, qui ab eiſdem nunc referendis commemorantur, ſequentes omninò erunt videndi Authores.

- Didac. Couar. in rubrica de teſtamentis, 2. part. ex num. 4.
- Villalobos commun. opinion. littera, D, num. 1. 5. & ſeq.
- Dueñas regul. 216.
- Ioannes Mantienç. & Azeued. in l. 8. tit. 10. lib 5. nouæ collect. regiæ.
- Ludouicus Molina de Hispanorum primogeniis, lib. 2. cap. 10. ex num. 10. vſque ad num. 16.
- Ioannes Cephalus in conſ. 485. num. 125. & ſeq. lib. 4.
- Laur. Hircon. in ſuis commun. opin. centuria prima, concl. 90.
- Sylueſter Aldeobrandinus in conſil. 104. volum. 1.
- Hippol. Riminald. in conſil. 242. ex num. 58. lib. 5.
- Vincent. de Franch. deciſ. 168.
- Roland. à Valle in conſ. 39. lib latè.
- Antonius Gomezius videndus in d. 1. 6. 9. Tauri.
- Franciſcus Viuis commun. opinionum, lib. 1. opinione 73.
- Antonius Theſaurus deciſ. Pedemontana 97. & 199.
- Iulius Clarus receptar. ſententiar. § donatio, q. 19.
- Iacob. Menoch. in conſ. 496. à num. 115. lib. 5.
- Andreas Fachineus controuerſiarum iuris, lib. 6. c. 87. cum ſeq.
- Borgninus Caualc. deciſ. 12. par. 4.
- Latiſſimè Franciſcus Mantica de tacit. & ambiguis. conuent. lib. 13. tit. 26. & pluribus ſeqq.
- Pater Ludouicus Moli. de iuſtitia & iure, tom. 2. diſput. 280.
- Petrus Surdus in conſ. 452. lib. 3.
- Sfortia Oddi in conſ. 93. ex num. 37. cum ſeq. lib. 1.
- Cardinalis Dominicus Tuſcus practic. concl. iuris, tom. 2. littera D, concl. 648. & 519. fol. 859.
- Ioannes Vincentius Hondedeus in conſ. 39. lib. 1.
- Alexander Trentacinquius variarum reſolut. lib. 3. tit. de donationibus, reſol. 3. fol. 195.
- Michael Fer. per. 3. obſeru. c. 306.
- Iacobus Cancerius variarum reſolutionum, cap. 8. ex num. 47. cum ſeq.
- Blazius Florez Diaz de Mena in additionibus ad deciſ. Gamæ 166. fol. 65.
- Hieronymus de Cæuallos practicar. commun contra communes, dict. quæſt. 695. ex num. 34.

Rojas in epitome ſucceſſionum, cap. 12. num. 11. &12. vbi excitat in terminis quæſtionem quandam, de facto nunc emergentem, vtrùm ſcilicet donatio omnium bonorum facta à patre filio naturali, non exiſtentibus filiis legitimis, valere debeat, nec-ne, ſiue an comprehendatur ſub deciſione dict. l. 69. Tauri.

Denique & vltimò quoad Epiſtolam fideicommiſſariam, quæ dicitur etiam ſpecies vltimæ voluntatis, vt ſuprà notaui, videndi ſunt Authores nonnulli, Rolandinus, inquam, in tractatu de teſtamentis & vltimis voluntatibus, rubrica prima, in principio. Latiùs Cardinalis Franciſcus Mantica de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 1. tit. 11. per totum. Petrus Gregorius in ſyntagmate iuris, part. 3. lib. 41. cap. 18. & quidem licèt Epiſtola ſpecies dicatur vltimæ voluntatis, vt nunc notatur, l. & in epiſtola, C. de fideicommiſſis, l. miles, in principio, ff. de legatis ſecundo, l. 1. C. de codicillis. Quis tamen ipſius in vltimis voluntatibus rarus eſt vſus, & vix, aut nunquam ad eam recurritur, cùm per quamlibet primarum trium, ſuæ vltimæ voluntati ſufficienter prouidere quis valeat, vt rectè adnotauit Rolandinus dicta rubrica prima, n. 2. quia etiam epiſtola parùm differt à codicillis, vt latiùs explicat Mantica vbi ſuprà, nec hæreditas dari, vel adimi poteſt niſi in teſtamento, vt ſuprà dicebam, & in terminis epiſtolæ fideicommiſſariæ notauit Petrus Gregorius dict cap. 18. numero finali. Ampliùs de ipſa ſermonem inſtituere, ſiue ager, neque ad inſtitutum noſtrum attinet, nec neceſſe eſt, ſed Franciſcum Manticam, Rolandinum, & Petr. Gregorium prælegere ſufficit, & de his hactenus.

CAPVT IV.

Ambiguum, obſcurum, dubium, & incertum, quid, & quemadmodum inter ſe diſtinguantur, atque accipiantur, & vnde proficiſcantur, qualiter etiam eiſdem interpretatione, atque coniectura congrua conſuli, & prouideri valeat in caſu dubio, & ab aliis iuris Interpretibus quemadmodum accipiatur, atque explicetur? ibidem denique de ſententia Authoris in articulis propoſitis, quæ ita conficitur, vt aliter, & diſtinctius, quam cæteri hactenus feciſſent, dubia ipſamet explanentur.

SVMMARIVM.

- 1 Ambiguum, obſcurum, dubium, & incertum, quid, & quemadmodum diſtinguantur, confusè admodùm & ſubobſcurè Interpretes omnes hucuſque ſcribentes explicaſſe, prout hoc numero adnotatur, & nonnulli commemorantur, qui ex profeſſo magis in propoſito loquuntur.
- 2 Gloſſæ in l. veteribus, ff. de pactis, ſententia quæ fuerit in dubio præfato?
- 3 Et quare ab Authore improbatur?
- 4 Aliorum etiam in eodem propoſito ſententiæ quare Authori diſpliceant.
- 5 Andreæ Alciati placitum in ipſomet articulo improbatur.
- 6 Et Simonis de Prætis obſeruationes nonnullæ nouiter reiiciuntur.
- 7 Ambiguum, obſcurum, & incertum, quid, & quemadmodum diſtinguantur, vt Author explicet, nonnulla præmittenda, atque obſeruanda duxit, quæ numeris ſequentibus adnotantur.
- 8 In generalitate, & alternatione, ſiue generalitatis, & alternationis reſpectu, non dici ambiguitatem, neque obſcuritatem, ſed magis incertitudinem, vel incertum.
- 9 Largè tamen & impropriè obſcuritatem etiam in eis conſiderari.
- 10 Ambigui & obſcuri controuerſiam omnem, vel facti, vel iuris quæſtionem appellari regulariter: propriùs tamen dici voluntatis quæſtionem, provt hic explicatur.
- 11 In ambiguis, obſcuris, & dubiis declarandis, certam, aut generalem adeò regulam dari non poſſe, quæ omnia comprehendat; cum variæ, & diuerſæ ſint hominum voluntates, nec omnia poſſit Legiſlator comprehendere, ſiue declarare, & præuenire.
- 12 Idcircò in eiſdem, ac cùm verborum ambiguitas, vel obſcuritas eſt, valere equidem quod actum eſt, nec proptereà vitiari.
- 13 Sed ex variis cauſis, & coniecturis voluntatem interpretari.
- 14 Et triplicem conſiderari interpretationem, ex verbis perſpicuis & claris, ex verbis & mente, atque ex mente tantùm per interpretationem, vt hic adnotatur.
- 15 Ambiguum, obſcurum, & dubium non differre inter ſe, ex ſententia veriori, ſed plerumque vnum pro altero poni, & accipi, nec dari ambiguum & dubium, quod non ſit obſcurum.
- 16 Idque non modò in puncto iuris, & ſtricta ipſius ratione verum, ſed & indubitatum & certum ex communi vſu loquendi, vt hic adnotatur.
- 17 Ambiguum, obſcurum, & dubium quibus modis accipiatur, & de ſententia Baldi, & Socini.
- 18 Ambiguitas, ſiue obſcuritas verborum vnde proficiſcatur, & de ſententia Camilli Gallinij, qui ad quatuor capita principalia articulum reduxit.
- 19 Ambiguam diſpoſitionem interpretari primò à mente diſponentis, deinde inſpici id, quod eſt veriſimilius, & his deficientibus, ſeruari proprietatem verborum.
- 20 In ambiguis inspiciendum eſt illud, quod eſt veriſimilius, vel quod plerumque fieri conſueuit.
- 21 Ambiguum verbum poſitum poſt alia, quæ ſint clara, debere in dubio intelligi de caſu ſimili.
- 22 Ambiguam dispoſitionem optimè declarari ex facto poſteà ſubſecuto.
- 23 Verba dubia interpretationem, atque declarationem recipere ex quamplurimis, quæ remiſſiuè recenſentur.
- 24 Obſcurum aliquid ex quibus reddatur, remiſſiuè.
- 25 Obſcuritas reprobatur in omni diſpoſitione, quod exornatur nonnullis, remiſſiuè.
- 26 Obſcuritas quando nihil operetur, an verba obſcura habeantur pro non appoſitis, remiſſiuè.
- 27 Obſcuritas ex quibus declaratur, remiſſiuè.

PRo diſtincta huius Capitis explicatione obseruandum erit primo loco & principaliter, ambiguum, obſcurum, dubium, & incertum quid ſit, & quemadmodum, ſiue quibus modis accipiatur, & vnde proficiſcatur, confusè adeo, atque ſubobſcurè huc vſque Scribentes omnes explicaſſe, vt vixſi eodem originaliter atque attentè prælegeris, certam & abſolutam reſolutionem deducere, atque habere valeas. Quoad propoſitum tamen huius tractatus, diſceptationem, ſiue controuerſiam eam plus theoricæ, & curioſitatis, quàm praxis, & vtilitatis habere, cùm verè (vtcunque res ſit) & ſiue ambigua, ſiue obſcura, ſiue dubia, ſiue incerta ſit diſpoſitio, interpretatione congrua, & legitima coniectura eidem conſuli, & prouideri neceſſarium ſit. Id autem non negabis, ſi Gloſſæ, Bartoli, Baldi, Caſtrenſis, Angeli, Alberici de Roſat. & Raphael. Fulgoſij commentaria in articulo præfato, & in l. veteribus, ff. de pactis, euolueris diligenter, Gloſſæ etiam, & Doctorum communiter in l. quoties 2. in verbo, ambigua, ff. de verbor. obligat. Baldi etiam in l. potuit, num. 13. in fine, C. de iure deliberandi, & in l. liberti, num. 9. in fine, C. de operis libertorum. Caſtrenſem in conſil. 69. num. 2. lib. 1. Ioannem Andream, Decium, & alios in cap. vltimo de conſtitut. Bartholom. Socinum per plures columnas, & concluſiones in. l. in ambiguo, ff. de rebus dubiis. And. Alciatum in l. nepos Proculo, ff. de verbor. ſignificat. And. Gamar. in tractatu de extenſione, num. 77. Stephan. de Federicis in tract. de interpretat. iuris, in 3. parte, in principio. Hieronym. Cagnolum in l. ſemper in obſcuris, ff. de regulis iuris. Aurelius Dauid de verborum ſignificat. cap. 5. per tot. vbi latè in propoſito, Simon de prætis de interpretat, vltim voluntat, lib. 1. interpret. 1. dubit. 2. ſolut. 5. per totam, fol. 15. Ex quo, vt videbis, nihil certum aut firmum deducere poteris. Franciſcus Mantica de tacitis & ambiguis conuent, lib. 1. artic. 15. per totum, qui tamen in commentariis, de coniecturis vltimarum voluntatum, articulum præfatum omiſit, ſed nouiſſimè nunc in loco præcitato explanauit Camillus Gallinius de verborum ſignificatione, lib. 3. c. 11. & cap. 13. 14. 15. 16. & 17. vbi, vt videbis inculcat quamplurima, quæ magis rem ipſam offuſcant, & dubiam reddunt, quàm declarant, Angelus Matheacius, de via & ratione iuris, lib. 2. cap. 3. & 4. His itaque originaliter & attentè prælectis, vt moris habeo, diuerſas in dubio propoſito ſententias inuenio; Gloſſa namque in dicta l. veteribus, ff. de pactis, in ea opinione fuit, vt exiſtimaret, obſcuritatem eſſe in dictione: quæ plures habet ſignificationes, ſiue multipliciter intelligi poteſt, iuxta iura, quæ allegat: ambiguitatem verò in oratione, quæ pluribus modis intelligi poteſt; ad quod etiam allegat iura nonnulla. Et Gloſſam in effectu ſequuntur ibi Bartolus, Albericus, Paulus, & Fulgoſius. Nam licèt in aliquibus diſſentiant, in eo tamen conuenire videntur; quod non malè viſus eſt præſentire Camillus Gallinius de verborum ſignificatione, lib. 3. dicto cap. 11. ex num. 7. vſque ad num. 14. qui tamen etſi ſententiam Gloſſæ non improbet aliqua expreſſa ratione, apertè tamen diſſentit ab ea, vt ſtatim apparebit num. 18. & 19. Gloſſæ etiam eiuſdem præfatam doctrinam retulit, ſed nec approbauit, nec improbauit Cardinalis Franciſcus Mantica de tacitis & ambiguis conuention, lib. 1. dicto tit. 15. num. 2. Mihi verò ex eo diſplicet omninò, quòd negari non poſſit, quin termini præfati confundantur perſæpè, non modò ex Interpretum noſtrorum obſeruatione, ſed etiam ex ipſorummet Iureconſultorum reſponſis & traditionibus, vt ſtatim dicetur. Eo etiam, quòd ambiguitas non modò in oratione tantùm, ſed & in dictione, & quolibet puncto verſetur, in quo multiplex & diuerſus videatur haberi ſenſus, ſiue in quo plura ſignificentur; quod Bartholom. Socinus in dicta l. in ambiguo, num. 2. & Cagnolus in dicta l. in ambiguis, clarè agnouerunt. Agnouit etiam, & directò tenuit oppoſitum Albericus in l. in ambigua, ff. de legibus, & in dictionario, in verbo, ambigua: dixit namque è contrario, quòd obſcuritas ſit in oratione, ambiguitas autem in dictione. Et ſecundùm hæc, ſententia Gloſſæ in dicta l. veteribus, non concludit in dubio hactenus agitato: Non etiam concludit doctrina alia Gloſſæ in dicta l. quoties, 2. ff. de verbor. oblig. in verbo, ambigua. De qua vide Camillum Gallinium lib. 13. cap. 13. num. 1. & tribus ſeqq. minùs etiam concludunt Ioannes Andreas in principio, & Philippus Decius n. 9. in fine, in dicto cap. vlt. de conſtitut. quorum ſententias cùm retulerit Franciſcus Mantica lib. 1. dicto tit, 15. num. 2. repetere hoc loco neceſſarium non erit. Sed nec omni ex parte ſatisfaciunt theoricæ, atque diſtinctiones illæ Socini in d.l. in ambiguo, num. 1. & 2. quamuis in aliquibus veritatai, & iuris rationi conſonæ ſint; in aliis namque, & terminis ipſiſmet Iureconſultorum refragari, & aliorum receptis ſententiis aduerſari videntur, vt vnuſquiſque diiudicauerit, qui eundem prælegerit.

Alciati autem in dicta l. nepos Proculo, ff. de verbor. ſignificat. placitum illud, ambigua ab obſcuris differre in eo, quòd ambigua dicantur, quæ in ambas partes agi poſſunt; obſcura, quæ in quamplures: & confunditur ex text. in dicta l. in ambiguo, ff. de rebus dubiis. Vbi in ambiguo ſermone (inquit Iureconſultus Paulus) non vtrumque dicimus, ſed dumtaxat quod volumus; itaque qui aliud dicit, quam vult, nequeid dicit, quod vox ſignificat, quia non vult; neque id quod vult, quia non loquitur. Et ab Aurelio Dauide de verb. ſignific. cap. 5. ſub num. 10. Camillo Gallinio lib. 3. cap. 11. refutatur iuridicè.

Nec etiam ſatisſacit in ipſomet articulo, & dubio, Simonis de Prætis lib. 1. dicta ſolut. 5. n. 6. fol. 15. placitum aliud, ad quod nec Franciſcus Mantica, nec Aurelius Dauid, nec etiam Camillus Gallinius aduertunt, cùm nec ipſum retulerint, videlicet quòd tria vt diuerſa habentur in iure, ambiguum, & obſcurum, & dubium. Et inter ambiguum & dubium eam differentiam eſſe, quòd Dubium ſit, in quo mouetur ratio indeterminatè ſuper vtrumque contrariorum: Ambiguum autem, quando ambit vtrumque æquis rationibus. Inter obſcurum autem, & ambiguum differentiam ideò eſſe, quòd ambiguum ſit verbum plura ſignificans; Obſcurum autem, ſignificans vnum tantùm latens & obſcurum, & ſcitu difficile. Verè tamen ex eo non ſatisfacit doctrina hæc, vt dixi, quòd deciſioni texus in dict. l. in ambiguo, clarè repugnet: quòd etiam termini præfati confundantur perſæpè, & in eodem caſu dubij, vel obſcuri, vel ambigui vniformiter accipiantur, vel idem vniformiter, ſemper tamen dubium inducant: quòd denique obscurum verſetur etiam circa id, quod multipliciter intelligi poteſt, provt ex Gloſſa, & ſententia communi in dicta l. veteribus, ſuprà tradidimus. Et Siimonis de Prætis placitis his repugnant apertè quæ Stephan. de Federic. in dict. tractatu de interpretatione iuris, initio tertia partis, adnotata, atque ſcripta reliquit, Donellus etiam acutè in eadem l. in ambiguo. Et ſecundùm hæc apparet, vt vides, inter Scribentes omnes mia varietas, ac etiam diuerſitas, & contrarietas magna, vt præſatum articulum diſſoluant.

Ego verò vt in eodem ſententiam meam interponam, & ambiguum, obſcurum, dubium, & incertum quid ſit, & quemadmodum distinguantur, explicem apertiùs, & diſtinctiùs, nonnulla, vt ſoleo, eàque clarioris diſtinctionis, & maioris reſolutionis gratiâ obſeruanda, atque conſtituenda duxi. Ac primùm equidem vnum neceſſariò præmittendum, videlicet certi iuris eſſe, in generalitate, & alternatione, ſiue generalitatis, aut alternationis reſpectu, non dici ambiguitatem, neque obſcuritatem, ſiue non ambiguum, aut obſcurum conſiderari, ſed incertitudinem, aut incertum: Id quod Baetol. Communis omniomnium Magiſter expreſſim atque ſingulariter obſeruauit in dicta l. veteribus, in principio, ff. de pactis, ipſe namque licèt doctrinam Gloſſæ probauerit ibid. quod attinet ad iſtum caſum, diſſentit, diſſentit ab ea, & incertitudinem ineſſe dumtaxat aſſeuerauit, vt dixi, & id ipſum tenuit quoque expreſsè Paulus Caſtrenſis in eadem l. veteribus, dum dixit, obſcuritatem eſſe in dictione, ambiguitatem in oratione, incertitudinem in obligatione generis, vel alternatiuæ: tenuit etiam Simon de Præis lib. 1. dicta ſolut. 5. num 8. fol. 15. nec verè ab hac opinione receſſit, præpoſterè potiùs contrarium exiſtimauit Raphael Fulgoſius in dicta l. veteribus, num. 2. eandem tamen ſuſtinuit, ſed ſuperiores non retulit Angelus Matheacius de via & ratione iuris, lib. 2. cap. 3. n. 8. qui cùm num. 7. præmiſiſſet, eſſe dubij ſpecies plures, videlicet dubium, ambiguum, obſcurum, incertum, & horum omnium exempla adduxiſſet; ſundit dicto numer. 8. incerti figuram talem eſſe, qui duos ſeruos habebat, ſeruum legauit; incertum eſt, qui erit legatus: vel quidam relegatus legauit ducenta danda vni ex hæredibus, qui pro eo liberationem impetraſſet ab Imperatore; plures reant hæredes, & incertus eſt v nus ille, qui ex pluribus hæredibus impetraturus ſit, & eſt incertus de certis: Largè tamen & impropriè etiam obſcuritas in eis conſideratur, prout ab eiſdem nunc relatis authoribus deducitur non obſcurè.

Secundò conſtituo, ambigui & obſcuri controuerſiam omnem, vel facti, vel iuris quæſtionem appellari regulariter; quod tamen attinet ad noſtrum tractatum, propriùs dici voluntatis quæſtionem; tùneque eſt voluntatis quæſtio, cùm voluntas incidit in ambiguum, obſcurum, aut dubium, l. Mæuius, §. I. ff. de legatis ſecundo, l. illud, §. 1. ff. de iure codicillorum, l. ille aut ille, §. I. ff. de legatis tertio, l. voluntatis, C. de fideicommiſ. l. ex verbis, C de donationibus inter virum & vxorem. Simon de Prætis de interpret. vltim. volunt. lib. 1. d. ſolut. 5. num. 5. fol. 15. qui rectè inquit, quòd quæſtio iuris dicitur, quando facto posito pro conſtanti aut certo, quæritur quid iuris; vbi verò nihil ponitur pro conſtanti, dicitur quæſtio facti, vel voluntatis, & tunc voluntas ipſamet incidit in ambiguum, vel obſcurum: deberet Prætis idem adiicere, non modò in ambiguum, & obſcurum, ſed etiam in dubium, vel incertum, ſicuti Matheacius anteà relatus, rectiùs conſtituit.

Tertiò conſtituo, in ambiguis, & dubiis declarandis, certam, aut generalem adeò regulam dari non poſſe, quæ omnia comprehendat, cùm variæ & diuerſæ ſint hominum voluntates, nec omnia poſſit legiſlator comprehendere, ſiue declarare, & præuenire. Id quod Franciſcus Mantica in commentariis de tacitis & ambiguis conuent. lib. 1. dicto tit. 15. num. 18. 19. & 20. rectè animaduertit, & latiùs fundat; idcircò in eiſdem, ac cùm verborum ambiguitas, vel obſcuritas eſt, valere quidem quod actum eſt, nec proptereà vitiari, l. vbi eſt, l. ſi quis de pluribus, l. ſi ita fuerit, ff. de rebus dubiis. Angelus Matheacius, qui ita expreſſim, & recto iudicio adnotauit, de via & ratione iuris, lib. 2. dicto cap. 3. num. 10. & mentem coniici oportere dilucidè ex variis cauſis & coniecturis, voluntatèmque proferentis ſpectandam eſſe præcipuè; quod ſi non apparet, eligi debet quodveriſimilius eſt, aut quod plerumque fieri ſolet, l. in obſcuriis. ff. de regulis iuris: eleganter Matheacius vbi ſuprà, & num. 11. 12. & 13. ac etiam interpretatio legitima, & iuridica coniectura confici ex aliis, quæ cap. ſequentibus, & per diſcurſum totius tractatus commemorabuntur: quamuis ergo dici ſoleat communiter, aliquid non dici. & ambiguè vel obſcurè dici, paria eſſe, l. aut qui aliter, §. primo, ff. quod vi aut clam, l. de ætate, § nihil, ff. de. interrogatoriis act. non ideò interpretatio excluditur, ac maximè in teſtamentis, & vltimis voluntatibus, quæ adeò fauorabiles ſunt; ved potiùs interpretatio eadem, atque coniectura vſque adeò admittitur, vt & triplex conſideretur: Prima eſt, quæ ex verbis perſpicuis & claris deducitat, quæ omnem dubitandi rationem, ac voluntatis quæſtionem excludunt, l. ille aut ille, §. cum in verbis, ff. de legatis tertio. Secunda eſt, quæ non tantùm ex verbis, ſed ex mente etiam elicitur, & ideò intellectualis etiam dicitur, in l. Gallus, §. & quid ſi tantum, cum vulgatis, ff. de legatis tertiò. Tertia eſt, quæ non ex verbis, ſed ex mente per interpretationem colligitur, l. an hoc iure. ff. de vulg. & pup. ſubſtitut. l. quamuis, C. de impuberum. Ita ſanè ſuperiora adnotauit dilucidè Cardinalis Franciſcus Mantica lib. 1. de tacitis & ambig. conuent. dicto articul. 16. num. 21. per totum, & conuenit Angelus Matheacius dicto cap. 3. ex num. 10. vſque in finem captis, quamuis non ita diſtinctè loquatur. Et vide omninò cap. 4. eiuſdem lib. 2. de via & ratione iuris, vbi de rebus dubiis & ambiguis in prædicamenta deductis agit, ſiue ambigua in omnibus rerum generibus, vel prædicamentis explicat, & exempla quamplurima adducit, & cap. 5. agit de ambiguo temporis, & cap. 6. de ambiguo ex futuro euentu.

Rurſus & quarto conſtituo quoad propoſitum huius tractatus, & ea quæ frequentiùs accidunt, attinet diſceptationem, ſiuè controuerſiam ambiguum, obſcurum, dubium, & incertum, an, & quomodo diſtinguantur, plus theoricæ, & curioſitatis, quàm praxis, & vtilitatis in ſe continere, vt in initio huius cap. præmiſi, cùm verè vtcunque res ſit, & ſiue ambigua, ſiue obſcura, ſiue dubia, ſiue incerta ſit diſpoſitio, interpretatione congrua eidem prouideri, & conſuli neceſſarium ſit, vt ſuprà quoque dixi; terminos tamen præfatos intelligere, & ſuperiora determinare, non modò congruum, ſed etiam neceſſarium ei, qui tractatus iſtius inſtitutum, atque declarationem ſuſcepit; id quod ex obſeruatione Angeli in conſ. 110. num. 1. atque ex Mantic. d. tit. 15. in princip. negari non poteſt. Vere autem ex ſententiis relatis ab initio huius cap. & aliis conſultò prætermiſſis, eam magis placere, quæ nullum diſcrimen conſtituit inter ambiguum, obſcurum, vel dubium, ſed plerumque vnum pro altero accipi, & poni affirmat. Et etiam ſtatuit, non dari ambiguum & dubium, quod non ſit obſcurum, eàque dici ambigua, obſcura, vel dubia, quæ plura ſignificant, ſiue quæ trahi poſſunt in plures ſententias. Et huius opinionis, atque reſolutionis fuiſſe velut expreſſim Angelum in dicta l. veteribus, ff. de pactis. Quatenus dixit, vocabula ſuperiora, largè ſumpta, poſſe dici ſynonyma, quòd vnum pro alio ponatur; & Angelum retulit Simon de Prætis de interpret. vltim. volunt. lib. 1. dicta ſolutio. 5. num. 7. fol. 15. quamuis ipſe in ea ſententia non fuerit, vt apertè deducitur ex his, quæ adnotata reliquit num. 6. &7. fuit etiam eiuſdem ſententiæ Odofredus in dicta l. veteribus, prima colum. is namque ſi originaliter prælegatur, per diſcurſum ipſius non diſtinxit terminos præfrtos, ſed vnum pro alio accipi, ſiue idem ſignificare, docuit apertè Nullam quoque eſſe differentiam inter ambiguum, dubium, & obſcurum, clarè præſentit Baldus in eadem l. veteribus, paulò poſt principium, quia vtrumque putat poſſe dici pluribus modis, vt ſtatim obſeruabitur, & Baldum ad eum ſenſum retulit, & hanc partem viſus eſt amplecti Franciſcus Mantica de tacitis, & ambiguis conuentionibus, lib. 1. artic. 15. num. 3. nam cùm retuliſſet aliorum ſententias in ipſomet articulo, in fine, ſiue vltimo loco decreuit, inter ambiguum & obſcurum nullam videri differentiam ineſſe: Et idem firmarunt ſecurè Aurelius Dauid de verbor. ſignificat. cap. 5. ſub num. 9. Camillus Gallinius lib. 3. cap. 11. num. 18. & 19. fol. 42. & iterùm num. 9. eiuſdem capituli dicens, ambiguitatem pro obſcuritate plerumque poni, & è contra, fuit etiam eodem in placito Angelus Matheacius (quem hactenus nullus retulit) de via & retione iuris, lib. 2. c. 3. ſub num. 8. in illis verbis: Hæc ſanè omniæ, quamuis ſubtili ratione inter ſe differant inuicem, tamen comprehenduntur, ac tanquam ſynonyma plerumque accipiuntur. Et verè pro hac parte concludenter adſtringit tex. in dict. l. veteribus, ff. de pactis, ibi: Pactione conſtitutionibus, ibi: Conſtitutio nihil debet obſcurum, vel ambiguum continere. Et in l. ſi legatario, in fine, ff. de fideicommiſſariis libertatibus, ibi: Ne dubium & obſeruum eſſet, cuius libertus foret, Prætorem pronunciare debere, &c. l. ita fidei, ad finem, ff. de iure fiſci, & doctrina, ſiue reſolutio hæc, quæ in puncto iuris probatur ex dictis iuribus, & per Gloſſatores antiquos; vt ex Gloſſa in dicta l. veteribus, deducitur, attento communi vſu loquendi, qui in omni actu & diſpoſitione attendi multùm debet, vt alio cap. probabitur latè infra, eſt magis certa & indubitata; vulgariter namque, ſiue communi loquendi vſu, termini omnes præfati, ſiue dubij ſpecies illæ, ambiguum, obſcurum, dubium, & incertum confunduntur, & accipiuntur pro eodem: quoties enim diſpoſitio aliqua, ſeu vltima voluntas quæcumquæ, maioratuſve inſtitutionis clauſula aliqua certa non eſt omninò, aut non ſatis clara, & expreſſa, dici communiter ſolet, voluntatem in eo caſu dubiam, vel ambiguam, aut obſcuram, ſiue incertam, ex quo de teſtatoris, aut diſponentis animo certo non apparet. Nam ambiguum, & obſcurum illud eſt, quod pro certo & claro non conceditur, ſicut quod non eſt clarum, dubium eſt, & è contra vbi quid pro certo & claro conceditur id non eſſe ambiguum, nec dubium; id quod Simon de Præt. de interpretat. vltim. volunt. lib. 1. dicta ſolut. 5. num. 1. fol. 15. rectè obſeruauit, quamuis in aliis confusè ſe habuerit. Et hactenus de primo dubio, qualiter verba prædicta inter ſe diſtinguantur.

Quoad ſecundum verò, ambiguum ſcilicet, obſcurum, & dubium quibus modis accipiantur, omiſsâ ſententiâ Gloſſæ, in dicta l. quoties in ſtipulationibus, 2. ff. de verbor. oblig. in verbo, ambigua, omiſſis etiam his quæ recenſuit longa ſerie Aurelius Dauid de verbor. ſignificat. cap. 5. ex num. 23. cum ſeq. Camillus Gallinius lib. 3. cap. 13. per totum, ex fol. 43. dicendum erit, iuxta doctrinam & theoricam Baldi in d.l. veteribus, ff. de pactis, vtcumque poſſe dici pluribus modis. Et quidem primò ratione æquiuocationis; quia oratio, vel vocabulum, aut id quod dicitur, pluribus modis poteſt intelligi, d.l. quoties in ſtipulat. 2. ff. de verbor. obligat. Secundò dicitur aliquid ambiguum, vel obſcurum ratione generalitatis, quia generalitas etiam obſcuritatem parit, l. ita fidei, in fine, ff. de iure fiſci, l. prætor ait, in principio, ff. de iniuriis, quamuis incertitudo propriè dicatur ex generalitate proueniens, vt ſuprà dicebam. Tertiò dicitur ratione alternationis, cùm oratio alternatiuè concipitur, d.l. prætor ait, §. quod autem. Quartò, ratione non coarctatæ loquutionis, l. item exigit, ff. de dolo. Quintò & vltimò, ratione indefinitatis: & Baldum ſequitur Simon de Prætis de interpretat. vltimarum voluntatum, lib. 1. interpret. 1. dubit. 2. ſolut. 5. num. 7. fol. 15. refert Camillus Gallinius de verborum ſignificat. lib. 3. cap. 13. num. 5. & ad ipſum Baldum ſe remittit Alexander Raudenſis in indice, ſiue appendice de analogis, littera O. verb. obſcurum: nec aliter explicat in eiſdem commentariis. ſequitur etiam Baldum eundem Cardinalis Franciſcus Mantica de tacitis & ambiguis conuent. lib. 1. dicto tit. 15. num. 4. & quinque ſeq. & num. 10. iterum inquit, quod eſt obſcurum, poſſe etiam dici ambiguum, & num. 11. vſque ad num. 15. Socini ſenioris doctrinam in dicta l. in ambiguo, in princip. commemorat, vbi quatuor modis intelligit eſſe ambiguum. Primò, quádo incertitudo oritur ex verbo generali, quod, vt dictum eſt, obſcuritatem parit. Secundò, quando incertitudo ex propria verbi ſignificatione non oritur, ſed ex re. Tertiò, quando incertitudo oritur ex propria verbi ſignificatione, quia plura ex ea comprehendi poſſunt, l. ſi ſeruitus, ff. de ſeruitut. vrban. præd. Quartò & vltimo, ambiguum dicitur, cùm incertitudo oritur ex aliquo verbo; quod pluribus etiam propriè poteſt intelligi, licèt is qui loquitur, de vno tantùm ſenſerit, ſicuti hæc omnia latiùs exornat Franciſcus Mantica loco ſupra relato, & retulit quoque Camillus Gallinius lib. 3. cap. 11. ex num. 14. vſque ad num. 18.

Quoad tertium verò, vnde ſcilicet proficiſcatur ambiguitas, ſiue obſcuritas verborum, conſtituendum eſt, ex his equidem quæ dicta, atque obſeruata hactenus fuêre, ſatis dilucidè reſolutionem deduci, & maximè ex his, quæ ex Baldo & Socino nunc dicebamus. Ex his etiam quæ Angelus Matheacius de via & ratione iuris, lib. 2. cap. 3. & ſeq. ſcripta reliquit. Aurelius etiam Dauid de verborum ſignificatione, cap. 5. num. 23. & 24. Simon de Prætis lib. 1. dicta ſolut. 5. in finalibus verbis. Cæterùm Camillus Gallinius de verborum ſignificatione, cap. 13. lib. 3. ad quatuor capita exiſtimauit reducendam fore omnem diſputationem de obſcuritate & ambiguitate, videlicet, æquiuocum, generalitatem, alternatiuitatem, & indefinitatem, in quo, vt vides, nihil noui præfatus Author adducit, vtpote cùm ea omnia capita, ac ipſorum vnumquodque ex mente communi, & Doctorum traditionibus communibus procedant, (nec vllum eorundem vltra ipſas obſeruationes communes conſideratur) & maximè ſub his comprehendantur, quæ Baldus in dicta l. veteribus, magiſtraliter obſeruauit; Æquiuocum in hac materia intelligit Camillus dicto lib. 3. cap. 14. vbi latiùs proſequitur, & explicat verbum, ſeu orationem, ex quibus multiplex poſſit intellectus haberi: generale verò, ſiue generalitatem, quando de vno tantùm intelligitur, & generali enunciatione, virtute generis plura comprehenduntur, l. ita fidei, in principio, ff. de iure fiſci, l. prætor edixit, §. quod autem, ff. de iniuriis, l. cùm Stichus, ff. de ſolutionibus, l. in tradendis, ff. communia prædiorum: idq́ue latiùs exornat, & explicat cap. 15. per totum. Alternatiuitatem autem, ſiue alternatiuas conceptiones exiſtimat eſſe eas, quæ concipiunt ſub ſe tam diſiunctiuas, quàm ſubdiſiunctiuas orationes, ſicuti earum exempla adducit, & latiùs explicat cap. 16. per totum. Indefinitatem denique intelligit Camillus, per quam non minus ſignificamus vnum quàm alterum, & plura eſt oratio indefinita apta ſignificare, & ideò ex ipſa res pariter obſcura, vel ambigua eſſe dicitur, l. ſi ſeruitus, ff. de ſeruitut. urbanorum præd. & latiùs explicat cap. 17. eiuſdem lib. 3.

Denique & vltimò conſtituendum erit, Iacobum Mandellum Albenſem ſuperiorum omnium reſolutionem nullam tradidiſſe; nam licèt in ſummariis quorumdam conſiliorum dubia eadem propoſuerit, in indice etiam ipſorum excitauerit illa in terminis; in contextu tamen, ſiue in eiſdem nullam adhibuit theoricam, neque doctrinam, quâ dubiorum propositorum reſolutio poſſit deduci. Cæterùm in conſ. 119. num. 43. rectè obſeruauit, ambiguam diſpoſitionem interpretari; primò, à mente diſponentis, deinde inſpici id, quod eſt veriſimile, & his deficientibus ſeruari proprietatem verborum. Et repetit numer. 24. eiuſdem conſilij, in ambiguis inſpiciendum eſſe illud, quod eſt veriſimilius, vel quod plerumque fieri conſueuit. Et in conſ. 163. num. 2. ambiguum verbum poſitum poſt alia, quæ ſint clara, debere in dubio intelligi de caſu ſimili. Et in conſil. 64. num. 31. ambiguam diſpoſitionem optimè declarari ex facto poſteà ſubſecuto. Deinde, & eodem modo ſe habuiſſe Cardinalem Dominicum Tuſcum practicarum concluſionum iuris, tom. 8. littera V. concluſ. 10. ex fol. 541. Nam etſi eo loco congeſſerit quamplurima, ex quibus verba dubia declarationem, atque interpretationem recipiunt, ac inter alia ponderauerit ſeptem illas coniecturas, de quibus in l. ſi ſeruus plurium, §. finali, ff. de legatis primo, non tamen explicauit verborum prædictorum differentiam, nec peculiarem rationem, & naturam: ſicuti nec etiam explicauit tom. 5. littera O. concluſ. 52. fol. 1018. quamuis ibidem antiquorum Interpretum quamplurimorum placita cumulauerit in eo dubio, obſcurum aliquid quando dicatur, vel non, ſiue ex quibus obſcurum aliquid reddatur. Et concluſ. 53. eodem tom. 5. fol. 1019. rectè probauit, quod obſcuritas reprobatur in omni diſpoſitione. Et concluſ. 54. eodem fol. 1019. quando obſcuritas nihil operetur, aut verba obſcura habeantur pro non appoſitis. Et concluſ. 55. fol. 1020. obſcuritatem declarari ex mente proferentis, & ex aliis, quæ ibi aggregat. Sed nec eadem huius capitis dubia hactenus explanata; quid, inquam, ambiguum, quid obſcurum, quid dubium, & quid incertum explicauit Tuſcus ipſemet tom. 2. littera D. concluſ. 800. fol. 1051. nec concluſ. 801. nec concluſ. 802. in quibus locis, vel à ſe dicta ſuperioribus concluſionibus nunc relatis, vel alia ſimilia inquirit, nec de propriis huius capitis dubiis reſolutionem aliquam reddit.

CAPVT V.

Ex voluntate, & poteſtate, & forma, aut ſolemnitate, cùm actus omnes humani conficiantur, & perficiantur, & quolibet eorum deficientem corruant, prout nouiter explicatur per Authorem in eo dubio, an ſint duo tantum, vel tria, quæ actus perficiunt: antequam ad interpretationem, & coniecturas vltimæ voluntatis, & diſpoſitionis cuiuſque deueniatur; præmittendum, atque inquirendum ante omnia, vtrùm in actu, de quo quæritur, ea interuenerint, necne: Diſpoſitio etiam quæcumque, quemadmodum ad limites poteſtatis diſponentis, & iuris diſpoſitionis debeat reſtringi, aut etiam vitiari, vel ad modum iuris reduci, ſi legibus contraria fuerit? Rurſus donatione facta alicui, & filiis ſuis, vel ſibi, & filiis ſuis; vel vt bona, quæ donantur, remaneant ſi [Vide infrà hoc eodem libro & tractatu, cap. 68.]bi, & filiis ſuis: vtrùm poſſit donatarius in bonis donatis aliquem ex filiis meliorare, ſiue eiſdem quouis modo præiudicare; vel an debeant æqualiter bona ipſa filiis omnibus remanere? vbi & de altercationibus Doctorum in dubio ſimili, an ſi pater acquirat feudum, vel emphyteuſim pro ſe, & filiis, poſſit in ea eiſdem præiudicare, vel vnum ex filiis meliorare? & Senatus Regij Hiſpalenſis in caſu ex facto occurrenti definitio, atque deciſio adducta: Deinde vtrùm donatio facta alicui, vt poſt eius mortem teneretur reſtituere alteri, donantis, & donatarij conuentione reuocari poſſit ad detrimentum eius, cui facienda erat reſtitutio? vbi eiuſdem Regij Hiſpalenſis Senatus definitio alia proponitur, cùm agitata eſſet quæſtio vinculi irreuocabiliter conſtituti, & primi vocati conſenſu ab inſtitutore reuocati: Ac demùm l. quoties, C. de donat. quæ ſub modo, & l. 7. titulo 4. partita 5. deciſio exornata nonnullis remiſſiuè. Et donatione factâ vxori à fratre, vel conſanguineo mariti, cui in effectu acquiratur; & de Senatus Regij Hiſpalenſis definitione in eo dubio.

SVMMARIVM.

- 1 Vltimam voluntatem, & diſpoſitionem quamcumque, ita demùm coniecturâ adiuuandam, atque interpretatione fauorabili conſeruandam, ſi in diſponente voluntas, & poteſtas ſimul fuerit. Si etiam iuris forma, & ſolemnitas ab eo obſeruetur. Neque enim ſufficit, teſtatorem aliquid voluiſſe, niſi id potuerit. Niſi etiam debitis, atque iure probatis modis, & iuxta formam, actum conficiat.
- 2 Sicut è contra non ſufficit, teſtamentum aliquem facere potuiſſe, niſi id eum voluiſſe, atque expreſſim, vel tacitè (manifeſtè tamen) diſpoſuiſſe apparuerit. Imò neque voluiſſe, neque etiam potuiſſe ſufficit, ſi legis præcepto, aut diſpoſitioni non paruerit, legiſve ipſius formam, aut ſolemnitatem omiſerit.
- 3 Sic quamuis voluntas teſtatoris dominetur, & totum faciat in teſtamentis, & ideò præcipuè ſpectetur, atque obſeruetur. Aliquando non valet ex defectu poteſtatis, vel tranſgreſſionis diſpoſitionis, aut præcepti legis, vt hic obſeruatur.
- 4 Et ſibi teſtator imputet, qui legem contempſit, quam obſeruare debebat.
- 5 Cùm voluntas inanis ſit, cum qua non concurrit Juriſprudentia.
- 6 Diſpoſitio quantumuis generalis, debet intelligi de his, quæ ſunt in poteſtate diſponentis, cùm ſic commodè accipi poteſt.
- 7 Et nemo præſumitur velle id, quod in eius poteſtate non eſt.
- 8 Quòd ſi id expreſſim, aut manifeſtè voluerit, vel eius diſpoſitio non valet, & vitiatur. Quia nemo poteſt cauere, ne leges in ſuo teſtamento locum habeant. Vel ad modum, & diſpoſitionem iuris reducitur. Et ibidem, l. nemo poteſt, ff. de legatis primò, materia exornata nonnullis remiſſiuè.
- 9 Actum omnem humanum, voluntate, & poteſtate, & ſolemnitate confici, & perfici, vt hic adnotatur, & axioma id per manus Interpretum traditum quotidie, & multis, variiſque caſibus conducibile, exornatum remiſſiuè, & declaratum infrà, num. 12.
- 10 Et axioma ipſummet in omni foro, & materia obſeruandum, atque expendendum.
- 11 Et vſque adeo procedere, vt quodlibet eorum, quod in actu deficiat, operetur eius corruptionem.
- 12 Ex voluntate, & poteſtate, & ſic ex duobus tantùm, actus omnes humani conficiuntur, & perficiuntur, ex ſententia multorum. Ex tribus, voluntate ſcilicet, & poteſtate, & ſolemnitate aut forma, ex ſententia aliorum.
- 13 Et de conciliatione, atque explicatione, notabilis & vera Authoris reſolutio traditur.
- 14 Ex voluntate, & poteſtate, & ſolemnitate aut forma, cùm actus omnes humani perficiantur, antequam ad interpretationem, & coniecturas vltimæ voluntatis cuiuſque deueniamus, præmitti, atque inquiri debere, an ea in disponente adfuerint, necne, prout hic adnotatur.
- 15 Et caſus ex facto in Regio Hiſpalenſi Senatu occurrentis ſpecies proponitur, voluntatiſque, & poteſtatis in omni actu requiſitæ axioma præfatum ponderatur. Et Senatus eiuſdem deciſio, atque reſolutio traditur infrà, num. 33. & ſeq. & num. 43. & ſeq.
- 16 Donatione facta alicui, & filiis ſuis, vtrum poſſit donatarius in bonis donatis aliquem ex filiis meliorare; vel an debeant æqualiter bona ipſa filiis omnibus remanere, & reſolutio traditur infrà numeris ſeqq.
- 17 Verba diſpoſitiua ſufficere ſemper ad inducendum fideicommiſſum, ſiue teſtator cum grauato loquatur, ſiue cum honorato.
- 18 Dominium rei donatæ ex iure communi donatario in ſequentem vocatum, an ipſo iure transferatur, vel non, dubium fuiſſe, vt hic adnotatur.
- 19 Dominium, & poſſeſſio iure Regio Partitarum, donatario in ſequentem vocatum transfertur, poſt deciſionem l. 7. tit. 4. partita 5. & de ipſius legis intellectu, remiſſiuè.
- 20 Vocati nomine collectiuo poſt aliquem, pro rata, & in viriles & æquales partes ſuccedunt.
- 21 Donatio facta alicui, vt poſt eius mortem teneretur reſtituere alteri, an poſſit donantis, & donatarij conſenſu reuocari ad detrimentum eius, cui facienda erat reſtitutio. Vbi latè in propoſito articulo, remiſſiuè tamen ab aliis actum proponitur, & agitur de doctrina Bartoli in l. qui Romæ, §. Flauius, ff. de verbo. obligat. Et ibidem etiam, vtrùm conuentio facta inter coniuges, quod ſolus primogenitus ſuccedat, poſſit per eos communi conſenſu reuocari.
- 22 Pater, ſi inter viuos & irreuocabiliter filium meliorauerit, & ipſum grauauerit alteri reſtituere, non poteſt eo inuito meliorationem, ſiue conuentionem reuocare.
- 23 Vinculum, ſiue Maioratus, ſi ſemel inſtituatur irreuocabiliter, non poteſt reuocari de conſenſu primi vocati in præiudicium aliorum. Et ibidem in caſu ex facto occurrenti, Hiſpalenſis Regij Senatus definitio, & deciſio perpenditur.
- 24 Pater ſi acquirit feudum, vel emphyteuſim pro ſe, & filiis, emphyteuſis, vel feudum illud ordine ſucceſſiuo, ita filiis ſicut ipſi patri acquiſitum dicitur, vt non poſſit ab eo alienari, vel vni ex filiis totum prælegari in præiudicium filiorum, ſed omnibus debeat eſſe commune, & æquale. Idque ex ſententia, & authoritate quamplurimorum iuris Interpretum, qui hoc numero aggregantur. Et de contraria ſententia infrà, numeris ſequentib. maximè num. 33. & 36. & 43.
- 25 Matrimonij onera ſunt penè importabilia, & in eo venditur libertas.
- 26 Profectitium illud eſſe dicitur, quod ex bonis patris acquiritur.
- 27 Profectitium reputatur filiis conceſſum patris contemplatione, licèt pater de ſuo nihil refuderit.
- 28 Donatum filio patris contemplatione, cenſetur ab ipſo patre proueniſſe, & pater videtur donaſſe.
- 29 Vxori donata mariti contemplatione, marito acquiruntur, eíque, vel hæredibus eius, ſoluto matrimonio ſunt reſtituenda.
- 30 Dos data filiæ patris contemplatione, profectitia dicitur.
- 31 Profectitium reputatur relictum filiis, aut deſcendentibus naſcituris, & patris contemplatione conceſſum, cùm affectio, & dilectio non cadat in nondùm natos, & ſic incognitos.
- 32 Profectitia in totum acquiruntur patri.
- 33 Pater ſi acquirit emphyteuſim, vel feudum pro ſe, & filiis ex bonis propriis, poteſt de eo ad libitum disponere, aut vni filiorum totum relinquere.
- 37 Conceſſione, aut donatione facta patri, & filiis, quando ſolius patris contemplatione facta cenſeatur. Et quid, quando filij nec nati erant, nec concepti vt ſupra, num. 31.
- 38 Donatum, aut conceſſum patri, & filiis ob merita patris, in totum patri acquiritur.
- 39 Mulier tranſiens ad ſecundas nuptias, tenetur reſeruare filiis prioris matrimonij, quidquid titulo lucratiuo habuit occaſione prioris matrimonij.
- 40 Poteſt tamen plus vni filio, quàm alteri relinquere, vel vnum filium ex Tertio & Quinto bonorum omnium meliorare, iuxta leges huius Regni. Provt latiùs explicatum traditur remiſſiuè.
- 41 L. quoties, C. de donat. quæ ſub modo, & l. 7. titulo 4. partita 5. deciſionem ſuperioribus non refragari, prout hoc numero adnotatur, atque eiſdem reſponſum præbetur.
- 42 Fundamento ſecundo reſpondetur, quod contra filium melioratum in caſu propoſito, & in fauorem cæterorum filiorum, ex doctrina Bartoli in d. §. Flauius, deducebatur ſuprà.
- 43 Tertio & præcipuo fundamento respondetur, quo contendebatur, quòd pater præiudicare non poſſit aliquo modo filiis in feudo, vel emphyteuſi pro ſe, & filiis acquiſita. Et ibidem doctrinæ omnes contrariæ ad concordiam reducuntur, nec deciſioni Senatus Regij Hiſpalenſis obſtare, oſtenditur dilucidè, & Iulij Clari locus ſummè diſtinctus, & vtilis commendatur.
- 44 Petri etiam Surdi, deciſione 324. num. 8. & 9. obſeruàtio, Authoris placito conueniens, nouiter expenditur, & deciſio 322. ex numer. 47. cum ſeqq.
- 45 Nouè etiam ponderatur Alexandri Trentacinquij in hac materia, ex mente communi reſolutio, que Authoris, partiter & Menochij reſolutiones confirmat.
- 46 Pater in emphytheuſi conceſſa pro ſe, filiis, & hæredibus, vel pro ſe, hæredibus, & ſucceſſoribus, poteſt aliis filiis præiudicare, & vni eam prælegare.
- 47 Eorum omnium, quæ ex num. 16. dicta fuêre, & caſus propoſiti breuis & ſumma reſolutio traditur.
- 48 Donata vxori per fratres, aut conſanguineos mariti, vtrùm videantur profecta ex bonis mariti, & cui in effectu acquirantur, & ibidem quid Senatus Regius Hiſpalenſis decidendo, in facto occurrenti definierit?

PRo dilucida huius Capitis explicatione, obſeruandum erit primò, & principaliter, at que pro regula generali huius materiæ, vltimam voluntatem, ſiue diſpoſitionem quamcunque, ita demùm coniecturâ adiuuandam, atque iuridica, & fauorabili interpretatione conſeruandam, ſi in teſtatore, vel diſponente voluntas, & poteſtas fuerit, ſi etiam iuris forma, & ſolemnitas ab eo obſeruetur: neque enim ſufficit, teſtatorem aliquid voluiſſe, niſi id potuerit, niſi etiam debitis, atque à iure probatis modis actum conficiat. Sicut è contra non ſufficit, teſtatorem potuiſſe aliquid efficere, niſi id quoque voluerit expreſſim, voluiſſéve ſaltem, ex probatis & legitimis coniecturis deduci commodè valeat. Imò neque voluiſſe, neque etiam potuiſſe ſufficit, ſi legis præcepto, aut diſpoſitioni non paruerit, legiſve ipſius formam, aut ſolemnitatem omiſerit, vel contempſerit: Sicuti hæc omnia deducuntur, atque verè comprobantur ex his, quæ Interpretes noſtri variis in locis ſcripta, atque adnotata reliquerunt, & maximè hi, qui mox referuntur num. 8.

Ac primùm equidem certi iuris eſſe voluntatem teſtatoris in teſtamentis, & vltimis voluntatibus dominari, & totum facere; & ideò præcipuè ſpectandam, ſeruandamque eſſe: id quod infinitis iuribus, & Authoribus confirmarunt, atque exornarunt Cardinalis Franciſcus Mantica de coniecturis vltim. volunt. lib. 3. tit. 3. per totum, Pet. Anton. de Petra de fideicommiſſis, art. 11. per totum, Simon de Prætis lib. 5. interpret. 1. dubit. 1. ſolut 1. per totam, fol. 439. non tamen ſeruari, nec ſpectari circa ea, in quibus diſponere non potuit, vel aliter quàm lex conceſſerit, diſpoſuerit, vel in quibus diſponendi poteſtatem lex abſtulit, ſicuti iiſdem in locis ipſimet Authores latiùs obſeruarunt, & eleganter Mantica vbi ſupra, & lib. 6. tit. 6. num. 1. & 8. M. Anton. Peregrin. dict. art. 11. ex num. 71. & num. 77. & 79. vbi oſtendit, ex defectu poteſtatis, vel non ſeruatæ formæ, aut voluntatis legis, teſtatoris voluntatem etiam circa res ſuas, aliquando inualidam eſſe: Latè Simon de Prætis lib. 5. dicta ſolut. 1. ex num. 59. cum multis ſeqq. fol. 442. & ſeq. Burgos Salon de Pace quinta parte l. 3. Tauri, num. 1442. vbi ex defectu ſolemnitatis in teſtamento requiſitæ, inualidum effici teſtamentum, ſicuti ex defectu poteſtatis, aut formæ, probauit iuridicè. Quibus omnibus, & aliis caſibus teſtator quidem ſibi imputare debet, ſi legem contempſit, aut formam eius, quam obſeruare debebat, prout ex Baldo, & aliis ſcripſit Mantica dicto tit. 6. lib. 6. num. 6. & 18. Et cùm voluntas inanis ſit, cum qua non concurrit iuris potentia, ex eiſdem Authoribus, & referendis infra num. 8. vltra quos ita expreſſim ſcripſit Purpuratus in l. more maiorum, num. 45. ff. de iuriſdictione omnium iudicum. Et ſic diſpoſitio quantumuis generalis, intelligi debet de his, quæ ſunt in poteſtate diſponentis, cùm ſic commodè accipi, atque intelligi poteſt, l. Lucius, §. penultimo, ff. ad municipalem, cap. à nobis, & ibi notarunt Doctores de ſententia excommunicationis. Bartolus in l. ſi quis ſub conditione, ff. de conditionib. inſtitut. Caſtrenſis in conſil. 347. Quia circa, lib. 1. & in conſil. 389. columna vltima, lib. 2. Decius in conſil. 218. num. 2. Socinus iunior in conſil. 72. n. 55. lib. 1. M. Anton. Peregrinus de fideicommiſſis, artic. 6. num. 11. & in conſil. 37. num. 12. & 19. lib. 1. Et nemo præſumitur velle id, quod in eius poteſtate non eſt, Bartolus in l. vxorem, §. teſtamento, el 2. ff. de legatis tertio, Bald. & Decius, cum quibus Sylueſter Aldobrandinus in conſ. 27. num. 3. quòd ſi id expreſſim, aut manifeſtè voluerit; vel eius diſpoſitio non valet, & vitiatur, quia nemo poteſt cauere, ne leges in ſuo teſtamento locum non habeant, l. nemo poteſt, vbi latè Bart. & Doctores antiqui, & recentiores; vel ad modum, & diſpoſitionem iuris reducitur, prout multis in caſibus exemplificarunt, & materiam dictæ legis, nemo poteſt; exornarunt Domi. Ferdinandus Vaſq. de Menchaca de ſucceſſionum creatione, lib. 1. §. 6. & quatuor §§. ſeqq. vbi latiſſimè in materia, Mantica, Prætis, & relati ſuprà num. 3. Ioannes Gutierrez abſoluta & plena manu, in repetitione eiuſdem legis, nemo poteſt, Michael Graſſus receptarum ſentent. §. teſtamentum, quæſtione 64. & ſeq. M. Antonius Peregrinus in loco relato ſupra, num. 3. & in conſil. 37. lib. 1. Marcabrunus in conſil. 29. num. 20. & ſeq. Simon de Prætis lib. 2. interpret. 6. dubit. 2. ſolut. 2. per totam, fol. 134. Petrus Surdus deciſ. 30. & 62. quibus & multi ex referendis numero ſeq. adiungi poſſunt.

Deinde obſeruandum erit ſecundò & principaliter actum omnem humanum voluntate, & poteſtate, & ſolemnitate confici, & perfici, ſecundùm Philoſophum, ſicuti de primis duobus, hoc eſt, voluntate & poteſtate, ex text. in cap. cùm ſuper Abbatia, vbi Abbas, & Decius de officio delegati, l. cum te, vbi Baldus colum. 1. C. de donat. ante nuptias, l. nolle, vbi Bald. ff. de acquirend. hæred. l. 2. vbi etiam Bald. C. communia de legatis, deduxerunt, & exornarunt permulti, diuerſis etiam caſibus occurrentibus applicarunt, & aliquando actum non valuiſſe ex defectu voluntatis, licèt diſponendi facultas, ſeu poteſtas adfuiſſet; aliquando ex defectu poteſtatis, licèt voluntas etiam expreſſa interueniſſet, obſeruarunt dilucidè poſt Gloſſas, & ordinarios, atque alios multos, Philippus Decius, in conſil. 198. colum. 2. Neuizanus in conſ. 2. n. 3. Socinus iunior in conſil. 95. num. 4. lib. 3. & in conſil. 99. n. 44. lib. 2. & in conſil. 120. num. 4. eodem lib. 2. Barbatia inter conſilia Curtij ſenioris, conſil. 66. num. 14. Rolandus à Valle in conſil. 29. num. 58. & in conſil. 39. num. 20. & 21. lib. 1. & in conſil. 1. num. 20. lib. 2. & in conſil. 10. num. 7. & 8. in conſil. 35. num. 21. lib. 3. & in conſil. 100. num. 20. lib. 4. Berous in conſil. 76. num. 26. & ſeq. lib. 1. Afflictis deciſ. 305. num. 7. Purpuratus in l. poſtquam liti, num. 106. C. de pactis, & in l. 1. num. 478. ff. de officio eius, Iacobus Mandellus Albenſis in conſil. 26. num. 1. & in conſil. 256. in principio, vbi Vincent. Annibal. eius Addit. & in conſil. 555. num. 7. Ioannes Cephalus in conſil. 235. num. 24. lib. 2. Aimon Craueta de antiquitate temporum, prima ſectione, incipit, Ampliatur nunc, num. 52. fol. 36. Franciſcus Burſatus in conſil. 396. num. 24. lib. 4. Ludouicus Molina de Hispanorum primogeniis, lib. 1. cap. 24. num. 24. Iacobus Menochius in conſil. 108. num. 4. lib. 2. Hippolyt. Riminaldus in conſil. 255. num. 32. & 33. lib. 3. Petrus Surdus in conſil. 27. num. 13. lib. 1. Sylueſter Aldobrandinus in conſil. 14. num. 2. & 17. & num. 4. & 45. Ioannes Vincentius Hondedeus in conſil. 27. num. 6. lib. 1. Monter à Cueua cauſar. ciuil. Regni Aragon. deciſ. 50. num. 1. Antonius Faber iuriſp. Papinian. ſcientia, tit. 4. de ingenuis, princip. 6. illatione 7. fol. 150. Burg. Sal. de Pace in l. 3. Tauri, 5. parte, n. 1442. qui dicit, regulam hanc, & axioma prædictum Doctorum, adeò vſitatum, in omni foro, & materia obſeruandum atque expendendum: Ita etiam & ego in caſu occurrenti annotaueram aliquando, & quotidianarum harum controuerſiarum iuris, lib. 2. cap. 26. num. 4. ſcriptum reliqui.

De tertio autem, hoc eſt, de ſolemnitate, aut modo, idem ſcripſerunt Socinus iunior in conſil. 183. n. 8. lib. 2. & in conſ. 72. n. 12. & ſeq. lib. 1. Iacobus Menochius poſt alios Authores dicto conſil. 108. num. 4. lib. 2. Vincent. Annibal. in addit. ad conſ. Albenſis 26. littera A. Burgos de Pace in loco nunc relato. Et actum humanum ex voluntate, & poteſtate adeò perfici, vt quodlibet eorum, quod in actu deficiat, operetur eiuſdem corruptionem, relati omnes Interpretes probarunt vnanimiter, & ex Abbate, & Baldo, tribus in locis adnotauit Ludouicus Molina de Hispanorum primogeniis, lib. 1. dicto cap. 24. num. 24. Ioannes Vincentius Hondedeus dicto conſil. 27. num. 6. lib. 1. Cardinalis Dominicus Tuſcus practicarum concluſ. tom. 1. littera A verb. actus, concluſ. iuris 127. fol. 109. vbi num. 1. ex Baldo in conſil. 326. Rex Romanorum, n. 2. lib. 1. pro regula tradidit, quod actus omnes humani pendent, & regulantur à tribus, videlicet à poteſtate, voluntate, & modo; quia ſine poteſtate nihil ad actum reducitur, ſine voluntate nihil conſenſu perficitur, & ſine modo nihil in finem dirigitur. Et num. 2. refert Baldum alibi dixiſſe, quòd tria requiruntur, voluntas, poteſtas, & ſcientia. Et num. 3. quòd ſcientia confunditur cum poteſtate: & num. 5. cum ſeq. adducit contrarietatem communem Interpretum in præfato articulo, & de qua conſtat in ſupradictis; alij namque exiſtimauerunt, ex voluntate, & poteſtate actus omnes humanos confici: & ſic ex duobus tantùm. Alij verò è contrario, ex voluntate, & poteſtate, & ſolemnitate aut forma; & ſic ex tribus perfici, expreſſim aſſeuerarunt, prout de contrarietate hac inter Barbat. Bald. & Alex. teſtatur Tuſcus ipſe: Ego verò, & vltra eum, & reliquos, contrarietatem prædictam facilè diluendam arbitror, vel vno ſolo verbo, videlicet, actus omnes humanos voluntate, & poteſtate, & ſic duobus tantùm perfici; ſemper tamen requiri, quòd actus quilibet legitimè, & iuxta legis ordinationem fiat: quod, vt vides, vel apertè præſentiunt, vel expreſſim enuntiant omnes Authores ſuprà relati. Nec diſſentiunt hi, qui duo duntaxat, hoc eſt, voluntatem, & poteſtatem in quolibet actu requirunt; ſupponunt namque, quamlibet voluntatem, & poteſtatem ſufficere, modò actus legitimo modo fiat: id quod Barbatia etiam aſſeuerauit, cuius eſt conſilium Alexandri 123. Scripſit Eccleſiaſticus, In principio, lib. 4. Quocirca, ſi actus ſit talis, qui ex ſola voluntate, atque poteſtate dependeat, nec alia forma, aut ſolemnitas requiratur à lege, verum erit, ſola voluntate, & poteſtate confici, & perfici, quòd ſi modus eius actus conficiendi, ſiue certa forma, aut ſolemnitas præfigitur à lege, cùm actus aliàs non valeat, quàm ſi legis modus, aut ſolemnitas ſeruetur, verum etiam erit, ex tribus, non ex duobus tantùm actum perfici, prout in teſtamenti conficiendi facultate, & forma, & in aliis actibus videmus, quibus certa forma, aut ſolemnitas à iure præfixa eſt.

Et ſecundùm hæc planum redditur, quòd antequam ad coniecturas, & interpretationem vltimæ voluntatis cuiuſque deueniamus, an in authore ipſius, ſiue diſponente, tria ea requiſita interuenerint, præmittere, atque in primis inquirere debeamus, ne inaniter, ac ſine effectu in interpretatione, & coniectura voluntatis eius laboremus, quæ exitum habitura non eſt, ex defectu cuiuſlibet requiſiti trium prædictorum, iuxta ea, quæ iidemmet Authores obſeruarunt expreſſim. Et ita ego aliquando in caſu ex facto occurrenti in Regio Hiſpalenſi Senatu præmittendum, atque ante omnia diſcutiendum, ſiue non modò de voluntate, ſed etiam de poteſtate, cum in articulo poſſeſſorij ab inferiori ad Regalem Audientiam res deuenerat, in primis monebam: Lis autem in iudicio poſſeſſorio, poſſeſſionéque pro indiuiſo ab vno ex filiis, & hæredibus petita coram Iudice inferiori verſabatur, & circa meliorationem Tertij & Quinti bonorum omnium dubium excitabatur præcipuum, Dom. namque Ioannes de Ribera Guzman, cum plures filios haberet, in extremis conſtitutus, ex Tertio & Quinto omnium bonorum ſuorum filium D. Petrum de Guzman meliorauit, qui pro ſua parte, & Legitima, pro Legitima etiam ſororis cuiuſdam ſuæ, [Regij Hiſpalenſis Senatus deciſio, vſque ad num. final.] quæ in eius fauorem renuntiauerat, & pro dicto Tertio & Quinto bonorum omnium ex melioratione poſſeſſioni petitæ contradicebat: Cæteri autem fratres meliorationem eam impugnabant firmiter ex eo quòd, quamuis diſpoſitio & voluntas patris ſui meliorantis expreſſa fuerit, & in fauorem dicti fratris, defuerit tamen poteſtas id faciendi: è contrario verò filius ipſe melioratus dictus D. Petrus de Guzman non modò voluntatem, ſed & poteſtatem adfuiſſe aſſeuerabat, propterea quod D. Catharina de Ribera ſoror dicti D. Ioannis de Guzman patris ipſius, cùm idemmet pater nubere vellet nobili & illuſtri cuidam mulieri, irreuocabiliter atque inter viuos certa quædam bona donauit eidem, & in prima clauſula dixit: A vos, è para vos el dicho Don Iuan de Guzman, è para quien vos quiſieredes, conuiene à ſaber, de las tres quartas partes que yo tengo, e me pertenecen en los bienes ſiguientes, &c. Poſtmodùm in alia clauſula dictorum bonorum vſumfructum ſibi reſeruauit pro tempore vitæ ſuæ, & adiecit: E luego que yo falleciere, el dicho vſufructo ſe conſolide, e iunte con la propiedad de los dichos bienes, e los ayays, e ſucedays en ellos, como coſa vueſtra propia. Deinde & in alia parte ſic cauit, quòd in defectum filiorum dicti donatarij, res donatæ ad ipſam donatricem reuertantur: Pero ſi de vos el dicho don Iuan de Ribera mi hermano quedaren hiios legitimos, y deſcendientes dellos, los tales deſpues han de auer, e ayan como coſa ſuya propia los dichos bienes, de que aſſi vos hago eſta dicha donacion, ſin vinculo, ni condicion alguna. Denique & in vltima clauſula donationis dicitur, E otorgo, que reteniendo, como retengo en mi el dicho vſufructo ve los dichos bienes, me de ſapodero dellos, e del derecho, e ſeñorio dellos, e vos los apodero, y entrego deſde luego, para que ſean vueſtros propios, e de vueſtros herederos, e ſucceſſores, e de quien vos, y ellos quiſieredes, para lo dar, e donar, e vender, y empeñar, trocar, e cambiar, e hazer, y diſponer dellos a vueſtra voluntad, como de coſa vueſtra propria, y me conſtituyo por vueſtra inquilina, &c.

Occurrente igitur caſu propoſito, & ſuper poſſeſſorio lite ad Regium Senatum Hiſpalenſem ex appellatione deuoluta, dubium relatum meliorationis Tertij & Quinti bonorum, & valoris eius, principaliter excitari, vis erat; nam de cæteris nulla lis: filius autem melioratus, qui poſſeſſioni omnium bonorum ab ipſo fratre, nomine D. Franciſco de Guzman, petitæ, contradicebat pro parte ſua, & pro Legitima ſororis, quæ in eius fauorem (vt anteà dixi) renuntiauerat, & pro Tertio & Quinto bonorum meliorationis, ſtatim & in continenti de iure ſuo paratus docere, & dictum inſtrumentum donationis ſororis patris ſui, & teſtamentum inſuper ipſius, ac ſororis renunciationem oſtendebat, & iudicialiter exhibuit, & cùm de valore dictæ meliorationis ageretur, voluntatis, & poteſtatis in quolibet actu requiſitæ axioma præfatum, & in hoc capite exornatum, vt vidiſti, opportunè expendi in eo articulo, & capiti huic applicari, vel ex eo manifeſtè & opportunè deducitur, quòd Petrus Surdus, vir equidem, & eruditus, & ingenioſus admodùm, vt notum eſt, cùm in eodem verſaretur dubio (in feudi tamen, fiue emphyteuſis materia, & in illo articulo, vtrùm patre, qui feudum acquiſiuit pro ſe, & filiis, poſſit illud relinquere totum vni filio,) pariter equidem & antequam rationes, & argumenta vtriuſque partis expendat, idemmet voluntatis, & poteſtatis axioma, ſiue argumentum vulgatum præmittit, numero 2. in conſilio 305. libro 3. quo loci, per totum conſilium diſcutit quæſtionem, & in hunc modum ſcribit: Et non obſtat aſſertum fideicommiſſum factum à D. Bonifacio ſeniore, quia vltra voluntatem, neceſſaria eſt poteſtas ad validitatem actus, &c.

Dum ergo quæritur, vtrùm in præfato caſu cum voluntate poteſtas concurrat, ac in effectu, donatione facta alicui, & filiis ſuis, an poſſit donatarius in bonis donatis aliquem ex filiis meliorare, vel an debeant æqualiter bona ipſa filiis omnibus remanere? Breuiter ergo me expediam, & vltra ea, quæ tunc dicebantur, adiiciam nonnulla, & qumplurima congeram in materia, quæ & caſui præſenti, & aliis ſimilibus, in futurum euenientibus conducibilia magis videntur, & vtilia erunt.

In fauorem itaque aliorum filiorum, ac eius, qui pro indiuiſo omnium bonorum poſſeſſionem petierat, & contra dictum filium melioratum, vt ſcilicet meliorari ipſe non potuerit, reſpectu bonorum donatorum, & in eiſdem bonis donatis omnes filij donatarij æqualiter ſuccedere debuerint, ſequentia magis videntur adſtringere fundamenta.

Ac primùm equidem, filios omnes dicti donatarij, non ſolùm in conditione poſitos, ſed & expreſſim vocatos poſt mortem patris ſui, & ſic videri inter eos omnes fideicommiſſum inductum, vt nullus meliorari potuerit, ex regula text. in. l. miles ad ſororem, in principio, l. cum pater, §. donationis, ff. de legatis ſecundo, Ex quibus M. Anton. Peregrinus de fideicommiſſis, articulo primo, numero 51. adnotauit, verba diſpoſitiua ſufficere ſemper ad inducendum fideicommiſſum, ſiue teſtator cum grauato loquatur, ſiue cum honorato: & ideò ex vocatione expreſſa filiorum, ad dicta bona donata, non modò vnicuique eorum videri quæſitum dominium ipſorum bonorum pro rata, juxta text. in. l. quoties, C. de donationibus, quæ ſub modo, ex qua deduxerunt Scribentes communiter, quòd dominium rei donatæ ex iure communi, donatario in ſequentem vocatum ipſo iure transferatur.

Et quamuis ex ea lege, & eodem iure communi attento, non ſatis compertum eſſet, vtrùm dominium poſt mortem primi donatarij in ſequentem ipſo iure transferatur, ſibíque actio vtilis in rem competat, an eidem ſola actio perſonalis ad rem ipſam petendam præſtetur, prout ex pluribus probauit eruditè Didac. Couarru. variarum, libro 1. cap. 14. num. 3. cum ſeq. Ludouicus Molina de Hiſpanorum primogeniis, lib. 3. cap. 12. num. 2. Octauianus Cacheranus deciſione 169. num. 15. Forcatulus dialogo 63. num. 2. Fabius Turretus in conſ. 61. n. 41. Mantica de tacitis & ambigu. conuention. lib. 13. tit. 18. Pelaez à Mierez de maiorat. 1. part. quæſtione 24. numero ſecundo. D. Martha voto 49. Nihílque de tranſlatione poſſeſſionis ſtatutum eſſet eodem iure communi, donec ſuperuenit deciſio legis 7. titulo 4. partita 5. Ex ipſa tamen lege Partitæ, nedum dominium, ſed etiam poſſeſſionem rerum donatarum tranſire ipſo iure in illum, cui res aliquæ poſt certum tempus, aut diem, donatæ fuerunt, lex eadem adeò clarè probat in illis verbis: Y de aquel di a en adelante ganarian la poſſeſſion, y el ſeñorio della ſus herederos del que ouieſſe hecho la donacion, o el otro, a qui en nombraſſe para auerla; vt nullum alium recipiat intellectum, ſicuti Ludouicus Molina poſt Redericum Suarez, & Gregorium Lopez rectè animaduertit dicto capite 12. numero 3. & 4. Mantica dicto libro 13. titulo 48. Pelaez à Mierez dicto numero 2. Antonius Gomezius in leg. 40. Tauri, numero 26. & 27. &. 28. vbi latè de intellectu illius legis, Cæuallos practicar. commun. contra communes, quæſtione 55. numero 6. & quæſtione 249. in principio. Indéque & conſequenter, filios eiuſmodi, nomine collectiuo vocatos, ſuccedere debere pro rata, & in viriles & æquales partes poſt patrem ſuum, per text. in l. Lucius Titius teſtamento, § Lucius Titus, ff. de legatis ſecundo, l. interdum, ff. de hæredibus inſtituend. Bartol. in l. Gallus, §. quidam rectè, numero 6. ff. de liber. & poſthumis. Ioannes Cephalus in conſilio 607. numero 38. libro 4. Ruinus in conſilio 62. ex numero primo, libro primo, Caldas Pereira de nominat. emphyt. libro 4. titulo 62. §. 3. quæſtione 15. numero 10. Cardinalis Franciſcus Mantica de tacitis & ambiguis conuent. libro 13. titulo 21. numero 6. Menchaca de ſucceſſionum creatione, libro 2. §. 20. ex num. 116. cum ſeq. Graſſus §. inſtitutio, quæſtione 20. Ioannes Vincentius Hondedeus in conſilio 70. numero 58. libro primo, Peregrinus de fideicommiſſis, artic. 17. ex num. 25. Cardinalis Dominicus Tuſcus practicar. concluſ. iur. tomo 3. littera E. concluſ. 170. fol. 123. Anton. Faber in libro 9. C. ad titul. C. de impuberum, definitione 7. fol. 116.

Secundò deinde & pro eadem parte, atque contra filium melioratum facit, quòd in eo articulo, quando donatio facta eſt alicui, vt poſt eius mortem teneretur reſtituere alteri, an poſſit donantis, & donatarij conſenſu reuocari, ad detrimentum eius, cui facienda erat reſtitutio; licèt contrariæ, ac duæ præcipuæ fuerint ſententiæ, altera affirmatiua; altera negatiua, ſicuti ex multorum Authorum teſtimoniis, & reſolutionibus apparet dilucidè, ac maximè (vt alios ferè infinitos, & ab eo relatos omittam) ex Roderico Suarez, Couarruu. Tello Fernandez, Matienzo, & aliis, quos Valdeſ. in addit. ad Rodericum Suarez, in l. quoniam in prioribus, quæſt. 8. littera A. recenſuit Menchaca controuerſ. illuſtrium, libro tertio cap. 63. Pelaez à Mierez de maioratu, prima parte, quæſtione 24. numero ſexto. Ioannes Cephalus in conſilio 302. ex numero 88. libro tertio & in conſilio 312. ex numero 13. eodem libro, Burgos de Paz in conſilio 26. ex numero 6. Rolandus in conſil. 19. numero 19. libro primo. Antonius Theſaur. deciſione Pedemontana 70. Antonius Gomezius in l. 40. Tauri, num. 29. Molina de Hispan. primogen. lib. 4. cap. 2. ex num. 73. cum ſeq. Dueñas regula 216. Mendoza diſputationum iuris ciuilis, libro 3. cap. 9. num. 45. & 46. Gratianus regula 410. Ioannes Gutierrez practicarum, libro 2. quæſtione 52. Lara in l. ſi quis à liberis, §. item reſcriptum, ex num. 21. vſque ad numerum 60. Borgninus Caualcanus deciſ. 42. num. 16. prima parte, Fabius de Anna in conſ. 32. Andreas Fachineus controuerſ. iuris, libro 8. cap. 8. Pater Molina de iuſtitia & iure, lib. 2. disputatione 265. Fabius Turretus in conſ. 61. ex numero 40. & num. 50. & ſeq. Iacobus Menochius in conſilio 191. num. 43. & 53. lib. 2. & in conſilio 388. ex num. 34. libro 4. & in conſilio 286. numero 14. lib. 3. Peregrinus de fideicommiſ. articulo 51. numero 53. Cæuallos commun. contra communes, quæſtione 249. Portius Imolenſis commun. opinionum libro quinto concluſione. 36. Anton. Gabriel & Iulius Clarus, cum quibus Petrus Surdus deciſione 209. num. 13. vbi quærit numero 14. vtrùm conuentio facta inter coniuges, quòd ſolus primogenitus ſuccedat, poſſit per eos communi conſenſu reuocari. Et iunge Pelaez à Mierez de maioratu, prima parte, quæſt. 22. num. 28. & de eodem dubio an donantis, & donatarij conſenſu donatio reuocari poſſit ad detrimentum alterius, Surdus ipſe in conſilio 305. num. 40. lib. 3. & in conſilio 351. num. 35. eod. libro, Blaſius Florez Diaz de Mena in addit. ad deciſionem Gamæ, 8. numero 2. Antonius Faber, ad titul. C. de donat. quæ ſub modo, definitione 2. fol. 541. & de error. pragmat. decad. 46. errore 7. & 8. Fontanella de pact. nupt. clauſula 4. gloſſa 9. parte prima, num 6. folio 78. Mantica de tacit. & ambig. conuent. lib. 13. titul. 48. numero 8. Ex quibus, vt dixi, duas apparet communes eſſe, & contrarias opiniones: altera, quòd poſſit donator donationem reuocare, antequam ille tertius acceptaurit: altera, quòd indiſtinctè non poſſit, nec acceptatio neceſſaria ſit, ſed absque acceptatione acquiratur ius illi tertio, idque maximè de iure huius Regni, prout ex ſuperiùs relatis apparet, & ſecuriùs Mena tuetur, & vide etiam referendos ſtatim num. 23.

Ex his etiam Senatus Regius Hiſpalenſis in cauſa Ioannis de Monteſdoca, diebus præteritis definiuit, ac reſolutiuè firmauit duo: Primum, quòd ſi pater inter viuos, & irreuocabiliter filium meliorauit, & ipſum grauauit alteri reſtituere, non poteſt eo inuito meliorationem, ſiue conuentionem reuocare. Secundò & conſequenter, quòd ſi vinculum, ſiue maioratus inſtituatur ſemel irreuocabiliter, non poteſt reuocari de conſenſu primi vocati in præiudicium aliorum. Et [Regis Hiſpalenſis Senatus deciſio.] inde nec in præiudicium dicti Ioannis de Monteſdo ca fieri reuocationem potuiſſe: & tunc ex pluribus adducebatur, atque excitabatur præcipuè Senatus, ac maximè ex his iuribus, & rationibus, quæ à ſuperiùs relatis Authoribus longa ſerie ponderantur contra Bartolum & eius ſectatores in dicta l. qui Romæ, § Flauius, quibus & ego adiiciebam adnotata per Riminaldum iuniorem in conſ. 112. num. 138. & ſeq. & in conſ. 239. ex num. 10. & 46. lib. 2. per Burſatum in conſilio 173. ex num. 68. volum. 2. per Rolandum in conſilio 19. lib. 1. Pancirolum in conſilio 60. ex num. 10. cum ſeq. Ioannem Franciſcum de Ripa l. 3. responſorum, resp. 16. n. 3. & ſeq. Borgninum Caualcanum deciſ. 42. ex num. 13. vſque ad num. 28. prima parte, Fabium de Anna in conſilio 32. per totum.

Secundò adducebatur Senatus ex ſententia Roderici Suarez in l. quoniam in prioribus, quæſt. 8. ex n. 1. cum ſeq. qui cùm plura ingeniosè ſatis & eruditè ſcripſiſſet contra ſententiam Bartoli in dicto §. Flauius, expreſſim tuetur, quòd ſi meliorauerit filium in tertia parta bonorum, & fecerit ei vincula, & ſubſtitutiones, quòd poſt tempus, aut in aliquem caſum bona deueniant ad alium, pater, antequam veniat conditio, vel tempus, non poteſt reuocare vincula, ſeu grauamina. Et in allegation. 19. col. 2. verſ. ſed his adhuc ceſſantibus, vbi tradit, quòd ſi fratres conſenſerunt in fauorem alterius fratris, vt aliqua res eſſet Maioratus in vita illius fratris, & filij maioris, & deſcendentium; ex hoc fuit acquiſitum ius irreuocabile per alios fratres fratri, in cuius fauorem fuit factus maioratus, & aliorum deſcendentium. Et refert Tellus Fernandez in l. 27. Tauri, num. 2. & ſeq. Antonius Gomezius in d.l. 40. Tauri, qui cùm num. 29. 30. 33. & 32. adduxerit tria iura principaliter contra dictum doctrinam Bartoli, in dicto §. Flauius. quæ fortiter vrgent pro relata deciſione Hiſpalenſis Regij Senatus, ac etiam his reſponderit, quæ pro ſententia Bartoli expendi ſolent communiter, infert ſtatim num. 33. ad l. 27. Tauri, vt ſi pater filium meliorauerit in Tertio bonorum ſuorum, & grauauerit eum reſtituere Tertium alteri filio, vel deſcendenti, vel in defectum eorum alteri perſonæ, ſecundum formam, & diſpoſitionem dictæ l. 27. Tauri, quòd non poſſit pater ſolus, nec concurrente conſenſu filij primi meliorati, poſtea grauamen, aut vinculum tollere in præiudicium alterius filij, vel deſcendentis, vel tertij, in cuius fauorem poſitum eſt grauamen, cùm per illam legem iam ſit ei quæſitum. Infert etiam num. 34. quòd ſi quis inſtituat maioratum ex traditione poſſeſſionis, vel alio modo legitimo irreuocabilem, & perſonam certam nominauerit, & poſt eius mortem alium, non poteſt ampliùs maioratus reuocari, etiam reſpectu tertij nominati, Mieres 1. parte, quæſt. 22. num. 31. & quæſt. 24. num. 22.

Tertiò deinde & pro reſolutione Senatus dicebam ego, fortiter, atque in terminis vrgere ea omnia, quæ obſeruauit dilucidè Burgos de Paz in conſilio 26. ex num. 6. vſque ad num. 34. vbi & ſeptem præcipuas ſolutiones, ſiue reſponſiones conſiderat ad dictam doctrinam Bartoli, in dicto §. Flauius, & traditionem illam Roderici Suarez confirmat nonnullis, ac expreſſim ſtatuit in caſu propoſito inſtitutionis maioratus, ſat eſſe, vt primus donatarius aut vocatus acceptet ſcripturam maioratus, & quòd non eſt neceſſaria aliorum vocatorum acceptatio, vt donatio ipſa, ſeu inſtitutio irreuocabilis efficiatur, Mieres vbi ſup. & quæſtione 24. Molina lib. 4. cap. 2. num. 18. Angulo in l. 6. gloſſa 4. num. 9. Matienzo in l. 1. tit. 6. gloſſa 8. num. 6.

Rurſus & quarto loco, pro definitione, & deciſione Senatus plures Pelaez à Mieres reſolutiones, atque velut in terminis obſeruationes ponderari debere, dicebam. Ac primùm equidem ab ipſo Authore tradita, prima parte, quæſt. 22. num. 23. & quatuor ſeq. vbi latiùs probauit, quòd quamuis pater poſſit reuocare maioratum ſemel factum, propter ingratitudinem filij, tamen quòd reuocare non poterit, quando ex cauſa oneroſa, & in fauorem alterius, non modò filij, maioratus fuiſſet factus, vel quando etiam vocati eſſent filij eius, qui ingratitudinem commiſit, vel alij quilibet, quibus ius acquiſitum eſſet. Et eadem prima parte, dicta quæſt. 22. num. 31. ſubdit, quòd pater, etiam ex conſenſu filij, non poteſt reuocare maioratum in præiudicium vxoris, cuius etiam occaſione factus fuit maioratus; idque aliis modis extendit, & confirmat: ex quibus, vt dixi, Senatûs ſententia corroboratur omninò, atque ex dictis ab eodem num. 33. 34. & 35.

Ex his etiam, quæ ipſe Mieres longa ſerie reliquit ſcripta eadem prima part. quæſt. 24. ferè per totam, vbi ad confirmationem thematis, ſeu quæſtionis principalis eius capitis, quòd ſi facto maioratu, pater tradit filio poſſeſſionem, eſt irreuocabilis maioratus, tam quoad ipſum, quàm, quoad alios vacatos, etiamſi filius primò nominatus reuocationi conſentiat, vel viuo patre moriatur, vt ibid. dixit expreſſim num. 1. & num. 22. quibus, & multis ibi cumulatis, exornatur, equidem, & omninò comprobatur Senatus deciſio propoſita, prout dicta quæſt. 24. adduxit ex num. 1. vſque ad n. 31. quo loci probauit, quòd maioratus factus ex cauſa matrimonji, non poteſt reuocari in præiudicium, ſeu in damnum vocatorum, etiamſi filius primò vocatus moriatur fine filiis. Et num. 33. ſubdit, quòd ſi primus vocatus delictum committat, pater non poteſt maioratum reuocare in præiudicium vocatorum, quibus ius acquiſitum ſit. Et n. 34. quòd nec poteſt in præiudicium ipſorum vendere, vel obligare bona maioratus. Et num. 26. probauit etiam expreſſim, quòd abſque acceptatione acquiritur ius ſecundo vocato ad maioratum.

Denique & vltimo loco, definitio eadem, ſiue deciſio Senatus Regij Hiſpalenſis comprobatur omninò ex adnotatis per Blaſium Flores Diaz de Mena in addit. ad deciſionem Gamæ 8. num. 2. qui & in fortioribus terminis loquitur, atque etiam abſque acceptatione acquiri ius ſecundo, vel tertio vocatis, defendit: ſic etiam vinculum, ſiue maioratum ſemel inſtitutum, non poſſe reuocari de conſenſu primi vocati in præiudicium aliorum vocatorum, reſolutiuè aſſeuerauit Hieronym. Cæuallos practicar. commun. contra commun. quæſt. 249. num. 4. & latiùs fundat Ioan. Gutierrez practicar. lib. 2. quæſt. 52. Et hactenus de ſecundo fundamento contra filium melioratum, in quæſtione propoſita ex num 15. cum ſeq. & in fauorem aliorum fratrum, à quo digreſſi fuimus, vt vides, propter deciſionem aliam Senatus dicti Regij Hiſpalenſis, hucuſque confirmatam, atque exornatum.

Nunc verò & tertio loco principaliter, & contra filium eundem melioratum, non mediocriter vrget, ex ſententia quamplurimorum iuris Interpretum obſeruatum conſtanter, quòd ſi pater acquirit feudum, vel emphyteuſim pro ſe & filiis, emphyteuſis, vel feudum illud ordine ſucceſſiuo ita filiis, ſicut patri ipſi acquiſitum dicitur, vt non poſſit ab eo alienari, vel vni ex filiis totum prælegari in præiudicium filiorum, ſed omnibus debeat eſſe commune & æquale. Ita ſanè, vt diſtinctiùs procedam, in emphyteuſi, vt ſcilicet non poſſit alienari, vel tota vni filiorum prælegari, in præiudicium aliorum, adnotarunt expreſſim Alex. tribus in locis, Iaſon, Decius, Ruinus, Bertrandus, Gratus, Alciatus, Chaſſaneus, Couarruu. & Rubeus, quos cumulauit Iulius Clarus §. emphyteuſis, lib. 4. ſententiarum, quæſt. 16. num. 1. Dinus, Baldus, Albericus, Angelus, Bartol. Caſtrenſis, Ancharanus, Bertrandus, Caualcanus, Aretinus, Romanus, Curtius ſenior, Afflictis, And. Siculus, Laurent. de Palat. Alex. Corneus, Gratus, Alciatus, Decius, Iaſon, Ruinus, Socinus iunior, Didac. Couarr. & Anton. Gabriel. quos retulit & ita defendit Fabius Turretus in conſilio 61. num. 44. per totum, quiex num. 36. quatuor præcipua iura, ſeu fundamenta expendit pro hac parte, atque ex num. 45. vſque ad numerum 68. fundamentis contrariæ ſententiæ ſatisfacit abundè. Hieronymus Gabriel in conſ. 85. num. 5. lib. 1. Aluarus Valaſcus poſt alios plures, quos citat, de iure emphyteutico, quæſt. 49. num. 6. qui hanc putat veriorem opinionem, etiam in emphyteuſi noua à patre accepta pro ſe, & filiis ſuis, Caldas Pereira de nominatione emphyteutica, lib. 4. tit. 62. §. 3. quæſt. 15. n. 3. fol. 165. Petrus Surdus in conſ. 76. ex. num. 3. vſque ad num. 8. lib. 1. & in conſ. 305. n. 9. & 36. lib. 3. & deciſ. 324. num. 2. & 3. Berous in conſ. 155. ex num. 6. volum. 3. Ioannes Cephalus in conſ. 29. num. 18. & 23. lib. 1.

In feudo quoque idipſum obſeruarunt, nec poſſe patrem habentem plures filios plus aſſignare, vel relinquere vni ex filiis, quàm alteri, & multò minus totum ipſum feudum prælegare vni ex filiis ſuis, ſcripſerunt conſtanter Zaſius, Ioannes Rayner. Ruinus, Alexander, Curtius iunior, Socinus iunior, & alij, quos commemorauit Iulius Clarus §. feudum, q. 40. num. 5. & 6. Alexand. Corneus, Iaſon, Ruinus, Decius, Gratus, Socinus iunior, Pariſius, Alciatus, & Rolandus, quos commemorauit Iacobus Menochius in conſil. 286. n. 1. lib. 3. qui n. 2. & 3. & 4. tria principaliter expendit iura, & fundamenta pro hac parte. Ipſe Menochius in conſ. 309. n. 2. lib. 4. vbi dicit, ita reſpondiſſe poſt alios Alex. Corneum, Iaſonem, Ruinum, Decium, Gratum, Beroum Pariſium, Socin. iun. Alciat. Syluan. & Rolandum ibi relatos, & num. 3. & tribus ſeqq. eadem tria fundamenta expendit, quæ in dicto conſ. 286. adducit. Menochius etiam idem in conſ. 155. num. 25. lib. 2. Videbatur ergo dicendum, nec patrem in propoſita controuerſia potuiſſe filium prædictum in damnum aliorum meliorare, ſiue totas res damnatas prælegare, cùm pro ipſo patre, & filiis donatio facta eſſet.

Re tamen ipſa, & tunc à Senatu diligentiſſimo ſtudio, & nunc à me peruigili cura benè perpenſa atque enucleata, contraria ſententia viſa eſt verior, & probabilior, quòd ſcilicet dictus D. Ioannes de Ribera & de Guzman potuerit dictum filium D. Petrum in Tertio & Quinto omnium bonorum, etiam donatorum meliorare, ſiue tota bona donata præ cæteris filiis prælegare, aut relinquere, modò Tertium & Quintum bonorum non excedant: Idque non modò ex verbis præfatæ donationis, quæ adeò clarè & expreſsè alienandi facultatum concedunt, eidem in vltimis clauſulis, & diſponendi quouis modo licentiam exprimunt, vt meliorandi vnum ex filiis facultatum multò magis, & à fortiori inducant, & ſuperiorum verborum, quæ vocationem omnium filiorum abſolute continent, declarationem adiiciant, & verum intellectum aſſignent, prout inferiùs attingam: ſed etiam quando alienandi facultas, & quocumque modo diſponendi de ipſis licentia non concederetur, ex iure ipſo, & receptioribus, atque verioribus ſententiis Interpretum, ſic definiri debeat, prout Senatus Hiſpalenſis iuridicè decreuit. Id autem multis rationibus, & argumentis comprobari poteſt concludenter, ſed prius hoc vnum ſciendum eſt, à quo primum, & fortiſſimum emanat fundamentum, donationem hanc factam fuiſſe ea de cauſa à ſorore, vt dictus frater D. Ioannes de Ribera & de Guzman inuitaretur ad contrahendum matrimonium, vel ſaltem vt contraheret, ſicque ex matrimonij cauſa, ex qua donatio ſubſequens profectitia dici debuit, vtpote, quæ profecta eſt à re ipſius D. Ioannis, & quò faciliùs poſſet onera matrimonij ferre, quæ ſunt importabilia, & duram ſeruitutem inducunt; ita ſanè in propriis, in quibus verſamur nunc, terminis & vt pater poſſit totam rem donatam vni filiorum prælegare, etiam pro patre, & filiis donatione facta ſimpliciter, abſque alienandi facultate; & quòd donatio dicatur profectitia, & matrimonij onera iudicentur penè importabilia, atque infringatur liberta, adnotauit expreſſim in caſu ſimili ex facto occurrenti, Iacob. Menochius in dicto conſ. 286. num. 6. & 7. qui pro oneribus matrimonij, quæ adeò grauia diiudicauit, commemorat Neuizani dumtaxat locum lib. 1. ſyluæ nupt. ex num. 2. & ſeq. & vltra eum, ita pariter matrimonij onera diiudicarunt grauiſſima, Panormitanus in conſilio 79. columna 2. lib. 2. Petrus Gregorius in ſyntagmate iuris, lib. 9. cap. 19. D. Barboſa qui latiùs comprobat 1. part. rubricæ, ff. ſoluto matrimonio, num. 6. fol. 6. Quòd verò donatio hæc facta domino Ioanni de Ribera & de Guzman dicatur (vt nunc attigi) profectitia, probatur manifeſtè: nam profectitium illud eſſe dicitur, quod ex bonis patris acquiritur, l. depoſiti, §. vlt. de peculio, l. 2. §. 1. ff. ſoluto matrimonio, & apertiùs in l. profectitia, ff. de iure dotium, & l. dos à patre, C. de iure dotium, & ſcribunt Bartolus in rub. ff. de peculio, num. 5. & in l. cum oportet, num. 1. C. de bonis quæ liberis. Et ibidem Baldus num. 1. Iaſon in l. ſed etſi plures, §. ad ſubſtitutos, num. 7. ff. de vulg. & pup. ſubſtitu. Decius in l. vt liberis, num. 20. C. de collat. Mendez Luſitanus in repetit. d.l. cùm oportet, 1. part. verbo ex eius ſubſtantia, num. 6. Profectitium quoque illud eſſe intelligitur, quod filiis datur contemplatione patris ipſius, ſicuti affirmarunt Bal. in d.l. cum oportet, num. 3. C. de bonis, quæ liberis, Alexander in conſ. 189. lib. 5. Socinus iunior in conſ. 91. num. 20. lib. 1. Paulus, Baldus, Riminald. Corneus, Iaſon, Decius, Crotus, Nauarrus, & Gregorius Lopez, cum quibus Caldas Pereira, & relati per Mendez Luſitanum in d.l. cùm oportet, num. 6. fol. 4. Simon de Prætis, Mantica, & alij, cum quibus Petrus deciſ. 118. num. 4. vbi citat text. in. l. ſed ſi plures, §. in arrogato, ff. de vulg. & pup. & in l. Titio, §. Syluio ff. de cond. & demonſt. & deciſ. 169. num. 3. vbi citat eadem iura, & addit text. in l. is qui hæres, §. finali, ff. de acquiren. hæred. & in d.l. cùm oportet, in princip. in verſ. ex eius ſubſtantia. Surdus ipſe deciſ. 322. ex num. 47. cum ſeq. & deciſ. 324. n. 9. vbi quòd profectitium reputatur, filio conceſſum patris contemplatione, licèt pater nihil de ſuo refuderit. Et in conſ. 305. num. 62. & 63. lib. 2. indeque donatum filio patris contemplatione, cenſetur ab ipſo patre proueniſſe, & pater videtur donaſſe, ex tex. in à. §. arrogato, Natta, Ioannes Lup. Simon de Prætis, Franciſcus Mantica, quos refert, & ſequitur Petrus Surdus d. deciſ. 322. n. 54. & deciſ. 169. num. 3. vbi adiicit, quòd id verè dicitur à patre prouenire, cuius contemplatione relictum eſt; nam videtur primò datum patri, & breui manu à patre ipſi filio, vt & notant Authores ibi relati, atque ex communi Mendez Luſitanus in d.l. cum oportet, prima parte, num. 11. ſic etiam & vxori donata mariti contemplatione, marito acquiruntur, eique vel hæredibus eius, ſoluto matrimonio ſunt reſtituenda, vt poſt Bartol. Corneum, Iaſon. Decium, Ioannem Lup. Cagnolum, & Iulium Clarum ſcripſit Petrus Surdus deciſione 118. n. 5. & deciſione 322. num. 52. vbi quòd donatio facta ſponte per conſanguineos mariti vxori, cenſetur facta contemplatione mariti. Iacobus Menochius lib. 3. præſumptione 28. n. 9. & plures alios retulit Pater Thomas Sanchez, cuius ad finem huius cap. ſpecificam faciam mentionem. Sic denique & dos data filiæ patris contemplatione, profectitia dicitur, vt ex aliis probauit idem Surdus dicta deciſione 118. numero 6. qui dicta deciſione 322. numero 43. & 44. & 48. ex aliis multis iuridicè, & multùm ad propoſitum tradidit, profectitium reputari relictum filiis, aut deſcendentibus naſcituris, & patris contemplatione conceſſum, cùm affectio, & dilectio non cadat in nondum natos, & ſic incognitos: eleganter Menochius, atque in terminis noſtris, in conſilio 286. n. 16. & 17. lib. 3. & repetit in conſilio 309. num. 20. lib. 4. vbi verſabatur in donatione facta patri, & filiis ac deſcendentibus, & plurimos alios refert idem tenentes, quod Petrus Surdus nunc annotauit, & concludit, quòd non attenditur denominatio ipſa perſonarum, ſed ſolùm cuius contemplatione facta ſit conceſſio. Idem etiam poſt alios Ioannes Vincentius Hondedeus in conſ. 51. num. 10. & in conſ. 90. num. 18. lib. 1. vbi quod in caſu propoſito, ad hoc vt dicatur datum, aut donatum filiorum etiam contemplatione, neceſſarium eſſe, quòd ipſi filij nomine proprio nominentur.

His itaque omnibus modis inſpectis, donatio hæc in perſona filiorum domini Ioannis de Ribera & Guzman dicitur profectitia: profectitia autem in totum acquiruntur patri, vt ſcribunt omnes in d.l. cum oportet, C. de bonis quæ liberis, Iacob Menochius d. conſ. 286. num. 10. lib. 3. Petrus Surdus d. deciſ. 118. n. 4. & ſeq. & dicta deciſ. 169. n. 3. & dicta deciſione 322. ex num. 47. & d. deciſ. 324. ex num. 5. & dicta conſilio 395. ex num. 62. lib. 3. Mendez Luſitanus in repetit. dictæ l. cum oportet, prima parte, & num. 6. cum ſeq. & ſic non modò meliorare vnum ex filiis de iure potuit dictus pater, ſed etiam ea bona alienare, prout & donatrix ipſa conceſſit. Quòd autem omnibus modis inſpectis donatio hæc profectitia dicatur in perſona dictorum filiorum, probatur, atque oſtenditur manifeſtè; nam iuxta primum modum profectitia dicitur, ex quo prouenit ob matrimonium à patre contrahendum, ſic que in recompenſationem eius, & onerum matrimonij ferendorum: eſt etiam profectitia, inſpecto ſecundo illo modo, cùm contemplatione ipſius patris facta fuerit: & tandem dicitur profectitia iuxta tertium modum, cum occaſione patris, nempe ob matrimonium quod contrahebat, & ob benemerita, & beneficia in ſororem collata (prout ipſa exprimit) donatio facta fuerit. Et ſic eiſdem modis omnibus conſideratis, atque ex vnoquoque ipſorum, melioratio de iure ſubſiſtit, nec vllo pacto impugnari valet, prout etiam deducitur ex traditionibus Menochij dicto conſilio 286. num. 9. vbi commemorauit Socinum ſeniorem egregiè dicentem in conſilio 91. n. 20. lib. 1. quòd aliquando profectitium ſignificat illud, quod proficiſcitur ex ſubſtantia illius, de cuius ſucceſſione agitur, vel cuius contemplatione datur ab aliquo: aliquando etiam dicitur profectitium illud, quod acquiritur occaſione patris, ſeu facto ipſius patris.

Deinde & ſecundò principaliter ad rem expreſſim confert ſingularis doctrina Baldi in l. 1. C. per quas perſonas nobis acquiritur, cùm dixit, quòd ſi pater acquirit emphyteuſim pro ſe, & filiis, nempe pro ſe in vita, & pro filiis poſt mortem; ſi ex re, id eſt, bonis ipſius patris acquiſita ſit, poteſt de ea pater diſponere ad libitum: nam poteſt eam vni ſoli filiorum relinquere, aliis excluſis. Et Baldum ſecuti ſunt Aretinus, Maranta, Plotus, Martin. Laudenſ. Barbat. Calcan. Corneus, Ancharan. Gozadinus, & Crotus, cum quibus Iacobus Menochius dicto conſilio 286. num. 12. & 13. lib. 3. qui concludit, eo caſu, & quando contemplatione patris, aut ob matrimonium ab eo contrahendum donatio facta eſt, bona effici merè patrimonialia patris ipſius, atque ita, cum iure poſſe ea vni ſoli filiorum relinquere, vel etiam diſtrahere, quoniam emphyteuſis iudicatur vt empta, aut à patre profecta. Quando autem ex propriis bonis eſt acquiſita, planum equidem eſt, quòd pater poteſt vni ſoli filiorum eam relinquere, aliis excluſis, prout Iulius Clarus, Anton. Gabriel, Fabius Turretus Additionator Gamæ, Alex. Trentacinquius, Petrus Surdus, Sylueſter, Aldobrandinus, Hippolyt. Riminaldus, & cæteri infrà referendi agnoſcunt vnanimiter. Et alio in loco adnotauit etiam iuridicè Menochius ipſemet in conſilio, inquam 155. num. 29. lib. 2. vbi retulit Baldi & Angeli traditionem in l. ita videndum, §. nunc videamus, ff. de petitione hæred. cum dicunt, quòd etſi fortè pater poſſit emphyteuſim, vel feudum acquiſitum pro ſe, & filiis prælegare vni ipſorum filiorum in præiudicium aliorum; attamen non poteſt ſua repudiatione priuare omnes filios. Et idem reſponderunt Alexander, Corneus, Iaſon, Socinus iunior, & Berous ibi commemorati, qui de prælegato in fauorem vnius filiorum nequaquam dubitarunt: & ſuperiora repetit quoque idem Menochius in conſ. 309. num. 18. & duobus ſeqq. lib. 4.

Rurſus & tertio loco non parùm adſtringit contrarium eius, quod reſolutum fuit ſupra num. 24. ſuſtinuiſſe permultos, & maximi equidem nominis Authores, qui in eodem articulo conſtanter atque è contrario ſcripſerunt, quòd pater in emphyteuſi recepta pro ſe, & filiis ſuis, poteſt iiſdem præiudicare; aut vni (quod magis indubitatum putant) filiorum totam relinquere, aliis excluſis, qui & in feudo idem ſtatuunt, prout in emphyteuſi affirmarunt Alexander ſibi contrarius duobus in locis, Iaſon, Socinus, Gozadinus, Tiraquellus, & Bertrandus, cum quibus firmiter Iulius Clarus §. emphyteuſis, quæſt. 16. num. 1. in verſiculo, contrariam autem ſententiam; inquit namque, quòd pater ſtipulando pro ſe, & filiis, vel ſibi, & filiis acquirens, cenſetur ſtipulari, aut acquirere ordine ſucceſſiuo, ſcilicet primò ſibi, deinde poſt mortem ſuam filiis: cùm ergo non videatur filiis aliquod quæſitum, niſi poſt ipſius patris mortem, meritò poterit de ipſa emphyteuſi ad libitum ſuum diſponere: Et ſi ea omnia inſpiciantur maturè, quæ Iulius Clarus diſtinctè admodùm, & reſolutiuè ibi conſiderat, caſui præſenti vſque adeò conueniunt, & ipſum coadiuuant, vt de ipſius vera ſententia dubitari non valeat. Et id ipſum in emphyteuſi quoque obſeruarunt Speculator, Imola, Paulus Caſtrenſis, Iaſon, Ancharanus, Cumanus, Alex. Chaſſaneus, Gozadinus, Gratus, Socinus ſenior, & Ruinus, quos retulerunt Antonius Gabriel commun. concluſ. tit. de iure emphyteutico, concluſ. 2. n. 44. Fabius Turretus in conſil. 61. num. 35. qui ex num. 27. quinque adducit fundamenta præcipua huius opinionis. Hyppolit. Riminald. in conſil. 394. ex num. 31. vſque ad num. 36. lib. 4. qui quamuis dubitet de opinione iſta, quando emphyteuſis eſt antiqua, & generi atque familiæ antiquitùs acquiſita, quando tamen pater fuit primus auctor, vel acquiſitor, veriſſimam putat, prout etiam egregiè Natta in conſ. 577. num. 8. ita pariter & in emphyteuſi, in eodem placito conſtanter fuere, & quòd poſſit pater vni filiorum eam relinquere, aliis excluſis, aſſeuerarunt Arias Pinellus, Andr. Iſern. Alex. Afflictis, Sigiſd. Lofred. Ripa, Zazius, & Bertazolus, cum quibus M. Antonius Peregrinus de fideicommiſſis, artic. 51. num. 58. fol. 489. & artic. 52. num. 82. & ſeq. fol. 507. Iacobus Menochius dicto conſilio 286. ferè per totum, & maximè num. 12. & 13. lib. 3. & dicto conſ. 309. per totum, lib. 4. Petrus Surdus conſil. 76. num. 4. & ſeq. lib. 1. quo loci, licèt de emphyteuſi antiqua dubitauerit, in noua tamen, & cuius auctor, vel acquiſitor, pater fuit, libenter amplectitur eandem ſententiam; & libentiùs in conſilio 305. num. 65. lib. 3. & in conſil. 395. vbi citat Baldum, Corneum, Speculatorem, Ancharan. Caſtrenſem, Imolam, Aretinum, Nattam, Iſern. Ruinum, Afflictis, Angel. Bartol. Decium, Zazium, Gozadin. Iaſon. Curt. ſeniorem, Cephal. Beroum, Beccium, Berret. Bellonum; Burſat. Tiraquel. Bertazol. & alios eodem lib. 3. & inquit in hunc modum: Quia cùm teſtator eſſet dictæ emphyteuſis author, & primus acquiſitor, potuiſſet illam vni filiorum totam relinquere, aliis excluſis, vt in terminis emphyteuſis dixit Bald. &c. & inferiùs, ibi: Et ſicuti poterat vni ex filiis prælegare, ita etiam potuit ſuper ea fideicommiſſum conſtituere. Quæ ſunt verba notabilia, & pro deciſione caſus à Senatu Regio Hiſpalenſi definiti, valdè ſingularia; nam dictus pater D. Ioannes de Ribera & de Guzman, qui in Tertio & Quinto bonorum omnium ſuorum filium meliorauit, Tertiummetipſum & Quintum perpetuò vinculauit, & ſic ſuper rebus ſibi donatis, fideicommiſſum perpetuum conſtituit. Quod etiam conſtitui poſſe, in eiſdem terminis reliquerunt ſcriptum Curt. iunior, Socin. iunior, Gozadinus, Natta, Berreta, & Menochius, quos ipſe Surdus commemorauit ibid. Surdus idem deciſione 209. num. 16. vbi expreſſim, quòd pater, qui ſtipulatus fuit, vel acquiſiuit emphyteuſim pro ſe, & filiis, poteſt eam vni relinquere. Et deciſione 324. ex num. 5. & deciſione 322. ex num. 47. cum pluribus ſeqq. Blazius Florez Diaz de Mena, Alex. Trentacinquius, & Sylueſter Aldobrandinus, quorum ſpecificam mentionem faciam ſtatim num. ſeq.

Et ij quidem omnes promiſcuè loquuntur in feudo, & in emphyteuſi, & quando nouum eſt feudum, ſiue à patre acquiſitum, idem ius ſtatuunt, quod in emphyteuſi nunc dicebamus; ſpecificè tamen in feudo loquentes, quòd pater poſſit feudum acquirens pro ſe, & filiis; in eo filiis ipſis præiudicare, & relinquere totum vni filio, poſt alios Authores defendit ſecurè Iulius Clarus §. feudum, quæſt. 40. num. 6. Franciſcus Beccius in conſilio 56. ex num. 20. Iacobus Menochius in locis relatis ſuprà, & in conſilio 161. n. 6. lib. 2. Petrus Surdus dicta deciſione 209. num. 17. & in conſilio 305. num. 65. lib. 3. qui id defendit, ſiue feudum ſit hæreditarium, ſiue ex pacto, M. Antonius Peregrinus de fideicommiſſis, articulo 51. num. 58. & magis ſpecificè in feudo. artic. 52. num. 84. & duobus ſeqq. vbi quòd feudum nouum primus acceptor validè refutat in damnum ſequentium. Et citat Bald. Iſern. Afflict. Alex. Sigiſmun. Lofred. Iaſon. Socinum, & alias. Fabius de Anna in conſilio 27. ex num. 4.

Quarto prætereà loco pro eadem parte fortiter vrget, quòd quando aliquid conceditur, aut donatur patri & filiis ſimul, ſi patris merita extant, vel iuſta alia cauſa, & nulla cauſa affectionis donantis, vel concedentis eſt erga filios, quibus etiam conceſſio, aut donatio facta fuit, illa donatio, ſeu conceſſio cenſetur facta contemplatione ſolius patris, & ob id in totum, atque ita abſolutè acquiritur ipſi patri: ſicuti ex Iſern. Afflicto, Angelo, Socino ſeniore, Guilielmo Perna, & Lofredo obſeruauit dilucidè Iacobus Menochius dicto conſil. 309. num. 18. lib. 4. & in conſil. 286. num. 15. lib. 3. cùm itaque noſtro in caſu à Senatu iuridicè definito, nulla extiterit affectio donantis erga filios dicti fratris D. Ioannis de Ribera, & de Guzman, qui nec nati, nec concepti tunc erant, prout ex aliis Authoribus ibidem probat Menochius num. 16. & dixi ſupra num. 31. & è contra cùm merita extiterint D. Ioannis de Ribera, ab ipſa donatrice expreſſa, & maxima in conſideratione habita, ac ſimul iuſta ipſa cauſa, ex quo matrimonium ita aſſentiente, & exoptante ſororemetipſa, contraxit; ſequitur dicendum, donationem fuiſſe factam ſua contemplatione, non autem filiorum, & proptereà ei fuiſſe liberè acquiſita bona, quando donatrix non ita expreſſiſſet, prout expreſſit, vt de illis liceat ad libitum diſponere, & filium, quem voluerit, meliorare, ſicuti concludit Menochius dicto conſil. 286. n. 15. & 16. & dicto conſilio 309. num. 19. poſt Nattam in conſilio 674. num. 14. lib. 4. adiicit vnum verbum valdè ſingulare, videlicet, quod dicitur de emphyteuſi, aut feudo pecunia patris quæſito, idem dicendum, quando conceſſio facta eſt ob benemerita, quoniam illa pretij loco ſunt. Et Iacobi Menochij traditionibus ſuperioribus conuenit in omnibus Petrus Surdus dicta deciſione 322. num. 43. & 44. & 48. & ſeq. tam in eo quod dicit, quòd ſolius patris contemplatione videatur facta donatio, aut conceſſio, quando patris merita extant, vel iuſta alia cauſa, & nulla cauſa affectionis donantis eſt erga filios, quibus facta donatio fuit, quàm in alio, videlicet affectionem vllam non cadere erga filios, nondùm natos, nec conceptos; prout in caſu præſenti fuit, & alios commemorat Authores ita tenentes Surdus ipſe, Menochij tamen mentionem non facit. Et in fortioribus terminis inquit num. 53. quòd donatio facto filio meo, in quo non cadit meritum, quia ſit anniculus, cenſetur facta mei contemplatione. Et dixerat anteà num. 49. quòd profectitium reputatur relictum nepoti naſcituro. Et latiùs exornat dicto num. 43. & 48. conuenit etiam Menochij obſeruationibus, & eum commemorat Cardinalis Franciſcus Mantica de tacitis & ambiguis conuention lib. 13. tit. 21. num. 6. folio mihi 48. vbi inquit, quòd quando donatio facta eſt filiis, & deſcendentibus contemplatione ipſius patris, tunc ipſi patri intelliguntur bona liberè acquiſita, & ideò ſuo arbitrio poteſt de illis diſponere. Conuenit denique M. Anton. Peregrinus dicto artic. 52. num. 84. Blazius Florez de Mena in addit. ad deciſionem Gamæ 5. num. 7. vbi etiam quòd donatum, aut conceſſum patri, & filiis ob merita patris, in totum patri acquiritur, & æquiparari acquiſitionem, ſiue donationem fieri ob merita, aut ex pecunia patris, vt ibi exprimit in verſ. ſi verò ſit noua; & in hoc caſu, quando merita patris adſunt, vel alia iuſta cauſa occaſione ipſius, hucvſque Scribentium omnium nullus diſſentit, omnes potiùs vnanimiter, liberam diſponendi facultatem de re ſibi & filiis donata, concedunt: ſicuti quando ex affectione, & contemplatione ipſius factam conceſſionem apparet, prout infrà dicetur. Et Cardinalis Franciſcus Mantica, qui indiſtinctè id admittit, & Menochij placitis adhæret, dicto n. 6. vt nunc dicebam, ſubiicit vnum verbum in propoſito noſtro valdè notabile, videlicet ſuperiora non procedere, quando donatio non modò patri, ſed filiis etiam, & deſcendentibus facta eſſet pro conſeruanda familia, & propter affectionem, quam quis ad poſteros habuit; tunc namque & filiorum, & deſcendentium contemplatione facta videretur, nec poſſet pater in eorum præiudicium ita liberè diſponere. Quod eſt rectè dictum, & Senatus noſtri deciſionem adiuuat omninò, cùm à voluntate dictæ donatricis adeò alienum fuerit, conſeruationi familiæ, & poſteritati in futurum conſulere, aut maioratum, fideicommiſſúmve inſtituere, vt potiùs alienandi ad libitum bona donata, facultatem conceſſerit expreſſam dicto ſuo fratri donatario, prout ex verbis donationis dictum remanet ſuprà. Et eo caſu, quando intentio fuiſſet donantis, aut concedentis, maioratum perpetuum inſtituere, & in effectu inſtitueretur, ac irreuocabiliter, procedunt longa ſerie adnotata, atque ſcripta à Pelaez à Mieres de maioratu, prima parte, quæſt. 24. per totam, prout deducitur ex ipſis, & notatis num 5. vbi inquirit, an pater emphyteuſim acceptam pro ſe, & filiis, poſſit vni prælegare, & num. 8. ſemper namque loquitur, quando maioratus irreuocabiliter inſtitutus fuit, & tam in fauorem primi vocati, quàm cæterorum, & ſic vt familiæ conſeruationi conſuleretur, in eiſdémque terminis, in quibus Cardinalis Franciſcus Mantica, limitationem adiecit. Et etiam deducitur ex argumento quæſtionis & dubij præcipui dict. capit. 24. vbi ſic dicit: Si facto maioratu, pater tradit filio poſſeſſionem, eſt irreuocabilis, tam quoad ipſum, quàm quoad alios vocatos. In terminis ergo noſtris, & quando emphyteuſis conceſſa eſt patri, & filiis, nec maioratus irreuocabiliter factus, noſtræ reſolutioni accedit apertè per diſcurſum totius quæſtionis, & maximè dicto num. 5.

Denique & vltimo loco, ac pro dicta melioratione à patre facta conſeruanda, facit etiam, quòd mulier tranſrens ad ſecundas nuptias, tenetur reſeruare filiis prioris matrimonij, quidquid titulo lucratiuo habuit occaſione prioris matrimonji, ſolo vſufructu eorum bonorum penes ipſam remanente; id quod in commentariis de vſufructu, capit. 2. ex num. 9. cum multis ſeqq. & quamplurimorum iurium, & Authorum allegatione latius comprobaui. Et nihilominus mulier ipſa poteſt plus vni filio, quàm alteri relinquere, vel vnum filium ex Tertio & Quinto bonorum omnium meliorare iuxta leges huius Regni, quia reſeruaſſe filiis prioris matrimonij videtur, dum nulli extraneo, vel etiam neque filiis ſecundarum nuptiarum reliquit, ſicuti magis communiter probarunt poſt alios plures, Couarr. Tellus Fernandez, Ludouicus Molina, Mieres, Matiençus, Azeuedus, Menochius, Aluarus Valaſcus, Ioannes Gutierrez, & Angelus, quos in eiſdem commentariis de vſufructu, dicto cap. 2. num. 29. recenſui. Ergo in noſtro caſu, quando dictus D. Ioannes de Guzman alienare non poſſet bona donata, ſed reſeruare teneretur filiis ſuis, iuridicè poſſet vni ex filiis ipſis Tertium & Quintum titulo meliorationis relinquere, prout in alio ſimili caſu ea ratione vſus eſt Paul. Caſtr. d. conſi. 179. In cauſa quam magnificus, columna 3. verſ. ſed in contrarium, lib. 1. Qui reſpondit ſimili caſu, nempe quòd pater poteſt feudum à ſe acquiſitum vni filiorum prælegare, etſi acquiſitio facta ſit pro ſe, & filiis: Et rationem eandem conſiderauit quoque, & Pauli Caſtrenſis dictum conſilium commemorat Iacob. Menochius, dicto conſil. 309. num. 13. 14. & 15. lib. 5. quo loci verſabatur ita pariter in donatione, aut conceſſione facta patri, & filiis, & nihilominus potuiſſe patrem totam rem donatam, vni prælegare filiorum, defendit conſtanter. Et facit text. ſingularis in l. filiusfamilias, §. penultimo, ff. de legatis primo, ibi: Verum eſt enim in familia reliquiſſe, licet vni reliquerit. Vbi Bald. & Imola ſubtiliter expendunt eum: Ancharan. quoque facit in conſilio 153. Pro Domina Paula, colum. 2. verſ. & videtur quod poſſit: vbi reſoluit, pro vita acquiſitas domos pro ſe, & pro filiis ſuis, poſſe patrem vni filiorum relinquere, aliis excluſis, & ſequitur Raphael Cumanus in conſilio 116. Socinus ſenior in conſil. 25. num. 14. lib. 1.

Et ita tenendo, prout Senatus decreuit, non obſtant nunc adducta in contrarium: Nam ad Primum argumentum de d.l. quoties, C. de donation. quæ ſub modo, & dict. l. 7. tit. 4. partita 5. ſatis apparet reſponſum ex his, quæ longa ſerie hactenus ſcripta, atque adnotata fuere; induci, inquam, fideicommiſſum, & dominium, ac poſſeſſionem tranſire in filios ex dicta l. partitæ, niſi pater, cui de iure licet in caſu propoſito, ex eiſdem hucvſque reſolutis, & ex diſpoſitione donatricis, vt etiam notauimus, aliter diſpoſuerit, & vni duntaxat filiorum conſulere, cæteris excluſis, intenderit: ita quod, ſi aliter non diſpoſuiſſet, aut in caſu noſtro non diſpoſuiſſet, & ſibi diſponere non licuiſſet, vel ſi ab inteſtato deceſſiſſet, dictarum legum deciſio obtineret ſine dubio.

Non obſtat ſecundum. Quia reſpondetur, diuerſos eſſe terminos quæſtionis propoſitæ ſupra, numero 21. & doctrinæ illius Bartoli, in d.l. qui Romæ, §. Flauius, ff. de verbor. obligat. à terminis caſus, & quæſtionis præſentis; ibi namque agitur, quando ille qui dedit vel promiſit, vel donauit, eſt ille qui ex ſuo conſenſu, & conſenſu ſimul donatarij vult reuocare in præiudicium alterius tertij, cùm adhuc non venerit dies vocationis eius: in caſu verò præſenti, quando iam mortuo donatore, donatarius ipſe dumtaxat, hoc eſt pater, cui pro ſe, & filiis ſuis donatum eſt, vni dumtaxat intendit res donatas integrè prælegare, aut ipſum præcæteris meliorare; idque ex natura conceſſionis pro ſe, & filiis, & cauſa, ob quam facta donatio fuit, ac etiam ex voluntate & licentia donatricis ſibi licet, quia verum eſt, vni filiorum reliquiſſe: quod in terminis eiuſdem doctrinæ Bartoli non ita militat, nec etiam affectio primi donatarij conſideratur dumtaxat, prout in noſtro caſu conſiderari debere, probatum fuit ſuprà; nam & circa cæteros vocatos, affectio quoque datur, vt ibidem latiùs apparet penes Authores commemoratos.

Rurſus nec tertium & præcipuum obſtat fundamentum, quo contendebatur, quod pater præiudicare non poſſit aliquo modo filiis in feudo, vel emphyteuſi pro ſe, & filiis accepta; & ſic quòd nec poſſit totam vni prælegare, cæteris excluſis; Quoniam reſpondetur, ſententias relatas ſuprà, num. 24. non ita indiſtinctè obtinere poſſe, plures potiùs pati limitationes, & declarationes, ac quidem procedere, quando conceſſio facta fuit ex mera gratia & liberalitate concedentis, vel etiam contemplatione filiorum, ſicut patris, & tunc etiam articulus eſt controuerſus, & permulti diſponendi liberam facultatem patri concedunt, vt conſtat ex his quæ ſcripta remanent ex num. 26. cum ſeq. Cæterum quando aliqua ipſius recipientis, donatariive merita extant, & maximè ſi ob beneficia accepta fiat, iuſtiáve cauſa interceſſit ex parte donatarij, quæ donantem excitauit ad donandum, vel concedendum, aut ipſius contemplatione facta fuit principaliter, tunc proculdubio planum eſt, licere patri totam rem vni prælegare, cæteris filiis excluſis, nec eo caſu Scribentium omnium huc vſque aliquis contradicit; omnes namque relati ſupra dicto num. 24. & quicunque negarunt licere patri rem pro ſe & filiis acceptam, vni filiorum prælegare, loquuntur ſemper, quando nihil ex perſona patris profectum eſt, & ita quando nec iuſta aliqua cauſa interceſſit, quæ in caſu præſenti interuenit, ſcilicet matrimonij contrahendi, vel quando merita, aut beneficia non extant eius, cui donatio, aut conceſſio facta eſt: Ita ſanè in propriis terminis noſtris, contrariis Doctorum ſententiis reſpondet ſpecificè Iacob. Menochius dicto conſil. 286. n. 26. lib. 3. & dicto conſil. 309. num. 27. lib. 4. qui in eis terminis loquutos Interpreter omnes, obſeruat iuridicè. Cùm itaque in noſtro caſu donatio facta fuerit ob matrimonium contrahendum ab ipſo D. Ioanne de Ribera & de Guzman, ipſius etiam contemplatione, & propter merita, & beneficia; ſequitur neceſſariò dicendum, ipſi D. Ioanni licere dictum filium meliorare, nec his omnibus concurrentibus, quæ concurrunt, dubitari poſſe de valore dictæ meliorationis, nec etiam dubitaſſe Interpretem aliquem in eis terminis, prout ex omnibus hactenus præcitatis videre licet, atque ex communi omnium reſolutione per Additionatorem Gamæ adducta, de quo ſtatim mentio fiet. Sic & hi omnes, qui per Fabium Turretum dicto conſ. 61. ex num. 26. vſque ad num. 68. aggregantur, nuſquam in his terminis aliquid in contrarium docuerunt, vt eiſdem, & cæteris omnibus originaliter prælectis, conſtabit & loco ſummè diſtincto, & vtili in materia Iulij Clari, euidentiſſimè quoque demonſtrabitur; is namque Author, cùm in quæſtione propoſita emphyteuſis acceptæ pro ſe, & filiis, dicta quæſtione decimaſexta §. emphyteuſis, verſaretur, eruditè admodùm abſoluit articulum, & ante omnia ad intelligentiam præmittit, quòd emphyteuſis aliquando dicitur noua, aliquando dicitur antiqua. Noua dicitur, quæ habet originem in perſona ipſius emphyteutæ, qui vult de ea diſponere, quia ſcilicet ipſe eam acquiſiuit: Antiqua verò eſt, quæ habet originem ab alio aſcendente. Item præmittit, quòd aliqua eſt emphyteuſis hæreditaria, aliqua non hæreditaria, & aliqua mixta. Emphyteuſis hæreditaria eſt illa, quam acquirens ſtipulatus eſt pro ſe, & hæredibus quibuſcunque, vel pro ſe, & quibus dederit, vel etiam pro ſe, & hæredibus, ſi eſt accepta à priuato. Emphyteuſis non hæreditaria eſt, quam acquirens ſtipulatus eſt pro ſe, & filiis, vel pro ſe, & deſcendentibus, vel huiuſmodi, nulla facta mentione hæredum; hæc enim tranſit etiam ad ipſos filios, vel deſcendentes, etiam quòd non ſint hæredes. Mixta eſt, quam acquirens ſtipulatus eſt pro filiis & hæredibus, & ſic in qua ſuccedere non poteſt filius, niſi ſit hæres; neque hæres, niſi ſit filius, vel deſcendens, ſed vtraque qualitas requiritur.

His præmiſſis, Iulius ipſe Clarus ita propoſitam abſoluit quæſtionem, quòd aut quæritur de emphyteuſi noua, an poſſit pater in illa filiis ſuis præiudicare; & tunc (ſiquidem emphyteuſis eſt hæreditaria, ſcilicet acquiſita pro ſe, & hæredibus quibuſcunque, vel pro ſe, & quibus dederit) omnes concludunt, quòd pater poteſt in ea filiis præiudicare, neque vlla eſt in hoc apud Scribentes controuerſia; nam huiuſmodi bona potiùs cenſentur tanquam libera, & allodialia, quàm emphyteutica: Aut verò loquimur in emphyteuſi non hæreditaria, & ſic acquiſita pro ſe, & filiis; & tunc variæ ſunt inter Scribentes opiniones: Aliqui enim tenent, quòd ex ſtipulatione patris ſit ius quæſitum filiis, ita ut non poſſit pater in ipſa emphyteuſi illis præiudicare. Et hanc opinionem tenent permulti iuris Interpretes, quos Iulius ipſe Clarus recenſet. Contrariam verò, quòd ſcilicet poſſit pater in huiuſmodi emphyteuſi filiis præiudicare, tenent alij ibidem relati; & re vera hanc opinionem viſam ſemper ſibi veriorem, tam in emphyteuſi, quàm in feudo, modò in feudo domini conſenſus accedat, teſtatur Clarus, & quædam verba adiicit, quæ ſolutionem traditam ſupra num. 43. & generalem diſtinctionem in hac materia confirmant omninò: ſic etenim ſcribit: Benè verum eſt quòd ſi in inueſtitura ſiue conceſſione emphyteutica, eſſet proprio nomine nominatus aliquis ex filiis, vel aliter apparere poſſet, quòd emphyteuſis eſſet conceſſa, non ſolùm intuitu recipientis, ſed etiam contemplatione filiorum, eo caſu vtique tranſirem cum alia opinione, quòd non poſſet pater de ea in ipſorum præiudicium diſponere, quæ multis auctoritatibus fouetur. Et conuenit Lofredus ab eo non relatus in conſilio 7. num. 23. M. Anton. Peregrinus de fideicommiſſis, artic. 52. num. 84. in fine, vbi cùm magis probaſſet opinionem eam, quam defendimus, limitat eodem modo, quo Clarus, & ipſum commemorat in hæc verba: Niſi contemplatione filij ex forma inueſtituræ conceſſio facta videretur. Et ita pariter limitauit Cardinalis Franciſcus Mantica de tacitis & ambiguis conuent. lib. 13. cap. ſiue tit. 21. num. 6. Petrus Surdus, (cuius obſeruationes placito noſtro conueniunt omninò) deciſione 324. num. 8. & 9. deciſione 322. num. 48. & ſeq. vt numeris præcedentibus ipſas expendi. Sic etiam eandem quæſtionem reſoluit, & ad benemerita, & contemplationem filiorum reſpectum habuit Blazius Florez Diaz de Mena in addit. ad deciſionem 5. Gamæ, num. 7. fol. 6. qui totius materiæ reſolutionem tradens (vt ipſe dicit) in effectu Iulij Clari relatas obſeruationes recenſet; qui dicta quæſt. 16. §. emphyteuſis, quando emphyteuſis eſt mixta; puta quia accepta ſit pro filiis & hæredibus, diuerſas ſententias refert: tandem inquit, quòd ipſe abſolutè tenet, & ſemper tenuit, quòd pater acquirens emphyteuſim, ſiue pro ſe & filiis, ſiue pro ſe, & filiis & hæredibus, ſiue alio quocunque modo concepta ſit conceſſio, poſſit de ea liberè diſponere; & quòd hæc omnia procedunt in emphyteuſi noua: ſi verò loquimur in emphyteuſi antiqua, (inquit ipſe Clarus) quòd aut eſt ſimpliciter hæreditaria; & tunc domini accedente conſenſu, in quemcunque poteſt de eis bonis diſponere: aut eſt ſimpliciter & abſolutè non hæreditaria; & tunc non poteſt emphyteuta filiis in aliquo præiudicare: aut eſt mixta, ſcilicet conceſſa pro filiis, & hæredibus; & tunc quòd in emphyteuſi tenet illud, quod tenuit in feudo eius qualitatis, in §. feudum, quæſt. 42. & quæſt. 40. per totam, id ipſum in feudo tenet in quæſtione præcipua huius cap. quod in emphyteuſi nunc diximus. Et Clari reſolutiones adducit, & eas ſequitur Morquechus, de diuiſione bonor. lib. 1. cap. 6. ex num. 26. vſque ad num. 32. Alexandri denique Trentacinq. reſolutio in hac materia ex mente communi, & noſtram pariter, & Menochij reſolutionem, atque reſponſionem traditam ſupra, num. 43. confirmat expreſſim; ipſe namque in eo dubio, an pater in feudo filio præiudicare poſſit, diſtinguit inter feudum nouum, & antiquum. Et in feudo nouo, an filij habeant contemplatione patris, diſtinguit, & an ſit datum patri, & filiis ſub nomine proprio; ac in effectu ea omnia adducit variarum reſolut. volum. 1. lib. 3. tit. de feudis, reſolut. 3. per totam, fol. 21. quæ ex Iulio Claro, & aliis Authoribus ſuprà reſoluimus, vt ibi videri poterit. Ex ipſo etiam ſuperiora omnia magis indubitata remanent, quoniam in caſu præſenti in Senatu definito, & in alia, ac præcipua dictæ donationis parte dicitur. Para que ſean vueſtros proprios, è de vueſtros herederos, e ſucceſſores. Nam licèt in articulo præfato, an pater in feudo, vel emphyteuſi accepta pro ſe, & filiis, poſſit filiis præiudicare, vel alicui eorum totam rem prælegare, controuerſia fuerit, vt ſuprà vidiſti; tamen quando emphyteuſis eſt hæreditaria, ſiue quando eſt conceſſa pro filiis & hæredibus, vel pro ſe, hæredibus, & ſucceſſoribus, indubitati iuris eſt, quòd poteſt pater vnum ex filiis in ea hæredem inſtituere, ſiue totam vni filio prælegare, cæteris excluſis, prout ex communi repetit Iulius Clarus dicto §. emphyteuſis, quæſt. 16. & §. feudum, quæſtione 40. Iaſon, Curtius, Campegius, & Pariſius, cum quibus Sylueſter Aldobrandinus in conſil. 3. num. 90. Iacobus Menochius in conſil. 89. n. 60. ſeq. & in conſil. 104. n. 15. lib. 1. & in conſ. 286. ex n. 20. lib. 3. M. Anton. Peregrinus de fideicommiſſis, art. 51. n. 58. Blazius Florez Diaz de Mena in addit. ad deciſionem 5. Gamæ, n. 7. Cardinalis Dominic. Tuſcus practicar. concluſion. iur. tom. 3. littera E. concluſione 159. fol. 108. Fabius Turretus in conſilio 61. ex num. 57. & ſeq. Remanet ergo ex hactenus dictis, superiores reſolutiones circa feudum, vel emphyteuſim pro ſe, & filiis acceptam, ita pariter & in donatione facta alicui, & filiis ſuis, vel pro ſe, & filiis ſuis, obtinere, ac omnia ſupradicta non modò in feudi, vel emphyteuſis conceſſione, ſed & in donatione, & quacunque alia diſpoſitione iuridicè expendi poſſe, prout in donatione, & conceſſione Principis loquitur Menochius dicto conſil. 309. lib. 4. & quæcunque in feudi, vel emphyteuſis conceſſione pro ſe, & filiis adduxerat in conſil. 286. lib. 3. æqualiter in donatione expendit: ac proinde, ex ipſiſmet anteà reſolutis, & aliis futuris caſibus, reſolutiones erunt præſtandæ, quoties dubitari contingat, an ad eum modum pro ſe, & filiis donatione alicui facta, vel alia diſpoſitione quacunque itá concepta, liceat patri, nec-ne, filium aliquem ex Tertio & Quinto bonorum meliorare, vel tes donatas integrè vni filio relinquere, aliis excluſis; in quo & magis conſiderandum erit, an patris dumtaxat contemplatione, & ob benemerita eius, nondùmque natis, & ſic incognitis filiis donatio facta fuerit, vt tunc indiſtinctè liceat totam rem vni prælegare, aut iure meliorationis relinquere: An verò contemplatione filiorum quoque, & ob affectionem, & benemerita ipſorum, & ſic ipſis natis, & cognitis facta fuerit; & an cauſa donationis veluti matrimonij interuenerit. In caſu autem præſenti, vt validè poſſet pater filium prædictum in Tettio & Quinto omnium bonorum meliorare, & alia concurrebant, quæ rem minùs dubiam efficiebant, ac maximè clauſulæ illæ donationis in initio relatæ, quæ & alienandi res donatas, & ad libitum de eiſdem diſponendi facultatem concedebant. Et ſic vocatio illa filiorum omnium, quæ ex ſequentibus clauſulis declarationem recipit, non reſtringit facultatem, adeò expreſſim in poſterioribus verbis conceſſam, prout ex eiſdem manifeſtè deducitur.

Et hactenus de his, quibus & addendam duximus deciſionem aliam Hiſpalenſis Regij Senatus, quæ ex [Regij Hiſpalenſis Senatus deciſio.] his oritur, atque fundamentum ſuſcipit, quæ ſupra hoc eodem cap. ex numero 25. cum ſeq. ſcripta, atque adnotata fuêre: Diximus namque, & multorum Interpretum relatione comprobauimus, profectitia ea videri, & quaſi ab eo data, vel profecta, cuius contemplatione donata fuerunt, & cùm ex appellatione in Auditorio eo Regio res tractaretur inter D. Mariam Ortis, & hæredes mariti ſui defuncti ſuper donatione, tempore quo matrimonium contrahebatur, facta à fratre quodam naturali mariti dictæ Mariæ, hæredes ipſi mariti ſibi reſtitui debere res donatas cum cæteris bonis contendebant, vxor autem contradicebat, & dictam donationem à fratre mariti ſibi in effectu factum, non marito; ſibi etiam, & non marito cum effectu acquiri aſſeuerabat. Vnde præcipuè vertebatur dubium illud, vtrùm donata mulieri per fratres, aut conſanguineos mariti, præſumantur ita donata contemplatione ipſius mulieris, vel mariti, vt vel vni, vel alteri acquirantur, & quaſi ex bonis mariti profecta, vel non profecta cenſeantur. Et dubium metipſum ab Interpretibus noſtris cùm maiori ex parte, coniecturis, & præſumptionibus definitum fuerit, ſiue coniecturale & præſumptum ab eiſdem reputetur, prout expreſſim reputarunt Ioannes Gutierrez, Alphonſus Azeuedus, & alij referendi infra, & totam hanc diſputationem coniecturalem eſſe, & præſumptam, difficilem etiam & perplexam præmittit ante omnia, cum ipſius explanationem ſuſcepiſſet, Iacob. Menochius lib. 3. præſumptione 26. ante num. 1. Et ad noſtrum tractatum pertinere, & breuiter adiici hîc potuiſſe, viderit vnuſquiſque.

Et ante alia lectorem admoneo, Senatum, nec etiam partes ipſas litigantes nuſquam dubitaſſe, nec in dubium reuocaſſe, an res huiuſmodi donatæ, tanquam conſtante matrimonio acquiſitæ, communicari, ſiue diuidi deberent cum aliis bonis, ſed tanquam indubitabile ſuppoſuiſſe, ſiue marito, ſiue vxori acquirantur, communicabiles non eſſe, prout rectè ad eum modum percepit in terminis noſtris Alphonſus Azeuedus in l. 3. & 4. titulo 9. lib. 5. nouæ collect. regiæ num. 7.

Admoneo etiam, non verſari Senatum in caſu, quo dilucidè apparet, vel apparere poteſt, mulieris extare benemerita erga conſanguineum illum donatorem; vtputa ſi ob cauſam quamlibet benemerita fuerit: donatio namque facta à conſanguineo mariti, mulieri de ſe benè meritæ, præſumitur ipſius contemplatione facta, nec marito acquiritur. Sicuti è diuerſo, quando mariti extant benemerita erga donantem vxori, præſumitur mariti contemplatione facta, prout vtrumque in hac eadem, qua verſamur, quæſtione, rectè obſeruauit, & latiùs comprobauit Iacobus Menochius lib. 3. dicta præſumptione 26. num. 1. & 2. & 3. Ioannes Gutierrez practicar. lib. 2. quæſt. 120. num. 15. vbi reſolutiuè aſſerit, quòd donata à conſanguineis mariti, acquiruntur vxori, & in remunerationem cedunt, quoties conſanguineus, vel amicus mariti, qui vxori donauit, ab ea priùs aliqua ſeruitia recepiſſet, & num. 12. idem ſtatuit, quoties conſtaret, donatorem voluiſſe donare vxori, & ipſius contemplatione, & maximè ſi id exprimeret, prout latius ibi explicat: Et conuenit Azeuedus in dict. l. 3. & 4. titulo 9. num. 10. in principio. qui idem è conuerſo reſoluit, quando conſtaret, propter maritum donationem factam fuiſſe, vt tunc ei acquiratur: De quo etiam non dubitauit Senatus, nec etiam donationem factam mulieri à conſanguineo mariti, ſub commemoratione mariti ipſius, vt ſi diceret Dono Caiæ vxori fratris mei, præſumi mariti contemplatione factam, prout ipſe Menochius dicta præſumptione 26. num. 4. & 5. explicauit, vel quando vxor, cui donatur à conſanguineis mariti, eſſet æque conſanguinea, vel quando extaret conſuetudo id declarans; prout vtrumque adnotauit Ioannes Gutierrez dicta quæſt. 120. num. 12. in verſ. 3. limitatur, & num. 13. Menochius vbi ſupra, num. 10. Caſus itaque coram Senatu agitatus, ex ſuperioribus non erat, ſed verè verſabatur in dubio, & ſic de eo principaliter diſcuti, atque inquiri oportuit, quando verè ſumus in dubio, vt quia nullæ extant coniecturæ, quibus poſſit coniici, fuiſſe donatum causâ, & contemplatione mariti, vel ipſius vxoris, vt vel vni, vel alteri acquiratur: tunc namque, cùm verè verſamur in dubio, dubia eſt Doctorum diſputatio, ſicut & casûs præſentis reſolutio, cum frater ſimpliciter dictæ D. Mariæ miſiſſet è domo ſua, ſiue donaſſet res nonnullas, nec aliud interueniſſet, ex quo fortior præſumptio elici poſſet.

Pro vxore itaque ipſa & nonnulla tunc ponderabantur, & alia adiici poſſunt, ac primùm equidem text. difficilis in l. ſi ſeruus communis, ff. de donat. inter vir. & vxorem, vbi iuxta tertiam ipſius legis concluſionem, maritus non poteſt auocare ab vxore partes, quas fratres habebant in ſeruo communi donato fratris vxori; res etenim, quæ erat communis mariti & duorum fratrum, donata fuit mulieri ab ipſo viro, præſentibus & conſentientibus fratribus ſuis: id quod perinde eſt, ac ſi duo illi fratres expreſsè donaſſent partes ſuas. Etſi ergo maritus in ea parte, quæ ſua erat, dici non poſſit, quòd ſui ipſius contemplatione donauerit; attamen in duabus aliis partibus, quæ erant fratrum, qui donaſſe dicuntur, contemplatione mariti fratris eorum cenſetur donaſſe; & nihilominus Iure conſultus ibi dubitat, cui acquirantur duæ illæ partes, & tandem reſpondit, acquiri ipſi mulieri, & ſic affirmat apertè, donata vxori contemplatione mariti acquiri ipſi vxori, non autem marito.

Secundò pro vxore ipſa, vt ſoluto matrimonio non teneatur reſtituere marito prædictas res donatas, vrgere videtur text. in l. ſi te in vacuum, C. de donat. inter virum & vxorem. Vbi ſi ſocrus donet nurui, valet ſtatim irreuocabiliter donatio, & in l. 3. §. ſocrui, ff. eod. titulo, & in l. ſi mater, & in l. ſi conſtante, C. de donat. ante nuptias.

Tertiò facit ſimile illud, quo dicimus, donata per auum nepoti, præſumi aduentitia, atque ita donata, vt ipſi nepoti acquirantur, ſicuti eſt communis ſententia in l. quæſitum, ff. de legatis 1. Ergo idem à fortiori dicendum eſt in hoc caſu, cùm facilius acquirat filius patri, quàm vxor marito.

Quartò facit text. in. l. ſocium qui in eo, §. vlt. ff. pro ſocio, vbi donata ſocio propter ipſam ſocietatem, atque ita contemplatione ſocietatis, ſocietati non acquiruntur, ſed propria efficiuntur ipſius ſocij, cui donatum eſt. Sic & donata Legatis, quos Ambaſſiatores vulgò appellamus, non præſumuntur donata contemplatione Principis, qui Legatos miſit, ſed cauſa, & contemplatione ipſorummet Legatorum, ac proinde eis quæruntur, prout notarunt permulti iuris Authores relati per Ioannem Gutierrez practicar. lib. 2. d. quæſt. 120. num. 5. per Menochium lib. 3. d. præſumptione 26. num. 23. Hieronymum de Cæuallos commun. contra communes, quæſt. 35. Azeuedus in d.l. 3. & 4. tit. 9. num. 8. & 9. vbi expendit omnia, quæ ad iſtud quartum fundamentum attinent.

Quintò denique & vltimò, vt alia plura, quæ non ita fortiter vrgent, omittam, ab huius Regni Scriptoribus expendi ſolet l. 3. tit. 9. lib. 5. nouæ collect. Regiæ, ibi: De donadio de ſeñor, o de pariente, o de amigo. Quandoquidem lex illa non diſtinguit, an donetur à conſanguineis mariti, vel ab extraneis; & ſic videtur innuere quòd quamuis donetur vxori à conſanguineis mariti, acquiretur vxori cum effectu, idque propter generalitatem legis eiuſdem, quam ita expendunt Azeuedus, ibidem, num. 8. ante finem, verſ. pro contraria verò parte. Ioannes Gutierrez dicta quæſtione 120. num. 7. in verſ. 6. & vltimo.

Et inde præfatis fundamentis adducti, eam partem tenuerunt Ludouicus Romanus in conſ. 172. num. 2. inde colligens quòd id quod donatur per fratres, vxori fratris, non cenſentur donaſſe contemplatione fratris, nec poſſe maritum quaſi à ſe datum reuocare. Et alij per Alciatum relati, de præſumptionibus, regula prima, præſumptione 18. qui ipſe iſtam opinionem amplectitur. Et Zazius lib. 2. ſingularium intellectuum cap. 9. ex num. 5. & multos idem tenentes, eorum repetens rationes commemorat Palacios Rub. in repetit. rubricæ, de donat. inter, §. 44. quibus adde Guidon. conſil. 111. num. 2. & hanc videri magis communem aſſerit Berous in conſilio 62. num. 23. lib. 1. Et latè defendit Menochius lib. 3. dicta præſumptione 26. ex num. 17. Emanuel Mendez in repetitione l. cum oportet, prima parte, verbo, ex eius ſubſtantia, numero 9. Auendañus in l. 29. Tauri, gloſſa 4. num. 10. & 14. Caldas Pereira in l. ſi curatorem habens, verbo, læſis, num. 117. folio mihi 346. qui ſi originaliter prælegatur, ex num. 114. congerit quamplurima, quæ etiam iſtam partem multùm adiuuant. Et vide Tuſcum tom. 2. littera D. concluſ. 698. Quibus tamen non obſtantibus, contrariam opinionem eſſe de iure veriorem, Senatui viſum eſt, pro qua adduci ſolent text. in l. ſed ſi plures, §. in arrogato, ff. de vulg. & pup. ſubſtitut. quo loci Vlpianus Iureconſultus reſpondit, ſubſtitutum filio arrogato, conſequi quæ ipſi arrogato dedit pater arrogator, & inter ab eo data, connumerari, quod ab amico vel cognato relictum fuit ipſi arrogato. Et ratio eſt, quia illa relicta præſumuntur legata contemplatione patris arrogatoris, & proptereà tanquam ex eius bonis tranſeunt ad ſubſtitutum, vt conſtat ibi: Et ſi quid beneficio arrogatoris acquiſiuit, & hoc ſubſtitutum poſſe habere; vt puta, ſi arrogatoris amicus, vel cognatus ei aliquid reliquit. Et ſic ſimiliter in caſu præsenti dicendum eſt, reſtituendas res donatas hæredibus mariti, ſiue ad ipſum pertinere maritum, cuius contemplatione donare cenſentur. Et quamuis ad text. in dicto §. in arrogato, plures conſiderauerint Interpretes noſtri ſolutiones, ſiue euaſiones, vt ex eiſdem contrariæ partis Authoribus nunc relatis apparet, atque ex Menochio dicta præſumptione 26. libri 3. num. 13. ex verſ. & hac, & numero 14. & 15. Luſitano Mendez in dicta l. cum oportet, prima parte, verbo, ex eius ſubſtantia, num. 16. Ioanne Gutierrez dict. quæſt. 120. num. 9. Caldas dicto verbo, læſis, num. 117. ex verſ. minùs obſtat etiam. Verè tamen negari non poteſt, quin textus idemmet expreſſim probauerit (nec valet in hoc cauillari) ſemper videri profectum ex bonis patris arrogatoris, ac ob id pertinere ab ſubſtitutum per eum datum. Id quod aduertit cum iudicio Petrus Barboſa (quem Recentiorum omnium nullus commemorat) in l. quæ dotis, 34. num. 24. fol. 662. ff. ſoluto matrimonio.

Secundò adducitur textus pro eadem parte, in l. ſi quid earum, in principio, verſ. in quibus, ff. de legatis tertiò. Vbi ſi maritus legauit vxori, quæ ſui causâ comparata ſunt, hoc in legato veniunt etiam. ea, quæ ſocer, nurûs nomine comparauit: Ergo non erant ipſius nurûs, ſed mariti, prout eum text. ad rem perpendit Palacios Rubios in rubrica de donat. inter, §. 45. n. 3. Nec ſatisfacit Iacobi Menochij euaſio illa, d. præſumpt. 26. num. 15. in verſ. Secundò adducitur. Nam ad modum & finem prædictum, ſatis videtur definire Vlpianus eo in loco Aſſumptum præfatum, nec id poteſt negari.

Tertiò vltra Menochium, & alios adduci poteſt tex. in l. aditio, ff. de acquirenda hæreditate. Vbi acquiſita alicuius contemplatione, dicuntur acquiri ex re eius. Nec concludit Luſitani Cald. in d.l. ſi curatorem habens, verbo, læſis, num. 117. in verſ. non obſtat text. ſolutio, fol. 346. colum. 3. Nam ex re mea, Iureconſultum expreſſim dixiſſe, negari non valet vllo modo; ſic nec poteſt negari, iureconſultum eo in textu, & in aliis iuribus, ex re ſua videri proceſſiſſe ea, quæ contemplatione poſſidentis acquiruntur, ſpecificè ſtatuiſſe, & inde quoquo modo id contingat, validè deduci argumentum præfatum.

Quartò deinde, & pro eadem parte facit, quòd ad cognoſcendum, cuius contemplatione aliquid fuerit legatum, vel donatum, inſpicitur, & conſideratur affectio donantis, l. donationes in concubinam, §. ſpecies ff. de donat. l. merito, ff. pro ſocio. Cùm ergo conſanguinei mariti moti ſint affectione & beneuolentia, quâ proſecuti ſunt maritum, ad donandum eius vxori, cui alias donaſſent, & ita veriſimiliter præſumi debet, & contrariæ etiam partis Authores non contradicunt; ſequitur dicendum, præſumi donasse contemplatione ipſius mariti. Nec ſatisfacit Iacobi Menochij lib. 3. dicta præſumptione 26. num. 16. ſolutio, nam ſi verum eſt, prout ipſe expreſſim eò loci agnoſcit, contemplatione & cauſa ipſius contracti matrimonij, & ob affectionem, quâ proſequebantur conſanguineum, donationem factam præſumi, validius procedit argumentum, quòd marito potiùs ipſi, quàm mulieri acquiri voluerint, cùm tota donandi ratio, conſanguinitas fuerit.

Quintò faciunt etiam eiuſdem Menochij reſolutiones poſt alios permultos iuris Interpretes, quos ipſe commemorat lib. 3. præſump. 27. & 28. Petri Surdi deciſ. 322. & 324. Rolan. conſ. 10. ex numero 8. lib. 1.

Sextò facit etiam in eo dubio, vtrum donata vxori contemplatione mariti, & ècontra, reſeruari debeant quoad proprietatem filiis prioris matrimonij, ſi ſecundae contrahantur nuptiæ; crebriorem fuiſe Interpretum ſententiam, quòd reſeruari debeant, tanquam ſi ex ſubſtantia mariti, ſeu coniugis proceſſiſſent, ſicuti apparet ex multis, quos in commentariis de vſufructu, cap. 2. num. 24. recenſui, & vltra ibi relatos id ipſum reſoluit Petrus Surdus deciſ. 118. num. 9.

Septimò denique & vltimò facit ſententia eorum, qui quando verè ſumus in dubio, vt quia nullæ extant coniecturæ, quibus poſſit coniici, an ſit donatum causâ & contemplatione mariti, vel ipſius vxoris, aſſeuerarunt ſecuriùs, præſumi donatum contemplatione mariti, vt ei, & non mulieri acquiratur: Ita ſanè aſſeuerarunt Bartol. Alexand. Caſtrenſis, Aretinus, Iaſon, Angelus, Butrius, Barbat. Corneus, Ruinus, Decius, Ioannes Lup. Rolandus, & Rota Romana, quos recenſuit Iacob. Menochius lib. 3. dicta præſumpt. 26. num. 13. Tobias Nonius in conſ. 91. à n. 6. Iulius Clarus §. donatio, quæſt. 10. num. 2. Franciſcus Viuius commun. opinion. lib. 2. opinione 93. Antonius Gomezius in l. 52. Tauri, num. 67. Maſcardus de probationibus, concluſ. 564. ex num. 5. Ioannes Garcias, de coniugali quæſtu, num. 116. Ayora de partitionibus, 1. par. cap. 8. num. 16. Ioannes Gutierrez practicarum lib. 2. quæstione 120. num. 9. & ſeq. Pater Ludouicus Molina de iuſtitia & iure, tractatu 2. disputat. 430. concluſione 2. Pater Thomas Sanchez de ſponſalibus. lib. 6. disput. 26. num. 11. & ſeq. vbi dicit hanc opinionem veriorem. Et vltra relatos ab eo, eandem veriorem putauit Pet. Barboſa in l. quæ dotis, 34. n. 24. & 25. Petrus Surdus deciſ. 118. n. 5. & deciſ. 322. n. 52. Tuſcus tom. 2. litera D. concl. 698. ex fol. 909. Et quidem ſi præfati Authores originaliter, & attentè prælegantur, vel omnes indiſtinctè exceptis duobus, vel ipſi, & antiquiores, quos commemorantur, maiori ex parte, abſolutè intelligunt traditionem ſuperiorem, & ſententiam hanc admittunt in rebus quibuſlibet, ſiue cuiuſlibet generis donatis, nec diſtingunt, an eiuſmodi ſint donatæ res, quod ſoli marito, vel ſoli vxori, vel vtrique conueniant, dumtaxátque conſiderant, cuius contemplatione donatæ fuerint, atque in dubio, & regulariter mariti contemplatione factam donationem præſumunt; & ita ſiue res conueniant ſoli viro, ſiue ſoli vxori, ſiue vtrique communes ſint, acquiri aſſerunt coniugi conſanguineo, cuius contemplatione alteri donantur. Et ratione concludenti adducuntur, quoniam adhuc intuitu & contemplatione mariti donantur vxori, & nulla eſt coniectura ſufficiens, vt credatur voluiſſe donatorem acquiri ei, cui donatæ res conueniunt, ſi alterius, ſcilicet mariti, vel etiam vxoris, quando donaretur marito, contemplatione & intuitu factam fuiſſe donationem, apparet. Quocirca Senatus noſter Regius Hiſpalenſis nequaquam probauit diſtinctionem iſtam, neque Alphonſi Azeuedi in l. 3. & 4. tit. 5. libro 5. & Ioannis Gutierrez practicarum, lib. 2. quæſtione 120. num. 14. in idem placitum, obſeruationem expreſſam, ſed potiùs contrariam indiſtinctè admiſit, & veriorem putauit ex ratione illa, quam Ioannes de Imola, & Alexander in dicta l. ſed ſi plures, §. in arrogato, num. 12. cum iudicio ponderarunt, & prædictam limitationem reiecerunt ideò, quòd licèt res donatæ conueniant tantùm mulieri; non ſequitur inde in caſu dubio, in quo verſamur, quòd mens donantis fuerit donare mulieri, vt ſint ſuæ, prout ipſi latius perpendunt, & ſequuntur Palat. Rub. dicto §. 45. num. 9. Rolandus à Valle conſilio 10. num. 11. ad finem, lib. 1. Ioannes Garcia de coniugali quæſtu, num 119. & defendit conſtanter Pater Thomas Sanchez de ſponſalibus, lib. 6. diſput. 26. num. 15. fol. 998. vbi reſpondet rationibus nonnullis, quæ in contrarium excitari ſolent.

Ad argumenta verò pro contraria parte adducta ex verſiculo, pro vxore itaque, ſuo ordine reſpondebitur: Nunc, ac primùm equidem ad text. difficilem in d.l. ſi ſeruus communis, ff. de donat. inter, pluribus modis reſponderi potest, provt ex aliis reſpondet Alciatus regula prima, præſumptione 18. Iaſon etiam in d. §. in arrogato, qui non malè concludit, Iureconſultum ibi non definire, cui, mortuo ipſo marito, res illa donata acquiratur, Bartolus etiam ibid. num. 3. in fin. ſignanter dicit, poſt ſolutum matrimonium, maritum poſſe reuocare donata mulieri per cognatos mariti, quaſi conſtante matrimonio reuocare non poſſit, & ſic text. illum dumtaxat probare, quòd vxor non tenetur portiones fratrum reddere marito, quando maritus conſtante matrimonio vult reuocare; non autem negare, quòd poſt ſolutum matrimonium non teneatur vxor illud reddere. Et eſt ratio differentiæ, quia licèt dicamus, contemplatione mariti factam fuiſſe donationem, atque ob id per eum videri factam vxori: tamen cùm facta fuerit de re aliena, & quæ nunquam fuit in bonis mariti, non reſultat donatio prohibita; & ideò conſtante matrimonio non eſt licita reuocatio: cæterùm poſt ſolutum matrimonium reuocabitur, quia quidquid per maritum donatum videtur vxori, poſt ſolutum matrimonium ei reſtituendum eſt, l. à marito, 18. C. de donat. inter, Barboſa in dict. l. quae dotis. 34. ff. ſoluto matrimonio, num. 23. & 24. qui inquit, quòd quamuis prædicta reſponſio Bartoli in ſe vera ſit, attamen nimis reſtringit generalitatem dictæ l. ſi ſeruus, in fine. Et ideò ad veram reſolutionem diſtinguendum eſſe; aut enim cognati mariti directò donant vxori, & procedit doctrina Bartoli in dicto §. in arrogato, quam hucvſque defendimus; aut verò maritus donat vxori rem communem de conſenſu cognatorum, & procedit generalitas dictæ l. ſi ſeruus, prout hos caſus in materia diſtinguunt Authores ibi relati. Et vltra alios, rationem differentiæ inquit eſſe, quia primo caſu, cùm cognati videantur donare contemplatione mariti, debet conſiderari illud, quod dederunt, tanquam datum à marito: ſed quando maritus donat vxori de conſenſu fratrum, clarum eſt, quòd donat contemplatione vxoris; vnde & fratres conſenſum adhibentes prædictæ donationi, eundem animum videntur habere, & ideò ceſſat regula dicti §. in arrogato, cui locus non eſt, vbi fortior præſumptio ſuadet contrarium, ex Rota noua, Palat. Rub. Rolando & Menochio, ibi relatis. Cùm igitur hoc caſu fratres cenſeantur conſenſiſſe, & donaſſe contemplatione vxoris fratris, & non ſint prohibiti illi donare, meritò maritus nunquam per eos donatum reuocare poterit, l. ſi te in vacuam, 23. C. de donationibus inter. Et hactenus Barboſa, qui (vt vides) eleganter explicat iſtum text.

Secundum fundamentum non obſtat ex textu in dicta l. 3. §. ſocrui, & l. ſi mater, & l. ſi conſtante, & l. ſi te in vacuam, Facilè namque concedimus, ſocrum donare poſſe nurui, & ſtatim valere donationem, cùm prohibitio legis, quâ maritus donare non poteſt vxori, ceſſet hoc in caſu: Non tamen inde fit, quin donatio cenſeatur facta contemplatione ipſius mariti. Et in dict. l. ſi mater, cum ſimilibus, quod ſocrus donauit genero ſuo ſponſo, efficitur proprium ipſius ſponſi, & illud ad ſuos hæredes tranſmittit, quia ſumus in claris, & conſtabat apertè, ſocrum donare voluiſſe ipſi genero; ex quo dicit, ſe donare animo repetendi, & eum etiam in poſſeſſionem induxit. Id quod fortè contigit, quia ſocrus voluit remunerare generum, prout Menochius lib. 3. dicta præſumptione 26. n. 20. intellexit.

Tertium non obſtat argumentum de donatis per auum nepoti: quoniam ab ea opinione permulti iuris Interpretes diſſentiunt, prout diſſentire probat Menochius, & argumento in terminis reſpondet, lib. 3. dicta præſumptione 26. num. 21. & 22. & poſito quòd nullus diſſentiret, diuerſa equidem ratio eſſet à caſu noſtro, ſiquidem nepos non ſolùm patris, ſed etiam aui conſanguineus eſt; quare non eſt, cur magis contemplatione patris ipſius, quàm nepotis donare auum præſumere debeamus: quando autem à conſanguineo mariti, vxori donatur ipſius viri contemplatione, & propter conſanguinitatem donari duntaxat certum eſt in dubio, niſi aliter in contrarium appareat, prout Ioannes Gutierrez practicarum libro 2. dicta quæſt. 120. num. 8. in verſ. non obſtat primum, reſpondit.

Quartum fundamentum, non obſtat de donatis Ambaſiatoribus, & de textu in d.l. ſocium qui in eo, §. vltimo, ff. pro ſocio: Quoniam reſpondetur, ab ea opinione permultos diſſentire iuris Interpretes, & multos caſus diſtinguendos fore, prout multos diſtinguit, & latiùs explicat Menochius lib. 3. præſumptione 27. per totam, & communes duas contrarias in eo articulo recenſet Cæuallos quæſt. 35. & ita huic fundamento reſpondit in terminis Menochius eod. lib. 3. dicta præſumpt. 26. num. 23. vbi num. 24. agit de textu in d. §. vltimo, reſpondet etiam, ſed minùs concludenter Ioannes Gutierrez dicta quæſt. 120. num. 8. in verſ. non obſtat Secundum.

Quintum denique & vltimum non obſtat ex d.l. 3. tit. 9. lib. 5. nouæ collect. regiæ: Reſpondetur namque, quòd etſi lex illa non diſtinxerit, ſiue ita generalia verba protulerit, debet tamen iuxta terminos habiles intelligi, ac dum dicit, de pariente, intelligendam eſſe in donatis à conſanguineis donatarij, non verò in conſanguineis alterius coniugis, quàm cui donatur; lex namque ipſa non venit, nec intendit decidere caſum noſtrum, imò nec ipſum excogitauit quouis modo; & ſic caſus idem ex aliis iuris regulis & doctrinis, atque ex his omninò, quæ remanent hactenus ſcripta, decidi debet, quod Ioannes Gutierrez dicta quæſt. 120. num. 9. in fine, non malè animaduertit.

CAPVT VI.

Ex verbis quemadmodum voluntas teſtatoris colligi, atque ipſius, & alterius cuiuſque, in diſpoſitione qualibet, mens deprehendi valeat iuridicè; quanti etiam æſtimari debeant verba in hoc tractatu, vt voluntatis teſtatoris congrua interpretatio, atque iuridica coniectura poſſit deduci, & quemadmodum verba ipſa in interpretatione actus cuiuſlibet inſpici ante omnia, & cæteris aliis præualere debeant? vbi denique ex vi verborum infertur ad multa, quæ alibi non inuenientur ita plenè exornata, nec coaceruata, & Petri Surdi, ex eodem verborum effectu, & axiomate adeò vſitato, & communi, in conſil. 129. lib. 1. placita nonnulla, vtrum, inquam, ſubſtitutio omiſſa à Notario, & error ipſius Notarij, ſiue ab eo non ſcriptum, teſtibus probari poſſit, commemorantur breuiſſimè. Et de hoc vltimo, an, & quando corrigi poſſit error Notarij, & quot teſtibus probari, vide Stephan. Gratianum deciſ. 161. 163. & 166.

SVMMARIVM.

- 1 Verba quid ſint, ſiue qualiter accipiantur in hac materia? quâ de coniecturis, atque interpretatione vltimarum voluntatum, ſermo inſtituitur.
- 2 Verba ad quid inuenta? & num. 4. & 5.
- 3 In verbis quæ conſideranda ſint, & in quo conſiſtat natura & intellectus verborum?
- 4 Hominum commercia ſine verbis eſſe non potuiſſe.
- 5 Verborum effectus qui ſint? remiſſiuè.
- 6 Voluntatem teſtatoris exactiſſima diligentia (prout debemus) ſi perſcrutari velimus, & eius veſtigia ſequi;
- 7 Ante omnia teſtamenti, ſiue diſpoſitionis verba inſpicere, atque maturè & ſubtiliter conſiderare, & perpendere debemus.
- 8 Tenor inueſtituræ feudalis attendi, ſeruarique debet, etiamſi repugnet feudi naturæ.
- 9 Tenor verborum emphyteuſis, vel cenſus conſiderari multùm debet.
- 10 Tenor Regiæ conceſſionis, & priuilegij attendi debet.
- 11 Verbæ contractus debemus diligenter perſcrutari, quia ſunt formæ, quæ dat eſſe rei, cui neque aliquid addi, nec detrahi poteſt.
- 12 Verba contractus, & diſpoſitionis cuiuſlibet habentur pro textu, cui magis credendum eſt, quàm Gloſſæ.
- 13 Verba teſtamenti maximum pondus habent ad cognoſcendum voluntatem & intentionem teſtatoris, & quicquid ab eo geſtum eſt.
- 14 Ex verbis namque dispoſitionis, mentem diſponentis comprehendimus.
- 15 Verba autem cùm deficiunt, mens teſtatoris elici non poteſt.
- 16 Et ſic voluntas teſtatoris attenditur, quando illa ex verbis teſtamenti, atque diſpoſitionis in eo percipitur, aliàs, ſecus.
- 17 Notarius ſi quid omiſit in teſtamento ſcribere, & id probatur teſtibus, ſeruabitur teſtamentum ſecundùm dicta teſtium.
- 18 Subſtitutio omiſſa à Notario, poteſt probari teſtibus, infrà, num. 24.
- 19 Error Notarij commiſſus in ſcribendo teſtamentum, probatur duobus teſtibus, vide infrà, num. 24.
- 20 Subſtitutio probatur quinque teſtibus.
- 21 Negatiua probatur ex inſpectione verborum ſcripturæ; & qui ſubſtitutionem allegat, quæ in teſtamento non legitur, nec verbis exprimitur, tenetur eam probare.
- 22 Præſumitur pro Notario, quòd benè & fideliter exerceat officium ſuum.
- 23 Et quòd ipſe ſcripſerit quidquid à partibus fuit dictum, & ita quod ipſe ſcribit, habetur, ac ſi à teſtatore ipſo dictum fuiſſet.
- 24 Omiſſum autem, vel ab eo non ſcriptum, qualiter probari debeat? remiſſiuè, & ibidem Petri surdi conſil. 129. lib. 1. optimum & notandum expenditur. Et iuxta ipſum explicari debent tradita ſupra, num. 17. & tribus ſeqq.
- 25 Voluntas teſtatoris cognoſcitur ex forma verborum.
- 26 Inſtrumentum quod intelligi verbis non poteſt, non valet.
- 27 Teſtatoris mens vbi incerta ſit, & erroris materiam præbeat, melius eſt inhærere verbis (quibus in dubio inhærendum eſt) & errare, & teſtatori imputare, cur apertiùs non ſit locutus.
- 28 Mens, & voluntas, & finis diſpoſitionis ſumitur ex verbis.
- 29 Vox eſt nota voluntatis, & paſſionis in animo exiſtentis.
- 30 Voluntatis noſtræ teſtimonium nullum maius eſt, quàm qualitas inſpecta verborum.
- 31 Verba ſunt naturalia inſtrumenta, quibus intentio cordis exprimitur.
- 32 Vnde voluntas hominis conſiſtit in verbis, ſicut facies in ſpeculo.
- 33 Nam lingua cordis eſt præco.
- 34 Et vox eſt inſtrumentum voluntatis, & intellectus rationalis.
- 35 Tubaque cordis eſt lingua loquentis, hinc Adagium, & exempla Socratis, & Diogenis.
- 36 Mens ex verbis deprehenditur melius quæm ex ælio, cùm nemo præſumatur dixiſſe, quod mente prius non cogitauerit.
- 37 In ore enim & mente præſumitur eſſe vnum & idem. Et ibidem de vi & effectu verborum adducta multa. remiſſiuè, & latiùs ſuprà num. 24.
- 38 Interpretatio vera dicitur hæc, quæ legi poteſt.
- 39 In minimo etiam verbo dispoſitionis, ſeu teſtamenti conſiſtit magnus effectus.
- 40 Siquidem verba teſtamenti ſunt intrinſeca forma, & essentialis diſpoſitionis.
- 41 Et idcircò non vnam tantùm clauſulam teſtamenti, ſed omnes clauſulas, & tenorem integrum teſtamenti, ac verborum eius inſpicere debemus, vbi de interpretanda voluntate teſtatoris agitur.
- 42 Ex contextu namque verborum ſcripturæ teſtamenti, aptiùs & melius colligitur voluntas teſtatoris.
- 43 Teſtamenti tota ſcriptura inſpici, & legi debet.
- 44 Et eam ipſam ſcripturam, in qua erit illud ambiguum de quo quæritur, ex omnibus partibus pertentare.
- 45 Maioratus tenor omninò inſpiciendus, quia ille derogat omni iuri, & Maioratuum obſeruationi, & naturæ.
- 46 Qualitas etiam verborum, quibus concepta eſt diſpoſitio, debet inſpici ante omnia.
- 47 Verba etiam principalia diſpoſitionis inspici debent, & ab eis non eſt recedendum, neque conſtituenda eſt vis in vnico verbo incidenter prolato, aut quod poteſt intelligi variis modis.
- 48 Et cùm in verbis nulla eſt ambiguitas, non eſt facienda voluntatis quæſtio, nec eſt locus coniecturis.
- 49 Nam voluntas teſtatoris debet intelligi, vt verba ſonant.
- 50 Et iuxta ipſa interpretatio fieri.
- 51 Verba teſtatoris quando habent propriam ſignificationem, non eſt neceſſaria interpretatio, quia ſic voluiſſe teſtatorem conſtat.
- 52 Et ideò dicitur perspicua voluntas teſtatoris, quæ ex verbis colligitur, & ſequenda eſt.
- 53 Voluntas teſtatoris, quam verba non patiuntur, dicitur ſuſpecta, & ideò non attendenda.
- 54 Verba quando expreſsè repugnant voluntati teſtatoris, etiam quæ intentioni deſeruiat, interpretatio non admittitur.

PRo breui & diſtincta huius capitis explicatione obſeruandum, atque conſtituendum erit primo loco, de coniectura, atque interpretatione, quæ à verbis teſtatoris, atque in teſtamento expreſſis deducitur (qua omnes alias ſuperat) tractaturos, nonnulla hoc loco præmitti potuiſſe, quæ ideò & conſultò prætermittuntur, vel quòd Camillus Gallinius in commentariis, de verborum ſignificatione, lib. 1. ex cap. 1. cum ſeq. ea deduxerit, vel quòd theoricæ magis & curioſitatis, quàm praxis, ant alieuius vtilitatis viſa fuerint; idcircò decurrendum ad eundem Authorem, quatenus inquiri nunc poſſet, Verba quid ſint, ſiue qualiter accipiantur in hac materia, quâ de coniecturis, atque interpretatione vltimarum voluntatum, ſermo inſtituitur: Ipſe namque Camillus ex propoſito explicat, & cap. 1. libri primi num. 10. poſt Aurel. Dauid. in eiſdem commentariis de verbor. ſignificat. cap. 1. diffinit, verba eſſe inſtrumenta, quibus res ſignificantur, ſiue quibus res nominatas ab aliis diſcernimus, & num. 27. eiuſdem c. 1. reſolutiuè ex anteà dictis notauit, verba quoad noſtrum attinet tractatum, accipi pro vocibus, quibus vtimur in enuntiandis rebus, animo noſtro conceptis, per occaſiones affirmatiuas, vel negatiuas, provt ibi exemplis demonſtrat: & cap. 4. eiuſdem libri primi, inquit, verba inuenta eſſe, non vt per ea ſe homines fallant, ſed vt eis in alterius notitiam quis cogitationes ſuas proferat; talis enim cuiuſque animus præſumitur, qualia verba profert, l. penul. C. de inſtitut. & ſubſit. & per Bald. in l. ſi non conuicij, C. de iniuriis. Et ideò lingua dicitur cordis nuntia, vt poſt Decium, Crauetam, Boërium, Corſetum, & Tiraquel. ſcripſit Menoch. in conſil. 1. num. 262. lib. 1. & cap. 7. eiuſdem libri primi, Camillus idem, quæ in verbis conſideranda ſint, annotauit, ac etiam traditionem Caepolæ ſupplet, & cap. 8. in quo conſiſtat natura & intellectus verborum, tradidit, & cap. 4. eiuſdem lib. 1. num. 4. & 13. in effectu concludit, hominum commercia ſine verbis eſſe non potuiſſe, & verba inuenta eſſe, vt dicentis ſententiam exprimant, l. Labeo, ff. de ſuppellect. legata. Ex quo text. & cap. is autem, 22. quæſt. 2. cùm cap. 9. ipſius libri primi quæſierit, verborum effectus qui ſint, & duodecim eſſe probauerit: primum effectum verborum eſſe ſcribit, quòd per verba quiſque cogitationes ſuas in alterius notitiam profert; & ſuperioribus conueniunt Mantica, Riminaldus, Viuius, Simon de Prætis, Fachineus, & alij mox referendi, Sebaſtianus Medices de legibus & ſtatutis, 3. parte, quæſt. 16. ex num. 12. & de caſibus fortuitis, prima parte, quæſ. 1. Burgos de Paz ciuil. quæſt. 2. num. 18.

Secundò deinde & principaliter obſeruandum erit, quòd teſtatoris voluntatem exactiſſimâ diligentiâ, ſi perſcrutari, prout debemus, velimus, & eius veſtigia ſequi, l. penultima, paulò poſt principium, C. de neceſſariis ſeruis hæred. inſtit. Cardinalis Franciſcus Mantica de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 3. tit. 2. num. 1. in fine. Simon de Prætis de interpretat. vltimar. volunt. lib. 1. fol. 13. num. 6. Fabius Turretus in conſil. 92. n. 59. & in conſ. 97. n. 72. Ioannes Vincent. Honded. in conſil. 69. num. 4. & 6. & 7. lib. 1. ante omnia equidem teſtamenti, ſiue diſpoſitionis verba inſpicere, atque maturè & ſubtiliter conſiderare, & perpendere debemus, §. nos igitur, in authen. de reſtitut. fideicommiſ collat. 9. ibi: Subtiliùs teſtamentum conſiderantes, in verbis ipſius inuenimus. Quem textum ad hoc notat Baldus in cap. 1. §. item, colum. 2. verſ. quia verba, de feu. guard. & alia iura in id ipſum induxerunt, & ita quoque adnotarunt Socin. ſenior. in conſil. 62. Viſ, num. 4. verſ. & in primis, lib. 3. Burgos de Paz in conſil. 29. num. 46. & Burgos de Paz iunior quæſt. 2. ciuilium, num. 14. Ioannes Borta in conſ. 7. num. 10. Andreas Fachineus, in conſil. n. 1. lib. 2. Sylueſter Aldobrandinus in conſil. 30. ex. n. 37. cum ſeq. latiùs Simon de Prætis lib. 2. interpretat. 3. dubitat. 1. ſolutione 3. ex num. 219. vſque ad numerum 239. fol. 251. Anton. de Petra de fideicommiſſis, quæſt. 9. num. 37. & 41. ſic etiam & inueſtituræ feudalis tenor attendi, ſeruaríque debet, etiamſi repugnet feudi naturæ, cap. 1. de natura ſucceſſionis feudi, cap. ſi cui militi, de lege Corrad. c. 1. de duobus fratribus à capitaneo inueſtit. & notarunt Romanus in conſilio 33. columna 1. verſ. inueſtituræ enim, Decius in conſilio 435. In cauſa mihi, num. 4. Iaſon. in conſil. 17. Dubium, columna 1. lib. 3. Siluanus in conſil. 30. Facti, num. 11. lib. 1. Ripa lib. 3. reſponſorum, tit. de reuocand. donat. cap. 18. num. 3. Rolandus in conſilio 60. num. 14. & 15. & in conſil. 67. num. 1. & ſeq. lib. 1. Ioannes Cephalus in conſilio 183. num. 16. lib. 1. Tiraquellus de iure primogenituræ, quæſt. 4. num. 56. Gratus, Æmilianus, Rebuffus, Neuizan. & alij cum quibus Burgos de Paz iunior, dicta quæſt. n. 11. & 12. Similiter verborum emphyteuſis tenor, aut censûs forma conſiderari multùm debet, vt per eundem Burg. de Baz eadem quæſt. 2. num. 15. vbi citat l. primam, & 2. C. de iure emphyteutico, l. ad probationem, C. locati, l. 28. tit. 8. partita 5. l. 68. Tauri, quæ eſt l. prima, tit. 15. lib. 5. nouæ collect. regiæ: vnde & tenor Regiæ conceſſionis, & priuilegij debet attendi, ac conſiderari, cap. porrò, cap. recepimus, de priuilegiis, cap. accepimus, de fide inſtrument. textus etiam in authent. de mandatis principum, §. ſi quis autem, collat. 3. & tenet Caſtrenſis in conſil. 164. num. 2. verſ. Secundò dico, lib. 2. Abbas in conſ. 85. in præſenti, colum. 1. verſ. moueor 1. lib. 1. Barbat. in conſ. 2. Sapienter, col. 3. in medio, lib. 2. Iacob. Æmilianus in conſ. 2. Quoad primum, num. 44. Ac denique verba contractus debemus diligenter perſcrutari, quia ſunt forma, quæ dat eſſe rei, cui neque aliquid addi, nec detrahi poteſt, & ſic à tenore non receditur, vt notat Baldus per illum text. in l. lecta, col. 3. verſ. ex prædictis, ff. ſi certum petatur, idem Bald. in l. quoties, quæ eſt vltima, col. 1. verſ. & ex hoc elicitur de ſuis & legit. hæred. Decius in conſilio 305. num. 1. & in conſil. 328. num. 3. in fine. Craueta in conſilio 105. numero 2. Purpuratus in conſilio 493. ex num. 20. cum ſeq. Iacob. Æmilianus dicto conſil. 4. ex num. 1. l. ſancimus. C. de fideiuſſoribus, ibi: Niſi pacti tenor ad hoc reclamauerit, l. vltima C. communia vtriuſque iudicij, l. vt inter, C. de inutilibus ſtipulat. l. ad probationem, C. de probation. ibi: Tenor ſcriptura deſignat, l. ſi operas, in fin. C. de ſolution. l. vltima, poſt medium, ibi: Ex tenore, C. de pignoribus, l. ſtipulatus es, ibi: Reſpondi ſecundùm ea verba ſtipulationis, ff. de fideiuſſoribus, l. ſi quis ſtipulatus ſit Stichum, aut Pamphilum, ibi: Quarentibus inſpiciendus erit ſermo ſtipulationis, ff. de verborum obligat. quorum iurium meminit Iacob. Æmilian. in dicto conſil. 4. num. 1. Burgos de Paz iunior dicta quæſt. 2. num. 16. latiùs Cardinalis Franciſcus Mantica dè tacitis & ambiguis conuentionibus, lib. 2. tit. 5. ex num. 5. vſque ad num. 11. vbi latè de vi verborum in contractibus. Et num. 7. quòd verba contractus habentur pro textu, cui magis credendum eſt, quàm Gloſſæ, poſt Oldrald. & Bald. ibi relatos; & in omni diſpoſitione, & materia relati ſupra: & num. 6. & referendi infrà: latè Tiraquellus in l. ſi vnquam, in verbo, libertis, num. 6. & multis ſeqq. Sebaſtianus Medices in loco relato ſupra, num. 5. in fine. Quòd ſi in omni materia & diſpoſitione ita eſt, in teſtamentis equidem & vltimis voluntatibus, vbi voluntas prædominatur, à fortiori verba ipſa teſtamenti inſpicere debemus maturè, vt iudicium defuncti ſeruemus ad vnguem: Verba etenim teſtamenti maximum pondus habent ad cognoſcendum voluntatem & intentionem teſtatoris, & quidquid ab eo geſtum, ac deſideratum eſt, vt dicebat Baldus in conſilio 122. in fine, lib. 1. Boërius deciſione 155. num. 22. Tiraquellus dicto verbo libertis, num. 9. & 10. M. Anton. Peregrinus de fideicommiſſis, artic. 11. num. 34. in fine. Ioannes Gutierrez in conſilio 1. num. 9. Pet. Anton. de Petra in prooemio de fideicommiſſis, num. 6. Franciſcus Burſatus in conſil. 381. num. 16. & 17. lib. 4. Cæſar Barzius deciſione Bononiæ 9. num. 1. Andreas Fachineus in conſil. 1. num. 12. lib. 2. ex verbis ſiquidem diſpoſitionis, mentem diſponentis comprehendimus, l. Gallus, §. 1. ff. de liberis & poſthumis, ibi: Quæ ex verbis concipi poteſt, l. cùm virum, ibi: Verbis comprehenſum eſſe, C. de fideicommiſſis, cap. ad audientiam, de decimis, cum aliis adductis per Iaſonem in l. neque, columna finali, C. de teſtamentis. Petrum de Peralta in l. ſi quis in principio teſtamenti, numero 149. & duobus ſeqq. Simonem de Prætis de interpretat. Vltimarum voluntatum, lib. 2. dicta ſolutione 3. ex num. 219. vſque ad num. 232. fol. 251. Fachineum in conſil. 1. ex num. 1. lib. 2. Verba autem cùm deficiunt, mens teſtatoris elici non poteſt, vt per eundem Simonem de Prætis, dicta ſolutione 3. num. 168. fol. 247. M. Antonium Peregrinum in conſil. 38. ex num. 1. cum ſeq. & in conſil. 39. num. 27. lib. 1. Oldradus, Ancharanus, Mantica, & Simon de Prætis, cum quibus Ioannes Vincentius Hondede. in conſil. 69. num. 52. & 55. lib. 2. Et ſic voluntas attenditur teſtatoris, quando illa ex verbis teſtamenti, atque ex diſpoſitis in eo percipitur, aliàs ſecus, Baldus in l. 1. C. de his qui ante apertas tabulas, Decius, Mandellus de Alba, Socinus iunior, Sfortia Oddi, Hieronymus Gabriël, Mantica, Berous, & Simon de Prætis, cum quibus Ioannes Vincentius Honded. dicto conſil. 69. num. 51. lib. 2. & in conſilio 49. num. 58. eodem lib. 2. Hippolyt. Riminald. in conſil. 482. num. 18. & ſeqq. & in conſilio 502. num. 38. lib. 5. Petrus Surdus in conſil. 129. lib. 1. qui cùm arguendo, ſiue pro ratione dubitandi dixiſſet, & fundaſſet num. 1. quòd Notarius ſi quid omiſit in teſtamento ſcribere, & id probatur teſtibus, ſeruabitur teſtamentum ſecundùm dicta teſtium: Et num. 2. quòd ſubſtitutio omiſſa à Notario, poteſt probari teſtibus: Et num. 3. quòd error à Notario commiſſus in ſcribendo teſtamentum, probatur duobus teſtibus: Et num. 4. quòd ſubſtitutio probatur quinque teſtibus, prout hæc omnia Authorum relatione, & arguendo, vt dixi, comprobauit: Statim & ad noſtrum propoſitum reſolutiuè affirmat, ex n. 15. In quæſtione; atque omiſſæ ſubſtitutionis controuerſia ſibi propoſita, de qua confecit illud conſilium, ait conuentos eſſe abſoluendos à petitis, quia actores nihil probarunt, nec de allegata ſubſtitutione ex verbis (quæ totum faciunt) apparet, & cùm in ea, de qua verba non extant, conſiſtat fundamentum totum actorum, erat probanda, quia probare quilibet debet id quod eſt ſuæ intentionis fundamentum, ſiue agat, ſiue excipiat, & ex lectura verborum teſtamenti dignoſcitur, nullam factam fuiſſe ſubſtitutionem. Negatiua namque probatur ex inſpectione verborum ſcripturæ, & qui ſubſtitutionem allegat, quæ in teſtamento non legitur, nec verbis exprimitur, tenetur eam probare; quia ſi facta fuiſſet ſubſtitutio aliqua, credendum eſt, quod Notarius eam ſcripſiſſet, quia præſumitur pro Notario, quòd benè & fideliter exerceat officium ſuum, & quod ipſe ſcripſerit, quidquid à partibus fuit dictum; & ita quod ipſe ſcribit, habetur, ac ſi à teſtatore ipſo dictum fuiſſet. Ac denique, quod vbi de actu ſcriptura facta eſt, eatenus præſumitur dictum, quatenus legitur ſcriptum, & non vltra verba expreſſa, quia error non præſumitur, niſi probetur, prout Surdus metipſe latiùs comprobat ea omnia ex num. 15. vſque ad num. 23. & inde ex defectu verborum, propter quem nec mens, nec voluntas elici valet (vt nunc dicebam) infert idem Surdus ſtatim in hæc verba: Cùm igitur in inſtrumento exhibito nulla extet ſubſtitutio, &c. Et num. 23. cum ſequent. vtiliter, & eruditè explicat, quemadmodum intelligi, atque explicari valeat, quod dictum fuit ſuprà num. 17. & tribus ſeqq. quòd ſubſtitutio omiſſa à Notario, teſtibus probari poſſit. Et num. 30. vſque ad num. 33. quemadmodum procedat, quod dicitur, errorem Notarij in ſcribendo, ſiue ſubſtitutionem ab eo per errorem omiſſam, aut aliud quodcumque non ſcriptum, teſtibus probari poſſe, id quod alio capite infrà, opportuniùs enucleabitur. Et ſecundùm hæc apparet dilucidè, maximum habere pondus verba, imò & cæteris omnibus præualere, ad dignoſcendam teſtatoris voluntatem, & intentionem. Et idcircò à verbis expreſſis (quæ dubitationem omnem ſubmouent, & deciſionem neceſſariam inducunt) à verbis etiam omiſſis, ſiue non expreſſis, quæ mentem diſpontentis non detegunt, ſæpiſſimè arguere, atque fundamentum ſuſcipere Interpretes noſtros mille in locis, vbi & ad multa inferunt, in praxi valdè conducibilia, prout inferebant Aymon Craueta in conſilio 161. ex num. 8. cum ſequentib. Boërius in deciſione 155. ex n. 5. Cephalus in conſilio 114. num. 5. lib. 1. Curtius ſenior in conſ. 29. col. 4. Tiraquellus in l. ſi vnquam, d. verbo libertis, ex num. 3. cum ſeq. Burgos de Paz in conſ. 29. num. 46. & in conſilio 34. Num. 14. Burgos de Baz iunior, qui aggregat multa in propoſito, ciuilium, quæſt. 2. ex num. 3. vſque ad num. 11. Laurentius Syluanus in conſil. 64. num. 14. & ſeq. Iacobus Menochius in conſil. 14. num. 6. lib. 1. & in conſilio. 40. ex num. 2. eodem lib. 1. Quo loci, ac in conſultatione illa, ante omnia præmittit, conceſſionis tenorem & verba eſſe diligenter perpendenda, atque ex ipſis totum fundamentum facit, vt ibi videbitur. M. Anton. Peregrinus, qui etiam hæc exornat, & de vi verborum dicit nonnulla, in conſ. 28. num. 1. & ſequen. & in conſ. 39. num. 27. lib. 2. & in conſ. 29. num. 20. lib. 2. & in conſ. 54. num. 18. eodem lib. 2. & in conſilio 23. num. 1. & 2. & ſeq. Lib. 4. Sfortia Oddi in conſilio 67. num. 41. lib. 1. Hieronymus Gabriel in conſil. 95. num. 14. lib. 1. Sylueſter Aldobrandinus, in conſ. 30. ex num. 35. cum ſeq. Andreas Fachineus in conſilio 1. ex num. 1. cum ſeq. lib. 2. Ioannes Botta in conſil. 7. num. 10. & ſeq. Ioannes Vincentius Hondedeus in conſ. 46. num. 67. & tribus ſeqq. & in conſ. 69. n. 51. & ſeq. lib. 2. vbi commemorat Petri Surdi traditionem illam ſubſtitutionis omiſſæ, de qua ſuprà. Simon de Prætis lib. 2. interpretat. 2. dubitatione 2. ſolutione 3. num 231. fol. 251. Vbi quòd voluntas teſtaroris cognoſcitur ex forma verborum. Et num. 228. quòd inſtrumentum, quod intelligi verbis non poteſt, non valet. Franciſcus Viuius deciſ. 281. & deciſione 284. num. 9. Tiberius Decianus in conſilio 1. num. 176. lib. 1. Hieronymus Magonius deciſione 52. num. 15. vbi inquit poſt Caſtrenſem in l. ſi pluribus, §. ſi eadem, ff. de legatis primò. Et Marzarium in conſilio 7. quòd verbis vſque adeò inhærendum eſt in dubio, ad interpretandam mentem defuncti, quòd vbi mens ipſa incerta ſit, & erroris materiam præbeat, melius eſt, teſtatoris verbis inhærere, & errare, & teſtatori eidem imputare, cur apertiùs non ſit locutus. Sylueſter Aldobrandinus in conſil. 55. num. 42. vbi etiam inhærendum verbis omninò, & quammaximè ipſa conſideranda, quoniam decipi multos contingit, qui non ponderant verba teſtamentorum. Hippolytus Riminaldus in conſil. 458. ex num. 98. lib. 4. & in conſil. 249. Ex num. 58. vſque ad num. 68. lib. 3. vbi dicto num. 58. quòd mens, & voluntas, & finis diſpoſitionis ſumitur ex verbis. Et num. 59. quòd vox eſt nota voluntatis, & paſſionis in animo exiſtentis, prout etiam notauit Menochius in conſil. 1. num. 162. lib. 1. & num. 60. Riminaldus idem dicit, quòd nullum eſt noſtræ mentis maius teſtimonium, quàm qualitas inſpecta verborum. Et num. 61. quòd verba ſunt naturalia inſtrumenta, quibus intentio cordis exprimitur: vnde voluntas hominis conſiſtit in verbis, ſicut facies in ſpeculo, vt ibidem num. 62. per eundem Riminaldum. Nam lingua cordis eſt præco, vt ibidem num. 63. Et vox eſt inſtrumentum voluntatis, & intellectus rationalis, vt ibid. num. 64. Tubáque cordis eſt lingua loquentis, vt num. 65. & 66. & 67. Hinc Adagium, & exempla Socratis, & Diogenis, vt ibi etiam videri poterit, & prædicta omnia latiùs exornantur. Et per eumdem Riminaldum in conſilio 28. num. 31. lib. 1. vbi omnia ſuperiora repetit, & confirmat. Et in conſ. 263. lib. 3. num. 50. & 47. quòd mens ex verbis deprehenditur meliùs quàm ex alio, cùm nemo præſumatur dixiſſe, quod mente prius non congitauerit, l. Labeo, §. Idem Tubero, ff. de ſupellect. legata, l. proſpexit. ff. qui & à quibus. In ore enim & mente præſumitur eſſe vnum & idem, Baldus in conſilo 472. columna 1. volumine 2. Relatus ibidem à Riminaldo num. 48. qui & num. 49. repetit dictum ſuprà, quòd voluntas hominis conſiſtit in verbis, ſicut facies in ſpeculo. Superiora etiam exornat, & de vi verborum multa enuntiat Sebaſtianus Medices de legibus & ſtatutis, 3. Parte, quæſt. 16. ex num. 12. & de caſonis fortuitis, prima parte, quæſt, 1. Franciſcus Viuius deciſione 281. Marcus Anton. Peregrinus dicto conſilio 23. ex num. 1. lib. 4. Simon de Prætis lib. 2. dicta ſolutione 3. ex num. 221. vbi etiam quòd voluntatis noſtræ nullum eſt maius teſtimonium, quàm qualitas inſpecta verborum. Et num. 225. quòd verba ſunt ſicut corpus, mens ſicut anima. Camillus Gallinius de verborum ſignificatione, lib. 1. cap. 4. per totum, Cardinalis Franciſcus Mantica de tacitis & ambiguis conuentionib. lib. 2. tit. 5. num. 10. per totum, vbi repetit etiam nonnulla ex dictis per Hippolytum Riminaldum (ſed ipſum nunquam commemorat) videlicèt, quòd verba diſpoſitionis, ſeu contractus ſunt inſpicienda, quia nemo præſumitur dixiſſe, quod priùs mente non conceperit; nam cor datum eſt homini ad ſignificandum Deo, labia autem ad ſignificandum hominibus: etenim Vox eſt inſtrumentum voluntatis, & intellectus rationalis, vt Baldus ibi relatus notauit: & ideò quod verbum non ſonat, non videtur quiſquam ſentire; quia virtus ſermonis ad illud non porrigitur. Et in ore & mente præſumitur vnum & idem, & verba obtinent principatum ſignificandi, quæcumque animo concipiuntur, & voluntas hominis ex verbis apparet, ſicut facies in ſpeculo; & ideò non eſt recedendum: nam & certitudo verborum declarat certitudinem intellectus, & ideò ad cognoſcendum quid, qualiter, & quantum, quis ex contractu ſit obligatus, verba contractus inſpicere debemus. Et ex verbis colligitur mens contrahentium: Ac denique hæc vera dicitur interpretatio, quæ legi poteſt, ſecundùm Decianum in conſil. 21. num. 6. lib. 2. qui ſuperiora omnia latiùs comprobat in contractibus, & ſic in vltimis voluntatibus fortiori ratione vrgent, in quibus ſpecificè loquuntur relati omnes Authores ſuprà, qui verba teſtamenti maximum habere pondus ad cognoſcendum voluntatem & intentionem teſtatoris, dixerunt expreſſim. Imò & in minimo etiam verbo teſtamenti conſiſtit magnus effectus, vt inquit Caſtrenfis in l. vltima, num. 2. in fine, C. de indicta viduitate tollenda, Currius ſenior in conſilio 45. in principio, Iason in l. ſi ancillas, num. 4. ff. de legatis 1. Cardinalis Franciſcus Mantica de coniecturis vltimar. Voluntatum, lib. 3. tit. 4. num. 1. Andreas Fachineus in conſil. 1. num. 3. lib. 2. Siquidem verba teſtamenti ſunt intrinſeca forma, & eſſentialis diſpoſitionis, l. ſi is qui, aliàs, ſi quis cùm teſtamentum. ff. de teſtamentis. Quem textum ad hoc propoſitum ponderauit Andreas Fachineus, poſt Aretinum, in dicto conſilio primo, num. 4. lib. 2. Et idcircò non vnam tantùm clauſulam teſtamenti, ſed omnes clauſulas, & tenorem integrum teſtamenti, ac verborum eius inſpicere debemus, vbi de interpretanda voluntate teſtatoris agitur, vt poſt Decium, Baldum, Iaſonem, & alios obſeruauit Simon de Prætis de interpretat. vltimarum voluntat. lib. 2. interpretatione 2. Dubitatione prima, ſolutione vltima, num. 214. fol. 250. Alexander Raudenſis deciſione 49. num. 5. Andreas Fachineus in conſ. 1. num. 5. lib. 2. Ex contextu namque verborum ſcripturæ teſtamenti, aptiùs & meliùs colligitur voluntas teſtatoris, l. Mæuia, ff. de manumiſſis teſtamento, l. nummis, ff. de legatis tertià, Mantica de coniecturis vltimarum voluntatum lib. 6. tit. 13. num. 1. Simon de Prætis lib. 2. interpretatione 2. ſolutione 3. num. 7. & 8. folio 239. dicens, quòd tota ſcriptura teſtamenti debet inſpici, & legi, vt in l. inciuile, ff. de legibus, & ibi Baldus, & in conſil. 301. Conſtitutio, colum. penult. Et eam ipſam ſcripturam, in qua erit ambiguum, de quo quæritur, ex omnibus partibus pertentare, vbi idem Prætis ipſe probauit; Peralta quoque in l. 3. §. qui fideicommiſſam, num. 133. idipſum ad ſcripturas Maioratuum, & ad facultates conceſſas, vt primogenia inſtituantur, expendit, dicens, quòd ante omnia in illis ſit inſpiciendus inſtitutionis, aut facultatis tenor. Et refert Mierez de maioratu, in initio ſecundæ partis, num. 2. Molinda de Hiſpanorum primogeniis, lib. 1. cap. 2. num. 27. vbi inquit, quòd tenor diſpoſitionis derogat omni iuri, & Maioratuum obſeruationi, & naturæ; idcircò verba legenda eſſe, nec ab eis recedendum: Burgos de Paz iunior ciuilium quæſt. 2. num. 11. & 51. vbi etiam quòd Maioratus tenor ſemper debet attendi, & conuenit Hippolyt. Riminald. in conſil. 52. num. 2. & 3. lib. 1. vbi quòd verba fideicommiſſi, ſeu diſpoſitionis ſigillatim conſideranda ſunt, & ponderanda, l. huiuſmodi, ff. de verbor. ſignif. qualitas etiam verborum, quibus concepta eſt diſpoſitio, debet inſpici ante omnia, prima, §. ſi is qui nauem, ff. de exercitoria actione, cum adductis per Iacobum Mandellum de Alba in conſil. 60. num. 8. Curtium iuniorem in conſilio 169. num. 3. Alciatum in conſil. 8. num. 6. lib. 1. Tiraquellum in dicta. l. ſi vnquam, verbo, libertis, num. 17. & 18. Inſpici etiam debent verba principalia diſpoſitionis, & ab eis non eſt recedendum, neque conſtituenda eſt vis in vnico verbo incidenter prolato, aut quod poteſt intelligi variis modis, vt poſt alios ſcribit Iacobus Mandellus de Alba in conſil. 51. num. 2. lib. 1. Et cùm in verbis nulla eſt ambiguitas, non eſt facienda voluntatis quæſtio, l. ille, aut ille, §. Cùm in verbis, ff. de legatis tertiò, Iacobus Mandellus de Alba vbi ſuprà, Andreas Fachineus dicto conſil. 1. num. 6. & 16. lib. 2. Hippolytus Riminaldus in conſil. 457. ex num. 98. lib. 4. nam voluntas teſtatoris debet intelligi, vt verba ſonant, Bartolus in l. ſi arrogator, num. 27. ff. de adoptionibus, Corneus in conſilio 44. num. 4. lib. 3. & iuxta ipſa, interpretatio fieri, Lucius Titius, la 1. ff. de hæred. inſtit. l. ſi alij, ff. de vſufructu legato. Fachineus dicto conſil. 1. n. 6. & 7. lib. 2. qui ſubdit num. 8. quòd verba teſtatoris, quando habent propriam ſignificationem, non eſt neceſſaria interpretatio; quia ſic voluiſſe teſtatorem conſtat, poſt Bartol. in l. Centurio, num. 16. ff. de vulg. & pup. Hippol. Riminaldus dicto conſil. 458. ex num. 98. lib. 4. & ideò dicitur perſpicua voluntas teſtatoris, quæ ex verbis colligitur, & ſequenda eſt, l. Lucius Titius, §. Lucius Titius, ff. de legatis ſecundo Fachineus d. conſil. 1. num. 8. lib. 2. qui ſubdit numero 14. poſt alios Authores, voluntatem teſtatoris, quam verba non patiuntur, dici ſuſpectam, & ideò non attendendam, Sylueſter Aldobrandinus in conſilio 30. num. 37. & 38. & 48. vbi quòd interpretatio illa reiicitur, quæ licet intentioni diſponentis deſeruiat, verbis apertè repugnat: Quia tunc dicitur quædam mens imaginaria, quæ non eſt conſiderabilis, Alexander in conſil. 139. col. 3. lib. 6. Craueta in conſil. 161. num. 13. Et de his hactenus, de quibus & cap. ſequenti agendum etiam erit, vt ibidem videbitur.

CAPVT VII.

Ex mente quemadmodum coniectura deduci, atque interpretatio fieri valeat in teſtamentis, & vltimis voluntatibus, vt iuridicè, ac verè procedatur, nec aliquo pacto in interpretatione erretur: Mens etiam teſtatoris, ſiue diſponentis alterius cuiuſlibet, quanta cum diligentia inquiri, atque elici debeat? Vbi de vi, & effectu mentis in materia coniecturali aggregantur nonnulla, & placita illa Doctorum in effectu contraria, & adeò vſitata, vt per manus tradantur quotidie, mentem magis attendi, quàm verba, ſiue verbis præualere mentem in omni materia; è contrario autem, verba potiùs ſpectanda, quàm mentem, quemadmodum conciliari, ac intelligi valeant, vt res ipſa diſtinctiùs explicata remaneat, quàm anteà fuiſſet: Ac denique in eodem articulo, quo inter mentem, & ſcriptum, & vtri potiùs ſtandum, controuerti ſolet, cùm mens, & verba inter ſe non conueniunt, aut cum repugnant, vel res dubia videtur, quæ hactenus ſcripta fuerant variis in locis, diligenti ſtudio, & Authorum omnium lectura enucleantur, vt hîc videbitur.

SVMMARIVM.

- 1 Mens teſtatoris in interpretatione ſui teſtamenti, & contentorum in eo, omni cum diligentia eſt perquirenda. & totum facit, & ipſam pedetentim ſectari debemus, ſicut venator leporem.
- 2 Mens nedum expreſſa ſed etiam coniecturata tantùm, potiùs attendi debet, quàm prolatorum verborum qualitas; & ita præualet.
- 3 Mens teſtatoris, & cuiuſlibet alterius diſponentis, in omni actu & materia magis attenditur, quàm figura verborum. Et ſic in teſtamentis, in contractibus, in legibus, in priuilegiis, in reſcriptis, in iudiciis, ſtatutis, & in dictis teſtium, & in pactis.
- 4 Mens teſtatoris, quare magis attendatur, quàm verba? & de duplici ratione remiſſiuè.
- 5 Intentio non verbis, ſed verba intentioni de ſeruire debent.
- 6 Menti teſtatoris vt deſeruiamus, debemus offendere verba.
- 7 Præponendæ enim ſunt ſententiæ verbis, ſicut anima corpori.
- 8 Quia verba ſe habent vt corpus, & ſuperficies; & mens ſe habet vt ſpiritus & anima.
- 9 Et mens eſt radix verborum, & eius ſubſtantiæ primæ, & cor eſt imperator linguæ, & habet eam, ſicut mancipium ſub iuriſdictione ſua.
- 10 Et ſub iugo mentis verba conſiſtunt, tanquam ſub ſuo proprio originali & digniori.
- 11 Ad intentionem diſponentis ſemper recurrendum eſſe.
- 12 Interpretatio fieri non debet, contra mentem teſtatoris, nec in perniciem voluntatis eius.
- 13 Mens contrahentium debet ſeruari, magis quàm verba, etiam ſecundùm intentionem ſecundariam, & etiam contra naturam actus, & aliis modis, remiſſiuè.
- 14 Verba potiùs ſpectanda, quàm mentem diſponentis, ſæpiſſimè enuntiare Interpretes noſtros variis in locis. Eoſdem etiam adnotare ſæpiſſimè, mentem potiùs attendi, quam verba, prout hîc obſeruatur, & de intellectu vero, & communi conciliatione, latiùs num. ſeq.
- 15 Diſpoſitio teſtatoris, vel alterius cuiuſlibet ſolet interpretari, vel ex verbis, vel ex mente.
- 16 Mens expreſſa, vel tacita.
- 17 Expreſſa cognoſcitur verbis duntaxat.
- 18 Tacita autem mens altero de tribus modis cognoſcitur, prout latiùs hîc explicatur.
- 19 Inter mentem & ſcriptum, cùm vertitur controuerſia, vtri potiùs ſtandum, menti, inquam, an verbis. Et quid, ſi mens & verba inter ſe non conueniunt, aut cùm repugnant, vel res eſt in dubio; an mens præualeat verbis, vel è contra?
- 20 Vbi Simonis de Prætis in eo articulo, ex mente communi reſolutio procedens proponitur primo loco.
- 21 Et Marci Antonij Peregrini in idem, placitum & conſenſus commemoratur.
- 22 Camilli quoque Gallinij reſolutio in ipſomet articulo recenſetur.
- 23 Et Didaci Aluaradi ſententia etiam profertur.
- 24 Rursùs & Petri Antonij de Petra obſeruationes in eodem dubio adducuntur.
- 25 Et Iacobi Menochij diſtinctiones ſuo ordine commemorantur.
- 26 Sylueſtri quoque Aldobrandini reſolutio proponitur.
- 27 Et Ioannis Marci Aquilini in eodem propoſito obſeruationes enuntiantur.
- 28 Ludouici etiam Caſanate conſonæ ſuperioribus annotationes duæ recenſentur.
- 29 Ac denique Franciſci Manticæ circa coniecturas contractuum nouiſſima adnotatio eiſdem Authoribus conueniens refertur.

PRo dilucida huius Capitis explicatione (quæ intricatam non modò materiam, ſed Interpretum noſtrorum contraria omninò placita continet) obſeruandum, atque conſtituendum erit primo loco, circa interpretationem vltimarum voluntatum, non ſolùm verba conſideranda, & ſubtiliter atque accuratè ponderanda, prout capite præcedenti admonui, & probaui, ſed etiam teſtatoris, ſiue diſponentis mentem inſpici debere diligenter & accuratè, quò eiuſdem voluntas dignoſci meliùs, atque ad vnguem obſeruari valeat: ſicuti hoc in placito, vel expreſſim, vel apertè præſentiunt Authores omnes mox referendi, quatenus obſeruant, non ſolùm expreſſam voluntatem, ſed etiam tacitam & coniecturatam, & mentem teſtatoris præſumptam obſeruandam fore, & coniecturas eiuſdem diſcutiendas maturè; & in terminis poſt Baldum, & alios adnotauit Rolandus Valle in conſilio 20. num. 5. & 6. lib. 4. vbi inquit, quòd mens teſtatoris in interpretatione ſui teſtamenti, & contentorum in eo, omni cum diligentia eſt perquirenda, & quòd totum facit, & ipſam pedetentim ſectari debemus, ſicut venator leporem: Ipſe Rolandus in conſilio 70. ex num. 52. & num. 59. lib. 3. Anguiſſ. in conſil. 73. n. 13. lib. 6. Franciſcus Viuius deciſione 281. lib. 2. Pet Anton. de Petra de fideicommiſſis, quæſt. 9. ex num. 5. cum ſeq. maximè n. 11. & num. 16. Simon de Prætis in duobus locis referendis ſtatim num. ſequen. Cardinalis Franciſcus Mantica de coniecturis vltim. volunt. lib. 3. titulo 3. num. 9. & lib. 8. titulo 18. num. 10. Camillus Gallinius de verbor. ſignificat. lib. 1. cap. 21. ex num. 4. & ſeq. Angelus Matheacius de legat. & fideicommiſſis, lib. 2. cap. 11. num. 7. & cap. 25. num. 16. Cardinalis Dominicus Tuſcus practicar. concluſionem iuris, tom. 5. littera M. concluſione 199. fol. 684. & tom. 4. littera 1. concluſione 330. fol. 669. Ludouicus Molina de Hiſpanorum primogeniis, lib. 2. cap. 4. num. 19. vbi dicit, poſt alios, quòd mens nedum expreſſa, ſed etiam coniecturata tantùm, potiùs attendi debet, quàm prolatorum verborum qualitas; & ita præualet, l. quoniam indignum, C. de teſtamentis, l. ex facto, §. rerum, ff. de hæred. inſtituend. l. 3. C. de liberis præteritis, vbi Alex. & Iaſon multa deducunt, latè Paul. Pariſius in conſil. 79. lib. 2. Marcabrunus in conſil. 4. numero 9. & in conſil. 10. num. 35. & 36. vb quòd mens in vltimis voluntatibus prædominatur, & potiùs inſpicitur, quàm figura, & ſignificatio verborum. Mantica in duobus locis ſuprà relatis. Cæſar. Barzius deciſione Bononiæ 6. num. 11. & 17. Sylueſter Aldobrandinus in conſil. 30. num. 3. Marc. Anton. Peregrinus in conſ. 41. num. 1. lib. 1. Hippolyt. Riminaldus in conſil. 21. num. 23. & ſeq. & num. 62. lib. 1. & in conſilio 624. num. 29. & ſeq. lib. 6. Fabius Turretus in conſil. 8. num. 94. & in conſil. 81. num. 62. Hieronymus Gabriël in conſil. 114. ex num. 5. lib. 1. Petr. Anton. de Petr, qui pluribus authoritatibus confirmat, quòd mens potiùs attendi debet, quàm verba in vltimarum voluntatum tractatu & materia, & quòd mens ſola regit, & gubernat diſpoſitiones, & pares eſſe vires contemplationis, ſiue coniecturationis, & diſpoſitionis, in tractatu, de fideicommiſſis, dicta quæſtione 9. num. 6. & ſeq. vſque ad num. 11. & num. 16. & 17. & num. 24. & 26. & 27. Iacobus Menochius in conſil. 30. num. 26. lib. 1. Achilles Pedrocha in conſilio 16. num. 47. & ſeq. Sebaſtianus Medices, qui de vi & effectu mentis congerit nonnulla in commentariis de legibus & ſtatutis, 3. parte, quæſt. 16. ex n. 9. & de caſibus fortuitis, prima parte, quæſt. 1. Michaël Graſſus §. fideicommiſſum, quæſt. 4. num. 5. Petrus Surdus in conſil. 10. num. 34. lib. 1. Mieres, qui etiam mentis virtutem & vim exornat nonnullis de maioratu, in initio ſecundæ partis, num. 7. per totum. Simon de Prætis de interpretatione vltimarum voluntatum, lib. 2. interpretatione 3. dubit. 1. ſolunt. 3. n. 167. & 168. fol. 247. & eodem libro, interpretatione 3. ſolutione 1. ex num. 3. vſque ad num. 10. fol. 264. qui poſt alios multos iuris Interpretes, & Tiraquellum (qui etiam de vi mentis cumulat quamplurima) ex communi placito notauit, quòd mens teſtatoris, & cuiuſlibet alterius diſponentis, in omni actu & materia magis attenditur, quàm figura verborum; & ſic in teſtamentis, in contractibus, in legibus, in priuilegiis, in reſcriptis, in iudiciis, in ſtatutis, & in dictis teſtium, & in pactis & in quibuſlibet aliis, vt ibi probauit: Et num. 7. eodem folio 264. quòd hoc eſt præcipuum & magis proprium in vltimis voluntatibus, in quibus inſpici, atque adeò obſeruari magis debent mens, quàm verba, & menti præ cæteris ſtatur. Et citat Alexandrum, Curtium ſeniorem, Barbat. Pariſium, Bolognetum, Tiraquellum, Corneum, & Zanchum (qui etiam de vi mentis aliqua adnotauit.) Inquirit etiam Prætis, quare hoc ita ſit in vltimis voluntatibus, ſcilicet, quòd mens præualeat, & verbis præferatur, & maximè in fideicommiſſis. Et num. 8. & 9. dicti lib. 2. folio eodem 264. duplicem aſſignat rationem, vt ibi videri poterit: ſuperiora etiam exornat quamplurimis Camillus Gallinius de verborum ſignificatione, lib. cap. 21. per totum, & num. 5. mentem prædominari verbis, latè & appoſitè probat, & iura citat quamplurima, & commendat text. in cap. Marcion, & Baſilides, 1. quæſt. 1. & num. 9. mentem præferri verbis: & num. 10. mentem tacitam, æquè ac expreſſam ſeruari: & num. 11. mentem teſtatoris magis attendi, quàm vnitatem ſermonis: & num. 8. in contractibus mentem prædominari verbis. Id quod Cardinalis Franciſcus Mantica referendus ſtatim latiùs confirmat: & num. 16. generale eſſe in quacumque diſpoſitione, vt verba ancillentur menti, poſt Alciatum, Tiraquellum, & Cagnolum ibi relatos, etiamſi ſequatur annullatio actus, vt ibidem probat num. 17. & num. 18. mentem eſſe verborum radicem, & eius ſubſtantiam primam: & num. 19. linguam cedere cordi, ac ſub iugo mentis verba conſiſtere: & n. 20. Ciceronis verba expendit ad oſtendendum, verba debere ſenſui cedere: & hactenus Camillus Gallinius, qui ſuperiora omnia ex aliis Authoribus deduxit, & comprobauit, ac maximè ex Tiraquello in l. ſi vnquam, verbo, libertis ex num. 5. cum ſeq. Zancho in l. hæredes mei, §. cùm ita, ex num. 133. vſque ad num. 140. ex Rolando etiam dicto conſil. 70. ex num. 38. & num. 52. vſque ad num. 61. lib. 3. vbi inquit num. 52. quòd mens præſumpta teſtatoris magis attendi debet, quàm propria ſignificatio verborum; intentio enim non verbis, ſed verba intentioni deſeruire debent, cap. humanæ aures, 32. quæſt. 5. cap. in his, de verborum ſignificatione. Et menti teſtatoris vt deſeruiamus, debemus offendere verba, vt ibidem probat num. 53. & 54. Præponendæ enim ſunt ſententiæ verbis, ſicut anima corpori cap. ſedulò, 38. diſtinctione, quia verba ſe habent vt corpus, & ſuperſicies. Et mens ſe habet vt ſpiritus, & anima, vt ibid. Probat Rolandus num. 55. & 56. Et mens eſt radix verborum, & eius ſubſtantiæ primæ, & cor eſt imperator lingæ, & habet eam ſicut mancipium ſub iuriſdidictione ſua, Baldus in cap. Mandatum, de reſcriptis, quam refert Curtius iunior in conſil. 21. num. 12. Rolandus dicto conſil. 70. num. 60. lib. 3. Eadem etiam omnia repetit Tiberius Decianus in conſilio 7. ex numero 3. cum ſeq. lib. 1. & in conſilio 7. 44. num. 1. cum ſeq. lib. 3. & in conſil. 34. ex num. 20. vſque ad numerum 30. eod. lib. 3. Cardinalis Dominicus Tuſcus practicarum concluſionum iuris, lib. 5. littera M. concluſione 199. folio 684. & tom. 4. littera. 1. concluſ. 330. folio 669. & vltra relatos ab eo eleganter, vt adſoler, Hippolytus Riminaldus in conſil. 21. num. 23. & ſeq. lib. 1. vbi inquit poſt alios Authores, quòd mens teſtatoris magis attenditur, quàm verba, & quòd non eſt curandum de qualitate verborum, modò conſtet de mente teſtatoris, nec intentio verbis ſed intentioni verba debent famulari, quia mens eſt radix verborum eius & eius ſubſtantia prima, & cor eſt imperator linguæ, & habet eam ſicut mancipium ſub iuriſdictione ſua; & ſub iugo mentis verba conſiſtunt, tanquam ſub ſuo proprio originali, & digniori. Et repetit Hippolyt. Riminaldus in conſilio 52. num. 68. eodem lib. 1. & in conſil. 624. num. 29. 30. & 31. lib. 6. qui inde infert, ſemper recurrendum eſſe ad intentionem diſponentis, & pulchram rationem adducit: Et in conſil. 382. ex num. 96. vſque ad num. 104. lib. 4. & in conſil. 394. ex num. 54. eod. lib. 4. ipſe quoque Riminaldus in conſil. 684. ex num. 13. cum. ſeq. lib. 6. latiùs in conſil. 544. ex num. 41. vſque ad num. 60. lib. 5. vbi eadem & alia tranſcribit. Et num. 52. inquit, quòd interpretatio fieri non debet contra mentem teſtatoris, nec in perniciem voluntatis defuncti. Et num. 58. quòd mens præponi debet, licèt ſit contra verba teſtatoris: Nouiſſimè quoque in contractibus ea ipſa annotauit & comprobauit Cardinalis Franciſcus Mantica de tacitis & ambiguis conuent. lib. 2. tit. 3. num. 2. & ſeq. vſque ad num. 14. vbi quòd mens contrahentium debet ſeruari magis, quàm, verba, etiam ſecundùm intentionem ſecundariam, & etiam contra naturam actus, & etiam aliis modis, latè probauit. Et vltra eum Tiberius Decianus in conſ. 7. num. 5. lib. 1. vbi inquit quòd ſicut mens & voluntas teſtatoris in dependentibus ex ſuo teſtamento præualet verbis, ita & mens paciſcentium, & contrahentium. Ioannes Vincentius Hondedeus in conſil. 21. num. 87. lib. 1. Camillus Gallinius, & Simon de Prætis, quos ſuprà commemoraui. Et hactenus de prima obſeruatione, pro vi effectu, & virtute mentis diſponentis.

Secundò deinde & principaliter obſeruandum, atque conſtituendum eſt, ex dictis hactenus ab initio huius cap. ex his etiam quæ cap. ſuperiori remanent ſcripta, euidenter apparere, quam variè & diuerſimodè Interpretes noſtri mille in locis, ac maximè in caſibus occurrentibus, & in conſiliis, ac deciſionibus arguendo, non modò pro diuerſitate eorum, quæ occurrunt, ſed etiam reſoluendo, & decidendo ſe habuerint. Nam vt eiſdem locis vidiſti, iidem Interpretes aliquando aſſerunt, verba potiùs ſpectanda, quàm mentem diſponentis, potiuſque expreſſis, & ſic verbis quam tacitis, & ſic menti, ſtandum: Aliquando verò, quòd mens teſtatoris potiùs inſpici, & ſeruari debeat, quàm verba; & ſic quòd menti ſtandum omninò ſit, etiam contra propriam verborum ſignificationem, affirmant ſecurè, prout primum & iure, & authoritate probaui eodem cap. præcedenti. Secundum verò ex dictis ab initio huius cap. apparet manifeſtè: quocirca nec placita illa communia dicto cap. præcedenti adducta, quæ ad vim verborum ſpectant, nec hoc ipſo capite commemorata (quæ ad mentem attinent) abſolutè ita, aut indiſtinctè accipi, aut procedere poſſunt, ſed diſtinctione, & reſolutione explicari, atque conciliari debebunt. Et ideò animaduertendum erit omninò, quòd diſpoſitio teſtatoris, vel alterius cuiuſlibet ſolet interpretari, vel ex verbis, vel ex mente, l. ſcire leges, ff. de legibus, l. Labeo, ad finem, ff. de ſupellect. legata, & l. nominis & rei, §. verbum, de verborum ſignificat. Verùm quod de mente dicitur, non de quauis intelligi debet, ſed ita diſtinguendum, quòd vna ſit mens expreſſa, altera tacita: expreſſa cognoſcitur ex verbis dumtaxat, vt ſcribit Decius in l. non vult, num. 6. ff. de regulis iuris, quando ſcilicet eſt certum, verba illa cum mente conuenire. Et hoc in caſu ſatis vtrumque obſeruatur, nempe mens, & verba, ſicuti affirmant omnes ferè Interpretes, qui quæſtione ſequenti commemorabuntur, & in terminis tradit poteſt alios Authores Iacob. Menochius in conſilio 110. num. 39. & 40. lib. 2. Tacita autem men altero de tribus modis cognoſcitur: Primò, quando tacitum venit in conſequentiam expreſſi, iuxta leg. 2. ff. de iuriſdict. omnium iud. & hoc tacitum habetur pro expreſſo, cùm idem operetur, l. illud, ff. de acquirend. hæred. latiùs Menochius vbi ſuprà, num. 41. Secundo mod mens tacita cognoſcitur, quando tacitum ex natura actus pro expreſſo eſt, iuxta l. interdum, ff. de verb. oblig. & iſtud tacitum ſimiliter idem operatur, quod expreſſum, l. cùm quid, ff. ſi certum petatur. Et latiùs per eundem Menochium in ipſomet loco, num. 42. Tertio modo cognoſcitur mens tacita ex coniecturis, & præſumptionibus, l. ſi ſeruus plurium, §. vltimo, ff. de legatis 1. quoties, ff. de reb. dubiis: & tunc quidem in eadem contrarietate verſantur paſſim iidemmet Interpretes, vtpote cùm mentem, etiam præſumptam & coniecturatam, non tantùm expreſſam ſeruari debere, etiam contra propriam verborum ſignificationem, dixerint perſæpè, ac expreſſim tenuerint omnes ferè Authores ab initio huius cap. relati. E contrario tamen, quod etſi de mente coniecturata & præſumpta apparuerit, attamen nihil illa operetur, vt recedi poſſit à proprietate verborum, quæ contrarium ſignificare videantur; & iura expreſſa indicant, & authoritates permultæ euidenter probant, quæ alio capit. infrà recenſebuntur. Et interminis noſtris annotauit Menochius dicto conſilio 110. num. 32. ad finem, libro 2.

Quamobrem, & pro huiuſce contrarietatis, ſiue altercationis explanatione abſoluta, opportunè in memoriam reuocabitur dubium illud, quo inter mentem & ſcriptum controuerti ſolet, vtri potiùs ſtandum, menti, inquam, an verbis. Et quid ſi mens & verba inter ſe non conueniunt, aut cùm repugnant, vel res in dubio, an mens præualeat verbis, vel è contra? Et quidem Simon de Prætis de interpretatione vltimarum voluntatum, lib. 2. interpretatione 4. dubitatione 2. ſolutione 1. folio 256. & 257. ex num. 6. vſque ad num. 19. articuli propoſiti explicationem ſuſcipiens, in primis conſtituit, quòd mens potior eſt, & præualet proprio ſignificato, & cortici verborum, & contra eorum proprietatem obſeruatur, l. quiſquis mihi, ff. de verbor. ſignificatione, l. Labeo, ff. de ſupell. legata, cum multis Authoribus ibi relatis, dummodò per hoc non egrediamur verborum etiam improprium ſignificatum, quoniam vbi mens omninò extranea eſt à verbis, & eis nullo pacto poteſt adaptari, pro nihilo habenda eſt: Gloſſa verbo, imperfecta, in l. cum pater, §. cum imperfecta. ff. de legatis ſecundò, Alexander, Iaſon, Ruinus, Ancharanus, Caſtrenſis, & alij ibi relati: deinde in ſumma concludit Prætis ipſe, quòd mens & verba vbi omninò diſcordent, quia propriè, vel impropriè, largè, vel ſtrictè non poſſunt conuenire, & prolata ſint verba ab homine, netrum ſeruatur, l. ſi quis in fundi vocabulo, ff. de legatis 1. quia quod dixit, noluit; quod voluit, non dixit, l. 3. ff. de rebus dubiis, l. Labeo, ff. de ſupellect. legata: è conuerſo verò, vbi mens & verba omninò concordant, ſeruatur vtrumque, l. ab omnibus, ff. de legatis primò: vbi autem mens ſit diuerſa in verbis prolatis ab homine, in plus, vel minus mens ſeruatur, ex iuribus, & authoritatibus ibi relatis. Quòd ſi diuerſa ſit à verbis in totum, diſpoſitum in verbis, non valet, l. ſi quis cùm ignoraret, ff. de teſtamentaria tutela. verbis etiam ſtatur, & non menti, vbi tacitæ intentioni propriè, vel impropriè verba ipſa conuenire non poſſunt: ac denique eodem in loco, num. 17. mens & verba qualiter repugnare inuicem, aut non conuenire dicantur, oſtendit. Et hactenus in præfato dubio, in quo, vt vides, diſtinctiùs ſe poſſet habere, quamuis in effectu communioribus Interpretum ſententiis acceſſiſſe videatur.

Marcus verò Anton. Peregrinus in tractatu, & commentariis, de fideicommiſſis, artic. 11. num. 34. in ipſomet dubio, vtrùm ſcilicet ſcripto, an præſumpto ſtandum ſit, refert textum in l. Labeo, ff. de ſupell. legata, vbi iureconſultus idem diſputat, an ſcilicet ſcripto ſtandum ſit, aut præſumptæ teſtatoris voluntati, & refert, Tuberonem exiſtimaſſe pro voluntate præſumpta, quæ etiam per verba non ſit importata: Seruium autem reſpondiſſe pro ſcriptura, & rationes vtrimque deducit: denique diffiniuit iuxta Seruij ſenſum, ratione illa, quia dici non poteſt, quem velle illud, quod voce non manifeſtauit, ideoque nemo præſumitur dixiſſe, quod priùs in mente non agitauerit, vti inquit ille textus ſolemnis, ex quo iuncto alio textu, in l. quiſquis, ff. de verborum ſignificatione, declaratur, quando ſcripto, & quando præſumpto ſtandum ſit; nam ex Iuriſconſultorum diffinitionibus, tune mens ſeruatur, cùm verba ſecundùm corum ſignificationem, etiam impropriam conuenire poſſunt, & non aliter. Quod etiam probat text. in l. ab omnibus, ff. de legatis primò, (quam etiam Prætis adduxit, vt vidiſti) ibi: Cùm & ſignificatio verborum huic non repugnet ſententiæ, & voluntas teſtatoris congruat; optimus etiam text. in l. qui filium, §. Sabinus, ff. ad Trebel. ibi: Motus æquitate rei, & verbis teſtamenti. Ex quibus apparet, quòd rei æquitas ſola non ſufficeret, niſi verba teſtamenti trahi poſſent caſum ſubiectum: & ſic præfatus Author mentem per verba non importata, ſaltem ſecundùm eorum ſignificationem impropriam, in conſideratione non habet, prout etiam non habuit numeris præcedentibus eiuſdem articuli 11. maximè num. 3. 4. & 5. & ita conuenit Simoni de Prætis reſolutioni propoſitæ, quamuis Prætis ipſe plures caſus conſtituere intenderit.

Conuenit quoque Camillus Gallinius de verborum ſignificatione, lib. 1. cap. 22. in cuius capitis argumento ita ſcribit: Tacita voluntas defuncti, vt producat effectum, an requirat ſaltem concurſum impropriæ ſignificationis verborum: & ſtatim in contextu num. 1. inquit, quòd omnia ab eo dicta: cap. præcedenti, quòd mens debeat ſeruari, & verbis præualeat, intellexere Doctores omnes vera eſſe, vbi mens, voluntas, ſeu ſententia diſponentis ex impropria ſaltem verborum ſignificatione percipitur, ſecus vbi neque propria, neque impropria ſignificatio ſuffragaretur quia tunc verbis ſtandum eſſet, neque mens primas teneret, & refert Bartol. Bald. Alex. Imolam, Salicet. Iaſon. & alios ita tenentes; ac denique Hieronymi Tornielli opinionem recenſet & commendat, ipsámque explicat, & conciliat: cui etiam & communi Doctorum reſolutioni conuenit apertè Didac. Rodrig. ab Aluarado de coniecturata mente defuncti, lib. 1. cap. 2. numero 11. fol. 4. colum. 3. & 4. nam cùm anteà dixiſſet, quòd ad hoc vt probatio contrariæ voluntatis teſtatoris admittatur, neceſſe eſt, quòd ex verbis diſponentis, vel ſaltem ex eorum conſequentia, aut ſequela alterius expreſſæ diſpoſitionis, diſponentis contraria mens euidenter deprehendatur, aut aliis legitimis & infallibilibus ſignis: concludit iu hunc modum: Si ergo teſtator aliquod verbum expreſſerit, ex quo largè, ſeu etiam impropriè eius voluntas comprehendi poſſit, mens eius deducenda eſt, etiamſi ad aliam diſpoſitionem non tranſterit. Et citat Baldum, Socinum, Castrenſem, Decium, Fortunium, & Ludouicum Molinam ita tenentes.

Nec diſſentit Pet. Anton. de Petra (latiùs tamen articulum proſequitur) in commentariis, de fideicommiſſis, quæst. 9. ex num. 29. vſque ad num. 42. quo loci ante omnia probauit, verba diſpoſitionis ante omnia attendenda, & inſpiciendum, an menti deſeruiant, Vel non, & quòd de mente non fit curandum, niſi verba poſſint applicari propriè, vel impropriè. Et ſic quando ſaltem ſecundùm impropriam ſignificationem eorum verba menti defruiunt; idipſum probauit Petra, quod ex communi Interpretum ſententia, relati nunc Authores obſeruarunt, & multorum allegatione comprobat. Demùm num. 43. inquit, pro concordia iſtius controuerſiæ. an ſcilicet inſpicienda ſit mens, ita vt verbis præualeat, ſiue id quod actum eſt, non verò ſcriptum. diſtinguendos eſſe plures caſus, quorum primus traditur num. 44. quando ſcilicet mens teſtatoris eſt præter ſenſum, & vim verborum propriam, vel impropriam: Et iſto caſu inquit procedere textum in l. cùm virum, C. de fideicommiſſis. Nam ſi tunc probetur, mentem teſtatoris talem fuiſſe, prout prætenditur, vtique audiendus eſt volens comprobare, vt dicit ibi text. & hoc caſu mens potiùs, quàm verba eſt ſpectanda, aliàs non probata mente & voluntate diſponentis per verba, quæ ſaltem improptiè poſſit impropriari, non erit à verbis recedendum: Et dicit ita ſignanter declaraſſe Alex. in conſilio 179. ſub num. 13. volum. 5. & in conſ. 91. numero 1. volumine 1. dum concludit, quòd mens prædominatur, quidquid omiſſum eſt in expreſſione verborum: Rubeum etiam notanter in l. Gallus, §. quidam rectè, num. 27. ante finem. Secundus caſus eſt (vt Petra ipſe num. 45. enuntiat) vbi mens & voluntas teſtatoris eſt contra verborum proprietatem; impropriè tamen ei poſſunt conuenire: & iſto caſu idem reſoluit, quod in præcedenti, vel etiam impropriiſſimè, vt reſpondit Alciatus in conſil. 532. num. 9. & ſeq. prout etiam quando verba habent plures ſenſus; nam conſtito de voluntate, accipitur illa ſignificatio, quæ magis conuenit voluntati: imò, & fortiùs Petra ipſe exiſtimat, quòd etiamſi verba diſpoſitionis in caſu expreſſo non conueniant propriè, ac impropriè, aut etiam impropriiſſimè ad caſum, qui poſteà contigit, imò illi contraria ſint; nihilominùs adhuc ex veriſimili mente & voluntate diſponentis porrigi debeant ad eum caſum, vt illum etiam comprehendant, vt latiùs oſtendit ibidem, & verè temperari debet, ex receptis & communibus Doctorum placitis in hoc vltimo; apparet namque contrarium receptum communiter: Et ita contrarium tenuit expreſſim (ſed vnus alterius mentionem non facit) M. Anton. Peregrinus de fideicommiſſis, dicto articulo 11. num. 47. & 48. poſt alios Authores, quos citat, & ad ea iura reſponſu præber, quibus Petra dicto num. 46. principaliter excitatur. Tertius & Vltimus caſus traditur per Petram eumdem dicta quæstione 9. numero 53. & 54. quando ſcilicet verba, nec propriè, nec impropriè conuenire poſſunt teſtatoris voluntati, imò ab ea diſcrepant, & reiectâ ſententiâ Ripæ, quòd licèt verba repugnent, tamen menti eſt ſeruiendum, de qua conſtat, dicit inſpicienda eſſe verba expreſſa, & reiiciendam opinionem eorum, qui tenent, voluntatem magis attendendam, quàm ſenſum & vim verborum; quoniam vbi verba ſunt clara, & nulla eſt dubitatio in eis, non eſt recurrendam ad coniecturas, ſed voluntas teſtatoris expreſſa in verbis, pro lege eſt habenda, & citat plures Authores ſio tenentes, ac in effectu & communem reſolutionem probat, traditam à ſuperioribus; & quod ſuprà contra Communem tentata, improbat apertè.

Rurſus & Iacobus Menochius lib. 1. præſumptione 26. per totam & in conſil. 97. num. 46. lib. 1. ſuperioribus accedit expreſſim, & diſtinctiùs procedit, cùm per caſus diſtinctos, vt adſolet, quæſtionem ex propoſito abſoluta, ac in effectu Socini traditionem in l. in ambiguo, colum. vlti. ff. de reb. dubiis, ſequatur. Ex eodem autem Authore. primus caſus in præfato articulo eſt, quando verba ita ſe habent, vt nec ex propria nec ex impropria ſignificatione adaptari poſſint coniecturatæ menti diſponentis, & hoc ſanè caſu verba ipſa omnino attenduntur, & ita loquitur tex. in l. non aliter, ff. de legat. 3. de qua latè cap. ſeq. & procedunt authoritates illæ Doctorum per Menochium congeſtæ, dicta præſumptione 26. num. 3. & 4. & 5. quæ euincunt vnanimiter, mentem teſtatoris attendi, ſi verba ſaltem ſecundùm impropriam ſignificationem ei conuenire poſſunt; aliàs non attendi: prout etiam probat ipſe Menochius d. conſ. 97. ex num. 40. vſque ad 46. lib. 1.

Secundus caſus eſt, quando verba ex impropria ſaltem ſignificatione adaptari poſſunt ad coniecturatam mentem teſtatoris: & hoc caſu præſumpta hæc voluntas præuaualet ipſi proprietati ſermonis, prout ipſe concludit eadem præſumptione 26. num. 6. & tribus ſeqq. qui id concludit, ſiue intelligit, quando impropriando verba, illi voluntati poſſunt adaptari.

Tertius eſt caſus, quando ex aliquibus coniecturis non conſtat de mente mente & voluntate diſponentis, & verba ipſa habent ſignificationes proprias & improprias; hoc ſanè caſu nulla eſt diſputatio de mente ipſa, ex quo de ea non apparet. ex aliquibus coniecturis & præſumptionibus, & proptereà ad ſolam verborum ſignificationem recurrimus, vt ibidem probat Menochius num. 10. & quidem caſus iſte notandus eſt; præſtat namque maiorem declarationem ad communem prædictam reſolutionem, nec ab omnibus Authoribus ita ſpecificè & diſtinctè conſideratur.

Quartus eſt caſus, quando verba adeò ſunt ambigua & obſcura, vt nullus inde certus ſenſus colligi poſſit & ex coniecturis aliis colligitur diſponentis mens & voluntas: & hoc caſu, reiectis verbis, attendimus eam coniecturatam voluntatem, intelligendo tamen, prout latiùs explicat ipſe Menochius d. præſumpt. 26. num. 11. &12.

Quintus caſus eſt, quando de mente & voluntate nullo modo conſtare poteſt, nec ex verbis, nec ex coniecturis: & hoc caſu habetur hæc voluntas, vt in mente retenta, & ideò nihil operatur, l. quidam cùm filium, ff. de hæred. inſtit. & latiùs explanauit Menochius eodem in loco, num. 13. & quatuor ſeqq. & num. 17. concludit, Sextum & Vltimum caſum eſſe, quando voluntas diſponentis fuit quidem expreſſa, ſed verbis adeò dubiis, & obſcuris, vt intelligi nequeat, quid diſponere voluerit: & in hoc caſu recurrendum eſt ad interpretationem Iudicis, vt tradit poſt Socinum ibi relatum, & ſubdit, quòd Iudex declarauit ex illis coniecturis, quæ colliguntur ex l. ſi ſeruus plurium, §. vltimo, ff. de legatis primo. Addiderim ego, de his, & aliis coniecturis omnibus, ex quibus Iudex inſtrui debet, & poteſt, plena manu agendum cap. ſeq. Deinde circa probationem hanc, aut mentis, & voluntatis inſtructionem, contra ſermonis & verborum proprietatem, omninò conſideranda, atque maturè perpendenda ea, quæ eiſdem cap. ſeqq. adnotabuntur. Notandum etiam, Petri Peraltæ locum, ſuperioribus conuenientem omninò, in l. ſi quis in principio teſtamenti, n. 146. verſ. Primus eſt, & num. 147. fol. mihi. 459. ibi namque dicit expreſſim, quòd ſufficit conſtare de mente, ſiue de voluntate coniecturata ex larga verborum ſignificatione; aliàs autem quòd ſi neque propriè, neque impropriè conſtare poſſet de mente, aut voluntate teſtatoris, ſtaretur proprietati verborum expreſſorum, & eorum vero ac proprio ſignificato, vt iacent & voluntatis inueſtigatio eſſet ſuperuacanea, vtpote chimærica, & phantaſtica.

Et eidem Authori conuenit Sylueſter Aldobrandin. in conſilio 30. num 37. & 38. & 39. & 40. & 41. vbi poſt Bald. Alex. & Crauetam inquit, quód voluntas teſtatoris non attenditur, quando verba expreſsè repugnant; quia tunc dicitur quædam mens imaginaria, quæ non eſt conſiderabilis. Et quando mens eſt expreſſè contra verba, menti præferuntur verba, quia non poſſumus recedere à verborum proprietate, niſi in contrarium manifeſtiſſimus ſenſus ſit; & mens teſtatoris quando eſt præſumenda, ita colligenda eſt, vt nihil ſupplendum ſit alias ſi quid eſt ſupplendum, reiicitur mens, & attenduntur verba, l. finali, ff. de manumiſſis teſtamento: quam ad hoc ponderat cum aliis Authoribus, & latiùs ſuperiora confirmat Aldobrandinus vbi ſuprà.

Prætereà nec diſſentit in aliquibus Ioannes Marcus Aquilinus in l. Gallus, §. & quid ſi tantùm, in verſ. ſeà ex ſententia legis Velleiæ, num. 52. & quatuor ſeqq. in aliis, verò tenenda erit reſolutio ſuprà tradita; & tunc-dumtaxat attenditur ſcriptura, & non id quod actum eſt, quando de illo alià legitimè non conſtiterit, ſecus ſi conſtet legitimè, vt voluerunt Pet. Cinus, Roget. Din. Bartol. Albericus, Iaſon, Pariſius, Cagnolus, Fortunius, & Socinus iunior, quos ipſe refert, & iniuſtè refutat num. 55. prout iniuſte refutare, apparet ex his, quæ ex Menochio, & aliis ſuprà commemorauimus; ex eodem quoque Menochio dicto conſil. 97. num. 46. lib. 1. vbi refert, egregiè ſcripſiſſe Stephanum de Federicis, quòd mens, & verba ſe habent inuicem tribus modis: aliquando inter ſe conueniunt, & tunc ſine dubio vtrumque obſeruandum eſt: aliquando inuicem repugnant, & tunc neutrum obseruandum eſt: aliquando, & tertò non repugnant, ſed ſe excedunt, quia - aut plus aut minus ſcriptum -eſt. quàm diſponens voluerit; & tunc ſi claris argumentis conſtare poteſt de mente, mens ipſa attenditur, reiectis verbis: Iuxta ſuperiora ergo temperanda, atque intelligenda eſt diſtinctio illa Ioannis Marci, Aquilini dicto num. 42. vbi contendit, quòd in his, quæ pro ſui eſſentia requirunt verba (cuiusmodi ſunt ſtipulatio, & legata, quæ ſine verbis concipi non poſſunt) in his, inquam, quòd vtrumque attendi debeat, ſcilicet, mens, & verba. non mens ſola, nec ſola verba; nam etſi prior, atque potior eſt, quàm vox, mens dicentis, tamen nemo ſine voce dixiſſe exiſtimatur, ex textu, cuius verba refert in l. Labeo, ff. de ſupellect. leg. & concludit, in huiuſmodi, quæ verba. requirunt, verba ſola attendi debere, non mentem, licèt de ea conſtet; in his verò quæ pro ſui eſſentia verba non requirunt, cuiuſmodi ſunt fideicommiſſa, mens potiùs, quàm verba debet attendi, vt ibidem probat.

Deinde Ludouici Caſanate annotationes duæ in hoc eod. art. an mens præualeat. verbis, vel è contra in conſil. 1. num. 28. & num. 283. & conſil. 4. num. 32. & conſil. 17. num. 19. & conſil. 20. num. 7. conueniunt omninò ſuperioribus reſolutionibus; inquit namque poſt Bartol. Bald. Paul. Crauetam, Tiraquel. Decianum, Ruinum, Alex. Gratum, Aluaradum, Berretam, Rogerium, Zanchum, Manticam, Nattam, Purpuratum, & alios, quòd ſcilicet mens admittatur, & verbis præualeat, quando verba omninò non deficiunt. ſed ſaltem largè, impropriè, vel per abuſum poſſunt comprehendere caſum, ad quem extenſio fieri prætenditur; à verbis verò recedi non debeat & menti præponderent, quando verba omninò repugnant, vel omninò deficiunt, tam in ſenſu proprio, quàm in improprio.

Et quamuis Author metipſe citauerit pro ea ſententia communi Franciſcum Manticam de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 3. titu. 3. num. 18. & tit. 4. num. 6. & titulo 19. num. 5. verè tamen articulum, neque diſputandum ſuſcipit, neque ex profeſſo explicat; pro verbis verò contra mentem congerit nonnulla, ac in effectu, vt voluntas teſtatoris ſeruetur, quòd verba poſſint aliquo modo deſeruire, ſaltem impropria, & ſecundùm latam ſignificationem, requirit expreſſim, & ita idipſum reſolutiuè aſſerit, ad quod Ludouicus Caſanate eum recenſet.

Nouiſſimè autem in commentariis, de tacitis & ambiguis conuentionibus lib. 2. tit. 4. num. 12. ita expreſsim in materia contractum explanat propoſitum articulum idem Mantica; nam cum ex principio illius tituli plenè probaſſet, mentem contrahentium obſeruari debere, magis quàm verba: reſtringit eam ſententiam dicto num. 12. tv voluntas contrahentium debeat obſeruari, ſi aliquo modo ex verbis concipi poſſit, & ſic ſecus ſi verba non poſſint deſeruire, quia tunc verborum ſines ſeruare debemus, & quod de voluntate aliquo modo appareat ex verbis omninò neceſſarium eſt, vt latiùs probat ibidem, & reperit n. 55. vbi inquit, quòd contractus debet ſuſtineri, ſi tamen verba ſecundùm aliquam ſignificationem poſſint deſeruire. Et de his hactenus.

CAPVT VIII.

Ex voluntate diſponentis non modò expreſſa, ſed etiam tacita quemadmodum interpretatio fieri, atque coniectura deduci valeat in teſtamentis, & vltimis voluntatibus? Deinde, quàm verum ſit, atque ab Interpretibus noſtris exornatum, voluntatem teſtatoris, ſiue tacitam, ſiue expreſſam prædominari in omnibus, & tanquam Reginam primum locum obtinere, & ideò præcipuè ſpectandam, atque obſeruandam. Denique an fideicommiſſa ex ſola voluntate, etiam abſque verbis diſpoſitiuis, ſiue expreſſis, inducantur (id quod vulgò circumfertur quotidie) ſiue qualiter conciliari debeant placita illa communia, ac etiam contraria Interpretum noſtrorum, qui aliquando tradiderunt, fideicommiſſa non induci, niſi expreſsè de voluntate teſtatoris appareat, nec dici adeſſe, ſi teſtamenti verbis non demonſtrentur: aliquando verò ex ſola voluntate, etiam ceſſantibus verbis, induci, & conſiſtere, aſſeuerarunt (idque magis communiter): vbi omnium ferè hucvſque Scribentium obſeruationes in medium proferuntur, & articuli præfati communis, & vera reſolutio probatur.

SVMMARIVM.

- 1 Teſtatoris voluntatem in vltimis voluntatibus prædominari in omnibus, & tanquam Reginam primum locum obtinere, & ideò præcipuè ſpectandam, atque obſeruandam ad vnguem, & totum facere. Nec circumueniri debere, nec nimia verborum ſubtilitate ſubuerti. Sed potiùs inquirendum eſſe ante omnia, quid teſtator ſenſerit, & demonſtrare, ſeu ſignificare voluerit. Prout hîc adnotatur, & vulgatum illud axioma voluntatis præcipuè obſeruandæ, & primum locum obtinentis, exornatum, atque comprobatum quamplurimis, remiſſiuè.
- 2 Voluntatem teſtatoris ad vnguem obſeruandum, & prædominari, & totum facere, non ſolùm expreſſam, ſed etiam tacitam.
- 3 Modò ex expreſſis in teſtamento, ſiue ex legitimis coniecturis voluntas tacita colligatur.
- 4 Teſtatori cenſetur permiſſa diſpoſitio de omnibus, quæ expreſsè prohibita non reperiuntur, quoniam ſua dispoſitio eſt de genere permiſſorum.
- 5 Teſtatoris voluntatem, & diſpoſitionem ita interpretari ſemper debere, vt quantum poterat diſponere, tantum voluiſſe, ac diſpoſuiſſe dicatur.
- 6 Voluntatem teſtatoris aliquibus in caſibus non ſeruandam, remiſſiuè.
- 7 Voluntatem teſtatoris in fideicommiſſis magis ſpectari, quàm verba, & prædominari, ac totum facere, etiamſi verba deficiant; & ita ex ſolis coniecturis induci, licèt ex verbis non conſtent. Idque vulgatiſſimum, & frequentiſſimè vſitatum Interpretum omnium axioma, prout hîc adnotatur. Atque Scribentes mille in locis, ita argumentando, atque decidendo, & reſoluendo perpendere, & fideicommiſſa abſque verbis conſiſtere, aſſeuerare, vt etiam hîc demonſtratur.
- 8 Sæpiſſimè etiam, atque è contrario ſcribere, fideicommiſſa non induci, niſi expreſsè de voluntate teſtatoris appareat. Nec dici adeſſe, ſi teſtamenti verbis non demonſtrentur. Et ſic ſola coniecturata mente teſtatoris non induci, ceſſantibus verbis.
- 9 Idcircò ne adeò contrariis, & generalibus doctrinis quis decipiatur, ſic ipſas accipiendas, ac temperandas, prout Interpretes magis communiter accipiunt, & declarant. Ac in effectu concludunt idipſum, quod cap. præcedenti fuit reſolutum in articulo altero, cùm mens, & verba non conueniunt omninò. Videlicet in fideicommiſſis voluntatem ſpectari, atque obſeruari debere, ſi modò ipſa quoquo modo colligi poſſit ex verbis, ſaltem ſecundum impropriam eorum ſignificationem. Et Petri Peraltæ inſignis admodùm, atque eruditi Iureconſulti locus pro ea ſententia expenditur inprimis.
- 10 A quo Franciſcus Mantica non diſſentit, & verba ſaltem ſecundum impropriam eorum ſignificationem, aut concludentes, & multum apparentes coniecturas exigit, vt hîc adnotatur.
- 11 Prout etiam Michael Graſſus exigit expreſſim.
- 12 Et conuenit M. Antonius Peregrinus, qui articulum propoſitum latè & ſingulariter explanat, & omnia ferè, quæcumque iura in propoſito loquuntur, expendit dilucidè.
- 13 Latè etiam explicat Pet. Anton. de Petra, vt hîc demonſtratur.
- 14 Et Camilli Gallinij in idem, placitum, & conſenſus ponderatur.
- 15 Iacobi etiam Menochij obſeruationes, & caſus diſtincti recitantur.
- 16 Et Hippolyti Riminaldi obſeruationes commemorantur.
- 17 Hondedei quoque, Blaſij Floras Diaz de Mena, Ludouici Caſanate, & Cardinalis Dominici Tuſci adnotationes in ipſomet articulo recensentur.
- 18 Et Ludouici Molinæ conueniens omninò ſententia ponderatur.
- 19 Antonij etiam Fabri locus in eodem dubio nouiter expenditur.
- 20 Ac denique Ioannis Marci Aquilini reſolutione, res hæc circumſcribitur, & abſoluitur.
- 21 Et iuxta ſuperiora, intelligenda atque temperanda aliorum Interpretum placita nimis generalia, adnotatur.

PRo dilucida huius Capitis explicatione, quæ intricatam etiam continet materiam & ab interpretibus noſtris acceptam diuerſimodè, obſeruandum, atque conſtituendum erit primo loco, quò distinctiùs procedatur, inter omnes conſtare, ac certi iuris eſſe, teſtatoris voluntatem in vltimis voluntatibus prædominari in omnibus, & tanquam Reginam primum locum obtinere, & ideò præcipuè ſpectandam, atque obſeruandam ad vnguem, & totum facere, nec circumueniri debere, nec nimia verborum ſubtilitate ſubuerti, l. in conditionibus primum locum, ff. de condit. & demonſtrat. l. ſi cui legatus, verſ. neque enim, ff. eod. tit. l. fideicommissa, §. item eſt quis, l. quiſquis, ff. de legatis tertiò, l. penultima, ff. de legatis primò, l. cùm quæſtio, in fine, C. de legatis, l. ex facto, §. rerum autem, ff. de hæred. inſtit. l. ſi mihi, & tibi, §. finali, ff. de legatis primò, l. quoniam indignum, C. de teſtamentis, 1. ſi quis hæres, in fine, C. de inſtitut. & ſubstitut. l. 3. C. de liberis præteritis, l. 3. §. conditio, in fine, ff. de adimendis legatis, l. 3. ff. de rebus dubiis, l. 1. C. de ſacroſanctis Eccleſiis, §. diſponat, in auth. de nuptiis, l. 5. titulo 2. partita 6. l. cùm de lanionis, §. item cacabos, verſ. optimum, ff. de fundo inſtructo, quæ est singularis, dum probat, inquirendum eſſe ante omnia, quid teſtator ſenserit, & demonſtrare, ſeu ſignificare voluerit; & ita ſanè præfatum axioma voluntatis obſeruandæ, & primum locum obtinentis, exornarunt, atque comprobarunt quamplurimis, variis in caſibus conſulentes, reſpondentes, atque docentes Ductores communiter in eiſdem iuribus.

- Pulchrè Alexander in conſilio 52. & in conſil. 104. libro 4.
- Iaſon in conſil. 203. columna 4. lib. 2.
- Decius in conſilio 412. numero 4. & conſilio 425. numero 5. & in conſilio 369. ex numero primo, & in conſilio 637. num. 5. & in conſilio 418. num. 2. & in conſil. 577. num. 7.
- Iacobus Æmilianus in conſilio 14. num. 17. & in conſilio 39. num. 6. & in conſil. 118. num. 3.
- Socinus iunior in conſilio 95. num. 8. & in conſilio 145. num. 13. lib. 3. & in conſil. 112. num. 11. lib. 2. & in conſil. 147. num. 21. lib. 2. & in conſil. 184. n. 23. eod. lib. 2.
- Berous in conſil. 5. num. 46. lib. 1. & in conſil 134. num. 4. lib. 2.
- Iacobus Mandellus de Alba in conſilio 19. num. 8. & in conſilio 24. num. 6. & in conſil. 15. num. 11. & in conſ. 110. num. 2.
- Neuizanus in conſ. 35. ex num. 5. & in conſ. 72. ex num. 2.
- Natta in conſilio 186. num. 3. lib. 1. & in conſ. 484. num. 1. lib. 3. & in conſilio 112. num. 5. lib. 1.
- Rolandusà Valle in conſil. 76. num. 30. lib. 1. & in conſil. 35. ex num. 3. cum ſeq. lib. 3.
- Tiberius Decianus in conſil. 50. ex numero 10. cum ſeq. lib. primo, & in conſilio 39. num. primo, lib. 2.
- Didac. Couar. in cap. Rainuntius, de teſtamentis, in princ. num. 2.
- Andreas Tiraquellus in l. ſi vnquam, verbo, liberis, ex num. 41. cum ſeq. & num. 52. & ſeq.
- Ioannes Cephalus in conſil. 16. num. 41. libro primo, & in conſil. 37. num. 2. eod. lib. primo, & in conſil. 259. num. 13. lib. 2. & in conſ. 590. num. 4. & ſeq. lib. 4.
- Berengar. Fernand. in repetitione l. in quartam, in prima præfatione, ex num. 4.
- Iulius Clarus §. teſtamentum, quæſt. 76.
- Burgos de Paz in conſ. 29. num. 18.
- Cardinalis Franciſcus Mantica de coniecturis vi timarum voluntatum, lib. 3. tit. 3. per totum.
- Fortunius Garcia, qui copiosè loquitur in §. & quid ſi tantum, l. Gallus, ff. de liber. & poſthum. ex num. 73. cum ſeq.
- Ioſephus Ludouicus deciſ. Peruſina 61. ex num. 23. vſque ad numerum 31.
- Simon de Prætis de interpretat. vltimar. volunt. libro primo, interpretatione prima, ſolutione 4. numero 6. & ſeq. & numero 18. folio 13. & 14. latiùs libr. 5. ſolutione prima, per totam, ex fol. 434. cum ſeq.
- M. Antonius Peregrinus de fideicommiſſis, articulo 11. ex numero primo, cum ſeq. & in conſ. 56. num. 17. & in conſil. 62. ex num. primo, vſque ad num. 9. lib. primo.
- Hippolyt. Riminaldus in conſil. 21. ex num. 23. libro 1. & in conſ. 117. ex num. 20. lib. 2. & in conſ. 116. ex num. 12. eod. lib. 2. & in conſilio 544. ex num. 26. libro 5.
- Michaël Graſſus §. fideicommiſſum, quæſtione 4. num. 6. & §. teſtamentum, quæſt. 76. num. 1. & tribus ſeqq.
- Pelaez à Mieres in initio ſecundæ partis de maioratu, ex num. 2. vſque ad num. 8.
- Aluaradus de coniecturam mente defuncti, lib. 1. c. 1. num. 9. & 10.
- Petrus Antonius de Petra de fideicommiſſis, quæſt. 9. ex num. 5. cum ſeq.
- Ioannes Botta in conſ. 7. n. 6. ſeq.
- Angelus Matheacius de legatis & fideicomm. lib. 1. cap. 4. num. 5. & cap. 15. num. 5.
- Iacobus Menochius lib. 4. præſumpt. 23. num. 3. & lib. 1. præſumpt. 26. num. 8.
- Franciſcus Burſatus in conſ. 8. num. 22. lib. 1. & in conſilio 167. num. 7. lib. 2. & in conſ. 431. num. 8. & in conſ. 460. num. 19. lib. 4.
- Ioannes Gutierrez in conſilio primo, num. 38. & in conſ. 26. num. 2.
- Antonius Galearius Maluaſſia in conſilio 21. numero 3. lib. 1.
- Fabius Turretus in conſ. 77. num. 6. & in conſ. 97. num. 71. & in conſ. 92. num. 2.
- Pancirolus in conſ. 59. ex num. 31.
- Authores conſiliorum vltimarum voluntatum, in conſ. 80. num. 59. & in conſilio 84. num. 6. & in conſilio 78. numero 90. & in conſilio 86. numero 2. volum. 2.
- Ioannes Vincentíus Hondedeus in conſilio 69. ex num. 4. cum ſeq. lib. 1. & in conſilio 69. num. 1. cum ſeq. lib. 2.
- Achilles Pedrocha in conſ. 6. num. 84. & in conſ. 7. num. 34. & in conſ. 2. ex num. 191. cum ſeq. & in conſil. 16. num. 48. & 49.
- Sylueſter Aldobrandinus in conſ. 29. ex num. 36. vſque ad numerum 43. vbi multis exornat.
- Franciſcus Vinius deciſ. 265. lib. 2. & deciſ. 480. lib. 3.
- Petrus Magdalenus de numero tesſium in teſtamentis requiſito, prima parte, cap. 3. num. 38. & cap. 8. ex num. 6. cum ſeq.
- Doctor Spino in ſpeculo teſtamentorum, gloſſa rubricæ, prima parte, num. 16.
- Ceruantes in l. 3. Tauri, num. 172. & ſeq.
- Queſada diuerſarum quæſtionum iuris, cap. 23. à principio.
- Petrus Surdus in conſ. 110. num. 11. & 12. & in conſ. 112. num. 11. lib. 1. & in conſ. 10. num. 17. & 27. eod. lib. 1.
- Leandrus Galganetus de conditionibus & demonſtrationibus, 2. parte, cap. 1. quæſtione 50. per totam, ſolio 59.
- Antonius Faber nouiſſimè, iuriſp. Papinian. ſcientia, titulo 4. de ingenuis, principio 6. illatione 6. folio 150. vbi de ſpectanda ſemper & in omnibus teſtatoris voluntate, & mente, & quòd illa verbis præualeat, ingeniosè, & eruditè loquitur, vt adſolet.

Cardinalis denique Dominicus Tuſcus practicarum concluſionum iuris tomo 8. litera T, concluſione 287. folio 638. vbi dicta concluſione 89. quod voluntas teſtatoris pro lege eſt obſeruanda, & eſt fauorabilis, & ſemper adiuuanda.

Et hi quidem omnes conueniunt vnanimiter, voluntatem teſtatoris prædominari, & totum facere, & ad vnguem ſeruandam, non ſolem expreſſam, ſed etiam tacitam, atque ex coniecturis deſumptam, l. licet Imperator, ff. de legat. primò, poſt principium, vbi Bartolus, & alij, l. ſi quis locuples, ad finem, ff. de manumiſſis teſtamento, l. cùm proponebatur, in fine, l. qui ſolidum, § primo, ff. de legatis ſecundo, l. Titius, §. primo, ff. de liberis & poſthumis, l. inter veſtem, ff. de auro & argento legato, l. 28. titulo 9. partita 6. in verſiculo, otro ſi dezimos: & maximè in illis verbis, o otras ſemejantes dellas, porque puede ſer entendida la intencion: & ita poſt alios multos adnotarunt, & comprobarunt Ioannes Cephalus dicto conſilio 590. num. 4. & ſequentibus, lib. 4. & in conſil. 37. num. 14. lib. 1. Portius Imolenſis in conſil. 41. num. 3. Ruinus in conſil. 179. num. 5. lib. 2. Menochius in conſil. 95. num. 104. lib. 1. Mantica de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 3. titul. 3. num. 2. & 10. Ioſephus Ludouicus dicta deciſione Peruſina 61. num. 23. M. Anton. Peregrinus de fideicommiſſis, articula. 11. num. 2. Graſſus dict. §. teſtamentum, quæſt. 76. num. 2. Mieres in initio ſecundo partis, num. 3. Cæſar Barzius deciſione Bononiæ 6. num. 10. Ioannes Vincentius Hondedeus in conſil. 69. num. 7. & tribus ſeqq. & in conſ. 71. num. 30. lib. 1. Petrus Surdus dicto conſil. 110. num. 12. lib. 1. Leander Galganetus dict. quæſt. 50. num. 6. Expreſſum enim dicitur, quod tacitè venit ex mente; atque ex coniecturis deſumpta, obſeruari quoque debet, atque ad vnguem adimpleri, ſicut expreſſa, dummodò ex aliis expreſſis in teſtamento, ſiue in diſpoſitione, vel ex legitimis & probabilibus coniecturis deduci valeat; ſecus tamen ſi ex nullo eorum poſſit deduci, prout ex communi omnium Interpretum ſententia dixerunt Mantica lib. 3. dict. titul. 3. num. 2. & num. 10. & eum non referens Ioannes Vincent. Hondedeus dict. conſil. 69. num. 10. & 11. lib. 1. Galganetus dict. cap. 1. ſecundæ partis, quæſt. 50. num. 5. & 6. Blaſius Flores Diaz de Mena in additionibus ad deciſionem Gamæ 27. num. 3. vbi ex communi omnium ſententia tradidit, quòd voluntas teſtatoris omninò obſeruari debet, quomodocumque ex verbis ipſius, ſiue diſpoſitiuis, ſiue enunciatiuis conſtet de eius voluntate, aut ex aliis coniecturis ex verbis deductis, vel ex ſignis, vel ex ratione: Et confirmatur hæc reſolutio ex his, que ex relatione quamplurimorum adnotauimus numeris ſeqq. maximè ex n. 9.

Conueniunt etiam ijdemmet ſuperiùs relati Authores, teſtatoris voluntatem in omnibus obſeruandam, vt dixi, quoniam teſtatori cenſetur permiſſa diſpoſitio de omnibus, quæ expreſsè prohibita non reperiuntur, quoniam ſua diſpoſitio eſt de genere permiſſorum, Craueta in conſil. 174. num. 5. Paul. Pariſius in conſil. 24. num. 72. lib. 2. Decius in conſil. 442. columna 4. Rolandus à Valle in conſil. 84. lib. 1. & ante alios Baldus in l. nulla, C. de iure dotium, eleganter dicebat, in adminiſtratione ac diſpoſitione rei ſuæ, omnia generaliter cenſeri permiſſa, niſi ſpecialiter aliqua de cauſa ex legibus ſint interdicta; idque per illum text. & text. in l. ſtatuas, C. de religioſis & & ſumptibus funerum, & pluribus exemplis propoſitis exornat M. Anton. Peregrinus de fideicommiſſis, articulo 11. num. 71. & quinque ſequentibus. Simon de Pretis lib. 2. interpret. 2. ſolutione prima, num. 29. 30. & 31. fol. 217. & num. 1. adnotauit generaliter, teſtatoris diſpoſitionem ita interpretari ſemper debere, vt quantum poterat diſponere, tantum voluiſſe, ac diſpoſuiſſe dicatur, per textum in l. Lucius, §. penultimo, ff. ad municipalem, Et Authores ibi relatos, & repetit idem Pretis num. 6. & 7. Latiùs etiam dixi ſuprà, hoc eodem libro, & tractatu, cap. 5. ex num. 6. vbi addidi num. 8. & etiam dixi num. 1. per totum, voluntatem teſtatoris aliquibus in caſibus non ſeruandam, ac tunc præcipuè, cùm lex reſiſtit, vel diſponendi facultas non adeſt. Et eodem num. 8. M. Anton. Peregrinum, Simonem de Pretis, Petr. Surdum, Marcabrunum, Menchacam, & alios commemoraui, qui recenſent aliquot caſus, in quibus diſpoſitio teſtatoris ſeruati non debet, prout etiam retuli nonnullos quotidian. harum controu. iur. lib. 2. c. 13. num. 20. & 21. & tradidit Cardinalis Dominicus Tuſcus practicar. concluſ. iuris, tom. 8. litera, V. concl. 287. fol. 638.

Secundò deinde & principaliter obſeruandum eſt, ſuperiora omnia, ab initio huius cap. adnotata, & ſcripta, in fideicommiſſis, ſiue ſubſtantionibus, & materia fideicommiſſaria multò magis, & fortiori ratione militare, & procedere; idcircò voluntatem teſtatoris in fideicommiſſis magis ſpectari, quam verba, & prædominari, ac totum facere, etiamſi verba deficiant, & ita ex ſolis coniecturis induci, licèt ex verbis non conſtent. Quio in placito conueniunt vnanimiter permulti iuris vtriuſque Interpretes commemorati capite præcedenti, quatenus in vltimis voluntatibus mentem prædominari verbis, & maximè in fideicommiſſis id procedere aſſerunt, vt ibidem vidiſti. Conueniunt etiam & omnes Authores aggregati ſuprà, num. 1. qui maximè in fideicommiſſis axioma illud vulgatum voluntatis teſtatoris totum facientis expendunt, & omnia iura ibi adducta citant, ac præcipue text. in l. vnum ex familia, §. penultimo, & vltimo, & in l. cùm proponebatur, ff. de legaris ſecundò, & in l. penultima, ff. de legatis primo, & in terminis noſtris obſeruarunt poſt alios multos Petrus de Peralta in dict. l. ſi quis in principio teſtamenti, n. 145. fol. 485. vbi inquit, quòd legata & fideicommiſſa inducuntur, etiam ceſſantibus verbis teſtatoris diſpoſitiuis, per voluntatem tacitam ex coniecturis elicitam, & plurima iura ponderat ad id probandum. Id ipſum reſoluit etiam Cardinalis Franciſcus Mantica de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 8. titul. 1. ex num. 18. Michaël Graſſus §. fideicommiſſum, qu. 4. num. 5. & 6. Hippolyt. Riminaldus in conſil. 21. ex num. 23. lib. 1. M. Anton. Peregrinus, Petr. Anton. de Petra, Iacob. Menochius, Camillus Gallinius, & alij referendi infrà. Idem Peregrinus in conſ. 62. ex n. 1. cum ſeq. lib. 1. Sylueſter Aldobrandinus in conſil. 29. num. 36. & 39. & num. 43. & 46. vbi quòd voluntas in fideicommiſſis attenditur, omni prorſus verborum formâ prætermiſſâ, & quòd ſufficit, quòd poſſit colligi aliqua ſubtili ratione. Fabius de Anna in conſ. 10. ex num. 30. vſque ad numerum 38. Cæſar Barzius deciſione Bononiæ 6. num. 9. & 17. vbi quòd mens ſola, etiam coniecturata, in fideicommiſſis ſpectanda eſt, quamuis verba deficiant. Berreta in conſil. 118. ex num. 1. cum ſeq. Andreas Fachineus in conſil. 47. n. 9. & ſeq. & num. 26. lib. 1. Ioannes Botta in conſ. 7. n. 40. & in conſil. 27. num. 40. & ſeq. & num. 56. & ſeq. & in conſil. 28. ex num. 1. & in conſil. 47. ex num. 2. cum ſeq. Ioannes Vincent. Hondedeus in conſil. 69. ex n. 1. lib. 2. Ludouicus Caſanate in conſil. 4. n. 15. Cardin. Dominicus Tuſcus in locis referendis infrà. Etij quidem omnes, & innumeri alij, mille in locis, ita quotidie arguendo, decidendo, atque reſoluendo perpendunt, & fideicommiſſa abſque verbis conſiſtere, aſſerunt: prout etiam Hippolyt. Riminaldus aſſerit in conſil. 651. ex num. 16. lib. 6. ſæpiſſimè verò etiam, atque ècontrario ſcribunt, fideicommiſſa non induci, niſi expreſsè de voluntate teſtatoris appareat, nec dici adeſſe, ſi teſtamenti verbis non demonſtrentur; & ſic ſola coniecturata mente teſtatoris non induci, ceſſantibus verbis: ſicuti ſcripſerunt Decius, Ruinus, Ripa, Socinus, Albanus, & Craueta, quos recenſet; & ita quoque contendit, aut contrarietatem ſaltem agnoſcit expreſsè Iacobus Menochius in conſil. 85. num. 87. lib. 1. vbi dicit ex ſententia eorum, tacitam voluntatem non ſufficere ad inducendum fideicommiſſum, aut ita teſtatorem voluiſſe, niſi diſpoſuerit, per text. in l. Gallus, §. quidem rectè, ibi: Vt eo caſu valeat, qui ex verbis concipi poſſit, l. quis in fundi vocabulo, ff. de legatis 1. & in l. ex verbis, C. de donationibus inter. Statim verò (vt nunc dicebam) agnoſcit ipſe Menochius num. 88. repugnare videri text. in l. cùm proponebatur, ff. de legatis ſecundò, & alia plura iura, quibus multis in locis ſcribunt, fideicommiſſum coniecturis induci. Idem etiam, videlicet, quòd fideicommiſſum ceſſantibus verbis, non inducatur ex ſola coniectura, tenuerunt Iaſon, Ripa, Loaz. Alex. Pariſius, Bolognetus, & Craueta, quos citarunt Franciſcus Burſatus in conſil. 13. lib. 1. Cardinalis Dominicus Tuſcus practicar. concluſion. iuris, to. 3. litera F. concluſione 260. num. 4. & 5. fol. 803. Hippolytus Riminaldus in conſil. 645. ex num. 20. & n. 32. lib. 6. vbi inquit poſt alios Authores, fideicommiſſum, ſi teſtamenti verbis non demonſtratur, non adeſſe, & ſola coniecturata mente teſtatoris non induci, & ceſſantibus verbis nunquam dici, quia eſt onus: & repetit poſt alios etiam Authores num. 38. & ſeq. vbi quòd fideicommiſſum non debetur, licèt conſtaret teſtatorem illud facere voluiſſe, illud non expreſſit. Et id ipſum tenuit Decianus in conſil. 39. volum. 3.

Quocirca, ne adeò contrariis, & generalibus doctrinis quis decipiatur, ſic ipſæ accipiendæ, atque temperandæ erunt, prout Intepretes noſtri magis communiter accipiunt, & declarant, ac in effectu concludunt idipſum, quod cap. præcedenti fuit reſolutum in articulo altero, cùm mens, & verba non conueniunt omninò; videlicet in fideicommiſſis voluntatem ſpectari, atque obſeruari debere, ſi modò ipſa quoquoi modo colligi poſſit ex verbis, ſaltem ſecundùm impropriam eorum ſignificationem, prout Petrus de Peralta inſignis admodùm atque eruditus Iuriſconſultus temperat, & intelligit, & nonnullis caſibus diſtinctis, atque propoſitis, ſingulariter explicat in l. ſi quis in principio teſtamenti, ex num. 147. vſque ad num. 155. vbi inter alia quamplurima, quæ videnda ibi relinquo, ex communi ſententia protulit dicto num. 147. & quinque ſequentibus, fol. mihi 459. & 460. ſufficere de colligendam defuncti voluntatem coniecturatam, relinquendi legatum, vel fideicommiſſum, de ea conſtare ex larga vel impropria verborum ab eo prolatorum ſignificatione; aliàs autem ſi neque propriè, neque impropriè conſtare poſſet de teſtatoris voluntate, ſtaretur proprietati verborum expreſſorum, & eorum proprio ac vero ſignificato prout iacent, & voluntatis inueſtigatio eſſet ſuperuacanea. Vnde si non potest de mente defuncti conſtare per aliquam veriſimilem coniectura, ex quibuſcunque verbis teſtatoris elicitam, vel quomodolibet ex eius teſtamento, vel alia diſpoſitione deſumptam, vel reſultantem, non recederetur à propria verborum ſignificatione, vt ipſe Peralta concludit, qui (vt vides) & verè & magiſtraliter loquitur, & ab eo Cardinalis Franciſcus Mantica non diſſentit, cùm verba ſaltem ſecundùm impropriam eorum ſignificationem, aut concludentes, & multùm apparentes coniecturas exigat; de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 8. tit. 1. ex num. 18. vſque ad 24. vbi inquit, quòd in eo dubio, fideicommiſſum quando inducatur ſine verbis & ſola mente, animaduertendum eſſe, quòd licèt fideicommiſſa inducantur ex coniecturis, etiamſi verba deficiant; tamen coniecturæ non debent ex capite, vel ex propria cuiuſque opinione formari, ſed colligi ex verbis in teſtamento expreſſis: & ſic nec ſola mens diſponit, nec etiam ſolus verborum ſonus, à quo mens abſit; ſed mentem, & verba, quæ aliquo modo menti ſubſeruiant, interuenire neceſſe eſt, & coniecturas eſſe concludentes, & probabiles, vt latiùs oſtendit ibidem. Et conuenit Michaël Graſſus receptar. ſentent. §. fideicommiſſum, quæſtione 4. num. 7. qui cùm anteà generaliter obſeruaſſet num. 4. & 5. in fideicommiſſis mentem & voluntatem teſtatoris magis attendi, quàm verba; ſubdit ſtatim dicto num. 7. in hunc modum: Scias tamen ad prædicta, quòd licet fideicommiſſa inducantur ex ſola voluntate, & coniecturata mente teſtatoris, non tamen ſufficit, quòd dicatur, teſtatorem ita voluiſſe veriſimiliter: ſed neceſſe eſt, quòd coniecturæ ſint ſufficenter neceſſariæ, & colligantur ex dictis per teſtatorem per verba inducentia diſpoſitionem, &c. Et idem probat Fachineus in conſilio 1. num. 18. lib. 2. Conuenit etiam, & latiùs, atque vtiliùs articulum ipſum declarat Marcus Antonius Peregrinus de fideicommiſſis, artic. 11. num. 12. & 14. & 19. & 21. & num. 29. & 30. & 31. & 33. & 41. & 44. quibus in locis plurima congerit, in effectu tamen reſolutiuè aſſerit, & repetit ſæpiſſimè, ad inducendum fideicommiſſum, neceſſarium eſſe, quòd aliqua verba diſpoſitiua, ſiue enunciatiua interueniant, ex quibus quoquo modo de voluntate diſponentis poſſit conſtare; non enim ſufficeret mens, niſi illa per verb aliqua teſtamenti ſignificetur; vel niſi ventiat in manifeſtam, & neceſſariam consequentiam verborum expreſſorum, vel niſi ſit importata per verba ſecundùm propriam, vel impropriam eorum ſignificationem; & ita inquit procedere iura quamplurima, quæ optimè in id inquit procedere iura quamplurimè text. in l. liberorum, §. quod tamen Caſſius, ff. de legatis 3. l. ex facto, ff. de hæred. inſtit. l. quiſquis, ff. de legatis 3. l. cùm quæſtio, in §. finali, C. de legatis, l. etiam hoc modo, l. & eo modo, ff. de legatis primò, l. vnum ex familia, §. finali, ff. de legatis ſecundò, l. fideicommiſſa, §. hæc verba, & §. item ſi quis, l. Pamphilo, in principio, ff. de legatis tertiò l. penultima, ff. de legatis primo. l. pater Seuerinam, ff. de condit. & demonſtrat. in principio, & in §. conditionum verba, l. ex facto, § ſi quis rogatus, l. hæredes mei, §. cùm ita, ff. ad Trebel. l. vbi purè, §. te rogo, l. qui filium, §. Sabinus, & l. cogi, in principio, eiuſdem tituli, l. 3. C. de liberis præteritis. Nam in his omnibus iuribus, & in aliis ſimilibus, vt Peregrinus ipſe oſtendi ex num. 5. vſque num. 21. dicti articuli vndecimi, ita demum dicitur, quòd in fideicommiſſis voluntas ſola ſpectari, atque obſeruari debeat, ſi modò ex verbis quoquo modo colligi poſſit, ſaltem ſecundùm impropriam eorum ſignificationem. Ad quod optimus textus in l. Gallus, §. quidem rectè, ff. de liberis & poſthumis, ibi: Vt eo caſu valeat qui ex verbis concipi poſſit; per quem text. Bald. Decius, Socinus, Craueta, & alij quamplurimi dixerunt, quòd voluntas debet comprehendi ex verbis. Sic quoque procedit text. in l. cùm proponebatur, ff. de legatis ſecundò, in illis verbis: Etenim in cauſa fideicommiſſi, vtcunque precaria voluntas quæreretur, coniectura potuit admitti. Ibi namque Iureconſultus Papinianus non admiſit coniecturam voluntatis abſque præordinatione teſtatoris, per verba, vel diſpoſitiua, vel enunciatiua, ſicuti Gloſſa, Bartol. Bald. Caſtrenſis, & alij relati per Peregrinum ſcripsêre, & vltra eum cum aliis Ioſeph. de Ruſticis in commentariis, an, & quando liberi in condit. poſit. cenſeant. vocat. lib. 2. cap. 1. num. 17. ſic quoque procedit text. in l. cum virum, in illis verbis: In fideicommiſſis plerumque magis voluntas, quàm verba ſpectatur, C. de fideicommiſſis; nam text. non intelligit de voluntate, quæ non fuerit expreſſa per verba, ſed admittit probationem de voluntate defuncti ad detrahendum verbis, vt non tantum importent, quantum eorum vis ſignificat, & hoc fieri poteſt, quia eſt interpretatio declaratiua; ſicuti poſt Cinum & Butrium, declarauit Bald. ibi, num. 19. vbi eleganter diſtinguit, & plenius declarat Peregrinus n. 23. qui (vt vides) ſingulariter & verè explicauit dictum articulum, & ante ipſum Pet. de Peralta relatus ſuprà, num. 9. vbi notauimus.

Et in eodem placito fuit Pet. Pet. Anton. de Petra de fideicommiſſis, quæſt. 9. ex numer. 53. vſque ad n. 64. vbi adducit nonnulla in propoſito, & tandem poſt alios reſoluit num. 56. vulgatum illud dictum, quòd in fideicommiſſis ſola voluntas ſpectetur, & mens magis quàm verba inſpici debeat, intelligendum eo modo, quo diximus, quando ſcilicet verba ſecundùm eorum impropriam ſignificationem ſaltem, menti deſeruire poſſunt, vt dixerat anteà ex num. 30. & n. 36. vel quando ex verbis ſignificatur aptè, vel quando in conſequentiam verborum expreſſorum colligitur, vt etiam conſiderauit Torniellus inter conſilia Portij, conſil. 43. num. 16. & ita dicit explicandum Baldum in l. voluntas, col. 2. in principio, C. de fideicommiſſis, dum concludit, quòd ſi conſtet de voluntate qualitercunque, ſtatur voluntati, & non interpretationi.

Rurſus & in eodem placito, & ſententia eſt, & ſingulariter declarat iſtam materiam Camillus Gallinius de verborum ſignific. lib. 1. c. 22. Imprimis namque ſtatuit n. 1. (prout ſup. c. præcedenti recenſui) quòd ad hoc vt voluntas tacita defuncti producat effectum, requititur ſaltem concurſus impropriæſignificationis nam vbi neque propria, neque impropria ſignificatio refragatur, tunc verbis ſtandum eſt, neque mens attenditur, & cita alios Authores ſic tenentes, prout latiùs quoque retuli dicto cap. præcedenti. Deinde numero 2. refert Hieronymi Tornielli ſententiam in §. cùm ita, l. hæredes mei, ff. ad Trebel. num. 22. exiſtimantis, legem hoc induxiſſe ſpecialiter, vt ſola voluntas ſufficiat in fideicommiſſis ad inducendum fideicommiſſum, quamuis verba diſpoſitionis nullo modo id ſignificent, vt latiùs per eum, qui texi. illum ad hoc expendit: refert etiam Fortunium Garciam, Marçar. Guiliel. Bened. & alios Authores, qui è contrario exiſtimarunt, in ſubſtitutionibus, & diſpoſitionibus fideicommiſſariis voluntatem omninò attendi, etiamſi verba omninò deficiant, ſic vt nec propriè nec impropriè deſeruiant; idque per text in eod. §. cúm ita, & in l. vnum ex familia, §. fin. de legatis ſecundò. Ac denique ſubdit, contrarias in hoc ſententias ſic concludendas, prout fecit Marçarius in conſilio 4. & conſil. 6. videlicet, voluntatem & mentem ſpectari in fideicommiſſis, magis quàm verba, quando voluntas teſtatoris, eiuſque mens colligitur ex aliis verbis poſitis in teſtamento, licèt verba deficianti in caſu, in quo contenditur, teſtatorem feciſſe fideicommiſſum iuxta text. aureum in dict. l. vnum ex familia, §. ſi omiſſa: Vbi acutiſſimi ingenij Papinian. I.C. ait, quòd ſi omiſſa fideicommiſſi verba ſint, & cætera quæ leguntur, cum his quæ quæſcribi debuerant, congruant, rectè datum, & minús ſcriptum eſſe intelligetur: Et hanc ſententiam Imperatorem quoque ſequutum fuiſſe; & ita eum text. in eodem propoſito valdè ponderat Curtius iunior in conſilio 121. ſub n. 10. vbi ait, ſtandum eſſe coniecturæ, quæ elicitur ex eo, quod eſt expreſſum, & iſtud eſſe, quod ait text. in. d. §. ſi omiſſa, cui magis credendum profitetur, quàm dictis Doctorum, addique, illum text. iudicio ſuo ſemper habendum ante oculos, & ipſum in materia fideicommiſſaria ſemper ſolere inhærere teſtatoris voluntati, quando verba aliquo modo adaptari poſſunt; & concludit, per voluntatem ſolam non recedi à verbis in fideicommiſſis, quando in caſu de quo agitur, neque in alia parte teſtamenti, verba propriè impropriè non deſeruiunt menti, aut voluntati præſumptæ.

Qua etiam in ſententia fuit, & optimè explicauit hanc materiam Iacobus Menochius; is namque lib. 4. præſump. 67. cúm in eo articulo verſaretur, quando, inquam, fideicommiſſum à teſtatore relictum, atque conſtitutum debeat præſumi, & quales debeant eſſe coniecturæ, vt præſumi illud poſſit; & numeris præcedentibus plures & diuerſas ſententias recenſuiſſet, tandem n. 14. & 15. diſtinguendo concludit, quod cùm nihil penitus fuit expreſſum in teſtamento, nec aliunde colligi poteſt, teſtatorem voluiſſe fideicommiſſum relinquere; tunc quidem coniectur nulla ſumi poteſt, fideicommiſſum fuiſſe relictum, ſed verbis & diſpoſitioni expreſſæ debemus ſtare: Quando verò fideicommiſſum non fuit expreſsè relictum, ſed tamen ex aliis in teſtamento expreſſis colligi poteſt, teſtatorem ipſum voluiſſe fideicommittere; tunc coniectura ſumitur, & fideicommiſſum inducitur, vt ibi latiùs probat, & in conſ. 85. & quatuor ſequentib, lib. 1. licèt aliter explicet, & dixerit, quòd ſolet, in propoſita controuerſia diſtinguere; quòd aliquæ ſunt coniecturæ à lege approbatæ, aliquæ verò conſideratæ ab homine, vt ibid. videbitur; in effectu tamen id ipſum ſuſtinet, quod in primo caſu adnotauit in loco nunc relato.

Idem etiam ſuſtinet in effectu & reſolutiuè quamuis arguendo nonnulla in contrarium adduxerit Hippolytus Riminaldus in conſ. 645. lib. 6. quo loci ex n. 20. latè probauit, fideicommiſſum ceſſantibus verbis nunquam dici, nec adeſſe præſumi, ſi teſtamenti verbis non demonſtretur, ſoláque coniecturata mente teſtatoris non induci; poſtmodùm num. 41. adhærendo reſolutioni communi ſuprà traditæ, inquit, teſtamentis, & fideicommiſſis leges fauere, vbi teſtatoris mens patet, nec verba prorſus deficiunt, indéque ſufficere, quòd mens poſſit deduci ex aliis expreſſis in diſpoſitione; ſuppletur enim quod deficit, & coniecturæ locum habent in fideicommiſſo, quando aliquid eſt dictum ſubobſcurè, & quoquomodo voluntas colligi poteſt; ſecus quando eſt penitus omiſſum, vt ibid. probat ex num. 44. vsque ad num. 52. & n. 73. & ipſum tuetur in conſil. 651. ex. n. 16. vſque ad n. 22. lib. 6. vbi inquit poſt alios Authores, fideicommiſſorum materiam taliter eſſe fundatam in voluntate defuncti, quòd quibuſcunque verbis, coniecturis, ſeu præſumptionibus apparere poteſt, ſufficit ad inducendum illud; nec eſſe ſimpliciter verum, non ſufficere coniecturas, niſi voluntas tranſeat in diſpoſitionem.

Et Riminaldi traditiones ſequuntur (eum tamen non commemorant) Ioannes Vincentius Hondedeus in conſ. 69. ex n. 7. vſque ad n. 12. lib. 1. Blaſius Flores Diaz de Mena ad deciſionem Gamæ 27. n. 3. & n. 6. vbi quòd fideicommiſſa inducuntur, quomodocunque ex verbis teſtatoris, ſiue diſpoſitiuis, ſiue enunciatiuis conſtet de eius voluntate, aut ex aliis coniecturis ex verbis deductis, vel ex ſignis, aut ratione deſpoſitionis; ſecus quando de voluntate non apparet aliquo modo. Ludouicus Caſanate in conſ. 20. ex n. 4. vsque ad n. 8. vbi quòd in fideicommiſſis non admittuntur coniecturæ, ſeu præſumptiones ex capite excogitatæ, vel vbi verba omninò deficerent, vel repugnarent; admittuntur tamen ſine dubio, quando reſultant ex ipſamet litera, & expreſſis, & diſpoſitis in litera. Et quando coniecturæ pro inducendo fideicommiſſo, & voluntate elicienda ſint graues, vrgentes, efficaces, neceſſariæ, & multum probabiles; iſtæ enim admittuntur ad inducendum fideicommiſſum, quod velut expreſſum dicitur, ſicut & mens dicitur expreſſa, quando coniecturæ ex expreſſis colliguntur, prout hæc omnia latiùs ibi comprobat; nouiſſimè in eodem placet, & reſolutione communi remaneat Cardinalis Dominicus Tuſcus practicarum concluſionum iuris, to 3. litera F. concluſi. 260. ex n. 1. vſque ad n. 12. & num. 18. & 19. fol. 802. & 803. Leander Galganetus de condit. & demonſtrat. 2. part. cap. 1. quæſt. 50. n. 6. Ludouici quoque Molinæ de Hiſpanorum primogeniis, lib. 1. cap. 5. ſententia, & reſolutio in omnibus dubiis eiuſdem capitis, atque coniecturis illis decum ibi propoſitis (de quibus etiam Mier. p. 2. q. 5. Aluarus Valaſcus, conſultat. 82. Pater Ludou. Molina to. 3. de iuſtitia & iure, diſp. 590.) conuenit ſuperioribus reſolutionibus omnino; ſemper namque id principaliter inquirit, ex quibus verbis primogenium quis inſtituere cenſendus ſit, etſi id non expreſſerit: nec abſque verbis, & coniecturis vrgentibus, efficacibus, & neceſſariis Maioratus inſtitutionem, aut inductionem admittit, vt videre licet per omnes coniectures eaſdem ibi commemoratas; illa namque quæ ex verbis præfationis, ſiue ex ratione expreſſa colligitur, valdè vrgens eſt, atque non ſolùm ex mente, ſed ex expreſſis deducta, vt videre licet ibid. Illa verò, quæ ex relicto facto primogenitis familiæ, ſiue propriæ cognationi, agnationi, ſeu familiæ deducitur, quàm vrgens & concludens ſit, vt Maioratus, quàm vtomnes de familia inductus cenſeri debeat nullus equidem negare poterit, qui eiuſdem Molinæ traditiones maturè prælegarit: Altera autem, cùm teſtator relinquit bona, vt in ex ſuccedatur ſeruato ordine primogenituræ, ſiue ex armorum & nominis grauamine, ſiue ab expreſſione maſculinitatis, vel ad plures gradus ſubſtitutionum digreſſione, vel vt bona tranſeant de maiore in maiorem, vel de primogenito in primogenitum, quàm iuridicè, atque concludenter procedat, atque ex verbis expreſſis & velut manifeſta voluntate deduci videatur, quicunque etiam fatebitur, qui ipſummer Molinam prælegerit: ipſe namque abſque verbis, & aliis in diſpoſitione expreſſis, nuſquam voluntatis coniecturam, aut Maioratus inſtituti præſumptionem admitti. Quod vel ex duabus illis vltimis coniecturis apparet, de quibus num. 30. & 40. quando in ſcriptura inſtitutionis eiuſdem aliqua verba inueniuntur, quæ coniecturam Maioratus præſe ferant: vel voluntas teſtantis, quòd voluerit Maioratum inſtituere, comprehenditur ex his, quæ dixit ante teſtamentum, veluti, ſi profeſſus ſuerit, ſe Maioratum inſtituere velle, vt ibid. adnotauit, & comprobauit Molina, & vitra eum Flores Diaz de Mena variar. quæſt. lib. 1. q. 17. vbi latè, an & quando Maioratus & fideicommiſſa ex coniecturis induncantur, & quæſt. 13. num. 4.

Prætereà & Anton. Fab. in lib. nouem Cod. ad tit. C. de his quæ ſub modo, definit. 3. n. 7. ex nudis coniecturis induci poſſe fideicommiſſum, agnouit expreſſim, & quamuis alio loco, cùm ſtrictam iuris rationem maturiùs penſitaſſet, id reſtrixerit, nequaquam tamen ſuperioribus aduerſatur; imò eiſdem, & ſupr. relatis Authoribus conuenit omninò, quatenùs vbi nulla ſunt verba fideicommiſſi, ſi adſint vel minimæ coniecturæ volumtatis fideicommiſſum induci, rationi iuris repugenare aſſerit, & ita inducentas fideicommiſſum reprehendit: quod ſuperiùs adnotata non modo euincunt, ſed potiùs confirmant, cùm ex aliis expreſſis in teſtamento, coniecturas colligi, & eas non modo vrgentes, ſed neceſſarias, & concludentes dixerint omnes Interpretes ſupr. commemorati, nec minimis vnquam coniecturis contenti ſuerint, quod ipſum is Author dilucidè & eruditè (vt adſolet) profitetur, & Iuriſp. Papin. ſcientia, tit. 2. de iur. naturali, gent. & ciuil. illat. 3. confutat. 2. fol. 73. cùm de authoritate Prudentum, non etiam Interpretum iuris egiſſet, dict. illat. 3. rectè obſeruauit dict. confutat. 2. peccare equidem Interpretes noſtros contra principia iuris, quoties ſiue de legum, ſiue de contractuum, aut vltimarum voluntatum interpretatione agitur, cùm tantum ſibi adrogant, vt audeant ſupplere, nunc inducendo fideicommiſſum, etiam vbi nulla ſunt verba fideicommiſſi, ſi adſint vel minimæ coniecturæ voluntatis; quod iuris rationi repugnat, vt ipſe enunciat.

Denique & Ioannes Marcus Aquilinus prima parte, §. & quid ſi tantum, leg. Gallus, ff. de liberis & poſthumis, num. 73. & quinque ſeqq. eiſdem reſolutionibus communibus accedit, & conſtituit differentiam inter directam & obliquam ſubſtitutionè, in obliqua namque, ſiue fideicommiſſaria ſubſtitutione, inquit quòd ſola teſtantis voluntas ſpectatur & obſeruatur, quomodocunque, ac ſaltem ex verbis lata interpretatione acceptis, eliciatur illa, vt cum infinitis Authoribus probauit n. 74. & iura etiam adduxit quamplurima; directa autem ſubſtitutio non inducitur ex coniecturis, vt tenent infiniti Authores relati ibi n. 75. quotum ſententiam n. 76. dicit probari per text. in l. vnic. ff. ſi tabulæ teſtam. nullæ ex tab. & in l. iam hoc iura, ff. de vulgari & pup. ſubſtit. & n. 77. improbat corum ſententiam, qui directam quoque ſubſtitutionem poſſe induci coniecturis probarunt, & n. 78. nonnulla iura ex ea differentia explicat; & vide eundem dict. 1. par. §. & quid ſi tamtum, n. 10. & ſeq.

Et animaduerte iuxta ſuperiora intelligendas, ac temperandas neceſſariò generales nimis Interpretum quorundam obſeruationes in hac materia, qui variis in caſibus conſulti, non dubitarunt reſpondere, & aſſerere, fideicommiſſa ex ſolis coniecturis vſque adeò conſiſtere, & induci, vt nulla verba neceſſaria ſint: Cuius contrarium verius eſſe, ex hactenus reſolutis apparet euidenter; ſic equidem temperari debent Ioann. Cephal. in. conſ. 523. & in conſ. 517. n. 66. & in conſ. 524. n. 48. & in conſ. 455. n. 67. lib. 4. & in conſ. 330. ex numer. 27. lib. 3. Hieron. Gabriel. in. conſ. 132. Syluan. in conſ. 63. lib. 2. Anton. Theſaur, deciſ. Pedemont. 248. num. 13. Fab. Turret. in conſ. 77. lib. 1. Sfortia Oddi in conſ. 45. à n. 26. lib. 1. Simon. de Pretis in conſ. 27. & 37. aliter enim procere non poſſunt. Et hactenus de his, de quibus etiam c. ſequent. adnotabuntur nonnulla.

CAPVT IX.

Ex eodem Capitis præcedentis tractatu, & materia, atque de fideicommiſſis, & primogeniis ex coniecturis inducendis, vel non inducendis; & vtrùm in caſu, ex facto occurrenti in Regio Hiſpalenſi Senatu, & communi Senatorum placito definito, Maioratum perpetuum inſtitutum videri, ac in futurum inducendum, iuridicè ſtatutum fuerit; vbi ipſius Senatus deciſio proponitur, & nonnulla ingenti ſtudio, & labore perpenduntur, quæ in praxi vtilia, & conducibilia eſſe poterunt quotidie, prout hîc videbitur. Et de eadem huiuſce Capitis & præcedentis materia vide etiam infrà, c. 69.

SVMMARIVM.

- 1 Bona in dubio præſumi allodialia, & libera, & alienabilia, non Maioratui ſubiecta, vel inalienabilia, niſi ſcriptura Maioratus oſtendatur, & vide infrà, num. 68.
- 2 Fideicommiſſum eſt odioſum, & in dubio non præſumitur, & interpretatio fieri debet, vt potiùs remoueatur, quàm inducatur, & ſic non extare in caſu dubio.
- 3 Quocirca fideicommiſſum, aut Maioratum allegans, vel aſſerens extare, ſiue ſe in ſcriptura diſpoſitionis vocatum, aut comprehenſum, probare id aſtringitur, ex quo eidem obijci poteſt, ſubſtitutio hoc non dicit, ſiue, de te non loquitur in hoc caſu. Quod argumentum irrefragabile eſt, & declaratur infrà, ex num. 70.
- 4 Maioratum, aut vinculum inſtituere ſi teſtator voluiſſet, veriſimile non eſſe, quòd in aliqua parte totius diſpoſitionis de Maioratu mentionem non feciſſet.
- 5 Teſtator hoc non dixit, hoc non expreſſit, ergo neque nos dicere debemus; vulgatum & commune Doctorum axioma.
- 6 Teſtatorem aliquid voluiſſe, allegare non ſufficit, niſi ipſe diſpoſuerit, etiamſi de veriſimili mente conſtet.
- 7 Maioratûs iure bona deferri, aut deberi, nunquam eſt interpretandum, niſi expreſsè dicatur.
- 8 Maioratus ſcriptura non eſt amplianda vltra limites eius, ſed ſolerter reſtringenda.
- 9 Maioratum non induci, nec inductum cenſeri ex ſolo grauamine, ſoláque oneris impoſitione, ſcilicet Miſſarum, vel alterius, vt ex eo dicatur, titulo & iure Maioratus ſuccedendum eſſe perpetuò.
- 10 Diſpoſitio ſi ita concepta eſt, vt nomen vinculi, aut Maioratus non contineat, ſiue vinculi, aut Maioratus mentionem non faciat; tunc equidem nec perpetuus Maioratus erit, nec etiam alienationis prohibitio durabit perpetuò ſed inter vocatos, ac eorum deſcendentes dumtaxat.
- 11 In re fideicommiſſo ſubiecta, vltimo loca ſuccedens, ſuccedit liberè, & tranſmittit ad quemcunque hæredem vniuerſalem, vel particularem, bona fideicommiſſi.
- 12 Alphonſi Azeuedi reſolutio, & caſui præſenti valàè conducibilis expenditur, & eidem reſpondetur infrà num. 81.
- 13 Ludouici Molinæ obſeruationes nonnullæ expenduntur, que eò ſemper tendunt, vt Maioratus mentione non facta in diſpoſitione, etiam fideicommiſſo relicto, & alienatione prohibita etiam perpetuò, Maioratus perpetuus induci non non valeat.
- 14 Alphonſi Azeuedi conſilium 18. nouè ponderatur, caſus ibidem propoſitus commemoratur, & eidem reſpondetur infrà num. 82.
- 15 Maioratus perpetuus inſtitutus non cenſetur ex prohibitione alienationis bonorum. Niſi expreſſim dicatur, quòd bona in familia perpetuò remaneant: Aliàs autem prohibitio alienationis vltra nominatum non extenditur, & vide infrà, ex num. 83.
- 16 Prohibitio alienationis ſine cauſa facta, non valet, & vide infrà, num. 84.
- 17 Ad inducendum Maioratum perpetuum, vnum, vel duos vocare, non ſufficit, ſed plures in infinitum vocare, neceſſe eſt.
- 18 Vocationes factæ certarum perſonarum ad certa bona, perſonales, & non reales dicuntur.
- 19 Maioratus perpetuus vtrùm probari poſſit aliis modis, quàm contentis in l. 41. Tauri, & vide infrà num. 85.
- 20 Mens teſtatoris in interpretatione ſuæ diſpoſitionis, nedum expreſſa, ſed etiam tacita, & coniecturata tantùm totum facit, & potiùs attendi debet, quàm prolatorum verborum qualitas, & figura, & ita præualet.
- 21 Voluntatem teſtatoris in fideicommiſſis magis ſpectari, quàm verba, & prædominari, ac totum facere, etiamſi verba deficiant: Et ita ex ſolis coniecturis induci fideicommiſſa, ſimplicia etiam, & perpetua, licèt ex verbis non conſtent, & quomodocunque appareat de voluntate.
- 22 Et id ipſum in Maioratibus, ita pariter ſicut in fideicommiſſis ſtatuiſſe permultos iuris Interpretes, vt hîc adnotatur.
- 23 Ex eo ſolùm quòd teſtator ad plures ſubſtitutionum gradus digreſſus fuerit, quamuis perpetuus Maioratus non inducatur, inducitur tamen, ſi id ex aliis coniecturis deducatur, & tunc in perpetuum, atque vltra perſonas nominatas extenditur.
- 24 Coniecturæ plures ſimul iunctæ id efficere valent, quod vna de per ſe efficere non poſſet, vt Maioratûs inſtitutionem inducant.
- 25 Pelaez à Mieres in comprobationem eorum, quæ adnotata fuêre numeris præced. obſeruatio quædam expenditur.
- 26 Filiorum appellatione veniunt nepotes, & cæteri deſcendentes in infinitum, quando diſpoſitio de filio incerto facta fuit, & quando materia eſt indifferens quoad gradus.
- 27 Vel quando teſtator vltrà proceſſit, alios gradus ſubſtituendo poſt filios.
- 28 Idque maximè in Hispanorum primogeniis, & quando agitur de conſeruatione familiæ.
- 29 Et procedit etiam in vocatione tranſuerſalis, & filiorum eius.
- 30 Filij in conditione poſiti, regulariter non cenſentur vocati.
- 31 Cenſentur vocati expreſsè, quando filiis in conditione poſitis, illa eſt adiuncta qualitas, vt ſint de legitimo matrimonio procreati.
- 32 Vel quando teſtator voulit conſeruare agnationem, vel perpetuitatem in ſua familia.
- 33 Vel quando alios gradus ſubſtitutionum fecit.
- 34 Et quando poſt filios in conditione poſitos, vocantur collectivè alij conſanguinei.
- 35 Et quando teſtator prohibuit bona alienari.
- 36 Ex aliis etiam coniecturis, quarum leuiſſimæ etiam ſufficient.
- 37 Idque maximè in Hiſpanorum primogeniis, in quibus liberi in conditione poſiti, cenſentur poſiti in diſpoſitione.
- 38 Clauſulæ præcedentis proprium eſt influere in sequentes, præſertim ſi continuato ſermone proferantur.
- 39 Eſt enim potior clauſula præcedens ad influendum quàm ſubſequens ad refluendum.
- 40 Clauſulam non ſolùm præcedentum, ſed & in fine poſitam, referri ad omnia præcedentia, maximè quando nulla ſubeſt differentiæ ratio.
- 41 Enumerationem ſpecierum factam etiam per modum taxationis, ſucceſſionem non reſtringere, ſed ſolummodò tribuere nominatis ſucceſſionis prælationem.
- 42 Verba de maiori in maiorem, vel de primogenito in primogenitum, vel de hærede in hæredem, vel de maſculo in maſculum, vel alia ſimilia, inducere perpetuum Maioratum inter omnes, qui ex familia teſtantis proceſſerint, & num. ſeq.
- 43 Idem in verbis de deſcendente in deſcendentem, vel de antiquiori in antiquiorem.
- 44 Vel quando dicitur, quòd bona tranſeant de vno ad alium.
- 45 Vel quòd bona habeantur à maſculis.
- 46 Et de ratione prædictorum ex mante communi tradita per Menochium.
- 47 Fideicommiſſum ſimplex & perpetuum induci, quando teſtator reliquit bona ſua duobus antianis propriæ familiæ, nomina propria non exprimendo.
- 48 Verbum Maſculos multùm operari ad inducendam perpetuitatem, & conſeruationem agnationis, vel familiæ.
- 49 Verba potiùs impropriè, & contra eorum naturam interpretanda, quàm vt ſuperflua reddantur, aut non operentur.
- 50 Fideicommiſſum abſolutum induci per clauſulam generalem, quando aliter verba eſſent ſuperflua, & nihil importarent.
- 51 Clauſula, quæ ſubiicitur, non refertur regulariter ad ea, ſuper quibus facta eſt ſpecialis prouiſio.
- 52 Indefinitæ orationis hoc eſſe proprium, ſcilicet æquipollere vniuerſali.
- 53 Idque in fideicommiſſariis vocationibus præcipuè locum habere.
- 54 Verbum illud de varon en varon, collectiuum eſt, plures gradus, & ſucceſſiones in ſe continens.
- 55 Subſtitutionem plures gradus ſub vnico verbo contineri, nouum non eſt.
- 56 Voluntas teſtantis, quòd voluerit Maioratum inſtituere, comprehenditur ex his, quæ dixit ante teſtamentum.
- 57 In Maioratibus fideicommiſſis, & vltimis voluntatibus, ſicut præcedentia declarant, ſic è conuerſo dubia defuncti voluntas, quæ præceſſit, declaratur, & coniecturatur ex ſubſequenti, quæ clara, & aperta ſit.
- 58 Voluntas teſtatoris obſcura, ex aliis in teſtamento expreſſis declaratur.
- 59 Vna pars teſtamenti aliam declarat, & inde ſi verbum aliquod dubium ſit, aut obſcurum, eo modo intelligi debet, ſecundùm quem reperitur in alia parte teſtamenti.
- 60 In vna patre teſtamenti quando apparet, quomodo teſtator verbum aliquod acceperit, eodem modo cenſeri debet acceptum in alia parte, & numero ſequenti, in fine.
- 61 Voluntas teſtatis ambigua, ex vicinis ſcripturis, hoc eſt, ex his, quæ præcedunt, & quæ ſequuntur, declarari debet. Et ſententia illa eſt reiicienda quæ non conſtat cum ſuperioribus, & inferioribus ſententiis. Nam ex præcedentibus, & ſubſequentibus intelliguntur quæ ſunt in medio poſita.
- 62 Ex geſtis prioribus præſumitur circa res poſteà geſtas.
- 63 Quod etiam in geſtis extra teſtamentum procedit.
- 64 Diſpoſitio omnis poſterior intelligenda eſt cum exceptione præcedentis.
- 65 Maioratus perpetuus inducitur ex qualitate bonorum, & quòd teſtator voluerit ea bona perpetuò in ſua familia permanere. Vt bona illuſtria ad quæ affectionem habebat, vel Maiorum ſuorum reliquit.
- 66 Maioratus inducitur, & inſtitutus cenſetur, ſi ex verbis teſtatoris conſtet, velle conſeruare familiam, vel agnationem, quomodocunque conſtet, etiam ex verbis enunciatiuis.
- 67 Maioratus vtrùm inſtitutus cenſeatur ex eo, quòd pater inſtituat filium, & diſponat, quòd ſi ipſe, & eius deſcendentes deceſſerint ſine filiis, bona deueniant in filium? Et quid inter tranſuerſales?
- 68 Bona in dubio quòd præſumantur potiùs libera, & alienabilia, quàm fideicommiſſo, aut reſtitutioni ſubiecta; ab ea coniectura, & præſumptione recedi ſæpiſſimè, ac recedi debere, quando aliæ in contrarium extant coniecturæ & præſumptiones. Si ex ipſis deducitur, teſtatorem voluiſſe fideicommiſſum ſimplex inducere, ſiue perpetuum Maioratum inter omnes de familia inſtituere. Modò coniecturæ ipſæ probabiles, & neceſſariæ, ac concludentes ſint.
- 69 Ad demonſtrandum, teſtatorem induxiſſe fideicommiſſum, quemadmodum coniecturæ ſufficiunt, ſic & ad oſtendendam ipſam primogenituram.
- 70 Fideicommiſſa, quæ fiunt pro conſeruatione bonorum in agnatione, vel in cognatione, vel in familia, exiſtimantur fauorabilia, & pro ipſis conſeruandis fauorabiles interpretationes, ac etiam extenſiuæ admittuntur.
- 71 Fideicommiſſum vtrum ſit fauorabile, vel odioſum, vt Iacobus Menochius explicaret, duos conſtituit ex mente communi caſus, qui hoc numero commemorantur.
- 72 Maioratus Hispaniæ fauorabiles, atque propter bonum publicum introducti, & multis rationibus, iuſtiſque de cauſis in vtroque foro ſuſtinentur, cùm de familiarum conſeruatione, & propagatione in eis agatur. Ideòque non ſunt reſtringendi, ſicut fideicommiſſa, ſed potiùs ampliandi.
- 73 Maioratus inſtitui, vt bona conſeruentur indiuiſa ad familiæ decorem.
- 74 Argumentum illud, Subſtitutus non es hoc caſu, aut De te non loquitur ſcriptura, de quo ſuprà numero 3. ex contrariis coniecturis ceſſare. Hoc eſt, quando ex coniecturis iuridicis, & legitimis probationibus apparet, ſubſtitutum aliquem virtualiter videri, ſiue de eo ſcripturam loqui intellectiuè.
- 75 Maioratus mentionem tametſi teſtator in ſua diſpoſitione non fecerit, ex vocationibus tamen, & clauſulis adiectis, atque ex coniecturis, perinde haberi poteſt, ac ſi id expreſſiſſet.
- 76 Expreſſum dici quodammodo, & idem quod expreſſum operari, atque euidentem voluntatam inducere, quod ex coniecturis, ſiue præſumptionibus, atque ex vi verborum colligitur.
- 77 Expreſſum dicitur, quod ex præcedentibus, ſiue ex ſequentibus verbis, errore, aut obliuione diſponentis apparet fuiſſe omiſſum.
- 78 Teſtatorem omittere voluiſſe id, quod non expreſſit, & facilè exprimere potuiſſet; regulam illam, ſiue axioma adeò vulgatum ceſſare, quando adeſt coniecturata mens teſtatoris, quòd teſtator ita diſponere voluerit.
- 79 Voluntas quæ non tranſiit in diſpoſitionem, attenditur, ſi ex coniecturis legitimis de ea conſtat.
- 80 Maioratus etſi ex ſola oneris pij impoſitione inſtitutus non cenſeatur, inſtitutus tamen cenſebitur, ſi præter onus anniuerſarij aliæ adſint coniecturæ.
- 81 Alphonſi Azeuedi locus adductus ſuprà num. 12. explicatur.
- 82 Et conſilium eiuſdem Authoris 18. quod ponderatum fuit ſuprà num. 14. improbatur.
- 83 Alienationis prohibitio, quando conſtat de voluntate teſtatoris, non modò expreſſa, ſed etiam ex legitimis coniecturis deducta, extra perſonas nominatas, & in infinitum extenditur, & realis efficitur, tametſi perſonalis videatur. Idque maximè in Hiſpanorum primogeniis, & quando præſumpta mens ſuadet teſtatorem Maioratum inſtituere voluiſſe. Vel quando in diſpoſitione inuenitur aliquis terminus comprehenſiuus totius agnationis, vel familiæ.
- 84 Alienationis prohibitio ſine cauſa facta, in Hiſpanorum primogeniis valida eſt, impeditque rerum Maioratus alienationem.
- 85 Ex l. 41. Tauri argumentum deductum ſuprà numero 19. diluitur.

PRo huiuſce Capitis diſtincta, & dilucida explicatione (quod eandem Capitis præcedentis, & fideicommiſſi, aut Maioratus ex coniecturis ſolis abſque expreſſa diſpoſitione inducendi, vel non inducendi, materiam continet) obſeruandum, atque conſtituendum erit primo loco & principaliter, ex his, quæ eodem cap. præcedenti ſcripta, at qua adnotata fuêre, reuocanda neceſſariò in memoriam, atque hîc repetenda nonnulla, vtpote cum adeò huiuſce capitis intentioni, atque affirmatiuæ, vel negatiuæ definitioni deſeruiant, vt non modò prætermitti non valeant aliquo modo, ſed nec certa abſque ipſis reſolutio deduci; id quod ad oculum demonſtrabitur, ſi animaduertamus, ad Senatum Regium Hiſpalenſem ex parte D. Ildefonſi Tello de Guzman cum D. Ildefonſo del Caſtillo, & conſortibus, ab inferiori lite allata, id principaliter controuerti, videlicet, domum, & cætera bona (ſuper quibus lis vertitur ipſa) tiulo Maioratus deferenda perpetuò & ad eundem D. Ildefonſum Tello pertinere; è contrario autem D. Ildefonſum del Caſtillo, & conſortes, bona eſſe libera & diuiſibilia, nec ex verbis teſtamenti Martini de Fuentes inductum eſſe Maio [Senatus Regij, Hiſpalenſis deciſio.]ratum perpetuum, aut induci poſſe, conſtanter aſſerere, & vtrumque ex eadem clauſula teſtamenti Martini de Fuentes intentionem ſuam coadiuuare, ſiue eadem verba pro ſe vnumquemque expendere, ipsâ autem clauſulâ in hunc modum caueri: Item mando a Martin de Fuentes mi ſobrino, fijo del dicho Pedro de Fuentes mi ſobrino, e nieto del dicho Comendador Alonſo de Fuentes mi bermano, las caſas de mi morada, con ſus ſobrados, y corrales, e con dos puertas, bien e complideamente, ſegum que yo las tengo, e poſſeo, Emandole mas el mi donadio de Barbinches, con ſus prados, paſtos, e aguas corrientes, e manantiales, e eſtanquia, ſegun que yo lo tengo, e poſſeo parague lo aya para ſi: e que lo non pueda vender, ni empeñar, nt trocar, ni donar, nin cambiar, mn enagenar las dichas caſas, ni donadio, ni parte dello. E quiero, e mando, que ſi el dicho Martin de Fuentes falleciere deſta preſente vida ſin dejar hijo legitimo, y heredero, procreado de legitimo matrimonio, que aya las dichas caſas, y donadio el otro hermano ſuyo, que naciere en pos del, ſucediendo de varon en varon. Præhabitis ergo his verbis clauſulæ relatæ, vtrùm ex ipſis fideicommiſſi, ſiue Maioratus perpetui ſucceſſio inducta cenſeri debeat, in Senatu dubitabatur, atque controuertebatur. Et inprimis pro parte negatiua, quòd Maioratus ex dictis verbis induci non valeat, nec inductus cenſeatur, ſequentia magis adſtringere, videbantur fundamenta.

Inprimis, bona in dubio præſumi allodialia, & libera, & alienabilia, non Maioratui ſubiecta, vel inalienabilia, niſi ſcriptura Maioratus oſtendatur, cap. L. §. inter filium, & ibi Baldus num. 2. ſi de feudo fuerit controuer ſia, cum multis relatis per Antonium Gabrielem commun. concluſ. lib. 3. titulo de feudis, concluſione 3. Afflictis deciſ. 277. num. 6. & 7. Burgos de Paz iuniorem ciuilium, quæſt. 2. num. 7. & num. 137. & quæſt. 4. num. 23. & ſeq. Beroum in conſil. 39. num. 6. lib. 3. Molin. de Hiſpanorum primogeniis, lib. 1. cap. 11. num. 11. Mieres de Maioratu, part. 2. quæſt. 20. num. 3. Aluarum Valaſcum conſultat. 82. num. 6. Tiberium Decianum in conſil. 119. num. 12. lib. 3. Achil. Pedrocham in conſ. 36. num. 108. Pet. Anton. de Petra, de fideicommiſſis, quæſt. 13. ex num. 501. Petrum Surdum in conſil. 135. num. 24. lib. 1. Azeuedum in conſ. 2. num. 12. Vincent. Carocium, caſu 21. num. 37. Perez de Lara de capellan. & anniuerſariis, lib. 1. cap. 4. num. 17. Iacob. Menoch. lib. 3. præſumpt. 90. & lib. 4. præſumpt. 67. ex num. 1. cum ſeptem ſeq. vbi latiùs comprobat, & rationem adducit. Sequitur ergo, quòd ſi ſcriptura non oſtenditur, prout hîc oſtendi non videtur, quòd Maioratus inſtitutus præſumi non debet, nec etiam bona, vt Maioratus iudicari valebunt.

Secundò deinde pro eadem parte facit, quòd fideicommiſſum (vt per manus traditum eſt quotidie) odioſum eſt, & in dubio non præſumitur, & interpretatio fieri debet, vt potiùs remoueatur, quàm inducatur, & ſic non extare in dubio, ſicut poſt infinitos alios Authores latiùs probarunt, atque exornarunt Burgos de Paz ſenior in conſil. 34. num. 19. Burgos de Paz iunior ciuilium, quæſt. 2. num. 34. Rota deciſione 864. in fine, in antiquis, Iacobus Menochius in conſil. 85. num. 50. lib. 1. & præſumpt. 67. ex n. 18. lib. 4. Hippolyt. Riminaldus in conſil. 20. num. 37. & in conſil. 50. num. 4. & num 55. libro primo, latiùs in conſilio 645. ex numero 20. cum multis ſeq. & in conſilio 651. num. 1. & num. 16. lib. 6. vbi inquit, quòd fideicommiſſum eſt facti, & res oneroſa, quæ non præſumitur; vtque remoueatur, fit interpretatio, & in dubio contra fideicommiſſum iudicatur, quia eſt onus, Petrus Surdus deciſ. 238. num. 2. & in conſ. 96. num. 2. lib. 1. & in conſil. 236. num. 2. & in conſ. 241. num. 23. & in conſ. 443. num. 1. lib. 3. Franciſcus Burſatus in conſil. 51. num. 9. lib. 1. Ioannes Botta in conſ. 50. Ludouic. Molin de Hiſpanor. primogen. lib. 1. cap. 4. num. 8. Mieres de Maioratu 3. part. q. 5. num. 20. Azeuedus in conſil. 18. num. 27. & 30. Franciſcus Beccius in conſil. 119. num. 17. & in conſ. 185. num. 11. &17. lib. 2. Antonius Faber in lib. 9. C. libro 6. tit. 18. definit. 4. num. 10. pag. 167. & definitione 25. num. 10. & tit. 8. definit. 8. num. 6. pag. 116. Hadrianus Gilmañus libro primo rerumiudicatarum, deciſ. 6. num. 5. Cardinalis Dominicus Tuſcus practicar. concluſ. iuris, tomo 3. litera F, concluſ. 261. per totam, ex fol. 811. vbi latiſſimè, quòd fideicommiſſum, aut Maioratum allegans, vel aſſerens extare, ſiue ſe in ſcriptura diſpoſitionis vocatum, aut comprehenſum, probare id adſtringitur, ex quo eidem obiici poteſt, Subſtitutio hoc nec dicit, ſiue, de te non loquitur in hoc caſu: Ita ſanè poſt Socinum, Decium, Pariſium, Gozadinum, Crauetam, Rolandum, Alciatum, Siluanum, Iaſonem, & alios adnotauit Cardinalis Tuſcus num. 11. & tribus ſeq. fol. 812. Molin. lib. 1. d. cap. 4. num. 5. Cardinalis Franciſcus Mantica de coniect. vltim. volunt. lib. 8. titul. 1. n. 24. Graſſus §. fideicommiſſum, quæſt. 4. num. 7. in fin. & num. 9. Burgos de Paz iunior ciuilium, quæſt. 2. n. 10. Pet. Surd. & Hadrianus Gilmannus vbi ſuprà, Surdus ipſe in conſil. 241. num. 4. lib. 2. Azeuedus dicto conſil. 18. num. 18. Hippolyt. Riminaldus in locis anteà relatic, & maximè dicto conſil. 645. ex num. 20. lib. 6. vbi inquit, quòd in ſubſtitutionibus, & fideicommiſſis, quiſe, vel talem caſum in diſpoſitione comprehenſum dicit, id oſtendere debet, & quòd hæc regula procedit, etiamſi diceretur, quòd teſtator tacit è id voluerit; non enim ſufficit, teſtatorem ita voluiſſe, niſi diſpoſuerit, vt latiùs probat ibidem & repetit num. 40. dicens, quòd hoc argumentum, De te fubſtitutio non loquitur, ſiue, Subſtitutus non es hoc caſu, & ideò admittendus non es, eſt irrefragabile: Ergo in caſu propoſito, in quo agitur de fideicommiſſo, & Maioratu perpetuo inducendo, interpretatio fieri debet in dubio contra ipſum fideicommiſſum, vel Maioratum; & contra eum, qui in diſpoſitione ſe fundat, ſi ſe vocatum vltra ſpecialiter nominatos vel in ipſa caſum hunc comprehenſum non oſtendat in indiuiduo: idque ex eiſdem Authoribus, & conſiderationibus nonnullis Burg. de Paz ciuilum dicta quæſt. 2. ex num. 29. vſque ad numerum, 36. qui regulam præfatam num. 2. & 3. nunc traditam, ita patiter (& iuridicè equidem) accipit in Maioratu, ſicut in fideicommiſſo, num. 34. & ſic argumentatione propoſita fideicommiſſi in dubio non inducendi, in Maioratu æqualiter vtuntur Molina, Mieres, Azeuedus, & Blaſius Flores vbi ſuprà.

Rurſus & tertio loco, ipſamet pars confirmatur ex eo, quòd in clauſula teſtamenti prædicta, Maioratus verbum omiſſum vſque adeò fuerit, quòd nuſquam in ipſa, neque in tota diſpoſitione Maioratus mentio habeatur, nec facta fuerit; quod non mediocre præſtat argumentum ad credendum, teſtatorem non intendiſſe Maioratum perpetuum inſtituere: Maioratum namque, aut vinculum perpetuum in ſua familia ſi teſtator inſtituere voluiſſet, facilè equidem id exprimere potuiſſet, vel in aliqua parte totius diſpoſitionis de Maioratu mentionem feciſſet; quam cùm non fecerit, omiſiſſe ex propoſito videtur, & ſic ipſa quoque diſpoſitio haberi debet pro omiſſa, l. vnica, §. ſin autem ad deficientis, & ibi notat Baldus, C. de caducis tollendis, l. qui ſoluendo, ff. de hæred. inſtituendis, l. ſi ſeruus, §. non dixit Prætor ff. de acquirenda hæreditate, cap. ad audientiam, de decimis, cap. inter corporalia, poſt medium, de tranſlatione Epiſcopi, cum ſimilibus, quæ congeſſit, atque rem hanc exornauit Andreas Tiraquell. in l. ſi vnquam, verbo, libertis, ex num. 3. cum ſeq. Hippolyt. Rimin. in conſilio 45. num. 21. lib. 6. Iacob. Menochius in conſil. 140. num. 4. & 16. lib. 2. & in conſil. 233. n. 8. lib. 3. & in conſil. 272. num. 15. & ſeq. lib. 3. Pet. Surdus in conſil. 112. num. 27. & in conſ. 127. num. 61. lib. 1. & in conſil. 313. num. 90. lib. 3. Hieronymus Gabriel. in conſil. 96. ſub num. 8. lib. 1. Ioannes Botta in conſil. 7. num. 39. Cæſar Varzius deciſ. Bononiæ 4. num. 44. Ioannes Cephalus, Bonifacius Rogerius, Achilles Pedrocha, & Ioannes Gutierrez, quos ego commemoraui, & ita quoque adnotaui lib. 2. cap. 4. num. 29. & cap. 22. num. 50. vbi & num. 30. exornaui vulgatum illud Doctorum axioma, Teſtator hoc non dixit, hoc non expreſſit; ergo neque nos dicere debemus: quod & alio cap. huius libri, & tractatu, latiùs exornabitur, Burgos de Paz in conſ. 34. num. 12. Burgos de Paz iunior ciuilium, dicta quæſt. 2. num. 4. & 5. qui addit num. 8. quòd non ſufficit, teſtatorem aliquid voluiſſe, niſi ipſe diſpoſuerit, etiamſi de veriſimili mente conſtet, & latiùs exornat, atque probat per text. in l. quidam cum filium, vbi Doctores, ff. de hæred. inſtit. l. Diuus Trajanus, ff. de teſtamento militis: exornat etiam Petrus Surdus in conſil. 236. num. 8. lib. 2. & in conſil. 443. num. 4. lib. 3. & in conſil. 448. num. 34. lib. 3. Molina de Hiſpanorum primogeniis, lib. 1. cap. 4. num. 6. Andreas Fachineus in conſilio l. 1. num. 15. lib. 2. Ioannes Vincentius Hondedeus in conſil. 69. num. 10. lib. 1. Fuluius Pacianus in conſil. 23. ex num. 151. cum ſeq. & infrà hoc eodem lib. cap. 11. latiùs, atque declarabitur. Addit etiam Burgos ipſe de Paz iunior dicta quæſt. 2. n. 52. poſt Tiraquellum, Rodericum Suarez, & alios, quòd Maioratus iure bona deferri, aut deberi, nunquam eſt interpretandum, niſi expreſsè sicatur, & num. 35. & 40. poſt Burgos de Paz in conſ. 34. n. 18. & 19. inquit ſimiliter aliud, multùm ad propoſitum dictæ clauſulæ, videlicèt, quòd Maioratus ſcriptura non eſt amplianda vltra limites eius, ſed ſolerter reſtringenda. Videtur ergo ſecundùm hæc quòd in caſu præſenti Maioratus perpetuus induci non valeat, cùm Maioratus mentio, vt dixi, nunquam facta ſuerit, Idque & vrgenter comprobari poſſe ex his, quæ vtiliter, & diſtinctiùs quàm anteà factum fuiſſet, ego adnotata, atque ingenti ſtudio ſcripta reliqui quotidianarum rerum controuerſiarum iuris, cap. 22. per totum, cùm verè in omnibus caſibus ibi propoſitis, & accuratè admodùm explanatis, in quibus induci Maioratum perpetuum defendi, & ad ea vſque tempora Scribentium omnium placita recenſui, atque conciliaui; Maioratus nomen adiectum, ſiue mentio facta ſemper fuiſſet, quamuis abſolutæ vocationes non proceſſiſſent, ſiue certis in gradibus, aut perſonis factæ eſſent, vel ad certos gradus, & perſonas retrictæ; & nihilominùs inter Scriptores noſtros, & iuris vtiuſque Interpretes multos, ſententiæ diſſentientes omninò fuerunt, etiam Maioratus mentione expreſſim facta, vt ibidem videbitur, atque ex his conſtat manifeſtè, quæ Burgos de paz iunior dicta quæſt. 2. per totam, longa ſerie poſt Molinam, & alios reliquit ſcripta, quæ hîc non repeto, quia dicto cap. vigeſimo ſecundo tradita à me fuêre latiſſimè, vt dixi; ſic quoque quamuis cap. præcedenti ex num. 7. fideicommiſſa ex ſolis coniecturis induci dixerim; verba tamen omninò non deficere, ſed vel late ſaltem, aut impropria ſignificatione deſeruire poſſe, & quoquomodo ex verbia conſtare, neceſſarium ſcripſi, & in id ipſum qumplurimorum Authorum conuenientes reſolutiones adduxi, vt ibi videritur: Et eò quoque tendit communiter illa, & tam Antiquorum, quàm Recentiorum omnium crebrior reſolutio, Maioratum non induci, nec inductum cenſeri ex ſolo grauamine, ſolàque oneris impoſition, ſcilicèt Miſſarum, velaterius, vt ex eo dicatur, titulo & iure Maioratus succedendum eſſe perpetuò, niſi præter onus anniuerſarij alix adſint coniecturæ, quæ ita ſuadeant, prout crebriorem & receptiorem eſſe apparet ex his, quæ poſt alios multos ſcripſerunt Alurus Valaſus conſultat. 82. Petrus Salazer de vſu & conſuetudine, cap. 12. num. 43. Velazquez Auendanus in l. 40. Tauri gloſſa 2. ex num. 62. & num. 69. & in l. 41. gloſſa 2. num. 12. Aluaradus de coniecturata mente defuncti, lib. 2. cap. 3. §. 3. ex num. 11. & lib. 2. capitel. §. 1. num. 27. &. §. 2. num. 24. per totum, Caldas Pereira de nominat. emphyteutica, quæſt. 13. à num. 35. & quæſt. 24. à num. 47. Balſius Flores Diaz de Mena in addit. ad deciſionem Gamæ 30. & 287. & 224. aliàs 225. & vaiarum lib. 1. cap. 16. vbi latiùs. Rodriguez de annuis redditibus, lib. 2. quæſt. 9. num. 69. colum. finali, fol. 190. D. Felicianu de Solis in addit. ad cap. 3. lib. 2. num. 19. fol. 112. & 113. D. Perez de Lara in commutarijs de capellaniis & anniuerſariis, lib. 1. cap. 4. per totum, maximè ex n. 41.

Quartò prætereà pro hac ipſa parte fortiſſimè faciunt ea, quæ matura equidem, & iuridica ratione, atque conſideratione à me ſcripta, atque reſoluta fuêre eodem cap. 22. libri ſecundi, ex n. 44. vſque ad numerum 54. quò loci annotaui, quòd ſi diſpoſitio ita concepta eſt, vt nomen vinculi, aut Maioratus non contineat, ſiue vinculi, aut Maioratus mentionem non faciat, tunc equidem nec perpetuus Maioratus erit, nec etiam alienationes prohibitio durabit perpetuò, ſed inter vocatos, ac eorum deſcendentes dumtaxat; & conſequenter in vltimo deſcendente bona manebunt libera & alienabilia, ad quod ibid. dixi num. 44. eſſe text. expreſſum in. l. qui ſolidum, §. prædium ff. de legatis ſecundò: vbi pater iure fideicommiſſi, filius ſuis prædium reliquit, & eius alienationem extra familiam prohibuit, & dicit text. quòd non obſtante fideicommiſſo, & alienationis prohibitione, ſupremus e liberis, cui factum fuit fideicommiſſum, & alienatio inhibita, poterit in eo inſtituere hæredem etiam extraneum. Et ad idem eſt text. in l. cùm pater, §. libertis, in fine, ff. de legatis ſecundò, l. pater filium, §. fundum Titanum, ff. de legatis tertiò, l. 2. C. quando dies legati cedat, per quem text. dicit Baldus ibidem, quòd in re fideicommiſſo ſubiecta, vltimo loco ſuccedens, ſuccedit liberè, & tranſmittit ad quemcumque hæredem vnierſalem, vel particulrem bona fideicommiſſi; & cum aliis Authoribus ita quoque adnotarunt Iaſon, Decius, Caſtrenſis, Angelus, Rolandus, Mieres, & Blaſius Flores de Mena, quo ibid. num. 45. citaui; & dicto numero 44. poſui exemplum, vbi diſponens ſecutus legum Regiarum ordinationem, Tertij & Quinti bonorum meliorationem facit, & dixi, quòd quantumcunque ſit adiecta alienationis prohibitio, ac etiam verba adiiciantur, quæ perpetuitatem denotare videantur; ſi tamen vocationes ad deſcendentes primò nominatirum reſtrigantur, Maioratus perpetuus non erit; vt puta ſi pater meliorationem Tetij, & Quinti bonorum faciat, & vocauerit talem filium, & deſcendentes eius, & in defectum eorum talem filium, & eius deſcendentes, & in defectum eorum, alium filium, & deſcendentes eius, & his deficientibus alterum filium, & deſcendentes ipſius, & bona perpetuò alienari prohibuerit, aut perpetuò durare cauerit, ſiue conſeruari vella expreſſerit; Vinculi tamen, aut Maioratus verbum non adiecerit; tunc enim (dixi eò loci) nec perpetuus Maioratus erit, nec etiam prohibitio durabit perpetuò, ſed inter vocatos tantùm, & eorum deſcendentes durare debebit. Similiter dixi ibidem num. 48. alienationis prohibitionem etiam perpetuum nihil operari eo caſu, quo vinculi aut Maioratus mentio facta non eſt. Et. n. 51. animaduertebam, ex infinitis iuris Interpretibus, à me originaliter prælectis, Alphonſum Azeuedum dumtaxat propoſuiſſe in terminis caſum illum, àme conſideratum in rubrica tituli ſeptimi de los mayorazgos numero 7. lib. 5. nouæ collectionis Regiæ: Vbi poſtquam num. 6. in fine, is Author dixerat, quòd in contingentia facti conſuluit in quadam donatione percontractum inter viuos facta vni filio per patrem, Tertij & Quinti bonorum ex cauſa dotis per viam vinculi, nihil ampliùs adiiciendo, quòd cenſebatur perpetuum vinculum; ſubdit ſtatim num. 7. in fine, in hæc verba: Sed ſi mentio verbi Maioratus, vel Vinculi non fieret, etiamſi vocaretur filius maior, & in eius defectum alter filius eius maior nepos inſtitutoris, itavt bona eſſent inalienabilia, non erit perpetua hæc inſtitutio, ſed durabit tantùm vſque ad nepotem vocatum, ſecundùm text. in authent. de reſtitut. fideicommiſſi, §. nos igitur. Ibidem etiam retuli Petrum de Peralta, in fortioribus terminis id probantem, vt eodem loco videri poterit: Et tandem num. 53. Ludouici Molinæ in commentariis de Hiſpanorum primogeniis, authoritates, atque obſeruationes diuerſas recenſui; quibus velut expreſſim, oreque aperto constituit differentiam inter fideicommiſſum abſque expreſſione Vinculi aut Maioratus, & inter Maioratum; quaſi ex verbo Maioratus, aut Hago Mayorazgo, perpetua agnationis, aut familiæ, aut generis totius in infinitum vocatio inducta cenſeri debeat, & ſic in perpetuum Maioratus inſtitutus ſed ex fideicommiſſo hæ tantùm vocationes aut ſubſtitutiones factæ cenſeantur, & attendi debeant, quæ à teſtatore fuerunt expreſſæ, vbi aliud manifeſtè non apparet.

Nunc verò vltra ea, quæ ibi ſcripta reliqui (vt dictum eſt) addiderim etiam, Azeuedum eundem alio in loco, hoc eſt, in conſil. 18. per totum, idipſum, atque in fortioribus terminis ſuſtinuiſſe; nam cùm ſibi propoſitus, conſultuſque fuiſſet caſus, in quo maior pars bonorum relicta fuerat à teſtatore ſorori ſuæ Catherinæ: Con tal grauamen, que vaya por el inuentario, y los reciba, y que los dichos bienes, ni parte dellos non ſe puedan vender, ni trocar, ni cambiar, ni enagenar. Y con el miſmo grauamen lo aya, y herede el hiio mayor, ò hija que ouiere, que tenga el apellido de Collazos, y que no auiendo hijos, lo aya mi hermano Iuan, ò el hijo, ò hija mayor, con que no ſe pueda vender, ſegun dicho es, è ſuceſſiuamente ſuceda la dicha hazienda en el deudo mas propinquo, que oniere de mi padre, ò de mi madre. Cùm, inquam, præfatus teſtator ad modum relatum diſpoſuiſſet, & tot adieciſſet, atque imperſonaliter alienationem bis prohibuiſſet, & cognomen de Collazos requiſierit, ex eo dumtaxat, quòd verbum Maioratus non fuit expreſſum, conſtatnter defendit per totum illud conſilium, Maioratum perpetuum non induci ex verbis dictis, & conſequenter vltimum vocatum potuiſſe liberè de bonis eiſdem diſponere ad libitum.

Quinto deinceps loco, pro eadem parte non leuiter adſtringit, quòd licèt teſtator in dicta clauſula Martino de Fuentes primò & ſpecialiter nominato, appoſuerit grauamen non alienandi bona illa, non cenſetur ex hoc conſtituiſſe Maioratum perpetuum, vtpote cùm prohibitio perſonalis fuerit, ſicuti ex Antonio Gomezio, Ludouico Molina, Gama, Peralta, Burgos de Paz, & Aluaro Valaſco notauit, atque comprobauit Azeuedus dicto conſil. 18. num. 5. & 6. qui, vt vidiſti, in fortioribus terminis, & repetita bis prohibitione alienationis loquitur. Et id præſertim obtinet, vbi expreſſim non dicitur, prohiberi alienationem ea ratione, ne bona exeant extra familiam, ſed vt remaneant in ea perpetuò; tunc namque prohibitio alienationis vltra nominatum non extenditur, prout hæc duo latiùs, atque ex aliorum Authorum relatione comprobarunt Ludouicus Molina de Hiſpanorum primogeniis, lib. 1. cap. 4. ex num. 11. Burgos de Paz iunior ciuilium quæſt. 2. num. 53. & 65. & 68. & num. 105. & 114. & ſeq. Azeuedus dicto num. 5. & 6. & num. 14. & 23. & ſeq. Franciſcus Beccius in conſil. 159. num. 16. Iacobus Menochius in conſil. 98. num. 92. lib. 1. & cum Anton. Gomezio, Molina, Burgos de Paz, Bolognato, Natta, Cephalo, & Petra, ita quoque ego adnotaui lib. 2. cap. 22. num. 46. præſertim, etiam quando nulla expreſſa fuit cauſa à teſtatore in alienationis prohibitione: quia prohibitio ſine cauſa facta non valet, ex vulgata deciſione l. filiusfamilias, §. diui, ff. de legatis 1. de qua poſt Molinam, Mieres, & alios Azeuedus d. conſ. 18. num. 7. Pet. Anton. de Petra fideicommiſſis, quæſt. 1. ex num. 2. vſque ad num. 7. Cum ergo in caſu præſenti prohibitio perſonalis fuerit, & non realis, & dumtaxat Martino de Fuentes adiecta, vt conſtat ibi: E que lo aya para ſi, è que lo non pueda vender, ni empeñar, ni trocar, &c. Videtur neceſſariò dicendum, quòd nec prohibitio alienationis ad alias perſonas extendi poſſit, nec etiam Maioratus perpetuus, aut ſimplex & abſolutum fideicommiſſum induci. Idque vel etiam ex alio, quòd ad inducendum Maioratum perpetuum, vocare vnum, vel duos non ſufficit, ſed plures in infinitum vocare neceſſe eſt, ſicuti ex Craueta, & alia notauit Burgos de Paz ciuilium dicta q. 2. num. 51. Azeuedus d. conſil. 18. num. 25. vbi inquit, quòd vocationes factæ certarum perſonarum ad certa bona, perſonales, & non reales dicuntur.

Denique & vltimo loco eadem parte expendi poteſt tex. in l. 41. Tauri, quæ hodie eſt. l. prima, tit. 7. lib. 5. nouæ recop. ea namque lex duos dumtaxat caſus enumerat probandi Maioratum, per inſtrumenta ſcilicet, vel teſtes, vel per conſuetudinem, inter quos ſanè noſter caſus non eſt, tametſi perſonæ in dicta clauſula enumeratæ, vovatæ fuerint; & ſic videtuer, quòd aliis probationum generibus, præter ibi expreſfa, locus non ſit.

Verum enim verò ſuperioribus omnibus non obſtantibus, contrarium verius viſum fuit Hiſpalenſi Regio Senatui, ac Maioratum perpetuum inſtitutum cenſeri, & perpetuò inducendum definiuit in caſu propoſito, nec dicti D. Ildefonſi del Caſtillo allegagationibus acquieuit: Senatus autem definitio ſequentibus tationibus & fundamentis comprobari poſſe videtur. Ac primùm equidem, quòd mens teſtatoris in interpretatione ſuæ diſpoſitionis, nedum expreſſa, ſed etiam tacita, & coniecturata tantùm, totum facit, & potiùs attendi debet, quàm prolatorum verborum qualitas, & figura, & ita præualet, ſicuti ex multorum Authorum allegationibus longa ſerie comprobaui ſuprà, hoc eodem lib. & tract. cap. 7. per totum, vbi videri poterit, & vltra relatos ibi per Hadrianum Gilmañum lib. 1. rerum iudicatarum, deciſione 6. num. 8. & tribus ſeqq. & num. 15. Deinde voluntatem teſtatoris in fideicommiſſis magis ſpectari, quàm verba, & prædominari, ac totum facere, etiamſi verba deficiant; & ita ex ſolis coniecturis induci fideicommiſſa, etiam ſimplicia & perpetua, licèt ex verbis non conſtent, & quomodocumque appareat de voluntate, cap. præcedent huiuſce libri, & maximè ex n. 7. &. 17. pleniſſimè adnotaui, & comprobauit; & idcirco dicta ibi non repto hîc. Sed vltra relatos eo loco ſingulariter quoque obſeruarunt Ludouicus Molina de Hiſpanorum primogeniis, lib. 1. cap. 4. n. 19. Ioannes Cephalus in conſil. 269. n. 9. & in conſ. 330. num. 13. lib. 2. Petrus Surdus in conſil. 67. num. 11. libro 1. & in conſ. 241. ex num. 23. lib. 2. & in conſ. 494. num. 2. & in conſ. 573. num. 4. lib. 4. in conſil. 129. num. 43. lib. 2. Aluatus Valaſcus conſulatione 82. numero 2. &. 3. Fabius de Anna in conſil. 10. ex n. 31. Hadrianus Gilmañus dicta deciſion. 6. num. 7. & n. 20. & 22. &23. Balſius Flores de mena variarum lib. 1. quæſt. 18. num. 19. qui in id reſert quamplurimos, Perez de Lara de capellan. & anniuerſ. cap. 4. num. 14. Et id ipſum in Maioratibus ita pariter ſicut in fideicommiſſis obtinere, & procedere, vt ſcilicet primogenia Hiſpaniæ ex quibuſcumque verbis, & coniecturis, & quomodocumque de voluntate conſtet, inducantur, atque in ipſis mens coniecturata verborum figuræ præualeat, eiſdem in locis ſcriptum & notatum reliqui, atque ex Didaco Couar. Burgo de Pace, Auendaño, Antonio Gomezio, Matienço, Mantica, Aluarado, Maſcardo, Graſſo, Menochio, & aliis multis probauit Flores de Mena dicta quæſt. 18. n. 19. & 20. & vltra relatos ab eo Mieres de maioratu, parte 3. quæſt. 5. Molina de Hiſpan. lib. 1. cap. 4. & 5. vbi latiſsimè, & de multis coniecturis in propoſito. D. Felicianius de Solis in appendice lib. 2. c. 3. num. 19. Petrus Surdus in conſil. 241. num. 34. lib. 2. Pater Molina to. 3. de iuſtitia & iure, diſp. 590. Cùm ergo in caſu præſenti coniecturata mens teſtatoris adſit, eaque velut manifeſta, perpetuum inſtituendi Maioratum, de varon en varon. quamuis verbus Maioratus deficiat, & plus dictum, ſiue cogitatum, minuſque ſcriptum fuerit, induci equidem perpetuus Maioratus debebit, nec verborum defectus tanti haberi, vt meliora ſenſu & intentione verba ipſa exiſtant, contra text. in. l. 3. C. de liberis præteritis, quam & in capitib. præcedentibus ponderaui.

Quòd autem in ipſo caſu propoſito coniecturata mens teſtatoris, velut manifeſta adſit, & ſimul vrgentes valdeè, ac concludentes, & multùm probabiles coniecturæ interueniant (prout eiuſmodi requirunt Authores nunc citati, ac inter eos Aluarus Valaſcus, Flores Diaz de Mena, & Perez de Lara dicto capit. 4. num. 44. & 45. Hadrianus Gilmañus lib. 1. rerum iudicatarum, deciſione 8. num. 20. 22. & 23. & in ſummario num. 7. ibi: Coniecturis nimirùm probabilibus, & neceſſariò concludentibus) quòd, inquam, tales interueniant, probatur.

In primis; nam etſi ex eo ſolùm quòd teſtator ad plures gradus ſubſtitutionum digreſſus fuerit, perpetuus Maioratus non inducatur; inducitur tamen, ſi id ex aliis coniecturis deducatur, & tunc in perpetuum, atque vltra perſonas nominatas extenditur. Id quod in terminis perpendit Molina de Hiſpanorum primogeniis, lib. 1. cap. 5. num. 38. vbi concludit, ſi concurrant aliæ coniecturæ, cum hoc quòd teſtator filio primogenito, vel alij agnato, vel cognato, & ſuis filiis, ac deſcendentibus maſculis fideicommissum reliquerit; quòd tunc Maioratus perpetuus inſtitutus videbitur, quamuis abſque aliis coniecturis id non ſufficeret. Et loquitur Molina in fortioribus terminis, vt vides, & quando dumtaxat alicui agnato, vel cognato, & ſuis filiis ac deſcendentibus maſculis fideicommiſſum relictum eſt: ergo multò magis in caſu propoſito id dici debebit, vtpote cùm teſtator non modò ad plures gradus ſubſtitutionum progreſſus fuerit, ſed etiam adiecerit verbum illud: Sucediendo de varon en varon. Quod in terminis obſeruationis Molinæ deficit; cùm aliæ concurrant coniecturæ, de quibus inferiùs. Et inde coniecturæ plures ſimul iunctæ id efficere valeant, quod vna de per ſe efficere non poſſet, & conſequenter Maioratus inſtitutionem inducant, ſicut in terminis ferè noſtaris, & quando de inductione Maioratus ex ſolis coniecturis agitur, poſt alios Authores obſeruauit ipſe Molina lib. 1. dicto cap. 5. num. 42. per tex. in l. 2. §. 1. ff. de excuſationibus tutorum, l. inſtrumenta. vbi Gloſſa, C. de probationibus. Et conuenit Pelaez à Mieres, (cuius reſolutio ad caſum præſentem multùm counducit, loquitur namque ipſe, quando Maioratus aut vinculi mentio facta non eſt) de maioratu, 3. part. quæſt. 5. num. 20. in verſiculo, ſed eſt conſiderandum: vbi inquit, Maioratum inſtitutum videri, quando ex diſpoſitione teſtatoris, & eius mente colligi poteſt quòd voluit facere vinculum, & Maioratum, & bona vinculare in fauorem ſucceſſorum; & redditrationem, quia cùm Maioratus ſint Regno honorabiles, in dubio iudicari debet, quòd teſtator voluit facere Maioratum, & grauare ſucceſſores onere reſtitutionis ad primogenitos ſequentes in gradu, maximè (vt ſubiicit ipſe Mierez) quando non agitur de præiudicio deſcendentium ab illo, qui Maioratum fecit, ſicuti non agitur in præſenti, ſed inter tranſuerſales lis eſt, vt vides.

Secundò deinde & pro eadem parte fortiſſimè vrget, quòd poſt dictam primam vocationem Martini de fuentes, teſtator metipſe adiecit. E quiero, emando que ſi el dicho Martin de Fuentes falleciere deſta preſente vida, ſin dexar hijo legitimo y heredero procreado de legitimo matrimonio, que ayalas dichas caſas y donadio el otro hermano ſuyo, que naciere empos del. Ex his namque verbis apertè videntur vocati filij, & omnes deſcendentes dicti Martini de Fuentes ad dictum Maioratum; nam Filiorum appellatione veniunt nepotes, & cæteri deſcendentes in infinitum, quando diſpoſitio de filio incerto (vt in præſenti) facta fuit, & quando materia eſt indifferens quoad gradus, vt etiam hic fuit; ſicuti poſt Ioannem de Imola, Bartol. Alex. Socin. Iaſonem, Afflictis, Gozad. Couarr. Anton. Gabriel. Ruinum, & alios, notauit Ludouic. Molina de Hiſpanor. primogen. lib. 1. cap. 6. num. 29. Simon de Prætis, Mantica, Mieres, Peregrinus, Riminaldus, Camillus Gallinius, & innumeri alij, quos infrà alio cap. huiuſce tractatus commemorabo. Petrus Surdus de alimentis, tit. 9. quæ. 39. numero 35. Iacob. Beretta in conſil. 130. per totum, Ludouicus Caſanate in conſilio 34. num. 1. Veniunt etiam filiorum appellatione nepotes, quando teſtator vltrà proceſſit, alios gradus ſubſtituendo poſt filios, prout fecit teſtator hic poſt filios dicti Martini de Fuentes; ita ſanè poſt alios multos ſcripſerunt Simon de Prætis de interpretatione vltimarum voluntatum, lib. 3. ſolutione 1. ex num. 36. cum ſequent. Mieres de maior. 1. parte, quæſt. 15. Mantica de coniecturis vlti. voluntatum, lib. 8. tit. 8. Peregrinus de fideicommiſſis, artic. 22. ex num. 44. Camillus Gallinius de verborum ſignificatione, lib. 8. capit. 25. ex num. 19. Molina libro primo dicto capite 6. numero 29. Franciſcus Beccius in conſil. 150. n. 1. & in conſil. 221. n. 11. lib. 2. Idque abſque dubio locum obtinet, quando agitur de conſeruatione familiæ, & ſic in Hiſpanorum primogeniis & Maioratibus, & in caſu præſenti, in quo id actum fuiſſe probabitur ſtatim; tunc namque filiorum appellatione nepotes, & omnes deſcendentes in infinitum comprehenduntur, vt ex multis probauit ipſe Molina lib. 1. eod. cap. 6. num. 28. Mieres 1. p. dicta quæſt. 25. M. Antonius Eugenius in conſ. 84. Ioannes Vincentius Hondedeus in conſil. 56. num. 1. lib. 2. Ludouicus Caſanate in conſil. 34. num. 3. Saulius in tract. de non alienadis rebus, fideicommiſſo ſubiectis, quæſt. 22. Antonius Faber in lib. 9. C. lib. 6. tit. 18. definitione 4. Peregrinus in conſil. 14. num. 1. lib. 1. Roſental. in ſynopſi iuris feudalis, cap. 7. concluſione. . . . num. 8. & in addition. litera H. Cardinalis Dominicus Tuſcus practicarum concluſionum iuris, tom. 3. littera F. concluſione 376. num. 37. Fabius de Anna in conſil. 10. num. 49. qui poſt Decium, & alios, etiam in vocatione tranſuerſalis, & filiorum eius (prout in præſenti caſu fuit) id obtinere Probauit, & veriſſimum eſt, idque de mente communi eorum omnium procedit, quos nunc recenſui, vtique cùm nullus conſtituar differentiam in eo, quòd in deſcendentis, vel tranſuerſalis vocatione verſemur; latiùs conſtabit ex his, quæ alio cap. infrà latiùs adnotabuntur.

Nec obſtat ſuperiori conſiderationi, filios dicti Martini de Fuentes poſitos fuiſſe in conditione, & ideò non videri vocatos, ex vulgata doctrina gloſſæ, iuncta ſuo text. in l. Lucius, 2. ff. de hæred. inſtit. quam latiſſimè exornarunt, atque explicarunt innumeri illi Authores aggregati à me, lib. 2. harum quotidianarum controuerſ. iuris, lib. 2. capit. 12. per totum, & vltra relatos ibi, Vincentius Carociu deciſione 48. per totam, Ludouicus Caſanate in conſil. 2. num. 49. & in consil. 4. num. 170. & num. 233. & num. 273. & in conſil. 38. ex num. 94. Antonius Faber de erroribus Pragmaticorum, decad. 26. errore 1. & ſequent. Cardinalis Dominicus Tuſcus practicarum concluſ. iuris, tom. 3. littera F. concluſ. 369. per totam, ex folio 936. nam communis hæc, adeò vulgata Interpretum allegatio permultis modis limitari ſolet, qui caſui præſenti mirè conueniunt, atque adaptantur: Et primò equidem, vt liberi in conditione poſiti cenſeantur expreſſim vocati, quando liberis in conditione positis eſt adiuncta qualitas, vt ſint de legitimo matrimonio procreati, prout adiungitur in clauſula huius Maioratus relata, ibi: Et ſi el dicho Martin de Fuentas falleciere deſta preſente vida ſin dexar hijo legitimo y heredero procredo de legitimo matrimonio. Ita ſanè poſt Bartolum, Alexandrum, Iaſonem, Socinum iuniorem, Crauetam, Decianum, Ioſeph. de Ruſticis, & Rotam Romanam firmarunt, & coniecturam hanc efficacem, & ſequendam dixerunt Iacobus Menochius in conſil. 325. num. 90. lib. 4. & præſumpt. 76. numero 48. lib. 4. Cardinalis Franciſcus Mantica de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 11. tit. 3. ex. n. 7. M. Anton. Peregrinus in conſil. 49. num. 1. lib. 1. Item poſiti in conditione, cenſentur vocati, quando teſtator volut conſeruare agnationem, vel perpetuitatem in ſua familia, vt in noſtro caſu ex infrà dicendis, & poſt Ruinum, Socin iunior. Zanchum, & Ruſticis, Menochius dicta præſump. 76. num. 37. lib. 4. Petrus Surdus, qui alios commemorat in conſil. 96. lib. 1. & in conſil. 336. num. 4. lib. 3. & in conſil. 443. num. 47. lib. 4. Vel quando teſtator alios gradus ſubſtitutionum fecit, vt in ipſa iam relata clauſula, in qua poſt filios Martini de Fuentes, vocauit eius fratrem, cæteroſque conſanguineos: ita ſcripſerunt Ancharanus, Alexander, Ruinus, Iaſon, Curtius, Pariſius, Purpuratus, Gozadinus, Rubeus, Chaſſaneus, Celſus, go, Boërius, socinus, Albanus, Mantica, Cephalus, Salomonius, Nonius, Riminaldus, Alciatus, Decianus, & Ioſephus de Ruſticis, quos congeſſit, & ſecutus eſt Iacobus Menochius in conſil. 173. nu. 55. libro 2. & dicta præſump. 76. num. 53. lib. 4. Alexander Trentacinquius de ſubſtitutionib. 4. parte, cap. 11. numero 27. Petrus Gyllennius in generaliter, num. 5. C. de inſtitut & ſubſtitution. Petrus Surdus in conſilio 448. numero 21. libro tertio, & in conſilio 539. libro quarto. ita etiam liberi in conditione poſiti, cenſentur vocati, quando poſt folios in conditione poſitos vocantur collectiuè alij conſanguinei, vt in eadem clauſula præsenti ſæpè repetita, ibi: Sucediendo de varon en varon. Iunctis his, quæ infra adnotabuntur, & per Surdum poſt alios traduntur, dicto conſil. 539. num. 4. vbi elegantem reddit rationem: Et num. 5. eiuſdem conſilij, idem eſſe ait ex aliorum ſententia, quando teſtator prohibuit bona alienari, vt in eadem clauſula, iba: Que lo non pueda vender, ni empeñar, ni trocar. Quod ex multis etiam tradidarat ipſa Surdus in conſil. 336. num. 3. & in conſil. 434. num. 19. lib. 3. quin & aliæ plures coniecturæ ſunt, ex quibus liberi in conditione poſiti, cenſentur vocati, imò quæcumque etiam leuiſſimæ ſufficiunt, ſicuti poſt Caſtrenſem, Alexander, Manochium, Decianum, Menchacam, Couarruu. Padillam, Molinam, & alios tradidit Petrus Surdus deciſ. 162. numer. 6. & 10. atque ex Molina lib. 1. cap. 6. num. 3. dicente leuis ſufficit, Mieres etiam, & Aluarado: Ego etiam lib. 2. dict. cap. 12. num. 2. in fine, notaui. Idque tunc maximè procedit, quando ſimplicis in diſpoſitione Maioratus, aut fideicommiſſi ſimplicis; liberi namque in conditione poſiti, cenſentur poſiti in diſpoſitione, vt poſt alios Authores ſcribit Molina lib. 1. dict. capite 6. num. 2. Fabius de Anna in conſ. 9. num. 4. Petrus Surdus in conſil. 241. num. 43. lib. 2. vbi in id citat Menchacam, & Bolognetum, & in Maioratu Hiſpaniæ loquitur expreſſim, atque conſilium illud conficit in cauſa Domini Chriſtophori Columbi. Ex dictis ergo hactenus conſequitur manifeſtè, teſtatirem in eſt præſenti vocaſſe dictum Martium de Fuentes, & eius liberos in infinitum; ſiquidem filiorum appellatio (de qua in dicta clauſula) extenditur ad omnes deſcendentes, qui cenſentur vocati, atque ad ſucceſſionem inuitati, ex prænotatis coniecturis: ipſæ utum coniecturæ & qualitatis omnes ſibaudirentur, & repetitæ intelliguntur in fratre naſcituro dicti Martini de Fuentes, & eius liberi debent ſimiliter cenſeri vocati in infinitum, ac liberi eiuſdem Martini de Fuentes primò vocati, & prætereà alij conſanguinei vocati, in defectum priorum decedentium ſine liberis, per illa verba: sucedeendo de varon en varon, vt ſequenti fundanto latiùs, atque fortiſſimè expenditur, debent cenſeri vocati eodem modo; quo dictus Martinus de Fuentes, & eius frater, ita vt ex conſanganuineis vocatis per illa verba, de varon en varon, ſemper præferatur proximior, & eius deſcendentes præferantur, prout præferri debuit per Senatum dictus D. Ildefonſus Tello de Guzman, nunc proximior; hoc eſt enim regulare in cauſis primogeniorum Hispaniæ, vt omnes vocationes primam ſubſequetes, ab ea interpretationem recipiant, quia proprium eſt clauſulæ præcedentis influere in ſequentes, præſertim ſi continuato ſermone proferantur, l. 3. §. filius inter medias, &§. ante hæredis, ff. de liberis & poſthumis, vbi omnes Scribenes communiter: latè Peregrinus de fideicommiſſis, art. 16. n. 106. Sapia, Auiles, Albaneus, Gratianus, Menochius, & alij quos harum quotidianarum controuerſiarum iuris lib. 2. cap. 4. num. 126. & 127. commemoraui: Eſt enim potior clauſula præcedens ad influendum, quàm ſubſequens ad refluendum, ex eiſdem Authoribus, & reſolutis à Mieres poſt alios, de Mariatu, ſecunda parte, quæſt. 12. num. 6. Petro Surdo in conſilio. 282. ex num. 4. lib. 2. num. 6. Et tamen videmus, non ſolùm præcedentem clauſulam, ſed & in ſine poſitam, referri ad omnia præcedentia, maximè quando nulla ſubeſt differentiæ retio, l. talis ſcriptura, §. finali, ff. de legatis 1. l. doli, ff. de verborum obligationib. Marcus Anton. Eugenius in conſil. 55. num. 29. & in conſilio 89. num. 52. Petrus Surdus dicto conſil. 282. numero 4. lib. 2. cum aliis pluribus, quos eodem cap. 4. lib. 2. num. 23. & dicto num. 127. ego recenſui. Fabius de Anna in conſ. 53. num. 102. hîc autem nulla congrua aſſignari poteſt differentiæ ratio, imò valdè vrgens eſt in contrarium, & quæ ab absurdo vitando deducitur, ſcilicet, quòd dictus teſtator in caſu præſenti Mantinum de fuentes ſic prædilectum, & primo loco ad ſucceſſionem voluerit, deſcendentes quoque ipſius grauare voluerit, & grauauerit; fratris verò eiuſdem naſcituri ſecundò vocati, & vlteriorum deſcendentes non grauauerit, contra vulgatam allegationem text. in l. Publius Mæuius, §. 1. ff. de cond. & demonſtrat. Iunctis his, quæ ex aliorum Scriptorum placitis, & communibus reſolutionibu obſeruauit Molina de Hiſpanor. primogeniis, lib. 3. cap. 5. num. 52. & 53. obſeruarunt etiam & alij permulti relati à me, eod. lib. 2. cap. 4. num. 10. & num. 108. & 110. iunctis etiam his, quæ Molina ipſe alio in loco, hoc eſt, lib. 1. cap. 4. num. 34. & 35. poſt alios Authores ſcripſit, & dixit, enumerationem ſpecierum, factam etiam per modem taxationis, ſucceſſionem non reſtringere, ſed ſolummodò tribuere nominatis ſucceſſionis prælationem: & inde eodem num. 35. limitat omnia iura dicentia, enumerationem ſpecierum reſtringere genus præcedens, vt non procedant, quondo diſpoſitio ſit inter perſonas, quæ non ſimul & eodem tempore, ſed ordine ſucceſſiuo debent ſuccedere; tunc namque ſpecificatio perſonarum genus præcedens non reſtringit, per text. in l. cùm ita, §. in fideicommiſſo, ff. de legatis ſecundo: ergo de primo ad vltimum (vt dici ſolet) conſequitur ex his, quòd teſtator prædictus ſimplex & perpetuum conſtituere voluit, ac verè conſtituit fideicommiſſum, vel Maioratum inter ſuos conſanguineos, & eos, qui ex ſua familia proceſſerint.

Rurſus & tertio loco iſtam partem multùm ad propositum & velut concludenter probàt verba dictæ clauſulæ, de varon en varon; ex quibus Maioratum perpetuum inſtitutum videri, ac verè teſtatorem ipſum inſtituiſſe, neceſſariò dicendum eſt; idque in primis ex reſolutione illa Ludouici Molinæ de Hiſpanorum primogeniis, lib. 1. cap. 5. num. 39. nam cùm eo cap. ſeptem illas coniecturas adduxiſſet, ex quibus Maioratum perpetuum inſtitutum cenſeri, aſſerit firmiſſimè, inquit dicto num. 39. poſt Socium, Secium, Pariſium, Gratum & Portium, Verba de maiori in maiorem, vel de primogenito in primogenitum, vel de hærede inhæredem, vel de maſculo in maſculum, vel alia ſimilia, inducere perpetuum Maioratum inter omnes, qui ex familia teſtantis proceſſerunt. Et Molina ipſe in eiſdem, in quibus verſamur, terminis loquitur, quando ſcilicet Maioratus ſeu vinculi mentione non facta, ſiue non exprimendo aliquo modo, quòd Maioratus inſtituitur, relinquutur bona filio primogenito, vt in eis ſuccedatur, ſiue vt tranſeant, ſeu vadant bona de maiori in maiorem, vel de primogenito in primogenitum, vel de maſculo in maſculum. Et idipſum, videlicet, quòd ſimplex & perpetuum fideicommiſſum inducatur ex illis verbis: Volo vt bona mea vadant de hærede in hæredem, poſt alios plures notarunt Rolandus in conſil. 23. num. 23. lib. 4. Tiberius Decianus, in conſil. 50. num. 12. lib. 1. Petrus Surdus in conſil. 241. num. 31. & ſeq. lib. 2. Franciſcus Beccius in conſ. 159. num. 14. lib. 2. Peregrinus in conſ. 46. num. 7. lib. 2. &. de fideicommiſſis, art. 14. numero 14. & tribus ſeqq. Iacobus Menochius lib. 4. præſumptione 68. num. 7. & præſump. 69. num. 12. Idem ſi dicat, de deſcendente in deſcendentem, prout reſponderunt Ruinus, & Pariſius, cum quibus Menochius dicta præſump. 68. num. 7. Vel, de antiquiori in antiquiorem, vt poſt alios motauit Fabius de Anna in conſil. 53. num. 73. Vel, de vno in alterum, ſicut ex Decio, Ruino, Gozadino, & Cephalo tradit Menochius dicta præſump. 68. num. 8. Bertazolus in conſilio ciuili. 6. num. decimotertio. Vel, de maiori in maiorem, vt poſt Molinam, Manticam, Auendañum, & alios tenet Flores Diaz de Mena variarum lib. 1. dicta quæſt. 18. num. 38. Vel, de vna linea in aliam, ex Molina, qui id ipſum ex verbis aliis ſimilibus quibuſlibet ſtatuit, & ex aliis nunc relatis, Burſatus in conſilio 227. lib. 3. Petrus Surdus dicto conſil. 241. num. 31. lib. 2. qui dicit, induci fideicommiſſum & Maioratum perpetuum, quando teſtator mandat, quòd bona tranſeant de ano ad alium; & citat Simonem de Prætis, à ſuperioribus non relatum, Paſchal. Saulius (quem nullus hactenus receſet) in tract. de alienandis rebus fideicommiſſo ſubiectis, quæſt. 8. per totam, vbi agit de omnibus ſuperioribus: Et num. 9. idem iuris eſſe ait, quando teſtator dixit velle, quòd bona ſua habeantur à maſculis, ex Pariſio in conſil. 92. lib. 1. Quod mirè format intentionem noſtram, & ſententiam Molinæ lib. 1. cap. 5. num. 39. in eiſdem terminis noſtris interpretantis clauſulam illam, ſucediendo de varon en varon, & abſque eo quòd expreſſum ſit, Maioratum inſtitui, dicentis Maioratum induci perpetuum. Prædictorum autem rationem concludentem ex mente communi aſſignauit Menochius libro 4. præſump. 68. num. 8. nam cùm non poſſit res de vno in alterum tranſire, vel de vno in alterum peruenire, niſi mediante reſtitutione, & inducto fideicommiſſo perpetuo; qui vult conſequens, videtur etium velle neceſſarium antecedens fideicommiſſi, aut Maioratus perpetui, vt etiam dixit ibidem num. 6. idque in Hiſpanorum primogeniis fortiùs procedit, & militat, ex his, quæ notauit ipſe Molina lib. 1. capit. 6. num. 19. & 20. Burgos de Paz iunior ciuilium, quæſt. 2. num. 77. vtpote cùm aliàs perpetua eſſe non poſſint primogenia, quàm ſi multorum ſucceſſorum de vno in alterum ſucceſſionem requirant, nec in vna ſola ſucceſſione verificentur, & ita ex verbis tractum ſucceſſiuum denotantibus (qualia ſunt prædicta, de varon en varon) inducantur, ac inducta cenſeantur in perpetuum, ex ipſo Molina, & cæteris anteà relatis: qui ipſe Molina lib. 1. capit. 5. num. 19. idem ſtatuit, ac fideicommiſſum perpetuum induci probauit, quando teſtator reliquit bona ſua duobus ancianis propriæ familiæ, nomina propria non exprimendo, poſt Ancharanum, & alios, quos citat: Et Ancharanum ſequuntur etiam Burgos de Paz iunior ciuilium, dicta quæſt. 2. num. 78. Perez de Lara de capellan. & anniuerſariis, lib. 1. capit. 4. num. 41. Si ergo præfata verba omnia, & alia ſimilia, ac ipſorum vnumquodque, ſcilicet de maiori in maiorem, de hærede in hæredem, de maſculo in maſculum, de vno in alium, & eiuſmodi, fideicommiſſum ſimplex, & Maioratum perpetuum inducunt, quando magis inducere debebunt illa, ſucediendo de varon en varon, quæ maioris efficaciæ & energiæ ſunt ad inducendam perpetuitatem? Verbum namque ipſum maſculus, meliùs, & præ cæteris operatur inductionem perpetuitatis, atque agnationis, vel cognationis, ſiue familiæ conſeruationem, vt ex Caſtrenſe, Socino, Alexand. & aliis, nouiſſimè adnotauit Roſental. in ſynopſi feudali, cap. 7. concluſ. 36. num. 5. & in additione, littera D. atque ex Ludouico Molina, Alexandro Raudenſe, Albano, Aldobrandino, Bonifacio Rogerio, Hippolyto Riminaldo, Aluarado, Menochio, Prætis, Peregrino, Cephalo, Pedrocha, & aliis, lib. 2. cap. 4. n. 79. & 80. ego notaui.

Nec obſtat ſuperioribus, ſi quis dixerit, (prout pars aduerſa contendebat, ſed non ita ſtrictè, nec fortiter, vt ponderatur nunc) verba illa, ſucediendo de varon en varon, adaptanda eſſe Martino de Fuentes, primo vocato, & eius filio, vel fratri naſcituro, qui expreſſim fuerunt à teſtatore vocati, non verò aliis vlterioribus deſcendentibus: Nam reſpondetur, quòd ſecundùm hanc conſiderationem, & verba illa, ſucediendo de varon en varon, eſſent prorſus ſuperflua & inſuper ea interpretatione admiſſa, verba eſſent improprianda ad effectum inducendæ ſuperfluitatis, quo nihil abſurdius dici, aut euenire poſſet, vtpotè cùm verbum quodlibet non modo in omni materia, & diſpoſitione, ac maximè in teſtamentis, ſic debeat interpretari, vt ſuperfluitatem non contineat, ex. l. ſiquando, ff. de legatis primò, quam alio cap. infrà latè exornabimus: ſed etiam & à contrario, verba potiùs, impropriè, & contra eorum naturam interpretanda ſint, quòm vt ſuperflua reddantur, aut non operentur; idque ex eiſdem & mille Authoribus, eodem capit. huiuſce tractatus infrà referendis, & vltra relatos ibi Hadriano Gilmaño rerum iudicatarum lib. 1. deciſione ſexta, num. 223. & 232. & 233. Petro Surdo in conſilio 241. ex num. 27. lib. 2. & deciſione 84. num. 14. & 15. vbi inquit, induci fideicommiſſum perpetuum per clauſulam generalem, quando aliter verba eſſent ſuperflua, & nihil importarent: Eò magis, quòd regulariter clauſula, quæ ſubiicitur, non refertur regulariter ad ea, ſuper quibus facta eſt ſpecialis prouiſio, l. vxorem, §. feliciſſimo, in fine, ff. de legatis terio, l. cohæredi, §. qui patrem, ff. de vulgar. & pupil. ſubſtitut. l. doli clauſula, ff. de verborum obligation. latè Oſaſcus deciſione pedemontana 69. numero primo. Petrus Surdus in conſilio 241. numero 9. lib. 2. & deciſione 84. numero 4. Verba ergo illa, ſucediendo de varon en varon, non ad maſculos, de quibus facta eſt ſpecialis prouiſio, & vocatio, ſed ad cæteros de familia referri debent; nam cum tractum habeant ſucceſſiuum, conſtituunt gradualem, & perpetuam inter omnes de familia ſucceſſionem. Quod vel ex eo euidentiùs apparet; nam ſi verba eadem, de varon en varon, ad eum modum acciperentur, quem pars aduerſa contendit, hoc eſt, de varon varon, ſcilicet de Martino de Fuentes varon primero llamado, ad eius filium, vel fratrem eius naſciturum, varon ſecundo loco nominatum & vocatum; verba equidem ipſa (quæ indefinitè ſtant) eſſent omninò reſtringenda, & reducenda ad caſum ſingularem, quam ſi teſtator denotate voluiſſet, verba alia procnldubio adieciſſet, ac dixiſſet, ſucediendo del vn varon en el otro, y el ſucediendo vn varon despues delotro, de los nombrados, vel alia ſimilia, nec ita generaliter, & indefinitè loqueretur, poſt factas dictas ſpeciales vocationes dicens, ſucediendo de varon en varon, quibus verbis nihil aliud voluit, quàm perpetuam inter omnes ſuos conſanguineos, atque ex familia procedentes, ſucceſſionis causá & ſeriem introducere, maſculos ſcilicet fæminis præferendo; hoc enim peculiare & proprium eſt orationis indefinitæ, ſcilicet æquipollere vniuerſali, l. ſi pluribus, ff. de legatis ſecundo, l. ſi plures, ff. de legatis tertio, & alio capit. infrà exornabimus, que latiùs comprobabimus, ita vt verba illa indefinita, ſucediendo de varon en varon, idem operentur, ac ſi teſtator ſubieciſſet, y despues de eſtos llamados, o despues de los llamados nominatim, ſucedan todos los demas mis parientes varones por ſu orden. Quod in cauſa fideicommiſſaria (in qua verſamur) præ cæteris locum habet, & procedit, ex traditis per Alexandrum, Curtium iuniorem, Tiraquellum, & alios quos refert, & ſequitur Cardinalis Franciſcus Mantica de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 6. tit. 4. num. 12. Petrus Surdus (qui in fideicommiſſariis vocationibus, & diſpoſitionibus præcipuè locum habere ait locutionem illam, Indefinitam æquipollere vniurſali) in conſ. 536. n. 7. lib. 3. Hadrianus Gilmanus lib. 1. rerum iudicatarum Germaniæ, deciſ. 6. num. 18. & alio cap. infr à de indefinita locutione, & vi ipſius in interpretatione vltimarum voluntatum latiùs comprobabitur, vt nunc dixi.

Ex eo denique, quòd verbum illud, de varon en varon, collectiuum eſt, plures gradus, & ſucceſſiones in ſe continens in defectum Martini de Fuentes, & eius lineæ deſcendentium, & fratris naſcituri, ſecundo loco vocati, ita vt poſt eos extinctos, cæteri de familia & cognatione per neceſſarias conſequentias veniant admittendi ordine ſucceſſiuo, & gradatim, ex traditias à Petro Surdo poſt alios multos, deciſ. 84. num. 13. & deci. 238. num. 13. & in conſ. 96. num. 15. lib. 1. & in conſ. 247. num. 8. lib. 2. & in conſil. 494. num. 1. lib. 4. Franciſco Beccio in conſ. 159. num. 14. Nec enim nouum eſt in iure, ſub vnico verbo plures ſubſtitutionum gradus contineri, & denotari, l. cohæredi, §. qui diſcretas, ff. de vulg. & pup. ſubſtitut. vbi Aretinus, cuius dictum exornat Molina, de Hiſpanorum primogeniis lib. 1. cap. 4. num. 16. Tiberius Decianus in conſil. 41. num. 54. lib. 1. Burgos de Paz iunior ciuilium, quæſt. 2. ita interpretans clauſulam ſimilem teſtamenti Regis Henrici Secundi, quæſt. 2. num. 78. in fine: & num ſeq. poſt Molinam lib. 1. c. 5. num. 22. & 23. & cap. 6. num. 21. & ſeq.

Quartò prætereà pro eadem parte, & in confirmationem definitionis dicti Senatus non leuiter adſtringit, dictum teſtatorem multoties ante conditum teſtamentum (quo dictum clauſulam adiecit) dixiſſe ſe velle facere, & facturum Maioratum Perpetuum in fauorem dicti Martini de Fuentes, & cæterorum ex familia; quod non leuem, imò euidentem, & concludentem præſtat coniecturam, vt præcisè credatur, ex verbis relatis inſtitutum fuiſſe Maioratum de varon en varon in perpetuum: idque ex traditione illa Ludouici Molinæ de Hiſpanorum primogeniis, lib 1. cap. 5. num. 40. quò loci, cùm anteà numeris præcedentibus enumeraſſet nouem illas coniecturas, ex quibus Maioratus inſtitutus cenſeri debet, ſubdit dicto num. 40. decimam coniecturam Maioratus inſtituti eſſe, ſi ante factum teſtamentum profeſſus fuit, ſe Maioratum inſtituere vella; nam ſi poſteà in ipſo teſtamento aliquas vocationes primogenitorum fecerit, ſiue alia diſpoſuerit, quæ coniecturam Maioratus, non tamen omninò concludentem arguere possint, hoc probato, diſpoſitio ipſa, tanquam verus Maioratus cenſenda erit; quod in ſpecie dixerunt Bartol. Alexand. Iaſon, Ripa, Corneus, & Pariſius ibi relati, dum ſcribunt, quòd voluntas teſtantis comprehenditur ex his, quæ ipſe teſtator dixit ante teſtamentum: Et id ipſum poſt alios Authores ſcripſerunt Hippolyt. Riminaldus in conſil. 158. num. 4. & 24. lib. 2. M. Antonius Peregrinus in conſil. 35. num. 4. lib. 3. Maſcardus de probationibus, tom. 2. concluſ. 1046. Petrus Surdus in conſil. 414. num. 56. & 64. lib. 3. & deciſione 54. num. 6. & num. 16. Iacobus Menochius lib. 4. Præſumptione 67. num. 17. Petr. Anton. de Petra de fideicommiſſis, quæſt. 9. num. 60. & 143. & Molinæ traditioni, in eiſdem, in quibus verſamur terminis, conuenit Hadrianus Gilmañus deciſione 6. numero 156.

Rurſus & quinto loco, eandem partem vrgenter confirmat, certis iuris eſſe, quòe, quòd præcedentia declarant, ſiue determinat ſequentia, & è conuerſo; per text. in. l. finali, §. cui dulcia, ff. de vnio, tritico, & oleo legato, l. Titiæ, §. Titia, & l. vltima, ff. de verbor obligat. Franciſcus Mantica de coniectur. vltimar. voluntat. libr. 6. titul. 13. num. 3. & 4. & lib. 2. har. quotidianar. controuer. iuris, cap. 4. num. 10. notaui, & cap. 26. eiuſdem libri, num. 15. latiùs comprobaui, & dixi, quòd in Maioratibus, fideicommiſſis, & vltimis voluntatibus, ſicut præcedentia declarant ſequentia; ſic è conuerſo dubia defuncti voluntas quæ præceſſit, declaratur, & coniecturatur ex ſubſequenti, quæ clara, & aperta ſit, & retuli Tiraquellum, Socinum iuniorem, Pariſium, Mieres, Menochium, Maniticam, Pedrocham, & Ioannem Gutierrez. Dixi etiam numero 16. ex eiſdem Authoribus, quòd voluntas teſtatoris obſcura, ex aliis in teſtamento expreſſis declaratur. Et numero 11. dicti cap. 4. quòd vna pars teſtamenti aliam declarat, & inde ſi verbum aliquod dubium ſit, aut obſcurum, eo modo intelligi debet, ſecundùm quem reperitur in alia parte teſtamenti, l. qui filiabus, l. ſi ſeruus plurium, §. vltumo ff. de legatis primo, l. quæſitum, §. Papinianus quoque, ff. de fundo inſtructo, cum aliis adductis per Manticam, Simonem de Prætus; Pet. Surdum, Ludou. Caſanate, & alios innumeros referendos alio cap. infrà: vide etiam Ludouicum Caſanate in conſil. 47. n. 60. & 61. & num. 62. vbi multùm ad propoſitum inquit, quòd quando in vna parte terſtamenti apparet, quomodo teſtator verbum aliquod acceperit, eodem modo cenſeri debet acceptum in alia parte: Idque poſt Bartol. Ripam, Fulgoſium, Gabrielem, & Gozadinum, tradit Alexander Rauden ſis in conſilio 35. numero 63. lib. 1. Qui addit numero 83. quòd hæc coniectura fortior redditur ex ſymbolitate clauſularum, quæ ſub eiſdem verbis ſcriptæ ſunt; nam cum in habentibus ſymbolum facilis ſit tranſitus, ſicut vna intelligitur, & ab ipſomet diſponente accipitur; ita quoque alia ſimiliter intelligi, & accipi debet. Et refert C ſanate dicto conſilio 47. numero 64. & numero 33. & tribus ſequentibus, ibidem exorant nonnullis, & inquit, quòd voluntas teſtatoris ambigua, ex vicinis ſcripturis, hoc eſt, ex his quæ præcedunt, & quæ ſequuntur, declarari debet, & ſententia illa eſt reiicienda, quæ non conſtat cum ſuperioribus, & inferioribus ſententiis; nam ex præcedentibus, & ſubſequentibus intelliguntur quæ ſunt in medio poſita; & ideò verba quocumque modo dubia, ex vicinis ſcripturis declarationem recipere, poſt Manticam, Prætis, & alios, notauit ipſe Caſanate ibi, & in conſilio 17. num. 25. & 26. & in conſilio 52. numero 21. vbi inquit, quòd declaratio verbi dubij deſumitur ſecundùm quod conſtat, teſtatorem verbum ſimile accepiſſe in alia parte; quod idem notarunt Albanus, Ruinus, Corneus, Craueta, & Sfortia, ibi relati, Burgos de Paz iunior ciuilium, quæſt. 2. ex numero 130. qui ex ſententia Burg. de Paz genitoris ſui, & Ludouici Molinæ, quem refert, hoc præcipuè obſeruandum eſſe cenſet in ſcriptura Maioratus ambigua circa modum ſuccendendi, vt ex prioribus, & poſterioribus, ſiue ſubſequentibus veniat declaranda, & interpretanda. Vincentius Carocius deciſione 113. num. 12. Sed ſic quòd in caſu præſenti, & eadem diſpoſitione, ac teſtamento, quo teſtator noſter clauſulam in initio propoſitam adiecit, ſimiliter accepit, atque intellexit verbum metipſum, ſucediendo de varon en varon, & per illud, inductum perpetuum Maioratum in futurum, ac induci velle denotauit: Ergo neceſſariò idem dicendum erit in clauſula, vbi verbum id adiectum inuenitur. Quod ad oculum demonſtrabitur, ſi animaduertamus ad clauſulam immediatè præcedentem ipſius teſtamenti (in eodem namque teſtamento alter Maioratus inſtitutus fuit, & clauſula ipſa adiecta) : in clauſula autem immediatè præcedenti, vbi ipſemet tetator Martinus de Fuentes Maioratum præcipuum, & maiorem in fauorem alterius Martini de Fuentes filij Didaci de Fuentes, ex loco de Caſtulleja de Talbara, y de ſus heredamientos, tributos, y otros derechos, y bienes inſtituit: ad denotandam perpetuam ſucceſſionis cauſam, & maioratum perpetuum in futurum, non aliis equidem verbis vſus eſt, quàm eiſdem, quibus in dicta clauſula noſtra vtitur; ita enim in ipſa, quæ (vt dixi) immediata eſt noſtræ clauſulæ, inquit: E mando a Martin de Fuentes mi ſobrino, hijo del dicho Diego de Fuentes, toda la parte que yo be, y tengo en el dicho lugar de Caſtille ja de Talbara, y ſus terminos, e vaſſallos, e juriſdicion, e iuſticia, &c. ſugun de la forma, e manera que yo lo be tenido, e poſſeydo, e tengo, e poſſeo, por el gran deudo y amor que con el be. E mando, que ſi el dicho Martin de Fuentes mi ſobrino falleſciere deſta preſente vida, ſin dexar hijo legitimo heredero, procreado de legitimo matrimonio, que aya todo lo ſobredicho otra ſu hermano del dicho Martin de Fuentes, varon, el que viniere empos del dicho Martin de Fuentes, que ſea el mayor de ſus hijos del dicho Diego de Fuentes: y eſto que lo aya para ſi, como coſa ſuya propria; ſaluo que lo non pueda vendor, nin empeñar, nin donar, nin trocar, nin cambiar, nin en ninguna manera enagenar; ſaluo, que ſea, e ſuceda de varon en varon. Concluſa ergo ad hunc modum clauſula iſta Maioratus principalis, ſtatim immediatè ſubſequitur clauſula in initio huius cap. relata, quæ eſt fundatio dicti ſecundi Maioratus, facta in fauorem alterius Martini de Fuentes filij Didaci de Fuentes (vnus enim & alter Martinus nuncupabatur) ac in effectu cùm clauſulæ dictæ in ſubſtantia conueniant omninò, ad denotandam perpetuam ſuccessionis cauſam, in vna & altera clauſula taſtator vtitur verbis illis, ſucediendo de varon en varon, quæ eſt valdè vrgens, & concludens coniectura (vt vides) atque eâdem vtuntur in hac fideicommiſſaria (qua verſamur) materia, Corneus in conſilio 83. num. 1. libro 3. Hartman. Piſtor. libro primo quæſtione 7. numero 9. & ſequent. Hadrianus Gilmañus libro primo rerum iudicatarum Germaniæ, deciſione 6. numero 155. dicens, quòd ex geſtis prioribus præſumitur circa poſteà geſta, l. quædam mulier, ff. de rei vendicat. cap. ſcribam de præſumptionib. capit. ſi quis Diaconus, verſic, cùm vero, 50. diſtinctione. Et quòd etiam id procedit in geſtis extra teſtamentum, inquit ipſe Gilmañus numero 156. poſt Bartol. Afflictis, Manticam, Caſtrenſem, & Simonem de prætis, & citat tex. in l. in his quæ, ff. de condition. & demonſtrat. & num. 164. Quòd diſpoſitio omnis poſterior intelligenda eſt cum exceptione præcedentis, l. qui filiæ qui patrem, ff. de vulg. & pup. ſubſtitut. l. non adea, ff. de condit. & demonſtr.

Sextò deinde comprobatur ipſamet pars ex qualitate bonorum, quæ in dicta clauſula, & ſecunda iſta diſpoſitione, de qua nunc agitur, continebantur; ex ipſa namque Maioratus perpetuus inducitur, & inſtitutus cenſetur, & quòd teſtator voluerit, ea bona perpetuò in ſua familia permanere; iuxta Gloſſam communiter receptam, in l. quoties, C. de fideicommiſſis, vbi loquitur de turri, quæ conſueuerat eſſe tutela, & defenſio familiæ: ſequuntur ibi Cinus, & Baldus numero 8. Caſtrenſis numero. 4. vbi dicit, quòd qualitas rei arguit affectionem teſtatoris. Corneus numero 6. vbi alios citat, dicens, prohibitionem cenſeri factam, ne res exeat de familia, ob talem rei qualitatem, Iaſon verſic. Primò, quando fit contemplatione rei. Alexander in l. filiusfamilias, §. diui. ff. de legatis primo, in principio, vbi Ferdinand. numero 59. dicit communem, Socinus iunior num. 16. & Ripa num. 4. Rubcus in conſil. 53. num. 3. vbi loquitur de domo. Rolandus, qui ſimiliter de domo verba facit in conſil. 23. ex num. 24. lib. 4. Baldus, Barbat. Decius, Corſetus, Lecirier, Tiraquellus, Modern. Pariſ. Peralta, & Molina, quos refert Burgos de Paz iunior ciuilium, dicta quæſt. 2. numero 98. qui loquitur, quando res ipſæ fuerunt maiorum, vel ſi ad eas affectio habebatur per teſtatorem, vt in caſu præſenti, quo teſtator dictus reliquit bona præfata, videlicet, las caſas principales de ſu morada, con otras aceſſorias, y vn donadio de tierras con ſus prados. Et id ipſum ita pariter adnotarunt Cardinalis Franciſcus Mantica de coniectur. vltimar. voluntat. lib. 6. titulo 12. numero 7. Simon de Prætis de interpretat. vltimarrum voluntatum, libro tertio, ſolutione decima, numero tertio, folio 282. Marc. Anton. Eugenius in conſilio 81. numero 45. & 46. Palezà Mieres de maioratu, tertia parte, quæſtione quinta numero nono, & numero 21. Petr. Anton. de Petra de fideicommiſſis, quæſtione prima, numero 85. & ſeq. Petrus Surd, in conſilio 67. numero 11. libro primo, & deciſione 125. numero tertio, quarto, & quinto. Iacobus Menochius libro quarto, præſumptione 68. numero querto. vbi quòd fideicommiſſum ſimplex cenſetur inductum, quando teſtator reliquit bona illuſtria, & digna, quæ conſeruentur in agnatione, & familia perpetuò: & præſumptione 69. numero 18. vbi idem repetit, Blaſius Flores Diaz de Mena variarum libro primo, quæſtione 18. numero 41. vbi dicit, quòd Maioratus perpetuus inſtitutus cenſetur, etſi de Maioratu mentio non fiat, ſi res grauata, erat maiorum, vt puta domus principalis antiqua, aut ſola, vel talis, ad quam affectio habebatur veriſimiliter, & num. 37. ipſe Author inquit, quòd Maioratus inducitur, & inſtitutus cenſetur, ſi ex verbis tavtatoris conſtet, velle conſeruare familiam, vel agnationem, quomodocunque conſtet, etiam ex verbis enunciatiuis, & citat alios ita tenentes; & quando conſtare poteſt ex verbis, tractum temporis, aut perpetuitatem donotantibus; ego quoque poſt alios multos libro ſecundo capit. 22. ex numero 39. & numero 77. 94. & 97. ſcriptum reliqui.

Septimò & vltimò pro hac parte vrgere videtur obſeruatio illa Gregorij Lopezij in leg. 2. titulo 15. partita 2. in gloſſa 1. in fine, & verbo, el mas propinquo, in principio, dicentis, quòd ſi pater filium inſtituat, & diſponat, quòd ſi ipſe & eius deſcendentes deceſſerint ſine filiis, bona veniant in filium ſecundam. cenſetur eo ipſo factus Maioratus: & inquit, quòd ex quo filij filiorum ſunt grauati, videntur vocati & honorati. Et quamuis Gregorij ſententia Azeuedo diſplicuerit in conſilio 18. numero 39. vel ex eo, quòd filij filiorum non debeant videri vocati, ex deciſione illa Gloſſæ vulgatæ in l. Lucius, ff. de hæred. inſtituend. quod leue fundamentum eſt, atque ex his diluitur, quæ ſupra notauimus, vel quòd Gregorius loquatur inter deſcendentes, ipſe autem eò loci verſetur inter tranſuerſales: verè tamen ſi cum ea vocatione aliæ coniecturæ concurrant ſimul, negari equidem nullo pacto poteſt, quin Gregorij adnotatio de iure procedat, nec in eo vis fieri poſſit, quòd inter deſcendentes, vel inter tranſue rſales verſemur, cùm ex præſumpta voluntate, & eadem militante ratione differentia non ſit, vt ſtatim dicetur; cùm etiam ex coniecturis facilè inter eoſdem idem ius ſtatuatur, & à dicta doctrina Gloſſæ recedatur, vt ſuprà vidimus: Ita ſanè iuridicè Senatus noſter Regius Hiſpalenſis, cùm pro hac ſecunda parte rem ipſam definierit, superiora omnia fundamenta & hactenus ponderatas doctrinas æqualiter accepit inter tranſuerſales, aut in vocationibu ipſorum, ac inter deſcendentes, vel cùm in vocationibus deſcendentium verſamur, prout æqualiter accipiunt, nec vllam differentiam conſtituunt relati ſuprà, numero 29. Ludouicus Molina de Hiſpanorum primogeniis, libro primo, capite 4. numero 37. & ſeq. Burgos, de Paz iunior ciuilium, quæſtione 2. numero 83. Mieres 3. pate, quæſtione 5. numero 20. in verſicul. ſed eſt conſiderandum. Menochius, qui nunquam in propoſito diſtinguit, nec differentiam aliquam conſtituit, libro 4. dicta præſumptione 68. & 69. Hadrianus Gilmañus dicta deciſione 6. ferè per totam, libro primo. Petrus Surdus dicto conſilio 241. lib. 2. idque maximè procedit, quando his tranſuerſalibus primo loco relinquitur fideicommiſſum, vel primo loco vocantur ad Maioratum, vt in præſenti contingit, ex eiſdem Authoribus, & Molina libro primo, capite 5. & 6. Fachineo libro quarto, controuerſiarum iuris, capite 49. in fine, per text. in l. cùm ita, §. in fideicommiſſo, & l. peto, §. fratre, ff. de legatis ſecundo.

Supereſt nunc vt fundamentis & rationibus contrariæ partis ſuo ordine reſpondeamus: Et quidem quamuis ipſa vrgere tunc viderentur in contrarium, verè nec vrgent, nec obſtant. Nam ad primum, quòd bona in dubio præſumantur libera & alienabilia, non Maioratui ſubiecta, vel inalienabilia, facili negotio reſpondetur, fatendo regulariter id procedere, cæterùm ab ea coniectura, & præſumptione recedi ſæpiſſimè, ac recedi debere, quando aliæ in contrarium extant coniecturæ, & præſumptiones, ex quibus deducitur, teſtatorem voluiſſe fideicommiſſum ſimplex inducere, ſiue perpetuum Maioratum inter omnes de familia inſtituere, modò coniecturæ ipſæ probabiles, & neceſſariæ, ac concludentas ſint, prout Interpretes noſtri requirunt, & ſuprà notaui. Et ita in terminis præfatum doctrinam generalem, quòd bona in dubio præſumantur libera, declarauit Iacobus Menochius libro 4. dicta præſumptione 67. numero 2. in verſic. recedimus, qui eius limitationis, ac declarationis recenſuit conuenientes Authores omninò; Baldum, inquam, Caſtrenſem, Alexand. Salicet. Decium, Curtium ſeniorem, Gratum, Curtium iuniorem, Pariſium, Socinum iuniorem, Corraſium, Crauetam, Paulum Leonium, Albanum, Buratum, Alciatum, Peraltam, Molinam, Mieres, & Padillam, & concludit in hunc modum: Quemadmodum, ergo ad demonſtrandum, teſtatoram induxiſſe fideicommiſſum, ſufficiunt coniecturæ; ſic & ad oſtendendum ipſam primogenituram. Et in eodem placito fuerunt Authores ferè omnes, ſuprà relati, qui fideicommiſſa, & Maioratus ex coniecturis ſolis induci probarunt; ex ipſius namque recedi ab ea regula, quòd bona in dubio libera præſumantur, & alienabilia, non inalienabilia, dixerunt expreſſim, prout expreſſim aſſeuerauit Burgos iunior ciuilium, quæſt. 2. ex num. 68. cum multis ſeqq. quamuis num. 7. eodem arguendi genera vſus eſſet pro ratione dubitandi: Blaſius etiam Flores Diaz de Mena dicta quæſtion. 18. variarum, ex num. 32. cum ſeq, & conuenit Hippolytus Riminaldas in conſilio 643. ex numero 44. & in conſilio 651. ex numero 16. cum ſeq. libro 6. Hadrianus Giamañus rerum iudicatarum Germaniæ lib. 1. deciſ. 6. num. 7. & 14. & num. 20. & 22. & 23. Petrus Surdus in conſ. 241. lib. 2. Cùm ergo in caſu præſenti tot extent, adeòque concludentes coniecturæ ad oſtendendum enixam teſtatoris voluntatem, & quòd perpetuum inſtituere volueit Maioratum; de iure debemus ab regula recedere, & contrariam amplecti ex probabilibus, neceſſariis, & concludentibus coniecturis.

Non obſtat ſecundum argumentum, fideicommiſſum regulariter odioſum eſſe, & onus continere, & ſtrictè interpretandum, & in dubio non præſumi, ſed potiùs contra ipſum pronuntiandum, & iudicandum, vt ibi relati dixerunt, & vltra commemoratos ibidem, Ludouicus Caſanare in conſilio 4. numero 37. & ſequent. & numero 154. & in consilio. 45. ex numero 108. cum ſequent. & in conſilio 56. numero 30. & in conſilio 57. ex numero 45. cum ſequent. Hadrianus Gilmañus decisione 6. numero 84. 88. & 89. Nam reſpondendeur in primis, in caſu propoſito dici non poſſe; quod verſemur in dubio, fideicommissumve inducatur in dubio, cùm imò potiùs ex verbis dictæ clauſulæ ſæpè repetitis, atque omnibus coniecturis ſupra ponderatis, manifeſtè conſtare videatur, quod teſtator perpetuum Maioratum inſtituere voluerit, vt latiùs notatum eſt ſupra.

Deinde & ſecundò reſpondetur, non adeò certum, aut abſolutè verum eſſe, quòd fideicommiſſa adioſa dici debeant, cùm eſſe fauorabilia ſcripſerint quamplurimi, (vt ex ſtatim referendis conſtabit, ſi ipſa originaliter prælegantur) aut ſalutem aliquando fauorabilia magis, quàm odioſa iudicauerint, vt iidem obſeruant, atque vnanimiter ſtatuunt, fideicommiſſa quæ pro conſeruatione bonorum in agnatione, vel in cognatione, & vel in familia fiunt, fauorabilia exiſtimari, & pro ipſis conſeruandis fauorabiles interpretationes, atque etiam extenſiuas admitti, vt cum aliis quamplurimis obſeruarunt Ferdinand. Vazquez de Menchaca de ſucceſſionum creation. libro 3. §. 26. numero 118. Franciſcus Beccius in conſilio 131. numero 46. & in conſilio 177. numero 13. libro 2. Hippolyt. Riminaldus in conſil. 279. ex numero primo, & num. 43. & 50. lib. 3. & in conſil. 371. lib. & in conſ. 645. ex num. 42. libro 6. & in conſ. 739. ex num. 53. lib. 7. Burgos de Paz iunior ciuilium, dicta quæſt. 2. ex num. 36. & num. 104. & ſeq. Burgos de Paz in conſilio 45. ex num. 5. & ſeq. Ludouicus Molina de Hiſpanorum primogeniis, libro primo, cap. 18. ex num. 2. Petr. Anton. de Petra de fideicommiſſis, quæſt. 5. ex num. 2. cum ſeq. Marc. Anton. Peregrinus in conſilio 65. numero 8. libro 2. Petrus Surdus in conſilio 96. ex num. 38. libro primo, & in conſilio 241. ex numero 36. libro 2. & in conſilio 554. ex numero 21. & in conſilio 559. numero 12. lib. 4. Ludouicus Caſanate in conſ. 4. num. 40. & in conſil. 45. num 111. Bonifacius Rogerius in consil. 33. columna finali. Franciſcus Burſatus in conſil. 64. numero 3. libro primo. Ioannes Cephalus in conſil. 137. ex num. 40. libro 2. Alexander Trentaciquius variarum reſolut. libro primo, titulo de ſtatutis, reſolutione prima, numero 2. Antonius Faber in libros nouem C. lib. 6. titulo 20. definitione 4. numero 6. pag. 174. & titulo 23. definitione 17. numero 8. pagina 201. Hadrianus Gilmañus libro primo rerum iudicatarum Germaniæ deciſione 6. num. 90. & vide omninò deciſione 7. num. 39. in verſiculo, Vltimo non magnam, folio 126. vbi ſingularia & notanda verba profert in propoſito. Iacobus Menochius lib. 4. præſumptione 67. ex n. 19. cum ſeq. vſque in finem præſumpt. qui inquit, quòd in ea diſceptatione, quæ grauis eſſe ſolet inter noſtros Scribentes, an fideicommiſſum ſit fauorabile, vel odioſum, ipſe omiſſa aliorum explanatione, qui fruſtra multas membranas occupant, ſic duos caſus diſtinguere. Primus eſt, cùm manifeſtè conſtat, teſtatotem voluiſſe ceris in caſibus, & certas ob perſonas fideicommiſſum conſtituere: & hoc caſu fideicommiſſum iudicari debet fauorabile; nam agitur de conſeruanda ipſius teſtatoris voluntate, quæ cùm pro lege habenda ſit, obſeruari omninò debet. Et hæc ſententia tunc maximè procedit, quando fideicommiſſum ipſum relictum eſt ex cauſa fauorabili, vt illa eſt, quòd agnatio, & familia conſeruetur; nam & familias conſeruari, publicè intereſt, vt hæc omnia latiùs comprobat dicto num. 19. vſque ad n. 26. Secundus caſus eſt, quando ſum in dubio, a ſcilicet teſtator reliquerit fideicommiſſum; hoc ſanè caſu dicimus, fideicommiſſum non præſumi, cùm ſit onus & grauamen, & conſequenter odioſum, vt ibidem probat dicto num. 26. qui, vt vides, in primo caſu ex ſententia communi conuenit his, quæ defendimus, & ſuperiùs dicta fuere: In ſecundo autem caſu nullo modo contradicit eiſdem ſuprà adductis; siquidem loquitur, quando in dubio ſumus omninò, nec ſaltem ex coniecturis apparet, an fideicommiſſum reliquerit teſtator, nècne: Secus autem vbi fideicommiſſum apparet relictum, ſed dubitur, an perpetuum ſit, nècne, ex ipſimet Authoribus ſuprà relatis, & nunc referendis, atque eodem Menochio lib. 4. dicta præſumptione 68. & 69. vbi ex coniecturis ſolis fideicommiſſa admiſit multis in caſibus, vt ſuprà vidimus.

Rurſus & tertiò reſpondetur, nos verſari in Hiſpanorum primogeniis & Maioratibus, qui fauorabiles ſunt, atque propter bonum publicum introducti, & multis rationibus, iuſtiſque de cauſis in vtroque foro ſuſtinentur, cùm de familiarum conſeruatione, & propagatione in eis agatur (quas conſeruari publicè intereſt, vt nunc dicebam) ideòque non ſunt reſtringendi, ſicut fideicommiſſa, ſed potiùs ampliandi, vt ex pluribus probauit Molina de Hispanorum primogeniis, lib. 1. cap. 4. num. 28. in verſic. ſimiliter, & cap. 18. per totum, & lib. 2. cap. 1. per totum. Roias in epitome ſucceſſionum, cap. 3. num. 20. 24. &43. Burgos de Paz iunior ciuilium, quæſt. 2. num. 36. & numero 104. cum ſeq. Hieronymus de Cæuallos practicar. commun. contra communes, quæſt. 674. ex num. 11. cum ſeq. quos retuli dumtaxat lib. 2. cap. 22. num. 84. & vltra ipſo, Mieres de maioratu, in initio primæ partis, num. 2. & quæſt. 3. per totam, eiuſdem primæ partis. Ioannes Gutierrez canonicarum lib. 2. cap. 14. per totum, Cæuallos quæſt. 725. num. 34. Pater Molina to. 3. de iuſtiti & iure, diſput. 58. per totam, & diſputatione 576. num. 11. &12. Blaſius Florez Diaz de Mena variarum lib. 1. quæſt. 18. num. 23. 24. &25. qui Aluaradum, Salazar, Caldas, & alios citat. Petus Surdus in conſil. 241. num. 41. lib. 2. vbi dixit expreſſim, cùm in Maioratu Hiſpaniæ verſaretur, quòd Maioratus non eſt odioſus, ſed fauorabilis, & citat Titaquellum, Couarr. & Menchacam. Et num. 14. dixit, Maioratus inſtitui, vt bona conſeruentur indiuiſa ad familiæ decorem, & eoſdem citat Authores ita tenentes, & latiùs comprobant nunc citati. Ad alterum verò, quo fideicommiſſum allegans, ſiue ſe vocatum, aut in diſpoſitione comprehenſum dicens, id probare tenetur, & quòd ſemper ei dici poteſt, quòd diſpoſitio de ipſo non loquitur, ex hactenus dictis ſatis apparet ſolutio; vtpotè cùm dictus D. Ildephonſus Tello de Guzman ſatis oſtendat ſe in diſpoſitione prædicta contineri, & velut expreſſim vocari. aut in ſcriptura comprehendi; ex quo concludentibus adeò, atque vrgentibus coniecturis contenditur, teſttorem Maioratum perpetuum inſtituere voluiſſe, & verba illa, ſuccediendo de varon en varon, ita indefinitè & generaliter prolata fuerint, vt omnes, & quoſcumque maſculos in futurum comprehendant, vt ſuprà probaui: & ſic obtinere, nec procedere non poteſt axioma illud peruulgatum, quòd ſemper dici poſſit. De te non loquitur ſcriptura, vt ex eiſdem Authoribus conſtat, quos dicto ſecundo fundamento adduxi, atque ex Menochio lib. 4. dicta præſumptione 67. num. 18. & ſeq. Hippolyto Riminaldo in conſil. 645. ex num. 44. cum ſeq. lib. 6. nam cùm anteà arguendo, num. 40. dixiſſet, Subſtitutus non es hoc caſu, aut de te non loquitur ſcriptura; ergo admittendus non es; irrefragabile eſſe argumentum: ſtatim dicto num. 44. argumentum id ex contrariis ceſſare, probauit iuridicè: & repetit in conſilio 651. num. 16. & ſeq. eodem lib. 6. dicens, quòd argumentum illud, quòd fideicommiſſum potiùs remoueatur, quàm inducatur, & quòd ſubſtitutio locum non habeat, vbi ſcriptura non loquitur; non habere locum, ſi aliter de mente, aut voluntate teſtatoris præſumpta conſtet ex coiecturis & præſumptionibus.

Non obſtat tertium argumentum; nam etſi teſtator Maioratus verbum non expreſſerit in ſua diſpoſitione, ſiue ſe Maioratum inſtituere, non dixerit expreſſim; ex quo tamen vocationes ad modum relatum fecit, & verba illa ſucediendo de varon en varon adiecit, atque vrgentes adeò, & concludentes inſtituti Maioratus coniecturæ extant; perinde haberi debet, ac ſi Maioratum ſe facere, ſpecificè profeſſus fuiſſet: idcircò Maioratus verbum in dicta clauſula, ac diſpoſitione omiſſum, ſuppleri ex aliis verbis in diſpoſitione expreſſis, ex quibus de voluntate teſtetoris apparet apertè, & Maioratus perpetuus induci debet in Hiſpania, Vicut in aliis Regnis, & de iure communi inducitur fideicommiſſum perpetuum; atque ex ipſis videtur quodammodo id expreſſum, nec omninò omiſſum; cùm expreſſum dici ſoleat frequenter & idem quod expreſſum operati, atque euidentum voluntatem inducere, quod ex coniecturis, ſiue præſumptionibus & ex vi verborum colligitur, l. licet Imperator, vbi Gloſſa, & Doctores omnes communiter, ff. de legatis primò. Decius, Socinus, Pariſius, Molina, Prætis, Mieres, Mantica, Theſaurus, & Hondedeus, quos retuli, & ita notaui lib. 2. harum controuerſ. iuris, cap. 22. num. 71. & vltra relatos ibi latè Menochius lib. 1. præſumpt. 45. Cæſar Barzius deciſione Bononiæ 121. ex nu. 5. vſque ad num. 15. Hippolyt. Riminaldus in conſil. 21. num. 68. lib. 1. Fuluius Pacianus in conſil. 9. num. 25. Ludouic. Caſanate in conſil. 60. ex num. 5. vſque ad num. 16. & n. 27. expreſſum etiam dicitur, quod ex præcedentibus, ſiue ex ſequentibus verbis, errore, aut obliuione diſponentis apparet fuiſſe omiſſum, l. prima, verſic. ſin autem, ff. de hæredibus inſtit. l. cum pater, §. cum imperfecta, ff. de legatis ſecundò. Caſtrenſis, & poſt alios Tiraquellus, & Mieres, & Prætis, quos retuli; & ita quoque adnotaui eodem libro 2. capit. 4. num. 74. prout omiſſum ita fuiſſe in caſu præsenti dici debet præcisè, vel ex eo etiam, quòd diſpoſitio fieret ab homine no iuris perito, & in antiqua adeò diſpoſitione verſemur; id tamen taſtatorem clarè voluiſſe, ex quo cætera ſuprà ponderata expreſſit, quæ euidentum videntur inducere Maioratus perpetui inſtituendi voluntatem, ac etiam faciunt ceſſare vulgatam illam argumentationem de non expreſſis, aut omiſſis à teſtatore, vel quòd ex propoſito videatur omiſſum id, quod facilè poſſet exprimi, & non fuit expreſſum: vt pote, cùm ea omnia, & regula dictæ l. vnicæ, §. ſin autem ad deficientis, C. de caducis tollendis, ceſſent omninò, nec obtinere poſſint, quando adeſt coniecturata mens teſtatoris, quòd teſtator ita diſponere voluerit, ſicut infrà hoc eodem lib. & tractatu, cap. 14. latiùs comprobabitur, atque ex Curtio ſenior. Ruino, Pariſio, Grato, Socino, Gozadino, Prætis, Menochio, Mantica, & aliis multis obſeruauit Ludouicus Caſanate in conſ. 47. ex n. 45. vsque ad n. 52. maximè num. 50. & 51. cùm etiam ex eiſdem rationibus, & altera arguendi ratio ceſſet omninò, videlicet teſtatorem aliquid velle non ſufficere, niſi etiam diſpoſuerit, prout infrà c. 11. latiùs comprobabitur; nam in præſenti caſu non modo voluiſſe, ſed & diſpoſuiſſe dici debet ex præfatis omnibus coniecturis adeò vrgentibus. Et voluntas quæ non tranſiit in diſpoſitionem, attenditur, ac ſi expreſſa fuiſſet, ſi ex coniecturis legitimis, aut aliquo verbo etiam generali & improprio deduci poſſit, prout infra hoc eodem libro, dicto cap. 11. pleniùs comprobatur. Et in terminis poſt Bald. Decium, Caſtrenſem, Socinum, Fortunium, & Tiraquellum tradit Ludouicus Molina de Hiſpanorum primogeniis, lib. 1. cap. 4. num. 28. Burgos de Paz iunior ciuilium, dicta quæſt. 2. num. 91. Ioannes Vincentius Hondedeus in conſilio 69. num. 10. & 11. libro 1.

Ex eiſdem quoque obſeruationibus ceſſat ſimiliter & alterum obiectum de Maioratu non inducendo ex ſola oneris pij impoſitione; nam cùm ipſimet Authores ibi relati, vnanimiter agnouerint, quòd ſi præter onus anniuerſarij, aliæ adſint coniecturæ, Maioratus perpetui inſtitutio induci debeat, & latiùs probauerit Blaſius Flores Diaz de Mena variarum c. 18. imò & abſque coniecturis id tenuerit D. Felicianus de Solis, eodem loco commemóratus, quem D. Perez de Lara improbauit ex communiori Interpretum placito, vt ibidem apparet; ſequitur planè idem iuris eſſe neceſſariò in caſu præſenti, in quo vltra prohibitionem alienationis, & vocationes, atque ſubſtitutiones ad modum dictum confectas, aliæ adſint, & adeò vrgentes, atque neceſſariæ coniecturæ, vt ex hactenus adnotatis deducitur.

Non obſtat quartum fundamentum deductum ex illis duobus locis Alphonſi Azeuedi, nouiter ponderatis; nam etſi primum fortiter aſtringere in propoſito caſu negari non valeat, atque eiuſdem adnotationes in ſe veriſſimas, & regulariter procedere; Reſponderi tamen verè & congruenter poteſt, quòd licèt ex ſola quorundam vocatione, & alienationis prohibitione, etiam perpetuò facta, Maioratus perpetuus non inducatur, vbi Maioratus, aut vinculi mentio omiſſa omninò fuit, nec ſe facere Maioratum teſtator profeſſus eſt: ab ea tamen reſolutione & doctrina recedendum plerumque, & Maioratum induci perpetuum, neceſſariò dicendum eſſe, vbi non modò quorundam vocatiò reſtrictiuè facta fuerit, & alienationis prohibitio adiecta, ſed etiam verbum aliud appoſitum ſit, quod in futurum, ac perpetuò omnium de familia vocationem, & Maioratus inſtituti præſumptionem vrgentem inducat, quale eſt illud clauſulæ toties repetitæ, ſuccediendo de varon en varon; cùm etiam vltra vocationes, & ſubſtitutiones, cæteraque alia numeris præcedentibus, ita fortiter ponderata, concludentes adeò, atque neceſſariæ primogenij inſtituendi coniecturæ adfuerint; tunc namque verbum illud, aut eiuſmodi perpetuam vocationem omnium maſculorum, de maſculo in maſculum continens, & inducens, defectum verbi Maioratus non expreſſi, aut mentionis eius non factæ ſupplere valebit; maximè quando cum ipſo præſumpta adeſt, & veriſimilis teſtatoris voluntas, quòd ipſe Maioratum perpetuum efficere voluerit, nec in ſimplicis fideicommiſſi terminis remanſerit. Et neque Ludouici Molinæ, neque Azeuedi, & aliorum authoritates refragari videntur; nam etſi ipſi Maioratus mentionem, aut expreſſionem requirant; ex aliis tamen circumſtantiis, & vrgentibus coniecturis, atque ex præſumpta teſtatoris voluntate, quæ ita ſuadeat; ſuppleri poſſe defectum illum, non negant, nec eo caſu loquuntur, quo ea omnia ſimul concurrunt, quæ in caſu præſenti concurrere, ſuperiùs adnotauimus: Imò Molina ipſe, ex ſolis coniecturis abſque mentione Maioratus, vel eo, quod teſtator Maioratum ſe inſtituere profeſſus non ſit, induci poſſe perpetuum Maioratum, non vno tantùm, ſed multis caſibus aſſeuerauit, vt videre licet lib. 1. dicto cap. 5. per totum: vbi maiori ex parte in omnibus coniecturis ibi congeſtis, Maioratus verbum adiectum non eſt; & tamen ex rerum circumſtantiis, atque neceſſariis & concludentibus coniecturis, Maioratus inductionem perpetuam admiſit in omnibus illis caſibus, in quibus de iure communi perpetuum & ſimplex fideicommiſſum induci probarunt: & ſic abſque expreſſione, aut mentione verbi Maioratus, quemadmodum & de iure communi, abſque eo quòd fideicommiſſi perpetui inducendi expreſſio facta eſſet. Et in eodem placito fuerunt Authores omnes numeris præcedentibus aggregati, qui Maioratus inſtitutionem ex ſolis coniecturis admittunt, ac cum infinitis Blaſius Flores Diaz de Mena variarum lib. 1. dicto cap. 18. per totum.

Quocirca in caſu illo ſibi conſulto, an benè & iuridicè, an potiùs præpoſterè, & contra teſtatoris voluntatem manifeſtam in ea diſpoſitione, ſuper qua confecit dictum conſil. 18. ipſe Azeuedius loquatur, & reſponſum præbuerit, alij diiudicauerint: vtpotè cùm eodem in caſu tot vocationes & ſubſtitutiones ſucceſſiuè factæ fuerint, ac primùm ipſa Catharina, poſtmodum filius, aut filia maior eius: & in defectum filiorum ipſius, alter frater teſtantis, nomine Ioannes, & filius aut filia maior ipſius, & in defectum eorum conſanguinei proximiores vocati ſint ſucceſſiuè, & bonorum eorundem alienationis prohibitio imperſonaliter, & bis facta. Et ſic plura concurrebant ſimul, quæ inſtituendi Maioratum perpetuum, velut euidentem voluntatem inducunt, ac defectum, ſiue mentionem Maioratus ſupplent omninò: videlicet tot illæ vocationes, & filij aut filiæ ad Maioratum vocatorum ſubſtitutiones illæ duæ, prohibitio alienationis ad perſonam nullam reſtricta, ſed imperſonaliter & bis facta indiſtinctè, vt nunc dicebam, verba inſuper illa, ſuceſſinamente ſuceda la dicha hazienda en el dendo mas propinquo, que ouiere de mi padre, o de mi madre. Quæ equidem verba perpetuam ſucceſſionis cauſam, & tractum ſucceſſiuum in perpetuum, adeò clarè indicant, vt de ſententia præfati Authoris in propoſito caſu meritò dubitem, ex quo illa omnia ſimul concurrunt, & voluntas etiam quæ in diſpoſitionem non tranſiit expreſſim, ſiue quæ Maioratus verbum non continet expreſſim, attendi debeat omninò, ſi ex aliis, atque ex verbo quolibet etiam generali, & improprio poſſit deduci, vt ſupra dixi num. 78. & Molinam retuli, lib. 1. cap. 4. num. 28. ex cuius placitis ibid. num. 19. 21. 24. & ſeq. Ex placitis etiam, & communibus reſolutionibus, cap. 5. eiuſdem libri primi. Ex his etiam, quæ ſuperiùs notaui, vſque adeò ſubuertuntur fundamenta omnia Azeuedi, atque eiſdem reſponſum præbetur, vt ſtare nullo modo poſſe videantur: ex his quoque quæ adnotatuit Pelaez à Mieres de maioratu, 3. part. dicta quæſt. 5. num. 20. Petrus Surdus, dicto conſil. 241. num. 24. & 34. & ſeq. lib. 2. Blaſius Flores Diaz de Mena dicta quæſt. 18. ex num. 36. & num. 41. Ludouicus Molina de Hispanorum primogeniis, lib. 1. cap. 4. num. 36. Ex cuius verbis eò loci diluuntur omninò fundamenta omnia Azeuedi, dict. conſil. 18. vt ſtatim num. 83. aduertam. Subuertuntur denique ex aliis verbis diſpoſitionis eiuſdem, quas Azeuedus ipſe retulit, ibi: Y con el miſmo granamen lo aya y herede el hijo mayor, o hija que ouiere, que tenga el apellido de Collazos. Ex his namque verbis teſator ea bona Maioratui ſubiicere cenſetur, etſi id aliter non expreſſerit, atque propriæ domus, ac familiæ memoriam conſeruare: ſicuti reſoluit Molina lib. 2. cap. 14. num. 6. 7. & 8. Latiùs explicat lib. 1. capit. 5. num. 34. dicens: Quòd quando alienationis prohibitio, & aliquæ primogenitorum vocationes, vel alia Maioratus veſtigia concurrunt, id indubitatum credit, & maioratus perpetuò inſtituti inductionem admittit, quamuis ex ſola nominis ſeu armorum delationis conditione dubitet, quando bona ſimpliciter relinquuntur alicui, & eiuſmodi grauamen apponitur, & Molinam ſequitur Aluaradus con iecturata mente defuncti, lib. 2. §. 1. num. 22. Mieres de maioratu, parte 2. quæſt. 4. illatione 8. Antonius Theſaurus deciſione Pedemontana 270. Alexand. Raudenſis in appendice, 1. Parte, ex num. 69. cum ſeq. Pater Molina tom. 3. de iuſtitia & iure, diſp. 15. Marcabrunus in conſil. 36. per totum.

Non obſtat quantum fundamentum, quatenus eo contendebatur, prohibitionem alienationis vltra perſonas nominatas non extendi: Reſpondetur namque id non procedere in caſu præſenti, ex præſumpta illa teſtatoris voluntate adeò clarè deducta, ex tot etiam, ſæpè que repetitis concludentibus illis coniecturis; alienationis ſiquidem prohibitio, quando conſtat de voluntate teſtatoris, non modò expreſſa, ſed etiam ex legitimis coniecturis deducta, extra perſonas nominatas & in infinitum extenditur, & realis efficitur, tametſi perſonalis videatur: Idque maximè in Hiſpanorum primogeniis, & quando præſumpta mens ſuadet, teſtatorem Maioratum inſtituere voluiſſe: ſicuti ex aliis multis Authoribus obſeruarunt Didac. Coaurr. variar. lib. 1. cap. 4. num. 4. Ludouicus Molina de Hispanor. primogeniis, lib. 1. cap. 4. num. 29. & num. 30. per totum: & num. 36. vbi dicit, vnum verbum multùm ad propoſitum, videlicet argumentum illud, quòd prohibitio alienationis, vel conſideratio agnationis perſonas nominatas egredi, aut non nominatas comprehendere non debeat: non procedere, quoties in diſpoſitione inuenitur aliquis terminus comprehenſiuus totius agnationis, vel familiæ: tunc namque agnationis, vel conſeruationis familiæ conſideratio, non ſolùm perſonas nominatas, ſed etiam totam agnationem, vel cognationem, ſeu familiam comprehendit. Id quod in præſenti adeſt, & terminus comprehenſiuus inuenitur ibi, ſuccediendo de varon en varon: Burgos de Paz iunior, qui ob eandem rationem, & præſumptam voluntatem, & coniecturas concurrentes, prohibitionem in infinitum extendit, ciuilium dicta quæſt. 2. num. 36. & num. 52. vſque ad num. 62. & num. 86. & num. 107. & 114. & ſeq. Petr. Anton. de Petra de fideicommiſſis, quæſt. 2. ex num. 12. vſque ad num. 22. folio. 25. M. Antonius Peregrinus in conſil. 23. à num. 20. lib. 2. Ruinus, Perſonal. Vegius, & Riminaldus, quos ego ipſe recenſui, & ita notaui lib. 22. c. 22. n. 47. Hadrianus Gilmañus lib. 1. rerum iudicatar. dicta deciſione 6. num. 49. & ſeq. Petrus Surdus deciſione 125. ex num. 3. vſque ad num. 8. qui dicto num. 3. multùm ad propoſitum inquit, quòd qualitas rei, nedum veſtit alienandi prohibitionem nudam & inualidam, ſed etiam inducit fideicommiſſum inter omnes de agnatione, vel de familia: & n. 4. poſt alios multos, hoc caſu prohibitionem videri realem, extendique ad alios vltra eos, quibus fuit iniuncta: & n. 5. prohibitionem alienandi factam fauore familiæ, cenſeri realem: & num. 6. agnationis, ſiue familiæ conſeruandæ tacitam voluntatem idem operari, quod expressam: & dictis numeris omnib. ac maximè n. 8. prohibitionem alienandi nudam, non veſtiri per rationem omninò tacitam à teſtatore, veſtiri tamen ex qualitate rei, vel ſi ratio non ſit omninò tacita, vt per Marcabrunum in conſil. 85. num. 114. Hippolyt. Riminaldum in conſil. 632. num. 110. & ſeq. lib. 6. Curtium iuniorem in conſil. 43. ex num. 9. Ex quibus diluitur obſtaculum illud de alienatione prohibitionis ſine cauſa facta, ex his etiam, quæ ſcripſerunt Doctores communiter l. filius familias, §. dui, ff. de legatis primo: vbi Alexander num. 21. Ripa num. 66. Crotus num. 42. Alciatus num. 49. & Ferdinand. num. 69. Angelus in conſil. 9. num. 10. volum. 6. Surdus ipſe in conſ. 108. num. 4. & 5. & in conſil. 67. num. 23. & 25. & in conſil. 96. num. 44. lib. 1. Berous familiar. quæſt. 43. Beccius in conſ. 24. num. 25. & in conſil. 159. ex num. 13. Simon de Prætis de interpret. vltimar. volunt. lib. 2. dub. 1. ſolut. 4. num. 13. & 14. M. Antonius Peregrinus de fideicommiſſis, artic. 14. ex num. 1. cum ſeq. Saulius in tractatu de non alienandis rebus fideicom. quæſt. 34. Ludou. Molina de Hispanorum primogeniis, lib. 1. c. 6. num. 30. & tribus ſeqq. vbi quòd alienationis prohibitio ſine cauſa facta, in Hiſpanorum primogeniis valida eſt, impeditq́ue rerum maioratus alienationem, Mieres 4. part. quæſt. 1. num. 5. fol. 196. idque etiam ſi certarum perſonarum vocationes factæ fuerint, modò de voluntate teſtatoris, maioratum conſtituere volentis appareat iuridice; ex his omnibus, quæ adnotata fuere numeris præcedentibus, & à me traditis longa ſerie poſt alios multos, lib. 2. dicto cap. 22. per totum. Ex quibus concludens etiam redditur reſponſum ad ea, quæ ex Burg. de Paz, & Azeuedo in fine dicti quinti argumenti adducebantur; ex eo etiam, quod verbum illud, ſucediendo de varon en varon, collectiuum eſt, plures gradus & ſucceſſiones in ſe continens, atque omnes maſculos de familia comprehendens, vt ſuprà quoque latius dixi.

Non obſtat ſextum & vltimum argumentum, ex l. 41. Tauri, deductum: Nam vltra ea, quæ plena manu ad ipſius legis explicationem ſcripta reliquerunt Antonius Gomezius, Velazquez Auendañus, Ioannes Matienzus, Alphonuſus Azeuedus, Didac. Couarr. Ludou. Molina, Pelaez à Mieres, Burgos de Paz, Ioannes Garſia & Ioannes Gutierez, quos lib. 2. dicto c. 24. n. 22. in vnum recenſui, & ibi videri poterunt; Facili equidem negotio reſpondetur, quòd licèt lex ipſa 41. diſpoſuerit, duobus illis modis probari poſſe, bona aliqua eſſe Maioratus, non tamen excludit, quin aliis modis legitimis probari valeat, bona eſſe Maioratus, ſiue Maioratum inſtitutum legitimè, nec probationum genera legem eandem coanguſtare; id quod latiùs fundauit Burgos de Paz iunior ciuilium, dicta quæſt. 2. ex num. 20. vſque ad num. 27. quò loci citat Menchacam, & Molinam dicentes, quòd probatio Maioratus poſſit fieri vltra modos expreſſos in dictæ l. 41. Tauri. Addiderim ego, eodem in placito velut expreſſim fuiſſe Interpretes omnes illos relatos ſuprà, qui Maioratum induci, ac probari poſſe coniecturis dixerunt; nam ex quo concludentes, & neceſſarias admittunt coniecturas, vt inſtitutus Maioratus cenſeatur, enuntiant apertè vltra terminos dictæ l. 41. Tauri, ex variis coniecturis probationem voluntatis admitti; ſed eò magis in caſu præſenti, quòd non aliunde, ſiue non aliis modis, quàm in d.l. 41. Tauri expreſſis ſed ex ipſa potiùs diſpoſitione, & ſcriptura, atque ex vetbis illis, ſucediendo de varon en varon, & cæteris aliis ſuprà adductis, induci Maioratum contendimus, vt plenè probatum remanet. Et de his hactenus.

CAPVT X.

Dubiæ, ſiue ambiguæ voluntatis teſtatoris, aut alterius diſponentis interpretatio, quemadmodùm debeat iuridicè fieri; & an ſemper in dubiis, & in ambiguo, & nunquam in claris, ad l. ille aut ille, §. cùm cum in verbis, & l. non aliter, ff. de legatis tertiò. Ex quarum, & l. 5. tit. 33. partita 7. deciſione adnotantur, atque deducuntur nonnulla, quæ ita dilucidè & diſtinctè nullus hactenus adnotauerat. Quando etiam ob mentem teſtatoris præſumptam, atque aliis de cauſis, ſiue ex ſolis coniecturis liceat in teſtamentis à propria verborum ſignificatione recedere; & quæ dicatur propria, & impropria ſignificatio? Denique & Senatus Regij Hiſpalenſis in materia vnius ſpeciei monetæ, pro alia ſoluendæ, vel debitoris pecuniæ in ſcutis auri, volentis in quocumque genere pecuniæ creditori perſoluere. Et authent. hoc niſi debitor, & l. eum à quo, C. de ſolut. materia; egregia, & notanda, atque vberior, quàm alibi eſſet, definitio proponitur: & l. 2. §. item Varus, ff. de aqua pluuia arcenda, explanatur, & exornatur nonnullis.

SVMMARIVM.

- 1 Voluntatem teſtatoris dubiam, vel obſcuram, ſiue ambiguam, ex variis cauſis, rerùmque circunſtantiis diuerſis, interpretationem recipere, ſiue interpretatione ſemper iuuandam, cùm neceſſe fuerit, & num. ſeq.
- 2 Verborum teſtatoris interpretatio fit, ſicut verborum legis, & argui poteſt de verbis legis ad verba teſtatoris.
- 3 Verba teſtatoris quantumcunque ſint larga, & præciſa; tamen recipiunt interpretationem iuris.
- 4 Modò ea interpretatio ſumatur ſemper, quæ minùs lædat verba, ac mentem teſtatoris, & quæ verbis eiuſdem, & menti magis conueniant.
- 5 Modò etiam in caſu dubio, & in ambiguo fiat.
- 6 Interpretatio namque potiſſimùm habet locum, cùm verſamur in ambiguis, non in claris, ſiue in certis, & expreſſis. Et vbi non eſt ambiguum, ibi non cadit interpretatio, nec eſt locus coniecturis. Quia verba clara non recipiunt interpretationem.
- 7 Nec dici poteſt, aliam fuiſſe teſtatoris mentem.
- 8 Credi enim debet voluntati teſtatoris, prout ſonant verba, nec indigemus alia explicatione, quia determinata non egent determinatione. Et ſilent tunc Aduocatorum cauillationes.
- 9 Et omittere certitudinem, atque indicia quærere, eſt infirmitas intellectus. Cauilloſa etenim quælibet alia interpretatio videtur.
- 10 Nec aliter à verbis teſtatoris recedendum, quàm ſi manifeſtum ſit teſtatorem aliud ſenſiſſe. Et ibidem l. non aliter, & l. ille, aut ille, §. cùm in verbis ff. de legatis 3. exornata nonnullis, remiſſiuè. Obſeruata etiam, atque dilucidè adnotata nonnulla num. ſeq. quæ nullus Recentiorum ita diſtinctè deduxerat.
- 11 Legis non aliter, ff. de legatis tertiò, deciſio illa, quòd non ſolùm procedat in vltimis voluntatibus, ſed etiam in legibus, conſtitutionibus, atque ſtatutis; in his namque à verborum proprietate non eſt recedendum in dubio.
- 12 Procedit etiam in contractibus.
- 13 Et in priuilegiis, & reſcriptis.
- 14 Et in ſententiis.
- 15 Et generaliter in omnibus diſpoſitionibus, etiam pœnalibus & odioſis.
- 16 Generaliter namque in omni materia verba accipi debent propriè, non impropriè.
- 17 In aliquibus tamen caſibus à dicta regula, & deciſione dictæ l. non aliter receditur, prout hîc ex ſententia aliorum adnotatur.
- 18 Ac tunc maximè cùm ſubiecta materia repugnat, vel propriam interpretationem non patitur.
- 19 Item vt reductio fiat ad ius commune, vel propter publicam vtilitatem.
- 20 Vel quando in contrarium extat regionis communis vſus loquendi.
- 21 Vel cùm ratio diſpoſitionis ſuadet; tunc namque verborum impropria ſignificatio admittitur, & ab eorum proprietate receditur.
- 22 Item propter mentem diſponentis præſumptam.
- 23 Proprium quibus modis dicatur, ſiue propria ſignificatio è quibus mediis deſumatur, & quæ impropria dicatur? Et de varijs Camilli Gallinij poſt Bald. Cepol. Alciat. Gamar. Aurel. Dauid, & alios, obſeruationibus in propoſito. Quæ per totum numerum breuiter recenſentur.
- 24 A verborum, ſiue ſermonis proprietate vt recedatur, neceſſarium eſſe, quòd diſponentis mens expreſſim appareat.
- 25 Nec ſufficit de mente quoquo modo conſtare, ſed manifeſtè, atque expreſsè conſtare, neceſſe eſt.
- 26 Veluti ſi voluntas adeò manifeſtè appareat, vt interpretationem vel diſputationem non recipiat.
- 27 Vel quando efficax, & concludens coniectura interuenerit, quæ neceſſariò requiritur, vt à verborum proprietate recedatur.
- 28 Requiritur etiam, quòd coniecturæ ad interpretandum huiuſmodi voluntatem ex verbis teſtamenti deſumantur.
- 29 Verba teſtatoris etiam ſi ſint clara & aperta; ſi tamen per eum cuius intereſt, probetur aliam fuiſſe mentem teſtatoris, quàm verba ſonent, talis probatio admittitur; & ſi congruè fiat, prodeſt omninò.
- 30 Aduersùs ſcriptum admitti ſæpè probationem in iure.
- 31 Voluntas teſtatoris poteſt allegari ad detrahendum verbis, vt non tantùm verba ſignificent, & fieri poteſt per legitimas probationes.
- 32 Poteſt etiam allegari ad addendum, modò verba ſecundùm aliquam ſignificationem propriam, vel impropriam ſeruire poſſint, aut conuenire.
- 33 Secus ſi nec propriè, nec impropriè conuenire poſſint voluntati, vt cap. præced. latiùs eſt dictum.
- 34 Teſtatoris mentem aliam fuiſſe, quàm verba ſonant, ſi probetur per eum, cuius intereſt, & probatio concludat, eiuſmodi voluntas probata præualet apparentiæ verborum, & ſeruari debet.
- 35 Senatus Regij Hiſpalenſis deciſionis cuiuſdam caſus proponitur.
- 36 Quod tibi non nocet, & alteri prodeſt, faciendum eſt, & vide latiùs infr. n. 55.
- 37 Creditorem compelli ad accipiendum vnum pignus pro alio æquè idoneo, ex ſententia quorundam; contrà, ex veriori ſententia inf. n. 56.
- 38 Creditor cogitur liberare fideiuſſorem, ſi alius æquè idoneus offeratur, ex ſententia Decij; contrâ verò ex communi, & vera ſententia, de qua infrà, num. 56.
- 39 Debitorem ſoluere poſſe in alia moneta quàm promiſſa, probari videtur ex iuribus nonnullis, quæ hoc numero expenduntur; vbi & ſententia quorundam Authorum ita tenentium præcitatur. Et vide num. ſeq.
- 40 Maſſam argenti, aurive qui accepit, vtrùm poſſit pro ea pecunias ſoluere?
- 41 Debitor ex generali conſuetudine poteſt vnam monetam ſoluere pro alia; & inde in quocunque genere pecuniæ ſoluat, liberatur, & cogitur creditor recipere aliam pecuniam Regia authoritate percuſam, ſecundùm valorem eiuſdem.
- 42 Et de ſententia Ioannis Parladorij in eo dubio, vtrùm debitor pecuniæ, in quocunque genere pecuniæ ſoluens, liberetur?
- 43 Conſignatio pretij ad retractum, vtrùm in pecunia argentea fieri poſſit, ſi pretium venditionis fuit in moneta aurea conuentum?
- 44 Debitores poſſe debita ſua in qualibet moneta ſoluere, ex deciſione l. 6. tit. 21. lib. 5. nouæ collect. Regiæ, de qua infr. num. 59.
- 45 Contractus ex conuentione partium legem accipiunt.
- 46 Monetæ certa ſpecies quando deducta eſt in pactum,
- 47 Debitor non poteſt rem vnam ſoluere pro alia creditori inuito.
- 48 Debitor, qui tenetur ſoluere oleum, vinum, ſiue triticum, aut aliam rem, quæ in pondere, numero, vel menſura conſiſtit, non poteſt pro his rebus pecuniam ſoluere creditori inuito.
- 49 Aliud pro alio ſolui non poteſt, ſi quantitas legatur vt ſpecies.
- 50 Soluere qui promiſit ſcuta auri in auro, non liberatur ſoluendo aliam monetam,
- 51 Sententia, ſiue condemnatio non cadit ſuper non petitis, vel deductis.
- 52 Debitor vti non poteſt regulariter beneficio authent. hoc niſi debitor, C. de ſolut. niſi ob impotentiam ſoluendi in pecunia. Niſi etiam ea concurrant ſimul, quæ Doctores requirunt communiter, & hîc traduntur. Atque eiuſdem Authenticæ deciſio exornatur quamplurimis, remiſſiuè.
- 53 Debitor, quando conſtat notoriè, quòd ſoluere poteſt in moneta promiſſa, nec poteſt in alia ſoluere, nec locus eſt deciſioni d. authent. hoc niſi debitor.
- 54 Promittens ſoluere in ſcutis auri, non poteſt ſoluere in alia ſpecie monetæ, etiam argentea, ex veriori ſententia.
- 55 Regula illa, Quod tibi non nocet, aut prodeſt, & alteri prodeſt, faciendum eſſe: & l. 2. §. item Varus, ff. de aqua pluuia arcenda, quando procedat, vel non?
- 56 Creditor, quamuis ex æquitate videatur, quòd teneatur recipere vnum pignus pro alio, ſi æquè idoneum offeratur; verè tamen, atque ſtricta iuris ratione non tenetur.
- 57 Creditor ex veriori ſententia non cogitur accipere vnum fideiuſſorem pro alio, etiamſi alius æquè idoneus, vel magis idoneus offeratur, prout hîc explicatur.
- 58 Debitorem non poſſe conſuetudine ſoluendi in alia & quacunque moneta, quàm promiſſa ſe tueri, nec creditorem auri, cogi argentum recipere, quando creditor ipſe damnum ſentire poteſt. Vel quotieſcunque partes conuenerunt, vt omninò aurum ſoluatur. Vt per totum numerum latiùs oſtenditur, & tertij, & quarti argumenti in contrarium adducti traditur ſolutio.
- 59 Et l. 6. tit. 21. lib. 5. nouæ collect. Regiæ deciſionem, in contrarium non refragari, nec obtinere poſſe, quando expreſsè conuentum eſt de certa ſpecie monetæ ſoluenda, vt hîc adnotatur.
- 60 Conuentione autem ceſſante, obſeruandam omninò.
- 61 Debitorem notabilis alicuius quantitatis non audiendum, ſi ipſe velit ſoluere in pecunia minuta nigra totam quantitatem. Et aliquando Senatum dixiſſe, quartam partem debiti in tali pecunia ſolui, aliquando tertiam. Nec iudicantium arbitrium excludi poſt deciſionem d.l. Reg. 6. vt hîc adnotatur.
- 62 Monetæ valor intrinſecus, vel extrinſecus, quando conſiderari debeat, vel tempore teſtamenti, aut contractus, vel factæ diſpoſitionis cuiuſlibet, vel potiùs ſolutionis? remiſſiuè.
- 63 Et ibidem in propoſito concluſiones duæ, quæ ex communi omnium placito procedunt, vt hîc apparet.
- 64 Mutationem monetæ eſſe in detrimentum & maximum ſcandalum populi. Et ponitur exemplum Regis Aragoniæ, qui mutauit pecuniam, & ex reſcripto Innocentij Tertij reduxit ad priſtinum valorem.

PRo dilucida huius Capitis explicatione, obſeruandum, atque conſtituendum erit primo loco & principaliter, ex dictis hactenus capitibus præcedentibus, ex his etiam, quæ ſubſequentibus latiùs dicentur, manifeſtè deduci, & certi iuris eſſe, voluntatem teſtatoris dubiam, vel obſcuram, ſiue ambiguam ex variis cauſis, rerùmque circumſtantiis diuerſis, interpretationem reciperem ſiue interpretatione ſemper iuuandam, cùm neceſſe fuerit, l. ſi ſcriptum, §. finali. ff. de hæred. inſtit. l. ſi is qui, ff. de vulg. & pup. ſubſtitut. l. generaliter, §. cùm autem, C. de inſtitut. & ſubſtitut. l. teſtamento, §. finali, ff. de manumiſſis teſtamento, ibi: Cuius interpretationem placuit tamen faciendam, l. Scæuola, ff. ad Trebellian. ibi: Tamen benigna interpretatione placet: l. pediculis, §. argento, ff. de auro & argento legato, ibi: Argento potorio, vel eſcario legato, in iis, quæ dubium eſt, cuius generis ſint, conſuetudinem patrisfamilias ſpectandam; non etiam in iis, quæ certum eſt, eius generis non eſſe: l. 2. §. finali, ibi: In ambigno tamen interpretandum erit: ff. de his quæ in teſtament. delent. l. in iis quæ, ff. de condit. & demonſtrat. in illis verbis: In ijs quæ extra teſtamentum occurrunt, poſſunt res ex bono & æquo interpretationem recipere. Et Accurſius, ibi, ſcholio primo ſubtiliter addit: in iis quæ extra teſtamentum occurrunt; vt mentis, & verborum eius interpretatio: atque idipſum, videlicet voluntatem ambiguam teſtatoris interpretatione iuuandam, cùm æquum, & neceſſe viſum fuerit, obſeruarunt poſt alios Authores Socinus iunior in conſ. 136. num. 15. lib. 3. Rolandus in conſ. 82. num. 24. lib. 3. Lofredus in conſ. 34. num. 10. Baldus in conſ. 136. Viſo teſtamento, lib. 3. Abbas in conſ. 4. lib. 2. & in conſ. 78. eod. lib. 2. Corneus in conſ. 72. colum. 1. lib. 1. Decius in conſil. 278. Ruinusin conſ. 201. colum. 2. lib. 2. Ioſephus Ludouicus deciſione Peruſina 61. num. 7. Simon de Prætis de interpret. vltim. volunt. lib. 1. interpretatione prima, dub. 1. ſolut. 1. fol. 8. & 9. ſolunt. 2. n. 4. & 5. fol. 11. vbi inquit, d. fol. 8. num. 1. quòd interpretatio verborum teſtatoris fit, ſicut verbum legis, & arqui poteſt de verbis legis ad verba teſtatoris, vt latiùs ibi probat: Et idem de interpretatione teſtamenti facienda, quoties in ambiguo, vel obſcuro verſamur, progreditur eodem lib. 1. ſolut. 4. ex num. 1. fol. 13. Petrus de Peralta in l. ſi quis in princip. teſtam. num. 145. ff. de legatis tertiò, Cardinalis Franciſcus Mantica de coniect. vltim. volunt. lib. 3. tit. 1. & ſeq. Iacobus Menochius libro primo, præſumptione 26. in fine, & in conſilio 97. num. 35. lib. 2. Ioannes de Monteſperello in conſ. 267. num. 11. lib. 1. Petrus Antonius de Petra de fideicommiſſis, quæſtione 9. in principio. Marc. Anton. Peregrin. de fideicommiſſis, art. 11. Ioannes Vincentius Hondedeus in conſil. 71. num. 31. lib. 1. Cardinalis Dominicus Tuſcus practicarum concluſionum iuris tom. 4. litera l. concluſ. 327. & ſeqq. ex fol. 667. Idcircò quantumcunque verba teſtatoris ſint larga & præciſa, tamen recipiunt interpretationem iuris, l. ſi mihi, §. final. ff. de legatis 1. & ibi notat Albericus, & cum concordantibus, Iaſon in l. quamuis, ff. de in ius vocando, Socinus ſenior in conſ. 113. num. 12. lib. 1. Tiberius Decianus in conſ. 50. num. 10. & ſeq. volum. 1. modò ea interpretatio ſumatur ſemper, quæ minus lædat verba, ac mentem teſtatoris, & quæ verbis eiuſdem, & menti magis conueniat; iuxta ea, quæ capitib. præced. longa ſerie adnotata fuêre. Et per Tiberium Decianum in conſ. 129. num. 48. & 50. lib. 3. Alexandrum Raudenſem de analogis, lib. 1. cap. 37. num. 30. fol. 443. Ludouicum Caſanate in conſ. 45. n. 157. modò etiam in caſu dubio, & in ambiguo fiat, in quibus terminis præfati Authores loquuntur, ac cæteri omnes, qui de coniecturis, atque interpretatione vltimarum voluntatum ſermonem inſtituunt. Et inter alios Simon de Prætis lib. 1. dub. 1. ſolut. 4. num. 1. folio 13. Camillus Gallinius de verbor. ſignificatione, libro 5. cap. 4. num. 1. & cap. 5. num. 15. Dicens, quòd interpretatio potiſſimùm habet locum, cum verſamur in ambiguis, non in claris, ſiue non certis & expreſſis, ſed in dubiis; quia vbi non eſt ambiguum, ibi non cadit interpretatio, nec eſt locus coniecturis, cùm verba clara interpretationem non recipient, l. Ille aut ille, §. cum in verbis, l. non aliter, ff. de legatis 3. l. continuus, §. cum ita, ff. de verb. oblig. l. ancillæ, C. de furtis, l. quod conſtitutum, vbi Bart. ff. de militari teſtamento, l. cum qui Caldendis, in princip. ff. de verb. oblig. cum aliis cumulatis per Decium in l. 1. num. 68. C. de ſeruis fugitiuis, & in conſilio 33. columna prima, & per Felinum latè in cap. qualiter & quando, el 1. de accuſat. numero 28. Tiraquellum in l. ſi vnquam, verbo, libertis, ex num. 5. cum ſeq. Beccium in conſil. 21. num. 22. Franciſcum Manticam de coniecturis vltimarum volunt. lib. 3. tit. 4. & 5. lib. 2. titul. 3. num. 5. Borgninum Caualcanum de vſufructu, numero 99. Pet. Magdalenum de numero teſtium in teſtamentis requiſito, prima parte, cap. 6. num. 30. & cap. 16. num. 126. Pedrocham in Conſilio 12. numero 26. & in conſil 23. numero primo, & in conſil. 38. num. 33. & inter conſilia vltimarum voluntatum, conſilio 119. numero 5. & in conſilio 59. numero 29. libro 2. Camillum Gallinium de verborum ſignificatione, libro 5. cap. 4. ita quoque notarunt, atque exornarunt permultis Cæſar Barſius deciſione Bononiæ 12. num. 17. & 18. Franciſcus Viuius deciſione 281. num. 7. & ſeq. & deciſione 283. numero primo, & quatuor ſeqq. libro 2. Petrus Surdus in conſilio 179. numero 48. & in conſilio 242. numero 9. libro 2. & in conſilio 456. num. 58. libro 4. & deciſione 210. ex numero primo cum ſeq. Franciſcus Burſatus in conſilio 13. numero 37. libro primo. Iacobus Menochius in conſilio 97. ex num. 41. libro primo, Hippolyt. Riminaldus in conſilio 250. numero 8. & ſeq. lib. 3. Fuluius Pacianus in conſ. 58. numero primo, & 5. Ioannes Botta in conſilio 7. numero 8. & 9. Hadrianus Gilmañus libro 2. rerum iudicatarum Germaniæ, deciſione 41. numero 8. & deciſione 44. ex numero 35. Ioannes Vincentius Hondedues in conſ. 48. ex num. 28. cum ſeq. lib. 2. Pelaez à Mieres, Aluaradus, & alij, quos ſtatim commemorabo, Ludouicus Caſanate in conſ. 45. num. 15. Marcus Anton Peregrin. de fideicomm. art. 11. n. 2. & 3. vbi inquit, & iure, atque authoritate confirmat, quòd in omni materia, & diſpoſitione, quoties verba ſunt clara, ſtandum eſt diſpoſitioni importatæ per verba, nec alia eſt admittenda voluntatis quæſtio, nec de coniecturis agendum. Et reddit rationem, quoniam hæc ſunt particulares hominum leges, §. diſponat. in authen. de nuptiis l. legem, C. de pactis, l. legem, C. de pactis conuentis. Ideòque cùm verba ſunt clara, texium habemus, nec indigemus Gloſſâ ad explicandam diſponentis intentionem vt poſt Baldum, & alios ibidem obseruat. Nec dici poteſt aliam fuiſſe teſtatoris mentem, ſicuti ipſe Peregrinus probauit cum aliis, eodem articul. 11. numero 3. Camillus Gallinius lib. 5. dicto cap. 4. ex. numero 1. cum ſeq. Credi enim debet voluntati teſtatoris, prout ſonant verba, nec indigemus alia explicatione, quia determinata non egent determinatione, & ſilent tunc Aduocatorum cauillationes; cauilloſa etenim quælibet alia interpretation videtur, vt poſt Baldum tribus in locis, poſt Alex. Socin. Alciat. Roland. Tiraquell. & alios tradit Petrus Surdus dicta deciſion. 210. numero primo, & tribus ſeqq. Camillus Gallinius dicto cap. 4. lib. 5. ex numero primo, vſque ad num. 8. vbi vubdit poſt Bald. in d. l. continuus, §. cum ita, per illum text. quòd omittere certitudinem, & quærere indicia, eſt infirmitas intellectus. Ioannes Cephalus in conſ. 436. num. 19. 20. & 82. lib. 3. & in conſ. 638. num. 34. & 44. & ſeq. lib. 5. Mar. Anguiſ. in conſ. 8. num. 6. & ſeq. Ioann. Vincent. Hondedeus in conſ. 48. num. 28. & 29. lib. 2. & numero 38. vbi inquit, quòd quando verba repugnant alicui interpretationi, voluntas teſtatoris nullo modo attenditur, etiam quòd vrgeat pro ea magna præſumptio, ex Alexandro, Croto, Menochio, Anguiſ. Riminaldo, & prætis ibi relatis; quia tali caſu voluntas imaginaria appellatur, cuius nulla habetur ratio, l. ſi alij, ff. de vſufructu legato, Alex. in conſ. 139. numero 6. in fine, libro 6. Craueta in conſ. 161. num. 13. in fine. Ac in effectu, quòd verba, quando ſunt clara, nullam recipiunt interpretationem, nec refricantur in dubium; non eſt enim recedendum à verbis teſtatoris claris per coniecturas, nec aliter, quàm ſi manifeſtè appareat, teſtatorem aliud voluiſſe, d.l. ille aut ille, §. cum in verbis, l. non aliter, ff. de legatis tertiò, quæ ſingularis eſt, quatenus dicit: Non aliter à ſignificatione verborum recedi, quàm cùm manifeſtum eſt, teſtatorem aliud ſenſiſſſe. Et ipſam exornant permultis quotidie in practicis negotiis conſulti, Iaſon in l. non dubium, num. 4. C. de legib. Petr. de Peralta in dicta. l. ſi quis in principio teſtamenti, num. 174. in verſ. vbi autem, vſque ad num. 175. & in rubrica, ff. de legatis ſecundò, num. 3. cum ſeq. Pelaez à Mieres de maioratu, in initio ſecundæ partis, num. 11. per totum, Aluaradus de coniecturata mente defuncti, lib. 4. cap. 2. num. 4. Franciſcus Mantica de coniect. vltim. volunt. lib. 3. tit. 4. numer. 5. & ſeqq. & tit. 5. per tot. Ioann. Gutier. in conſ. 4. num. 5. Pet. Anton. de Petra de fideicommiſſis, quæſt. 9. num. 3. Iacobus Menochius in conſil. 97. num. 40. & pluribus ſeqq. lib. 1. Rubeus in l. Gallus, §. quidam rectè, num. 27. ff. de. liber. & poſthumis, Simon de Prætis de interp. vltimar. volunt. lib. 2. interp. 3. dubitat. prima, ſolutione 3. ex num. 280. vſque ad numerum 292. folio mihi 253. Marc. Anton. Peregrin. de fideicommiſſ. artic. 11. ex num. 3. cum ſeqq. vſque ad numerum 25. Camillus Gallinius de verborum ſignificat. libro 2. cap. 21. & quatuor ſeqq. & libro 3. cap. 4. & 5. Ioann. Cephalus, Mar. Anguiſ. Hippolyt. Rimin. Pet. Surdus, & Ioan. Vincent. Honded. in locis relatis ſupr. Alderanus Maſcardus (quem hactenus nullus recenſuit) in tractatu de interpret. ſtatutorum, concluſ. 4. num. 2. & n. 131. Ex quibus equidem originaliter atque attentè à me prælectis, ad text. in l. non aliter, & in d. §. cum in verbis, nonnulla hoc loco obſeruare, atque in medium proferre placuit, quæ ita dilucidè & diſtinctè recentiorum omnium Scriptorum nullus hactenus, vt videbis deduxerat. Ac primum equidem dictæ l. non aliter, deciſionem confirmari ex verbis l. 5. tit. 33. partitæ 7. vbi ſic ſcribitur: Las palabras del fazedor del teſtamento deuen ſer entendidas llanamente, aſſi como ellas ſuenan: y no deue el iuzgador partir del entendimiento dellas. Fueras ende quando pareciere cirtamente, que la voluntad del teſtador fuera otra, que no como ſuenan las palabras que eſtan ciertas: obtinere etiam regulariter, atque exornari ex rationibus adductis ab eiſdem Authoribus ſup. præcitatis, & per Manticam lib. 3. de coniecturis vltim. voluntaum tit. 4. ex n. 5. Simonem de Prætis, Peregrinum, Gallinium, & relatos num. præced. & procedere non ſolùm in teſtamentis, & vltimis voluntatibus, ſed etiam in legibus, conſtitutionibus, atque ſtatutis; in his namque à verborum proprietate recedendum non eſt in dubio, l. 3. §. hæc verba, ff. de negotiis geſtis, vbi tradiderunt Bartolus, & omnes Scribentes communiter, l. conſtitutionibus, ff. ad municipalem, l. quod conſtitutum, ff. de militari teſtamento, Bart. in repetit. l. omnes populi, in 4. quæſtione 6. quæſtionis principalis, ff. de iuſtitia & iure, Iaſon in l. finali, columna 3. verſ. item ex quo, C. de indict. viduit. tollend. Baldus in l. teſtamentum non ideò, in fine, numero 5. C. de teſtamentis, & in conſilio 2. ſub numer. 4. lib. 1. Alexander in conſilio 153. ſub numero 4. libro 7. & in conſilio 190. ſub num. 6. libro 2. Antonius Galeatius Maluaſſia in conſilio 74. numero 6. Gerardus ſingulari 7. numero 10. Tiberius Decianus in conſilio 43. numero 3. libro ſecundo, Ioannes Cephalus in conſilio 277. numero 16. lib. 2. & in conſilio 571. numero 59. libro 4. Marc. Anton. Peregrinus de fideicommiſſis, articulo. 11. numero 2. & 3. & in ſtatutis latè proſequitur Alderanus Maſcardus in tractatu de interpretatione ſtatutorum, concluſione 4. à principio, ex folio 159. qui cùm dixiſſet ex numero primo, cum ſeq. quòd ſtatuta ſunt propriè intelligenda; & à verbis ſtatuti quòd recedere non debemus; numero 2. & numero 3. dicere non debemus, quod non dicit ſtatutum: & numero 4. ſtatutum tanſitum diſponit, quantum loquitur: & numero 5. quòd ſtatuta dicuntur ſterilia tanquam mulæ: & numero 6. quòd intelligi debet ſtatutum, provt cantat; ſtatim ex numero 6. cùm infinitis ſeqq. permultas facit illationes ex eo, quòd ſtatuta dicantur ſtricti iuris, & ſtrictè intelligenda: Procedit quoque text. in d.l. non aliter, in contractib. l. quidquid adſtringendæ, ff. de verborum obligat. l. veteribus, ff. de pactis, cap. cum dilectus, de donationibus. Per quæ iura ita in terminis annotauit Camillus Gallinius de verborum ſignificatione, libro 2. cap. 21. numero 9. Peregrinus dicto articulo 11. numero 3. & in priuilegiis, & reſcriptis, cap. ad audientiam, vbi optimè Abbas, de decimis, cap. ſedes, de reſcriptis, Iaſon in l. beneficia, numero 33. & 34. de conſtitut. principum, Gallinius dicto numero 9. & in ſententiis, l. ſi expreſſim, vbi Bartolus columna 2. ff. de appellat. l. Iulianus, ff. de condictione indebiti. Decius in conſilio 607. ſub numero 6. Camillus Gallinius dicto cap. 21. num. 11. & generaliter in omnibus diſpoſitionibus, etiam pœnalibus & odioſis, verba accipi debent, quatenus eorum proprietas patitur, nec aliter ab eis recedendum eſt, quam dicit text. in dicta l. non aliter, prout ſcribit Aretinus in l. cum lege, per illum text. ff. de teſtament. Calderinus in conſilio primo. Decius in l. 2. colum. penul. ff. de iuriſdict. omnium iud. & in conſil. 5. ad fin. Camillus Gallinius lib 2. d. cap. 21. ex num. 1. vſque ad num. 8. qui cùm in eo dubio verſaretur, vtrùm verba ſecundùm propriam ſignificationem accipi debeant, atque in eo conſtituiſſet, difficile valdè eſſe, aliquid certi præfigere propter quatuor generals iuris regulas, quæ inuicem videntur repugnare; tandem d.n. 8. generaliter ſtatuit, atque affirmatiuè, quòd in omni materia & diſpoſitione verba intelligi, & accipi debent propriè, non impropriè, ex iuribus anteà relatis, & l. 1. §. ſi is qui nauem, ff. de inſtitor. act. l. eum, qui vectigal, ff. de verbor. ſignif. & idipſum tradidit ipſe Gallinius lib. 3. cap. 4. num. 1. Cardin. Franciſcus Mantica de coniectur. vltim. volun. lib. 3. tit. 4. ex num. 1. qui ampliat num. 5. verborum propriam ſignificationem ſeruari etiam contra piam cauſam, vt per Crauetam in rubrica, ff. de legatis primo, numero 131. ad finem, in verſ. ampliùs, & in conſilio 294. numero 7.

Secundò deinde obſeruandum, atque conſtituendum duxi, dictæ l. non aliter, ff. de legatis tertiò, deciſionem (à propria ſcilicèt verborum ſignificatione recedendum non eſſe) aliquibus in caſibus non obtinere, & ita reſtringendam nonnullis, in quibus ipſa non procedit, & ab Interpretibus noſtris limitari ſolet, vt ex eiſdem Authoribus apparet, quos ad text. in ipſamet l. non aliter, & l. ille aut ille, §. cùm in verbis, retuli ſupra, & per Iaſonem in l. non dubium, n. 4. C. de legib. vbi regulam vulgatam dictæ legis, non aliter, ſeptem modis labefactari oſtendit, Camillum Gallinium de verbor. ſignif. lib. 2. cap. 21. & quatuor ſeqq. ex fol. 30. cum ſeq. & lib. 3. cap. 4. & 5. M. Anton. Peregrin. de fideicommiſſis, art. 11. ex num. 3. cum pluribus ſeqq. Simonem de Prætis de interp. vltim. volunt. ex n. 280. vſque ad num. 292. folio mihi 253. qui nouem modis limitat eandem regulam; & tunc quidem principaliter, quando ſubiecta materia repugnat, vel propriam interpretationem non patitur: tunc namque verba non ſecundùm propriam ſignificationem, ſed impropriè ſecundùm ſubiectam materiam accipiuntur, per text. in l. ſi vno, in princip. ff. locati, vbi notatur per Gloſſ. & Doctores, & maximè per Baldum, Alberic. Odofredùmque & Fulgoſium, ſub num. 1. l. inſulam, ff. de præſcriptis verbis, cap. conſtitutus, de religioſis domibus, & multis exornat Camillus Gallinus de verbor. ſignific. lib. 3. cap. 4. per totum, & lib. 2. cap. 21. n. 7. Alicat. de verbor. ſignif. l. 2. ſub num. 4. Veronenſ. in rubrica huius tituli, ſub num. 25. & 128. Aurel. Dauid. de verbor. ſignif. cap. 7. ſup num. 9. & alio cap. infrà latiùs probatur, & per Simonem de Prætis, Peregrinum, & reliquos ſupr. citatos. Item verba impropriantur, vt reductio fiat ad ius commune, vel propter publicam vtilitatem, vt vtrumque probat ipſe Camill. lib. 2. cap. 22. n. 19. & 20. & cap. 21. n. 7. & 8. vel quando in contrarium extat regionis communis vſus loquendi: Verba namque contra propriam ſignificationem ſecundùm communem vſum loquendi accipi debent, l. librorum, §. quod tamen Caſſius, ff. de legat. tertiò, l. Labeo, ff. de ſupellect. legata, l ſi ſeruis legatis, §. finali, eod. tit. l. ſi ita fuerit libertas, ff. de manumiſſis teſtamento, l. vt Alfenus, l. anniculis, ff. de verbor. ſignif. l. cùm de lanionis, §. optimum, ff. de fundo inſtructo, & latiùs infrà dicetur alio cap. & per Camillum Gallinium lib. 2. cap. 21. num. 6. & 7. & cap. 22. & cap. 23. 24. & 25. eiuſdem libri congerit alios caſus, in quibus etiam verba impropriantur, ſiue impropria eorum ſignificatio admittitur: Quando etiam ratio diſpoſitionis improprietatem ſuadet. tunc namque proprietas verborum non attenditur, nec ipſa propriè intelliguntur, vt per eundem Camillum lib. 2. de verborum ſignificatione, cap. 23. lib. 3. cap. 5. num. 5. item propter mentem diſponentis præſumptam; quando, inquam, mens teſtatoris, vel contrahentium ſuadet, vt verba impropria accipiantur; tunc namque à verborum proprietate receditur, ſiue ipſa verba impropriè accipiantur; prout d.l. non aliter: ita exprimit, & obſeruarunt Bartol. in l. qui duos, in principio, numero tertio, & num. 16. ff. de rebus dubiis, Ioannes Cephalus in conſilio 114. numero 22. & in conſilio 188. num. 7. libro primo, Cardinalis Franciſcus Mantica de coniecturis vltimar. volunt. lib. 5. titulo 5. per totum, vbi agit, quando liceat in teſtamentis à propria verborum ſignificatione recedere. Camillus Gallinius de verborum ſignificat. libro 3. cap. 5. per totum, fol. 37. vbi impropriæ ſignificationi locum non eſſe ex mente diſponentis: Et cap. 9. eiuſdem libri 3. vbi veriſimilem teſtatoris mentam plerumque operari, vt impropria ſignificatio propriæ præponatur: & libro 2. cap. 21. numero 5. vbi quòd reiecta verborum proprietate, diſponentis mens debet attendi, per text. in d.l. non aliter, & alia iura ibi adducta, Aluaradus de coniecturata mente defuncti libro 4. cap. 2. num. 4. & 5. qui inde deducit nonnulla in praxi vtilia, Simon de Prætis de interpret. vltim. volunt. lib. 2. interpretat. 3. dubitatione prima, ſolutione 3. num. 280. folio 253. petrus de Peralta in l. ſi quis in principio teſtamenti, numero 174. in verſiculo, vbi autem, Iacobus Menochius in conſilio 97. ex numero 47. libro primo. Pet Anton. de Petr. de fideicommiſſ. qu. 9. n. 3. dicens, quòd regula dict. legis, non aliter, quæ habet, quòd in dubio à verbis diſponentis non eſt recedendum, procedit ita demùm, ſi de mente clarè non conſtet, Mieres, in initio ſecundæ partis, num. 11. optimè Marc. Anton. Peregrinus de fideicommiſſis, articulo 11. num. 4. & 5. cum pluribus ſeqq. vſque ad num. 25. vbi latè & diffusè, & ſuperioribus conueniens omninò: inquit namque, quòd quamuis verba accipi debeant propriè, vt dictum eſt, attamen cùm adinuenta fuerint, vt dicentis mentem exprimant, l. Labeo. §. id Tubero, ff. de ſupellect. legata, cap. is autem, 22. quæſt. 2. & humanæ intentioni deſeruiant, c. humanæ aures, 22. quæſt. 5. cap. ſecundo requiris, de appellat. non ita proprietati verborum inſeruire debemus, vt cum de voluntate teſtatoris conſtat, potiùs verborum proprietatem, quàm dicentis mentem ſeruemus, ſed potiùs è contrario, proinde eo caſu à propria verborum ſignificatione recedere ſatius eſſe, acceptâ impropriâ, vt verba famulentur intentioni, & non intentio verbis, l. cum de lanionis, §. aſinam, ff. de fundo inſtructo, dicta l. non aliter, in §. 1. ff. legatis tertiò l. inter veſtem. ff. de auro & argento legato, l. quiſquis, ff. de verbor. ſignificat. cum aliis multis iuribus, quæ ipſe Peregrinus adducit. Et ſecundum hæc, firma remanet regula illa, quòd verba propriè accipi debent in omni materia, à qua excipiuntur caſus prædicti, & alij similes.

Proprium autem quibus modis dicatur, ſiue propria verbi ſignificatio è quibus mediis ſumatur, & quæ impropria dicatur, ſi quæratur, videndus eſt omnino Camillus Gallinius de verborum ſignificatione, lib. 2. cap. 1. & ſeptem ſeqq. ex fol. 18. vſque ad fol. 23. quò loci, & dicto cap. 1. ex Baldo, Cepola, Alciato, Fabio & aliis refert, Proprium dici inter plura, quæ ſunt eiuſdem nominis, vel cùm res communis pluribus, in vno aliquot nomen habet eximium. Rursùs Proprium illud eſſe, quo nihil ſignificantius dici poteſt. Propriè denique ſignificari, quod generali nomine appellatur, vel quod ſecundùm modum ſignificandi fit, aut quod fit ſimpliciter, & non ſecundùm quid: propriam autem ſignificationem inquit Author ipſe deſumi à tribus mediis, definition ſcilicet, etymologia, & authoritate, vt latiùs dicto cap. 1. annotauit: & cap. 2. Andr. Gamaræ, Aurelij Dauid, & aliorum ſententias adducit, propriam ſcilicet ſignificationem à ſubiecta materia ſumi, vel ex conuenientia cum ſpecie, vel ex legis auctoritate: Ipſe autem cap. 3. eiuſdem lib. 2. pro abſoluta explicatione præmittit nonnulla, quæ in mera theorica conſiſtunt, & ibi videri poterunt. Poſtmodùm cap. 4. adiicit, tres potiſſimùm eſſe ſignificationes, in quibus propria verſatur locutio, generalem, latam, & ſtrictam, vt latiùs ibi diſſerit: & cap. 6. illam omnem dici propriam eſſe ſignificationem, quæ vel ex generali demonſtratione, vel ex æquiuoca, aliàſve ſuapte natura, pluribus æqualiter applicabili notione, vel ex ſtricta acceptione, ſiue ea in ſpecie ſit ſiue in indiuiduo, aut ex vi comprehenſiua rationis deſumitur, vt latiùs ibi comprobat. Ac denique cap. 7. reſolutiuè inquit, proprias ſignificationes deſumi à definitione, ab etymologia, & ab authoritate, prout ex Bartolo, & communi Interpretum ſententia ibi probauit, & tenuerunt Authores ab eodem relati, c. 1. eiuſdem lib. 2. vt ſupra vidimus: & cap. 8. ſubdit, propriam ſignificationem quandoque deſumi ab his, quæ nuncupatim in lege ſcripta ſunt; quandoque ex his, quæ tacitè ex menteque Legiſlatoris, vel disponentis proficiſcuntur, prout hæc omnia penes dictum Authorem videri poterunt, ac ideò latiùs à me non repetuntur: & lib. 3. cap. 1. per totum, Camillus metipſe, impropria ſignificatio quæ ſit, ex Baldo Alciato, Criſpo, & aliis recenſet, & inquit impropriam locutionem eſſe eam, quæ à propria ſignificatione recedit; item quæ recedit à proprio effectu rei deſignandæ, aut quando vocabulum vnum ponitur pro altero, & quando ſubaudiuntur dicto quaſi, vel ferè, & his similes, necnon & quando propria locutio concipit impropriam. Denique improprium eſſe, cùm vnamquamque rem ſub nomine non appellamus; & illud, quod cum aliqua adiectione, non etiam ſimpliciter profertur. Improprium quoque dici, quando id quod ſignificatur, non eſt ſecundùm regulas iuris: Ac denique vt rem concludat (inquit ipſe Gallinius) dicto cap. 1. lib. 3. num. 23. quod ipſe quam pauciſſimis negotium reſolues, dicit illam eſſe verè impropriam vocis ſignificationem, à qua remotæ repetiuntur illæ omnes qualitates, quæ faciunt propriam ſignificationem, cùm poſito, vel remote vno contrariorum, ponatur, vel remoueatur alterum vt certum eſt. Nouiſſimè autem, & poſt hæc à me abſolutè ſcripta, ad manus meas peruenit Alderanus Maſcardus, qui in tractatu de interpretatione ſtatutorum, concluſione 4. num. 209. folio 198. quærit in terminis, propria ſignificatio verbi à quo cognoſcatur; & reſpondet, quòd cognoſcitur ab auctoritate, vt ſi in aliqua lege ſic dicatur, l. propriè, ff. de verbor. ſignificat. & in multis aliis legibus eiuſdem tituli. Secundò à diffinitione, vt in l. 1. ff. de teſtamentis, & in l. 1. ff. de tutelis & Inſtitut. de obligat. in princip. & de actionib. in principio: Tertiò quòd quando prædicta deficient, ſumetur propria ſignificatio ex alluſione, ſeu deriuatione vocabuli, vt in l. pupillus. §. territorium, ff. de verbor. ſignif. & in l. tugurij, ff. eodem, nec Camilli Gallinij præfatus Author mentionem facit.

Ruſus & tertiò, ad text. in d.l. non aliter, conſtituti, require neceſſario, expreſſam eſſe mentem diſponentis, & de ea manifeſtè conſtare, vt à verborum ſiue ſermonis proprietate recedatur; voluntas enim teſtatoris attenditur, non verba, quando manifeſtè conſtat, aliter ſenſiſſe teſtatorem, nec in interpretanda voluntate diuinare debemus, aut aliquid ſubaudire, cum nihil tam proprium ſit in teſtamentis, ſicut claritas, auth. de teſtament, imperfect. circa finem. Bald Natta, Craueta, Curtius iunior, Pariſius, Anguiſ. & alij, cum quibus Ioannes Vincent. Hondedeus in conſil. 49. num. 29. & ſeq. lib. 2. idque expreſſim induxit text. in eadem l. non aliter, ibi: quam cùm manifetum ſit, aliud ſenſiſſe teſtatorem. Et declarat Socinus in d.l. in ambiguo, num. 9. ff. de rebus dubiis, optimè Menochius, ſic intelligens iſtam materiam in conſil. 97. num. 45. & num. 46. ibi: Quocirca vera eſt, lib. 1. Ioannes Vincent. Hondedeus in conſil. 78. n. 51. lib. 1. Simon de Prætis lib. 2. interpret. 3. dubitatione 1. ſolutione 3. num. 280. fol. 253. Non ergo ſufficeret, de mente quoquo modo conſtare; ſed manifeſtè atque expreſsè conſtare, neceſſe eſt, vt vides, & in l. tit. 33. parita 7. ſatis exprimitur, & dubitandi ratio omnis ſubmouetur, dicitur enim: Quando pareciere ciertamente, que la voluntad del teſtador fuera otra: diceretur autem manifeſtè atque expreſsè conſtare, quando voluntas eſt adeò manifeſta, vt interpretationem, vel diſputationem non recipiat, provt Ioannes Cephalus in conſ. 259. ex num. 45. lib. 2. ſcriptum, atque adnotatum reliquit. Vel quando efficax, & concludens coniectura interueniret, quæ neceſſariò requiritur, vtà verborum proprietate recedatur. Pariſius in conſil. 44. num. 25. & ſeq. lib. 2. Iaſon in conſil. 228. colum. 2. lib. 2. Pancirolus in conſil. 51. num. 54. & ſeq. Burſatus in conſ. 371. num 11. lib. 4. Iacob. Menochius vbi ſupra, & lib. 1. præſumpt. 26. num. 4. Cardinalis Franciſcus Mantica de coniecturis vltim. voluntat. lib. 3. tit. 5. num. 2. & 3. qui poſt Cephalum in d. conſ. 259. num. 73. & 74. optimè diſtinxit in propoſito, videlicet quòd cùm agitur de interpretation verbi ambigui, quod habet multiplicem ſignificationem, tunc quælibet etiam leuis coniectura poteſt ſufficere, cùm verborum ſignificatio non repugnet; cùm verò agitur, vt à verborum ſignificatione recedatur, tunc vladè efficax & manifeſta coniectura requiritur, vt ibidem probat, & alios refert Authores, Et in eodem placito remanet Petrus de Perlata in dicta l. ſi quis in principio teſtamenti, num. 174. in verſ. vbi autem vt ad præmiſſa, fol. 473. qui etiam requirit, quòd ex verbis prolatis, ac ſcriptis eiuſdem teſtamenti, ſiue ex verborum conſequentia, aut relatione, aut ſequela, alterius diſpoſitionis ab eodem diſponente confectæ, talis mens colligatur apertè, aſſeritque non ſufficere, quod colligatur aliunde. Quod etiam aſſerunt & relati per Simonem de Prætis lib. 2. dubit. 1. dicta ſolutione 3. num. 290. fol. 254. qui ipſe ſubbit, quòd limitationes ab eo adductæ ad tex. in in d.l. non aliter, tunc procedunt, quando ex verbis prolatis, ac ſcriptis coniectura voluntatis colligitur, non aliàs, Iacob. Menochius lib. 1. dicta præſumpt. 26. num. 4. qui inquit, id etiam procedere, quando quis vellet probare aliam fuiſſe diſponentis mentem, quæ tamen ex verbis ipſis, nec ex ipſa coniecturata diſpoſitione colligi poteſt; nam adhuc ipſi proprietati verborum ſtandum eſt, reiecta mente illa extrinſecus probata: & concludit, ita docuiſſe Socinum in dicta l. in ambigno. colum. vltima, verſ. Octaua concluſio, & Baldum in cap. 1. de controu. inueſtituræ, & idipſum aſſerunt Parilius, Pancirolus, & Burſatus num. Præcedenti citati: vbi quòd coniecturæ ad interpretandam huiuſmodi voluntatem, ex verbis teſtamenti deſumi debent, probabileſque, certæ, ac concludentes eſſe. Ioannes Vincent. Hondedeus dicto conſil. 48. num. 32. lib. 2. qui adiicit num. ſeqq. quòd aliàs ſi verba deficerent, ſaltem impropriè, & ſecundum latam ſignificationem, nullum poſſet fieri fundamentum in voluntate teſtatoris, nec tacita voluntas teſtatoris attendi, quæ ex verbis, vel impropriè ſaltem non conſtaret. Et Vltra ſuperiores, quòd à verborum proprietate vt recedatur, requiritur efficax & concludens coniectura, tenuit nouiſſimè poſt Alciatum, & Curtium iuniorem Hadrianus Gilmañus lib. 2. rerum iudicatarum Germaniæ, deciſ. 44. num. 36. Mantica de coniect. vltim. volunt. lib. 3. tit. 4. num. 6.

Quartò & vltimò, ad eundem text. in dicta l. non aliter, conſtituo, valdè ſingularem eſſe deciſionem ipſius, quatenus probat vnum expreſsè, & aliud ſupponit pro certo: primum, quòd etiamſi verba teſtatoris ſint clara & aperta; ſi tamen per eum, cuius intereſt, probetur aliam fuiſſe mentem teſtatorios, quàm verba ſonent, talis probation admittitur, & ſi congruè fiat, ac eo modo, quo dictum eſt, prodeſt omnino; & ita præſentiunt velut expreſſim omnes Authores hactenus præcitati, & dicta l. partitæ 5. in verſ. Fuer as ende: dicere namque, non aliter recedendum à verborum proprietate, quàm cùm manifeſtum ſit, teſtatorem aliud ſenſiſſe; non aliud eſt, quàm admittere probationem eius, quod ſenſit, vel in mente habuit. Et ita eleganter atque ſpecificè adnotauit eruditissimus Peralta in dicta l. ſi quis in principio teſtamenti, dicto num. 174. in verſ. vbi autem, fol. 473. & in eadem, qua verſamur material, admittit etiam (ſed Peraltam non citat) Petrus Surdus deciſion. 210. num. 3. in illis verbis: Quinimò ſi conſtet, teſtatorem aliter voluiſſe, non attenditur eius voluntas, cui verba clara repugnant, & qui vult dicere, aliam fuiſſe intentionem teſtatoris, tenetur probare, l. qui vxori, in principio, ff. de auro & argento legato, & c. Et confirmatur id ipſum ex textu ſingulari, in l. qui quartam. in principio, ff. de legatis 1. vbi aduersùs ſcriptum probatio voluntatis admittitur, & in l. generali, §. duas filias ff. de vſufructu legato, ibi: Verbis quæ proponerentur, perſeuerare legatum, niſi manifestiſſimè probetur, aliud teſtatorem ſenſiſſe. Et ſic voluntas teſtatoris poteſt declarari, ad detrahendum verbis, vt non tantùm verba ſignificent, & fieri poteſt per legitimas probationes, ex dictis iuribus, & l. cùm virum, C. de fideicommiſſis, l. inter veſtem, vbi eſt caſus, ff. de auro & argento legato, cum aliis ſimilibus, quæ in propoſito optimè expendit Marcus Antonius Pèregrinus de fideicommiſſis, articulo 11. num. 23. & anteà dixerat numeris præcdedentibus, & capit. præcedentibus retuli, poteſt etiam allegari ad addendum, modò verba ſecundùm aliquam ſignificationem propriam, vel impropriam, ſeruire poſſint, aut conuenire, per text. in l. Sceuola, ff. ad Trebellianum, & in l. filiusfamilias, §. vt quis hæredem, ff. de legatis primo: Secus ſi nec propriè, nec impropriè conuenire poſſint voluntati, quæ prætenditur, l. ſi alij, ff. de vſufructu legato, cum aliis multis, de quibus per Peregrinum dicto num. 23. & latiùs diximus capit. præcedentibus, & eo maximè, quo inquiritur, vtrùm mens præualeat verbis; è contra. Alterum & fecundum, quod ſingulariter dicta l. non aliter, ſupponit, conſiſtit in eo, quòd ſi probetur per eum cuius intereſt, aliam fuiſſe mentem teſtatoris, quàm verba ſonent, & probatio concludat; tunc equidem talis voluntas probate præualet figuram atque apparentiæ verborum, & ſeruari debet tanquam legitima diſpoſitio, quod Petrus de Peralta in dict. l. ſi quis in principio teſtamenti, num. 174. in dicto verſ. vbi autem, optimè & ingeniosè animaduertit, & Socinum in l. in ambiguo, ff. de rebus dubiis, colum. 8. verè declarat; ipſa autem Peraltæ obſeruatio clarè probatur ex textu in dict. l. non aliter: nam cùm manifeſtum eſt, teſtatorem aliud ſenſiſſe, dicit recedendum eſſe à verbis, & ſic quod manifeſtum fuerit, pro legitima diſpoſitione haberi, vt etiam clarè pungit dicta l. partitæ. Et confirmari poteſ ex infinitis iuribus, quæ Peregrinus dicto artic. 11. ex num. 5. vſque ad num. 24. adduxit: Item ex communi Doctorum traditione in hac materia; omnes namque, cùm manifeſtum eſt, teſtatorem aliud ſenſiſſe, ita rem intelligunt, vt id manifeſtum pro legitima diſpoſitione, atque voluntate debeat obſeruari, & verborum proprietati præferri.

Et de his hactenus, quæ ad hunc noſtrum tractatum coniecturalem & præſumptum interpretationis vltimarum voluntaum, & dict. l. ille aut ille, §, cùm in verbis, & d.l. non aliter, deciſionem attinent.

Cæterùm cùm dictum fuerit numeris præcedentibus, ex communi omnium Interpretum ſententia deciſionem ipſarum legum procedere quoque in contractibus, & in diſpoſitionibus quibuſlibet indiſtinctè vt vbi verba ſint clara, non ſit locus interpretationi, nec à verbis recedere liceat,

Non abs re placuit hoc loco Hiſpalenſis Regij no [Senatus Regij Hiſpalenſis deciſio.]ſtri Senatus deciſionem quondam in propoſito adiicere, qua non modo partes litigantes, ſed & ipſe quoque Senatus ea principaliter adducebatur, atque excitabatur ratione, quòd à verborum proprietate ex imaginariis cauillationibus, friuoliſque interpretationibus recedere non liceat, & quòd in verbis claris locus non ſit coniecturis, vel interpretationi.

Nam cùm Martinus Velman ex quodam negotionis contractu ſe obligaſſet, & promiſiſſet ſoluere Franciſco Buroni mille & trecentorum ſcutorum auri quantitatem certo tempore in auro, & non in alia re; poſtmodùm verò Martinus metipſe in alia moneta ad volorem ſcutorum quantitatem eandem ſoluere contendiſſet, nec promiſſa vellet ſeruare, Iudex inferior ad ſolutionem dictorum ſcutorum auri in auro condemnauit eundem: à quo cum ad Senatum appellaretur, vtriuſque partis iura in ipſo Senatu per Aduocatos diſcutiebantur, ac primo pro eo ipſo Martino, vt offerendo æquiualentem aliam pecuniam ad ſcuta aurea, abſolui deberet, expendebantur tunc nonnulla, breuiter tamen; alia etiam pro actore adducebantur, ex quibus equidem atque ex his, quæ vberiùs ad præſens aggregantur, & Senatus deciſio iuridicè effluxit, ac vel ideò eiuſdem ſpecificam mentionem facere placuit nunc, quòd & ad noſtrum vltimarum voluntatum tractatum coniecturalem eadem quæſtio pertinere poſſit omninò, ſi certam ſcutorum, ſiue aureorum in auro quantitatem legaſſe aliquem, eueniat, & dubitetur, vtrùm in auro præcisè fier debeat ſolutio, an verò in nummis argenteis, vel in aliis fieri poſſit: Sic etenim in eadem, qua verſamur coniecturali & præſumpta vltimarum voluntatum materia, cùm Iacobus Menochius verſaretur, quæſtionem in terminis excitauit in conſ. 138. lib. 2. & legato facto ſcutorum auri in auro, aliam monetam non poſſe ſolui, defendit, & num. 5. ex eo quòd proponebatur, teſtatorem in aliis teſtamenti partibus fuiſſe locutum de aureis in auro, ita debere fieri in aliis partibus adnotatuit.

Pro parte igitur præfati Martini debitoris dictæ quantitatis ſcutorum auri, facere videbatur inprimis trita, & vulgata illa regula, Quod tibi non nocet, ſiue non prodeſt, & alteri prodeſt, faciendum eſſe, l. 2. §. item Varus. ff. de aqua pluuia arcenda, l. 2. §. locum, ff. de religioſis & ſumpt. funerum, qua in eiſdem terminis noſtris vtitur Vincent. Caroc. deciſion. 53. numero 1. & 2. & deciſ. 4. num. 4. vbi & alios Authores recenſet, Bald. etiam in rubrica, ff. de rerum diuiſione, num. 6. dixit eſſe notabilem ad multa text. in d. §. item Varus, Ioann. Cephal. in conſ. 130. à n. 13. lib. 1. Iacob Menoch. in conſ. 51. num. 4. & in conſ. 62. num. 16. lib. 1. & de retinenda poſſeſſione, remedio 5. n. 112. & poſt alios exornat, atque optimè declarat ipſum text. Pet. Barboſa in. l. 2. in princ. ff. ſoluto matrimonio 2. par. ex num. 39. fol. 706. Ioan. Vincent. Hondedeus in conſ. 208. num. 2. & 7. & 10. & 13. lib. 2. & inde creditorem prædictum compellendum in alia moneta, aut pecunia dictam quantitatem accipere, cùm ſibi non noceat, nec proſit ita accipere, & alteri, debitori ſcilicet multùm noceat.

Secundò pro eadem parte facit, creditorem compelli ad accipiendum vnum pignus pro alio, ſi aliud offeratur æquè idoneum, cùm in ea ſpecie nulla vtilitas, nullàque ratio videatur ex parte creditoris, cui malignè tantum recuſanti mos gerendus non videtur, ex I.C. in. l. in fundo, ff. de rei vend. prout ſingulariter aduertit; & ita reſoluit Arias Pinel. in l. 2. C. de reſcript. p. 2. cap. 1. num. 25. Vincent. Caroc. d. deciſ. 4. n. 3. & deciſ. 53. n. 3. quò loci refert Gloſſam, Angelum, Cremenſem, & Neguſ. ita tenentes.

Similiter creditor cogitur liberare fideiuſſorem, ſi alius æquê idoneus offeratur, l. qui autem, §. 1. ff. de conſtituta pecun. l. illud, verſ. vltimo, ff. quod metus cauſa l. Labeo, §. fin. ff. de recept. arbit. prout ea iura expendit, & ita defendit Philip. Decius in l. ſi pater, C. de collat. ergo & aliam pecuniam, quam auream.

Tertiò per text. in l. Paulus, ff. de ſolut. vbi Iureconſultus videtur aſſentiri, ſolutionem in alia moneta fieri poſſe, ſi creditor ex hoc nullum damnum patiatur. Sed in caſu præſenti nullum videtur creditor pati damnum conſiderabile, cùm debitor loco ſcutorum aurei in alia pecunia expendibili & currenti ad æſtimationem eorum creditori perſoluat, l. nummis, ff. de in litem iurando, vbi in nummis non cadit affectio, & nummorum certa eſt æſtimatio: Quocirca Accurſius, ibidem, verbo æſtimatio, in fine, reliquit ſcriptum, quòd non intereſt meâ habere magis vnam ſpeciem pecuniæ, quàm aliam, dummodò ſit expendibilis: Ergo debitor audiendus eſt, eandem quantitatem. in alia moneta offerens; idque maximè ex text. in. l. 1. ff. de contrahenda empt. qui in illis verbis, Non tam ex ſubſtantia, quàm ex quantitate; probat apertè, pecuniam inuentam eſſe, vt difficultatibus permutationum ſubueniri valeret, vſumque & dominium non tam ex ſubſtantia, quàm ex quantitate perpendi, & ibidem Accurſius in verbo, præbet, inquit, quòd tantum valet vnus nummus, quantum particella argenti: & ſic videtur innuere ipſe textus, quòd non attenditur materia; & ſi quòd ſit aurum, vel argentum vel alia moneta, ſed quantitas & valor: & conſequenter quòd in caſu præſenti ſi creditor habeat verum valorem quantitatis ſibi debitæ, non dicitur damnum pati ex eo, quod fit in auro, vel argento, vel alia moneta: Id quod Arius Pinellus poſt Hieronym. Butigel. prima parte rubricæ, C. de reſcindenda, cap. 3. num. 16. & 17. contra Bartol. & alios conſtanter defendit, & aſſerit, debitorem pecuniæ, vel maſſæ certi metalli, poſſe ſoluere in diuerſa pecunia, & diuerſi metalli, & concludit in hunc modum: Non igitur neceſſarium erit pro auri certo pondere, vel pro aurea moneta, auream tantùm ſolui. Et expendit quoque text. in l. quæ extrinſecus. 65. ff. de verborum obligat. & in l. ſi quis argentum, in fine principij, C. de donat. &id ipſum ſummo, ſtrictèque iure verum putauit Pet. Auguſtin. Morla emporij prima parte, tit. 8. de rebus creditis, quæſt. 13. num. 2. Antonius Pichard. in principio, quibus modis re contrahitur obligatio, numero 36. vbi ex multis reſoluit, quòd maſſam argenti, auríve qui accepit, poſſit pro ea pecunias ſoluere, modò pecunia ſit eiusdem bonitatis cum argento, vel auro, aliàs ſecus, vt ex aliis ibi adnotauit, & ex n. 37. vſque ad num. 45. idem quod Pinellus, & Morla defendit, vt ſcilicet ſoluere poſſit in nummis alterius generis debitor, qui in alio genere multùm accepit. Pro quo & vltra iura à præfatis Authoribus adducta, expendi poteſt text. in l. cùm certum, 9. ff. de auro & argent. legato. Cùm certum, inquit Iureconſultus, auri vel argenti pondus legatum eſt, ſi non ſpecies deſignata ſit; non materia, ſed pretium præſentis temporis præſtari debet. Et in l. Titiæ, in principio. ff. eod. titulo. idem in ſpecie reſpondiſſe videtur Paulus, dicit enim ſi ita legatum ſit: Titiæ amicæ meæ auri pondo quinque dari volo. Quæro, an hæredes ad præſtationem integræ materiæ auri, an ad pretium, & quantum præſtandum compellendi ſint? Paulus reſpondit, aut aurum ei, de quo quæritur, præſtari oportere, aut pretium auri, quanti comparari poteſt. Et ita in eiſdem terminis noſtris duo hæc iura, ex omnibus Scribentibus, quos prælegerim, expendit nouiſſime Nicol. Reuſnerius deciſionum iuris ſingularium lib. 4. deciſione 13. num. 3. folio 71. atque ipſis reſpondet ſtatim num. 6. & 7. vt poſtmodùm videbimus.

Rurſus & quarto loco pro eadem parte vrget, quòd debitor ex generali conſuetudine poteſt vnam monetam ſoluere pro alia, & inde in quocunque genere pecuniæ ſoluat, liberatur, & cogitur creditor recipere aliam pecuniam Regia authoritate percuſam ſecundùm valorem eiuſdem, prout de conſuetudine teſtantur poſt Bartol,. in. l. paulus, ff. de ſolut. & alios antiquos Curtius iunior, Rubeus, Didac. Couar. Boërius Natta, Tiraquellus, Cephalus, & Pinellus, quos pro dicta conſuetudine recenſet Petrus Surdus in conſil. 242. num. 1. lib. 2. Pinellus autem vt ſuperiori fundamento notaui, non modò ex conſuetudine, ſed etiam ex rigore iuris id defendit: De conſuetudine verò præfata, ita omnes Scribentes fidem facere, teſtatur Vincent. Carrocius dicta deciſione 53. num. 12. Ioannes Cephalus in conſil. 31. num. 1. & 2. & 4. lib. 1. Ioannes Parladorius rer. quotidianarum, lib. 2. §. 17. n. 17. & 18. vbi mouet quæſtionem in terminis, vtrùm inquam debitor pecuniæ, in quocunque genere pecuniæ ſoluens, liberetur? Et inprimis Scriptorum ſententias, atque leges veteres cum noſtratibus coniungendo, ita diſtinguendum arbitrator: aut pecunia debetur ex mutuo, aut ex alia cauſa; planè ſi ex alia cauſa, quàm mutui debeatur, in poteſtate erit debitoris, vtram malit pecuniam ſoluere, l. prima, ff. de. contrahenda empt. l. prima, C. de veter. numiſmat. poteſtat. lib. 10. 16. tit. 14. lib. 6. nouæ collect. Regiæ: aut verò debetur ex mutuo; & tunc aliud leges, aliud mores ferunt: quod enim ad leges attinet, in diuerſa materia non rectè ſoluitur, l. Paulus 1. ff. de ſolutionibus, & illic Bart. Mores autem ſi ſpectes, diuerſum eſt comparatum; ex generali enim totius mundi conſuetudine increbuit, quòd debitor in quocunque genere pecuniæ ſoluens, liberetur, ita quòd & argentea pro aurea, & ex diuerſo ærea pro argentea rectè ſoluitur; & huius conſuetudinis adiicit ipſe Parladorius dicto num. 18. fidem facere Bartolum, Baldum, Abbatem, Curtium, Boërium, Rubeum, & Pinellum ibi relatos: Et huic conſuetudini ſtandum eſſe, vno ore conſentire Scribentes omnes. Et reddit rationem, quia ea, quæ moris & conſuetudinis ſunt, etſi non exprimantur, tacite à partibus acta intelliguntur, l. quòd ſi nolit, §. quia aſſidua, ff. de. Ædilitio edicto, l. ſi prius, §. placuit, ff. de aqua pluuia arcenda, l. ſemper, ff. de regulis iuris, & Parladorij mentionem fecit Pet. Auguſtinus Morla (qui & de conſuetudine teſtatur) emporij prima parte, tit. 8. de rebus creditis, quæſtione 13. num. 3. ſimiliter Ioannes Matiençus in l. 9. tit. 11. lib. 5. gloſſa 4. num. 8. cùm in materia retractus verſaretur, & dubitaſſet eò loci, vtrùm conſignatio pretij ad retractum in pecunia argentea fieri poſſit, ſi pretium venditionis fuit in moneta aurea conuentum, & plures Authores commemoraſſet, ſtatuit numero 9. ex generali conſuetudine ſat eſſe, pretium reddi in moneta argentea, quæ communiter verſatur, modò valor non minuatur, & citat alios Authores: Et ad ipſum Matiencum ſe refert Azeuedus, in eodem dubio, quando emptor ſoluit pretium in auro, & ei offertur in pecunia argentea; in eadem l. 9. titul. 11. lib. 5. num. 15. demùm de conſuetudine generali teſtatur Iacobus Menochius in conſil. 49. num. 18. & 19. lib. 1. vbi inquit, quòd debitor poteſt vnam ſpeciem monetæ pro alia ſoluere in regione Pedemontium, & hoc de conſuetudine illius loci, & quòd ea conſuetudo etiam generalis eſt omnium aliarum regionum, prout tenent permulti Authores ibi relati. Et ipſe Menoch. repetit in conſ. 138. num. 1. & lib. 2. Quintò & vltimò accredit deciſio textus in l. 6. titulo 21. lib. 5. nouæ collect. Regiæ, ex qua debitores poſſunt debita ſua in qualibet moneta ſoluere, vt ibidem deduxit Azeuedus num. 3. dicens, in Senatu Pariſienſi ita fuiſſe declaratum, vt teſtatur Rebuffus, 1. tom. conſtitut. Franciæ, titulo de litterarum obligat. articulo 5. gloſſa prima, num. 3. eadem autem lege Regia in hunc modum cauetur: Otro ſi ordenamos y mandamos que todas y qualeſquier perſonas y Vniuerſidades que vuieren de hazer pago a otros, de qualeſquier deudas, y mercaderias, y contratos de qualeſquier quantias de marauedis, o de qualquier en las dichas monedas de oro y de plata, de las que agora nos mandamos labrar qualm as quiſiere el que vuiere de hazer la paga.

Nihilominus tamen his non obſtantibus Senatus noſter contrarium ſtatuit, & inferioris ſententiam confirmans, dictam quantitatem ſcutorum auri, ſoluendam in auro decreuit iuridicè. Senatus autem definitio ſequentibus rationibus & fundamentis comprobatur; eaque inprimis, quòd contractus ex conuentione partium legem accipiunt, l. 1. §. ſi conueniat. ff. depoſiti, l. legem, cum aliis vulgatis, C. de pactis. Quid enim tam congruum eſt humanæ fidei, quàm ea, quæ inter eos placuerint, ſeruare, l. 1. ff. de pactis. l. 1. ff. de conſtituta pecunia. Cùm ergo conuenit, vt in certa ſpecie monetæ ſolutio fiat, ſicuti in caſu præſenti conuentum eſt de ſolutione in ſcutis aureis de auro, & non in alia re ſoluendis, ſeruari debet pactum omninò, ac ſolutio fieri in ſpecie promiſſa, & non in alia qualitatis alterius, ſicuti poſt Baldum, Aretinum, Brunum, & Pinellum, obſeruauit Petrus

Surdus in conſil. 242. num. 3. & 4. qui per totum conſilium ita defendit, lib. 2. & inquit eò loci, quòd monetæ certa ſpecies quando deducta eſt in pactum, alia ſolui non poteſt. Et id ipſum ſcripſerunt Ioannes Cephal. Ioann. Parlad. Pet. Auguſt. Morla, Nicol. Reuſner. & alij Authores, quos infrà ad ſolutionem quarti, & quinti argumenti commemorabo.

Secundò quoniam verba illa conuentionis ſolutionem fieri debere in auro, & non in alia re, pluſquam manifeſta ſunt, ad oſtendendum voluntatem contrahentium, & excludendum ſolutionem in alia ſpecie monetæ, & ſic excludunt etiam concludenter interpretationem illam ad ea verba, quam pars ipſa debitoris maliciosè & contra proprium ſenſum contendit; cùm à verbis claris non ſit recedendum, & vbi verba ſunt clara, non egemus interpretation, vt ſuprà fuit longa ſerie adnotatum, & in dict. l. continuus, §. cùm ita, ff. de verbor. obligat. probatur expreſſim: ſicque in eiſdem, in quibus verſamur terminis hoc argument vtuntur Ioann. Cepha. in conſ. 13. num. 5. lib. 1. Pet. Surd. d. conſ. 242. num. 9. lib. 2.

Tertiò deinde, quoniam debitor (maximè ſtante conuentione prædicta) non poteſt rem vnam ſoluere pro alia creditori inuito, l. 2. §. mutui datio, ff. ſi certum petatur, l. eum à quo, C. de ſolutionib. l. 3. tit. 14. partit. 5. & poſt ordinarios ibidem, maximè Iaſonem, Decium, Curtium, Viglium, Bolognetum ex num. 21. Zuichemum ex num. 70. & alios, exornant permultis, & ampliant, atque limitant diuerſimodè regulam iſtam Socinus in regul. 377. Dueñas in regula 159. Afflictis deciſion. 90. maximè num. 2. Aſinius in tractatu de executionibus, §. 2. cap. 2. Ioannes Gutieerez de iuramento confirmatorio, 1. parte cap. 29. Hieronym. de Laurent. deciſione Auenionenſi 32. & 41. Ioannes Paradorius rer. quotidian. lib. 2. cap finali, §. finali, 5. part. §. 18. ex num. 17. Iacob. Menoch. in conſilio 138. num. 1. lib. 2. Ioſeph. Ludouicus deciſ. Peruſina 64. ex num. 1. & deciſione 101. num. 17. & 2. ſeq. Antonius Theſaurus deciſ. Pedemontana 153. ex num. 1. Ioannes Vincentius Hondedeus in conſilio 18. ex num. 24. lib. 1. Vincent. Carocius deciſion, 53. ex num. 25. Cardinalis Dominic. Tuſc. practic. conc. iuris, tom. 7. littera S. Concluſ. 354. fol. 395. Antonius Pichardus in principio, quibus modis tollitur obligatio, num. 48. & in principio, quibus modis re contrahitur obligatio, ex num. 28. Sebaſtian. Neuius ſelect. iur. interpretat. ad tex. in dict. l. eum à quo, C. de ſolutionibus. Et hoc ſine dubio etiam procedit in debitroe pecuniæ, ex text. in eadem l. eum à quo, & præcitatis Authoribus: atque ex communi Scribentium ſententia & poſt Cephalum, & Ruinum, aduertit ſpecificè Ioſephus Ludouicus dicta deciſion. 64. num. 5.

Ita pariter, quòd debitor, qui tenetur ſoluere oleum, vinum, ſiue triticum, aut aliam rem, quæ in pondere, numero, vel menſura conſiſtit, quod non poſſit pro his rebus pecuniam ſoluere creditori inuito, ex regula dicti §. mutui datio, & ex l. paulus, 99. ff. de ſolut. docuit magiſtraliter Bartolus in eodem §. mutui datio, num. 5. receptus communiter ſecundùm Purpurantum num. 17. Decium in prima lectura, colum. 2. Bolognetum num. 22. verſ. Doctores tamen, Viglium num. 64. & ſequitur Antonius Pichardus in principio, Inſtitut quibus modis recontrahitur obligatio num. 31. & num. 30. refert aliorum ſententiam contrariam, & num. 32. vſque ad num. 36. Bartoli opinione retenta, fundamentis omnibus contrariæ partis reſpondet: prout etiam retinet ſententiam eandem ad litteram ita ſatisfacit fundamentis metipſis Pet. Auguſt. Morla dicto tit. 8. de rebus creditis, quæſtion. 9. ex num. 2.

Rurſus & quarto pro eadem parte facit text. in l. ſed ſi certos nummos, ff. de legatis primò, qui apertè videtur probare, quòd quando quantitas legatur vt ſpecies, aliud pro alio ſolui non poteſt, & debetur quantitas vt corpus, & non recipit permutationem aliquam. Et quamuis id procedere reſpectu loci deſignati & appoſiti, poſt Caſtrenſem, & Alexandr. Iaſon ibi contenderit; verè tamen Iureconſultus aliter ſentit, cùm de aſſignatione loci per dictionem veluti, & ſic exemplificatiuè loquutus fuerit, prout eum text. non malè inducit Vincentius Carocius deciſ. 53. n. 9.

Quintò facit, quoniam germinatio illa ſcutorum auri in auro, & non alia re, quæ ſolet multùm operari. l. baliſta, ff. ad Trebellianum, cum aliis multis, de quibus infra lio capite; id proculdubio operatur in caſu noſtro, quòd promittens ſcuta auri in auro, non liberetur ſoluendo aliam monetam propter vim geminationis, ſicuti poſt Curtium, & Brunum in ſimili ſcutorum auri in auro promiſſione, ita argumentur, & defendit Petrus Surdus dicto conſilio 242. num. 5. lib. 2. vbi dixit, (& argumento à vigeminationis in eodem caſu vtitur) quòd promittens ſoluere ſcuta auri in auro, non liberator ſoluendo in alia ſpecie monetæ. Et idem tenuit nouiſſimè Nicolaus Reuſnerius lib. 4. deciſionum Germaniæ, deciſione 13. ex num. 4. cum ſeq. fol. 71.

Sextò, quia ſententia, ſiue condemnatio non cadit ſuper non petitis, vel non deductis, vt per Burg. Salon de Paz in conſil. 4. n. 5. Hadrianum Gilmañum lib. 2. rerum iudicatarum, deciſione 1. num 27. per tex. in l. vt fundus, ff. communi diuidunda, in illis verbis: quia vltra id quod in iudicium deductum eſt, excedere poteſt as Iudicis non debet: quem exornat Iaſon in l, vinum, num, 23. cum pluribus ſeqq. ff. ſi certum petatur. Arius Pinellus in l. 2. C. de reſcindenda, 3. parte, num. 12. Ergo dictus Martinus auditi non debet, nec etiam reſpectu remedij authent. hoc niſi debitor, C. de ſolutionib. quod nunquam deduxit, vt de ſe planum eſt, & probatur ab his omnibus Authoribus, qui ſtatim, commemorantur: Eò magis, quòd debitor regulariter vti non poteſt beneficio dict. authentic. hoc niſi debitor, niſi ob impotentiam ſoluendi in pecunia, vel in eo genere pecuniæ, de quo agitur, ſcutorum ſcilicet auri, niſi etiam ea omnia ſimul concurrant, quæ Doctores exprimunt maiori ex parte in eadem l. 2. §. mutui datio, & in dict. authent. hoc niſi debitor, videlicet, quòd debitor Primò offerat, & exprimat cauſas. Secundò quòd probet ſe inhabilem in pecunia, vel eo genere monetæ ſoluere. Tertiò tenetur ostendere inſtrumentum, & ius bonum. Quartò dare fideiuſſores de euictione. Quintò præcedere debet diſcuſſio Iudicis. Sextò dominium transſerre tenetur. Septimò ſine conditione id efficere debet. Octauò offerre totum debitum, & ſortem & intereſſe, prout hæc omnia colliguntur ex textu in authent. de fideiuſſoribus, §. quod autem, l. 3. tit. 14. part. 5. quæ non exprimit ea omnia, ſed dicit dumtaxat: Pagamiento de las debdas debeſer fecho a aquellos que las an de recibir, e deneſe facer de tales coſas, como fueron pueſtas e prometidas en el pleyto quando lo fizieron, e non de otras, ſi non quiſere aquel a quien fazen la paga: pero ſi acaecieſſe que debdor no pudieſſe pagar aquellas coſas que prometiera, bien puede darle entrega de otras, a bien viſta del iuzgodor. Et ibidem Gregorius Lopez verbo, del iuzgador, in hunc modum ſcribit: Non ergo tenebitur debitor dare meliorem rem, quàm habet, prout dicitur communiter in authent. hoc niſi debitor, C. de ſolut. ſed ſufficit, quòd ſit mediocris, & ſufficiens arbirio Indicis, prout hic habetur, quod tene menti; vel dato quòd procedat in meliori, intelligatur, dum tamen non generetur magnum præiudicium debitori: ut declarat etiam Saliet. qui & vult, quòd hoc reſideat in Iudicis arbitrio.

Et materiam d. authen. hoc niſi debitor, & ſuperiora requiſita neceſſaria, latiùs explanarunt, atque exornarunt Scribentes communiter in d. § mutui datio, vbi Ripa ex num. 2. cum ſeq.

- Romanus in conſ. 163.
- Alexander in conſ. 37. ex num. 24. cum ſeq. lib. 2. Iaſon in conſ. 9. num. 9. &. ſeq. lib. 1.
- Marc. Anton. Natta in conſilio 344. per totum, libro 2.
- Gozadinus in conſ. 27. num. 28. per totum. Neuizanus in conſ. 59.
- Ioannes Cephal. in conſ. 195. lib. 2.
- Rolandus à Valle in conſ. 6. num. 44. & in conſ. 53. num. 47. lib. I
- Petrus de Beninten. deciſ. Bonon. 28.
- Brunus de ceſſione bonorum, quæſt. 34. in. 4. parte principali.
- Vincentius de Franchis deciſion. 81. per totam.
- Pet. Molignati in ſuis quiſquil. cap. 436.
- Ioſephus Ludouicus deciſione Peruſina 64. per totam.
- Carolus Ruinus in conſilio 65. ex num. 10. libro ſecundo.
- Antonius Theſaurus deciſ. Pedemontana 153. per totam.
- Ioannes Gutierrez de iuramento confirmatio, 1. parte, capit. 29. per totum, latiùs practicarum lib. 1. quæſt. 146. ferè per totam.
- Gaſpar Baëtius de inope debitore, capite 1. ex n. 46. cum ſeq.
- Iacobus Mandel. de Albain conſ. 162.
- Alexand. Trentacinq. variar. lib. 2. titul. de ſolution. reſol. 3.
- Franciſcus Burſatus in conſ. 84. ex num. 6. atque ex num. 30. lib. 1.
- Hippolytus Riminaldus in conſ. 523. ex num. 20. cum ſeq. lib. 5.
- Anconitius in tract. de mercat. in tit. de decoct. in 3. par. num. 44.
- Ioannes Parladorius rer. quotidian. lib. 2. cap, finali, 5. parte. §. 17. num. 22. 23. &24.
- Hierony. de Laurent. deciſione Auentinenſi 102. ex num. 2.
- Regner. Sixtin. inter conſilia Facultatis Iureconſ, Maſpurgenſ. conſ. 12. num. 169. & 170.
- Anton. Hering. de fideiuſſoribus, capit, 18. numero 69. &70.
- Marcabrunus ſingulariter, & vtiliter in conſ. 3. ex num. 40. cum ſeq. & num. & ſeq.
- Fontanella de pactis nuptialibus, folio 309. ex num. 8.
- Ioannes Vincentius Hondedeus in conſilio 183. ex num. 2. cum ſeq. vſque ad numerum 9. & numero 25. cum ſeq. & num. 37. vſque ad numerum 48. libro I.
- Pet. Auguſtin. Morla emporij, I part, tit, 8. de rebus creditis. quæſt. 9.
- Antonius Pichardus in principio, Inſtitut. quibus modis re contrahitur obligatio, numero 28. & 29.
- Vincent. Carocius de oblationibus par. 2. quæſtione decima ex fol. 155. vſque ad folium 166.
- Cardinalis Dominicus Teſcus practicarum concluſionum iuris, tom. 7. littera S. concluſ. 354. num. 16. cum ſeq, fol 394.

Eò etiam magis, quia conſtare dicitur notoriè, dictum Martinum eſſe ſoluendo non modò in pecuniis, quas offert, ſed etiam in ea ſpecie monetæ auri, ſcutorum ſcilicet, in qua promiſit, & ad præſens in hac Hiſpalenſi ciuitate reperiri ſcuta aurea in magna quantitate, quo caſu nec poteſt in alia moneta ſoluere, nec locus eſt deciſioni dict. authent, hoc niſi debitor, vt ex omnibus ſuprà relatis Authoribus apparet, & in terminis ex communi ſententia animaduertunt Vincent, Carocius deciſ. 53. ſub num. 13. Ioannes Vincent Hondedeus, dicto conſilio 18. num. 17. libro. I

Septimò & vltimò facit ſententia eorum, qui in propoſito caſu sumiter aſſeuerarunt, debitorem non poſſe ſoluere in alio genere monetæ, quàm promiſit, & promittentem ſoluere in ſcutis auri. non poſſe ſoluere in alia ſpecie monetæ etiam argentea; idque verius eſſe, prout Authores ita tenentes referunt; & ſic reſolutiuè affirmant Ioan. Cephal. in conſil. 31. lib. 1. Vincent. Carocius deciſ. 53. num. 11. Petrus Surdus in conſ. 242. num. 3. 4. & 5. num finali, lib. 2. Arias Pinel. Ioannes Parladorius, Antonius Pichardus, Pet. Auguſtin. Morla, & Iacobus Menochius, quiad ſolutionem tertij, & quarti, & quiniti argumenti commemorabuntur infra. Nicolaus Reuſnerius deciſionum libro quarto, deciſione 13. per totam, qui in hac quæſione (quæ admodùm frequens eſt, vt ipſe enuntiat) ita firmiter defendit. Et vide Maſtrillum deciſ. 7. Stephen. Gratianum diſceptat. iur. lib. 1. c. 55.

Nec obſtant nunc adducta in contrarium: non obſtat primum, quoniam regula illa, Quod ubi non nocet, ſiue non prodeſt, & alteri prodeſt, faciendum eſſe; plures recipit limitationes, & declarationes, prout ex Authoribus in argumento commemoratis ſupra, numero 56. apparet. Et quatuor declarationes ad ipſam regulam tradiderunt Faber & Angelus in principio Inſtitut. de lege Fuſia Caninia tollenda: in terminis autem quòd text. in dicto §. item Varus, ſit reſtringendus ad caſum de quo loquitur, vt ſcilicet poſſit quis cogi, vt patiatur in ſuo refici, & reædificari illud, quod mihi prodeſt, & ei non nocet: Sicut etiam permittitur ei, cui ſeruitus debetur in alieno prædio, ea agere, quæ ad ſuæ ſeruitutis vſum ſunt neceſſaria, vi ex hoc fundo alieno nullum præiudicium inferatur, l. ſi iter, ff. de ſeruitutibus, l. ſeruitutes, §. ſi duo. ff. de ſeruitut. vrbanorum, l. refectionis, & ibi Bartolus ff. communia prædiorum, nec textus ipſe extra illum caſum poſſit expendi, nec etiam quis cogi, vt patiatur in ſuo fieri id, quod ſibi non nocet, aut non prodeſt, & alteri prodeſt, rectiſſimè aduertit, & eruditè, vt adſolet, obſeruat Pet. Barbosa in l. 2. in principio, ſecunda parte, num. 40. ff. ſoluto matrimonio. qui dicit cauendum eſſe à Socino iuniore, Craueta, Cephalo, & Menochio, qui ex dicto §. item Varus, ponunt regulam generalem, quòd ego cogor facere id, quod mihi non nocet, & alteri podeſt; cùm imò regula ſit ponenda in contrarium, & exceptio ex dicto §. item Varus, deducenda in caſu prædicto: idque per tex. in l. Dinus, ff. de ſeruitutibus ruſticorum, l. final. §. ſi ſtercus, iuncta Gloſſa, verbo, teneatur, ff. quod vi aut clam. Sic etiam nec regula ipſa, Quod tibi non nocet, & mihi prodeſt, faciendum eſſe, non habet locum, vbi præceſſit contractus, prout in caſu præſenti, vbi præceſſit obligatio, & promiſſio de certa ſcutorum quantitate, in ſcutis auri ſoluendis, vt poſt Bartolum num. 31. & Iaſonem in dicta l. 2. ff. ſoluto matrimonio, reſpondet Vincentius Carocius deciſione 4. num. 11. vel cùm damnum aliquod conſideratur; quibus in terminus loquuntur omnes ſuprà citati Authores, & cæteri alij, qui cùm alteri omninò non nocet, & mihi prodeſt, loquunter; verè namque ſi damnum aliquod datur, ſiue intereſſe quodlibet conſideratur (provt in præſenti conſiderari, ſtatim dicetur) regula eadem non procedit, prout non procedere iidem agnoſcunt Authores, & velut expreſſim præsentit Vincentius Carocius dicta deciſione 53. n. 13. in verſ. Secundò dicta conſuetudo, & num. 14. vbi meliùs.

Non obſtat ſecundum; nam reſpondetur, quòd cerditor quamuis ex æquitate videatur, quod teneatur recipere vnum pignus pro alio, ſicque idoneum offeratur; verè tamen, atque de ſtricta iuris ratione non tenetur, prout exprimit clarè textus in l. ſi rem alienam, §. omnis, ff. de pignoratitia actione: Semper enim Iureconſultus ibi præmittit, id non fieri, niſi volente creditore; dicit enim: Si vt ipſe voluit, ſibi cauit, licèt in hoc deceptus ſit. Et quamuis generalia verba text. ſatis comprehendunt caſum, in quo æquiualens pignus daretur; adhuc tamen id committitur voluntati creditoris, vt nec tunc compellatur aliud pignns accipere: Ita ſanè in puncto iuris agnoſcit erudirè Arias Pinellus in d.l. 2. C. de reſcindenda, 2. parte, cap. primo, num. 21. quamuis num. 25. attenta æquitate aliud tentauerit. Et ſic in eam ſententiam, quòd nunquam creditor compellitur accipere vnum pignus pro alio, expendit Pinellum Gaſpar Rodericus de annuis redditibus, lib. 2. quæſt. 16. num. 8. & citat textum in dict. §. omnis.

Ita ſimiliter, quòd creditor non cogatur accipere vnum fideiuſſorem pro alio, etiamſi alius æquè idoneus, vel magis idoneus offeratur, per text. in l. ſi mandato meo, 45. §. 1. verſ. item ſi dum, ff. mandati, defendit ipſa Pinellus in dicta l. 2. C. de reſcindenda, ſecunda parte, cap. primo, num. 22. & ſeq. vſque ad num. 25. qui ibidem diſtinguit inter fideiuſſorem non acceptum, ſed tantum promiſſum, in quo receptum cſt, ſufficere alium æquè idoneum dare, quamuis textus in dicta l. qui autem, §. 1. ff. de conſtituta pecunia, ad id non videatur rectè expendi, vt ipſe Pinellus aduertit dicto num. 23. & inter fideiuſſorem acceptum, in quo contrarium ſtatuitur, & ad iura, quæ in contrarium per Decium expenduntur, reſpondet ipſe pinellus num. 24. & ſequitur Rodericus lib. 2. d. quæſt. 16. numero 8. qui indiſtinctè dixit, creditorem non compelli accipere vnum fideiuſſorem pro alio, etiamſi alius æquè idoneus offeratur: Et latiſſimè diſtinxit Vincent. Carocius dict. deciſ. 4. ex numero 13. vbi plures caſus conſiderat, & per totam deciſionem pertractat quæſtionem, ac in effectu eiſdem Pinelli placitis accedit.

Non obſtat tertium, quia verè nullo eorum iurium quidquam deduci, aut probari poteſt, quod intentioni noſtræ repugnet, vtpotè cùm text. in d.l. Paulus, diuerſimodè explicari ſoleat, ac valeat, vt ſtatim videbitur in ſolutione fundamenti ſequentis, & per Vincent. Carocium deciſ. 53. n. 14. ac dixerit expreſſim, debitorem non eſſe cogendum in alia forma nummos accipere, ſi ex ea re damnum aliquod paſſurus ſit, nec textus ipſe loquatur, prout nec cætera iura loquunter, quando aliter, ac de ſolutione in certo monetæ genere facienda, actum eſt; quo caſu & damnum eo ipſo incurrere creditor videretur, nec in alio genere ſolutio fieri poſſet, vt placitis ſtetur, & agnoſcatur bona fides; id quod nullo præfatorum iurium, nec alibi in iure negatur. Et ideò quamuis Pinellus, Pichardus, & Morla, contra Bartolum in quæſtione propoſita tenuerint; ſtatim tamen limitant, vt opinio Bartoli omninò procedat, nec liceat dibitori ſoluere in diuerſe pecunia, & diuerſi metalli, ex vi conuentionis, quæ legem facit, nec eo caſu (vt fatentur ipſimet aliquid vrgere, ne conuentio obſeruaretur: Imò dicunt ex mente Doctorum omnium, aſſerendum omninò, vt ſolutio debeat fieri ſpecialiter in pecunia promiſſa, non alterius qualitatis, ſicuti ex Imola, Aretino, & Moderno Pariſienſ. concludit Pinellus prima parte rubricæ, C. de reſcindenda, d. capit. 3. num. 17. in fine. Morla emporij, 1. parte, tit. 8. de rebus creditis, d. quæſt. 13. num. 4. Ioan. Parladorius, rer. quotidianar. lib. 2. cap. finali, 5. parte. §. 17. numero 21. Anton. Pichardus in dict. princip. quibus modis re contrahitur obligatio, ex num. 43. qui id ipſum ſtatuit, vbicumque intereſt creditoris, in vna magis, quàm in alia pecunia ſibi ſolui, prout ibi caſu præſenti creditor probauit, Iacobus Menoch. qui in fortioribus terminis ita probauit, in conſ. 138. num. 2. & 3. lib. 2. Vincentius Carocius d. deciſ. 53. maximè ex num. 7. & num. 11. & 14. & Nicolau s Reuſnerius lib. 4. deciſione 13.

Non obſtat quartum, à conſuetudine generali deductum, quoniam ipſum dilui omninò poſſet ex ſolutionibus illis quinque, quas ineiſdem, quibus verſamur terminus ad dictam conſuetudinem conſiderauit Vincent. Carocius dicta deciſione 53. num. 13. per totum. Inter quas primo loco non diſplicet illa, quòd conſuetudo eadem interpretari debet, quoties in loco promiſſionis factæ non reperiretur pecunia, vel illa ſpecies monetæ promiſſæ; tunc enim audiri deberet debitor, æquiualentem pecuniam offerendo, ſecus alias, & quando ſpecies illa monetæ reperiri poſſet; quo etiam in placito indiſtinctè fuit Iacob. Menoch. d. conſ. 138. num. 2. & 3. lib. 2. Ioan. Vincentius Hondedeus dicto conſ. 18. n. 7. lib. 1. Maſtrillus d. deciſ. 7. Stephen. Gratian. diſceptation. lib. 1. c. 55. ex n. 34. & aſſentit Petr. Surdus dicto conſilio 242. per totum, libro ſecundo, & ſuprà notaui numero 53. aliàs enim (inquit Carocius) nihil operatur adiectio illa, quòd ſolitio fieri deberet in auro, ſi poſſet darii monetæ æquiualens, contra text. in l. ſi quando, ff. de legat. 1. quæ alio cap. infrà, exorabitur permultis. Et eodem argumento vtitur in terminis ipſe Surdus d. conſ. 242. num. 3. in verſic. Tertiò niſi pactum. Placet etiam altera illa ſolutio, quòd dicta conſuetudo debeat limitari, vt non procedat, quoties creditoris damnum aliquod eſſe conſiderabile in mutatione ſolutionis monetæ, vel ſpeciem non alterari, ipſius intereſſet; tunc namque ſolutio admitteretur in alia ſpecie, vel pecunia, vt debitoris damnum vitetur omninò, prout Antonius Pichardus dicto n. 43. & Morla dicta quæſt. 13. num. 3. adnotarunt expreſsè; & ante ipſos Ioannes Parladorius (qui damni, aut intereſſe exemplim proponit) dicto §. 17. num. 20. eleganter Menochius dicto conſil. 138. num. 2. lib. 2. vbi ex ſententia aliorum, etiam ceſſante conuentione, defendit, quòd creditor aureorum, quando ſentire poteſt damnum, recipiendo argentum, cogi non poteſt argentum recipere: Et in fortioribus terminis num. 3. idem tuetur, etiamſi creditor non ſentiret damnum: Et num. 4. repetir, ſtatutum, & conſuetudinem intelligi debere, quando creditor non ſentit aliquod damnum. Et vlter relato idem quoque tenet nouiſſimè Nicolaus Reuſnerius lib. 4. deciſione 13. num. 6. in illis verbis: Dummodò, vt dixi, nihil interſit creditoris, aut aliter fortaſſis conuentum ſit. Et anteà ibi: si vel ſpecies certa de ſignata ſit, vel ſi ex re damnum non paſſurus ſit. Sed & tertia ſolutio præter Carocium reddi poteſt, videlicet, quòd conſuetudo generalis, quòd pro aurea alia moneta ſolui poſſit, ceſsat, quotieſcunque partes conuenerunt, vt omninò aurum ſoluatur, quomodo ſpecificè reſpondet ferè in terminis noſtris, atque ita consuetudinem interpretatum Ioannes Cephalus dicto conſilio 31. num. 10. in fine: & melius num. 11. &12. Arias Pinellus, Petrus Surdus, Ioannes Parladorius, Pichardus, Morla, Corocius, Menochius, & Reuſnerius, relati ſuprà, num. 57. ni fine: qui ex vi conuentionis aſſerunt ſolutionem fieri debere in ſpecie pecuniæ promiſſæ, non alterius qualitatis, quoniam id quod actum eſt, potiùſquàm idquod conſuetum eſt, obſeruari debit, l. ſemper in ſtipulationibus, ff. de verbos. obligat.

Non obſtat quintum & vltimum, cuius ſolutio apparet ex his, quæ ad explicationem præcedentium adnotata, atque ſcripta fuere, vtpote cùm dictæ l. Regiæ 6. tit. 21. libro quinto, nouæ collect. diſpoſitio intelligi debeat, quando creditor non ſentit aliquod damnum; ſic etenim & lex, & ſtatutum, & conſuetudo interpretari debeat ſecundùm ius commune, quod non admittit, ſolutionem in alia ſpecie, alióve genere pecuniæ fieri cum damno alterius, vt declarauit Brunus relatus per Menochium, qui ipſa ita in terminis noſtris ſtatutum declarat, dicto conſil. 138. num. 4. lib. 2. in terminis etiam præfatæ legis Regiæ 6. & cùm antea mentionem eiuſdem feciſſet; ita quoque materiam hác intelligit Ioan. Parladorius dicto §. 17. num. 20. Et limitat quando damnum adeſſet creditoris, vt ſuprà vidiſti: Morla etiam in terminis eiuſdem l. 6. dicta quæſt. 13. num. 3. lex namque noua declarari ſolet per antiquam, & diſtinguitur ſecundùm illam, l. ſed & poſteriores, ff. de legibus, Gloſſa, & communis Interpretum ſententia in l. ſciendum, ff. qui ſatiſdare cogantur, vbi Iaſon num. 4. dicit hoc valdè notandum pro ſtatutis, & reformationibus nouiter factis: & exornant Rodericus Suarez in l. 2. titulo, de emplacamientos, libro ſecundo fori: & in prooemio, folio 5. pag. 2. Alderanus Maſcardus de interpretat. ſtatutoram, concluſione 2. ex numero 103. cum infinitis ſeqq. ex folio 106. Secundò deinde reſpondetut, dictæ l. Regiæ 6. deciſionem nouam non excludere, quin ex conuentione expreſſa contrahentium aliter valeat ſtatui, nec eo caſu loquitur, cùm in contrahendo expreſſim dictum ſit, vt in eodem genere pecuniæ, non in alio ſolutio fieri poſſit; tunc etenim id quod actum, & conuentum eſt, ſeruandum omninò eſt: Sic ſanè intellexi, (vt ſæpè vidimus) Ioannes Parladorius d. §. 17. num. 21. ac ita eam materiam limitauit, quamuis etiam dictæ l. 6. titul. 21. libro quinto, mentionem ſpecificam feciſſet ibidem numero 17. Pinellus denique d. cap. 3. num. 17. cùm adduxiſſet ordinationem Luſitaniæ dicentem, vt quamuis contrahens ſpecialiter ſe obliget ad ſoluendem in pecunia aurea, cogatur creditor accipere aliam pecuniam; contrarium inquit dicendum ex vi conuentionis, quæ legem facit, & omninò obſeruari debebit. Meritò ergo ſtante conuentione, & promiſſione prædicta, ita (vt dixi) Senatus definiuit: qui etiam admiſit indubitanter, conuentione ceſſante obſeruandam fore deciſionem dictæ l. 6. titulo 21. lib. 5. prout Azeuedus, ibidem & Matienzus in l. 9. titu. 11. libro 5. gloſſa 4. num. 9. obſeruarunt, Parladorius etiam dict. §. 17. num. 21. admiſit etiam Senatus metipſe frequenter, conuentione etiam ceſſante, debitorem notabilis alicuius quantitatis non audiendum, ſi velit ſoluere in pecunia minuta nigra totam quantitatem; id enim iniquum, & non permittendum eſſet, vt ex aliis adnotauit rectiſſimè Arius Pinellus prima parte rubricæ, C. de reſcindenda, capit. 3. num. 17. Petrus Auguſtinus Morla vbi ſuprà. Et Antonius Pichardus in dicto principio, Inſtitut. quibus modis re contrahitur obligatio, num. 43. refert Franciſum Hotomannum quæſt. 15. improbaſſe Arreſtum Pariſienſe à Rebuffo relatum, quo decretum fuit, potuiſſe debitorem pro aurea moneta duplos & liardos ſoluere, quaſi Hiſpanè diceremus quartos por eſcudos. Et inde Senatus idem Hiſpalenſis aliquando ſequutus eſt ordinationem Luſitaniæ, lib. 4. tit. 53. §. 2. vbi tantùm permittitur ſoluere qurtum partem debiti in tali pecunia vilioris vilioris materiæ, vt etiam Pinellus retulit dicto num. 17. aliquando etiam decreuit, & iuſſit, debitorem tertiam dumtaxat partem ſoluuere in tali pecunia, ſiue in ære. Et ita apud nos vſu receptum teſtatur Pichardus vbi ſuprà, numero 44. Morla dicto tit. 8. quæſt. 13. num. 3. qui refert Parladorium exiſtimantem, extra cauſam mutui poſſe totum debitum ſolui in quacunque moneta debitor voluerit, Quod mihi non placer, ſi debitum ſit notabilis alicuius quantitatis, & contrarium Senatus admiſit, vt dixi nunc ex Pinello: Atque Iudicis diſcreti arbitrio id relinquendum puto, prout perſonarum, & rerum qualitates & circumſtantiæ, ac pecuniæ, de qua agitur, facultas, vel neceſſitas poſtulare videatur, prout hæc omnia in eodem Hiſpalenſi Senatu conſiderari, iam ſæpè vidimus: Eò magis (quod Scriptorum omnium huius Regni nullus hactenus animaduertit) quòd dicta l. 6. tit. 21. lib. 5. non loquitur de hac pecunia minuta nigra, ſed aurea, vel argentea cuiuſlibet generis, in qua inquit totum debitum poſſe perſolui, quia in argento conſiderat, cuiuſlibet generis moneta ſit, congruam ſolutionem fieri; nigra autem, vel minutæ mentionem non facit, & ſic iudicantis arbitrium pro rerum, & perſonarum qualitatibus diuerſis non adimit, locuſque reliquitur omninò Pinelli ſententiæ relatæ, vt in ea pecunia minuta nigra totum debitum ſolui non poſſit, ſi notabilis alicuius quantitatis ſit.

Denique & in eadem materia vnanimiter admiſit aliquando Hiſpalensis Senatus, cùm verteretur dubium illud, monetæ ſcilicet valor intrinſecus, vel extrinſecus quando conſiderari debeat, vel tempore teſtamenti, aut contractus, vel factæ diſpoſitionis cuiuſlibet, vel potiùs ſolutionis tempore; de quo commendo poſt alios multos, quos ipſi referuntCephalum in conſilio 31. libro primo. Tiraquellum de retractu lignag. §. 30. gloſſa 1. num. 18. Afflictis deciſione 90. & deciſione 149. Schurf. in conſilio 10. centuria 1. Menoch. in conſ. 49. per totum, libro 1. & in conſ. 138. lib. 2. Corraſium miſcellam. iur. lib. 3. cap. 13. Petrum Gregorium in ſyntagmate iuris, lib. 21. cap. 18. Petr. Surdum in conſ. 454. ex num. 1. vſque ad num. 13. lib. 4. Annæum Robertum lib. 1. rerum iudicatarum, cap. 16. per totum. Nicolaum Reuſnerium lib. 4. deciſione 13. ex num. 9. admiſit inquam vnanimiter, Primò, monetæ ſolutionem fieri ſecundùm tempus teſtamenti, contractus, ſeu factæ diſpoſitionis alterius, non autem ſecundùm rempus ſolutionis: idque cum in Hiſpania ſcutorum auri valor creuiſſet, vt notum eſt, & anteà ſcurorum certa quantitas legata eſſet. Secundò, ſolutionem annuam ex teſtamento debitam, ſolui debere ſecundùm valorem monetæ currentis tempore factæ diſpoſitionis, ſeu contractum vt per Cephalum dicto conſ. 31. n. 8. & 9. lib. 1. Surdum, Reuſnerium, & reliquos, vbi ſupra, Menochium dicto conſ. 49. vbi latiſſimè: & ibidem num. 37. dixit vnum notandum, videlicet mutationem monetæ eſſe in detrimentum, & maximum ſcandalum populi: & ponit exemplum Regis Aragoniæ, qui mutauit pecuniam, & ex reſcripto Innocentij III. Pontificis maximi reduxit ad priſtinum vlorem.

CAPVT XI.

Teſtatoris mens, ſeu voluntas, ac diſpoſitio quælibet, an, & qualiter elici, atque interpretationem recipere valeat ex eo, quod contenditur teſtatorem voluiſſe, vel intendiſſe; ipſum tamen in diſpoſitionem tranſiſſe, non apparet, ſiue non oſtenditur: vbi Author ex propoſito inſiſtit circa vulgatam, & aſſiduam allegationem l. quidam cum filium, ff. de hæred. inſtituend. quòd non ſufficit dicere, ita teſtatorem voluiſſe, niſi eius voluntas tranſiuerit in diſpoſitionem; vel quòd tacita voluntas, quæ non tranſiuit in diſpoſitionem, non ſpectatur: & ipſam dilucidè, & abſolutè adeò, atque originali Scribentium omnium lectura exornat, vt nihil vltrà deſiderari valeat, vt vt hîc videbitur.

SVMMARIVM.

- 1 Teſtatoris ſolam ſententiam, aut voluntatem non eſſe idoneam, neque efficacem ad producendum aliquem effectum diſpoſitiuè, niſi vltrà teſtator proceſſiſſet ad dispoſitionem faciendam.
- 2 Et conſequenter teſtatoris voluntatem non attendi, nec alicuius effectus reputari, quæ non tranſiuit in diſpoſitionem.
- 3 Non enim ſufficit teſtatorem aliquid voluiſſe niſi dispoſuerit, nec etiam ſufficiens eſt, aliquid eſſe in intentione, niſi id etiam ſit in diſpoſitione.
- 4 Quia propoſitum in mente retentum, nihil operatur.
- 5 Nec accommodatur actui hominum.
- 6 Et quando non apparet de voluntate, plus valet ſcriptura, quàm quod actum eſt.
- 7 Teſtatoris voluntatem præ omnibus rebus obſeruandam, iura quæ dicunt, ex ſuperiùs dictis limitanda; ſcilicet ſi voluntas tranſiuit in diſpoſitionem, aliàs ſecus.
- 8 Et in hoc propoſito, atque eorum, quæ dicta fuere ex num. 1. & vulgatæ allegationis l. quidam cùm filium, ff. de hæred. inſtit. elegantiſſimè omnium ſe habuiſſe, atque vtiliter & eruditè loquutum Petrum de Peralta, prout hoc numero adnotatur.
- 9 Et permulti Authores aggregantur, atque commemorantur, qui legis eiuſdem, quidam cum filium, aſſumptum adeò vulgatum, vt per manus tradatur quotidie, exornarunt, atque explicarunt quamplurimis.
- 10 Circa eandem etiam allegationem, quòd voluntas quæ non tranſiuit in diſpoſitionem, non ſpectatur, nonnulla conſtituenda, atque obſeruanda ex ſententia, & conſideratione Authoris, quibus materia ipſa diſtinctiùs, atque vtiliùs remanebit explicata.
- 11 Teſtatorem aliquid velle, aut voluiſſe, quod non ſufficiat, niſi etiam ipſe dispoſuerit; placitum illud, ſiue axioma Doctorum vulgatiſſimum, eſſe veriſſimum regulariter, & iuris rationi, atque deciſioni conueniens.
- 12 Imputandum eſt enim teſtatori, ſiue ipſemet ſibi imputet, cur ad actum diſpoſitionis non proceſſerit, ſiue quare verba congruentia non adiecerit, quibus voluntatem ſuam declararet. Idque etiamſi actus reddatur nullus.
- 13 Et ita limitari vulgata iura, & allegationes Interpretum communes, qui dicunt, haberi pro expreſſo id, quod tacitè, aut veriſimiliter diſpoſuit teſtator; quia ita demùm procedit, ſi verum eſt, diſpoſuiſſe, aut tacitum in diſpoſitionem tranſiſſe, non aliàs.
- 14 Teſtatoris voluntatem tunc dici in diſpoſitionem non tranſiſſe, & conſequenter nullius effectus eſſe, nec attendi, quando de mente, aut voluntate nullo modo conſtare poteſt, nec ex verbis, nec ex coniecturis. Hoc namque caſu habetur voluntas, vt in mente retenta, & ideò nihil operatur, Ac propriè obtinet allegatio textus in dicta l. quidam cùm filium, ff. de hæred. inſtituend. Prout nonnulli iuris Interpretes adnotarunt, quorum ſpecifica mentio fit hoc numero.
- 15 Teſtatoris voluntatem dici in dispoſitionem tranſiſſe, & obſeruari debere, quando de coniecturata voluntate conſtare poteſt, vel apparet, ſaltem ex impropria verborum ſignificatione, quæ tamen congruenter menti reſpondeat.
- 16 Teſtatoris voluntatem dici in dispoſitionem tranſiſſe, & attendi debere, etiamſi de mente non conſtet per verba, quoties mens ſequatur ad aliud ſitum expreſſum, ſiue ex aliis coniecturis in teſtamento, aut verbo aliquo generaliter prolato, elici, ac deprehendi valeat. Tunc namque mens, qut voluntas ſic deducta, ſpectatur, atque obſeruatur, etiamſi ad aliam ſpecificam, aut indiuiduam diſpoſitionem teſtator non tranſierit. Nec obtinet allegatio communis d.l. quidam cùm filiùm, ff. de hæred. inſtituend.
- 17 Voluntas, & dispoſitio ſatis expreſſa dicitur, quæ ex iam diſpoſitis, aut in teſtamento contentis coniecturaliter deprehenditur.
- 18 Voluntas quæ non fuit expreſſa per verba, ſi tamen veniat in neceſſariam, ſeu manifeſtam conſequentiam verborum expreſſorum, habetur pro legitima, etiam ad fideicommiſſum inducendum, vel non inducendum.
- 19 E contrario, ſi voluntas non importata per verba, vel non veniat in neceſſariam & manifeſtam conſequentiam verborum expreſſorum, regulariter non attenditur, etiam ad fideicommiſſum inducendum, ſed ſtandum eſt diſpoſitioni importatæ per verba.
- 20 Si tamen voluntas reſultaret ex verborum indeſinitorum, aliàs indefinite prolatorum ambigue ſignificatione, vel ex dictione ambigua, tunc equidem ſeruanda eſſet.
- 21 Teſtatoris voluntatem dici in diſpoſitionem tranſiſſe, & attendi, atque obſeruari debere, quando ex caſu ſuperueniente colligitur præſumptio à coniectura, quòd ſi diſponens de eo cogitaſſet, ita diſpoſuiſſet.
- 22 Tunc equidem mentem coniecturatam eiuſmodi attendi debere, nec obtinere regulam generalem dictæ l. quidam cùm filium, ff. de hæred. inſtituend.
- 23 Ipſum etiam ius obſeruandum, quando idemmet teſtator affirmauit, ſe aliquid omiſiſſe diſponere, quod tamen diſponere volebat; nam per talem aſſertionem iunctis verbis præambulis, videtur legitimè ipſius intentio circa omiſſa probata.
- 24 Obſeruari denique idem ius, ac voluntatem attendi debere, vbi ipſa colligi poſſet ex erronea eiuſdem teſtatoris, tolerabili tamen diſpoſitione. Tunc enim ſtatur ipſius menti, ſiue ſi error facti, ſiue iuris.

PRo abſoluta, & diſtincta huiuſce capitis explicatione, obſeruandum, atque conſtiſtuendum erit primo loco & principaliter, communem equidem fuiſſe, & aſſiduè mille in locis repetitam Scribentium omnium, tam legendo, quàm conſulendo traditionem, & pronuntiatum frequentiſſimum, & vulgatiſſimum apparere, teſtatoris ſolam ſententiam, aut voluntatem, non eſſe idoneam, neque efficacem ad producendum aliquem effectum diſpoſitiuè, niſi vltrà teſtator proceſſiſſet ad diſpoſitionem faciendam: Et conſequenter teſtatoris voluntatem non attendi, nec alicuius effectus reputari, quæ non tranſiuit in diſpoſitionem: Idque per text. quotidie allegabilem, & nulli ignotum, in l. quidam cùm filium, ff. de hæred. inſtitut. per quem Baldus ibi, notabili 3. & Imola num. 3. adnotarunt, Alexand. etiam in l. . 3. in fine, C. de liberis præteritis: & ibidem Iaſon col. 1. quòd non ſufficit, teſtatorem aliquid voluiſſe, niſi diſpoſuerit, nec etiam eſſe ſufficiens, aliquid in intentione haberi, niſi id etiam ſit in diſpoſitione. Quia propoſitum in mente retentum, nihil operatur, l. ſi repetendi, C. de condictione ob cauſam. Nec accommodatur actui hominum, prout dixit Baldus in l. iuriſgentium, § pactorum, ff. de pactis. Pariſius refert in conſilio 89. ſub numero 27. libro 2. & Rolandus à Valle in conſ. 42. ſub numero 22. volumine 4. ibique per text. in l. ſi alij. ff. de. vſufruct. legato. Vbi quando non apparet de voluntate, plus valet ſcriptura, quàm quod actum eſt, prout declarant communiter Scribentes à me commemorati in commentariis de vſufructu, cap. 47. per totum: vbi latiſſimè Decius in l. ſemper in ſtipulationibus, numero 2. ff. de regulis iuris. Rolandus in conſ. 6. num. 4. volum. 4. Hippolytus ſingulari 577. Pelaez à Mieres ininitio 2. partis, de maioratu, num. 10. Petrus Surdus in conſ. 236. num. 8. lib. 2. vbi refert alio in loco Baldum, ſcilicèt in l. finali, C. de falſa cauſa adiect. legat. dicentem, quòd nihil vltrà inquiri debet, præter quod in inſtrumento ſcriptum eſt, Hippolytus Riminaldus in conſ. 75. num. 25. & 26. lib. 1. vbi etiam refert Baldum dicentem, illud, quod omittitur à teſtatore in ſcriptura & prolatione verborum diſpoſitiua, haberi pro omiſſo, nec in caſu per teſtatorem omiſſo, præſumi adeſſe tacitam eius voluntatem: & ſequuntur ibi relati, Riminald. ipſe in conſ. 250. num. 9. lib. 3. vbi refert Baldum eundem pluribus in loco dicentem, quòd illud, quod teſtator non loquitur, velle non præſumitur. Nec ſufficit dicere, teſtator ita voluit, poſtquam id non dixit, nec expreſſit, l. quoties, circa principium, ibi: Neque enim quem voluit, &c. Quocirca Baldus, & Imola in d.l. quidam cum filium, rectiſſimè adnotarunt, non ex omni voluntate teſtatoris agi, ſed ex ea, quæ tranſit ad diſpoſitionem, & ex teſtamento ſimiliter non agi, niſi expreſsè, vel tacitè in eo diſpoſitum ſit. Et inde, quàd non ſatis eſt dicere, iſta eſt voluntas teſtatoris, ſed debet dici, iſta fuit voIuntas, & diſpoſitio teſtatoris, ideò debet ſeruari. Inde etiam, ex nunc dictis limitari omnia iura, quæ exclamant, teſtatoris voluntatem præ omnibus rebus obſeruandam, prout cap. præced. latiùs probatum eſt, quia ipſa intelligere oportet, ac iure ipſo intelliguntur, quando voluntas in diſpoſitionem tranſiuit, aliàs ſecus, cùm tacita omninò teſtatoris voluntas non ſpectetur. Et conuenit Paulus Caſtrenſis in l. recuſari, ff. de acquirend. hæred. vbi ſcribit, quòd votas in mente retenta dicitur potiùs cogitatio, vel propoſitum, vel deſtinatio, quàm voluntas, & quòd ad exteriora debet eſſe proceſſum, vt ſit voluntas: Baldi autem, & Imolæ traditionem ad limitationem iurium dicentium, voluntatem teſtatoris præ cæteris rebus obſeruandam, ſequuntur Alexand. Caſtrenſ. Iaſon, Curt. Alciat. Oldrad. Socinus, Decius, Tiraquel. Roderic. Suarez, & Arias Pinel. quos recenſuit, & ita notauit Pelaez à Mieres dicto initio ſecundæ partis, num. 9. idem etiam tenuit Petrus de Peralta in l. ſi quis in principio teſtamenti, ff. de legat. 3. ex num. 144. vſque ad numerum 188. qui equidem in hoc propoſito, & circa ornatum, & declarationem vulgatæ allegationis d. l, quidam cum filium, ff. de hæredib. inſtitu. elegantiſſimè omnium ſe habit, & quamplurima in ea materia vtiliter obſeruat, quæ nullus anteà ita ſpecificè & diſtinctè adnotauerat, & quæ (vti ipſe inquit) ſunt optimæ frugi, & quotidie verſantur in practica.

Exornarunt etiam, atque explanarunt permultis allegationem eiuſdem l. & infinitis caſibus, atque negotiis practicis applicarunt (prout & applicari nunc poſſet ipſa lex) & alij Interpretes, qui ſuo ordine nunc commemorabuntur, & originaliter, atque attentè à me prælecti, & euoluti fuere.

- Petrus de Peralta, qui præ cæteris videndus, & notandus eſt omninò, in loco nunc relato.
- Pelaez etiam à Mieres in loco anteà relato, de maiorau, in quam in initio ſecundæ partis, num. 9. & 10. & 11.
- Alexander in conſ. 201. Viſothemate, lib. 7. &. in conſil. 81. col. penult. lib. 3.
- Curtius ſenior in conſil. 43. quia inquit, col. 10. & in conſ. 46. ſæpe reuoluta, col. 12. & in conſ. 29.
- Iaſon in l. ſi res obligata, num. 31. ff. de legatis 1. & in l. ſi ita legatum, §, illi, num. 2. eiuſdem tituli: & in conſ. 41. In hac ardua, col. 7. & in conſ. 143. Iſta quæſt. col. 5. lib. 2. & in conſ. 29. Videretur, col. penul. libro. 3.
- Socinus ſenior in conſ. 140. Quoniam præſens, col. 5. lib. 3. & in l. 3. ff. de rebus dubiis, n. 5.
- Philippus Decius in conſ. 63. column. 2. & in conſil. 205. colum. 3. & in conſ. 287. colum. finali, & in conſil. 384. ad fin. & in conſ. 465. colum. 2. & in conſ. 513. colum. penultima, & in conſ. 635. num. 10. & in conſil. 636. num. 13.
- Oldradus in conſ. 21.
- Neuizanus in conſ. 31. num. 20.
- Socinus iunior in conſ. 2. n. 18. & in conſ. 97. n. 50. & in conſ. 55. num. 7. lib. 2. & in conſ. 111. num. 28. libro primo.
- Ioannes Cephalus in conſil. 656. ex num. 66. lib. 5. & in conſil. 436. ex num. 19. lib. 3. & in conſil. 107. col. penul. lib. 1.
- Marcus Antonius Natta in conſil. 470. numer. 7. libr. 2.
- Bolognetus in conſ. 15. num. 24.
- Aymon Craueta in conſ. 161. num. 12. lib. 1. & in conſ. 208. ſub num. 30. eod. lib.
- Alciatus in l. verbis ciuilibus, num. 13. ff. de vulg. & pup. ſubſtit. & in conſ. 564. num. 1.
- Petr. Paulus Pariſius in conſ. 60. n. 62. & in conſ. 73. num. 34. lib. 1. & in conſ. 87. num. 17. & in conſ. 89. ſub num. 15. lib. 2.
- Rolandus à Valle in conſil. 56. num. 5. & 6. & in conſ. 59. num. 45. & 46. lib. 3. & in conſ. 6. num. 3. 4. 5. & 32. & in conſ. 18. lib. 4. & in conſ. 42. ex num. 18. eod. lib. 4.
- Pancirolus in conſ. 51. ex num. 54. cum ſeq.
- Franciſc. Burſat. in conſ. 371. ex num 11. lib. 4. & in conſ. 433. num. 38. eod. lib.
- Hieron. Zanch. in l. haeredes mei, §. cùm ita, ex n. 11. ff. ad Trebel.
- Andreas Tiraquellus in l. ſi vnquam, C. de reuocand. donat. verbo, libertis, ex num. 18. cum ſeq. vbi num. 21. alios textus allegat ad idem, quòd voluntas, quæ in diſpoſitionem non tranſiuit, non attenditur, hoc eſt, l. penult. §. finali, ff. de bonor. poſſ. ſecund. tab. l. iubemus, C. de teſtam. & l. ſi alij, in fin. ff. de vſufruct. leg.
- Marc. Anguiſ. in conſ. 8. ex num. 6. cum ſeq.
- Arius Pinellus in l. 3. C. de bon. maternis, numero 27.
- Ludouicus Molina de Hiſpanor. primogeniis, lib. 1. cap. 4. num. 7. qui etiam expendit text. in l. Gallus, §. quidam rectè, ff. de lib. & poſthum. ibi, Qui ex verbis concipi poſſit. Et l. iubemus, C. de teſtamentis, Vbi teſtator duos tantùm hæredes inſtituit, & quamuis conſtaret, quòd plures alios inſtituere voluit, ſolùm habentur pro inſtitutis illi, qui expreſsè inſtituti fuerunt, non autem alij, quos inſtituere volebat. Et dicit id ea ratione procedere, quòd voluntas teſtatoris in mente retenta, conſideranda non ſit.
- Burgos de Paz in conſil. 34. ex num. 12. atque ex num. 29.
- Aluarad. de coniecturata mente defuncti, lib. 1. c. 2. ex num. 6. cum ſeq.
- Iacob. Mandell. de Alba in conſ. 31. num. 10.
- Hieron. Gabr. in conſ. 95. num. 14. & in conſ. 111. num. 3. lib. 1.
- Anton. Cathar. in conſ. 81. num. 19. inter conſilia vltimarum voluntatum, lib. 2.
- Ludouic. Morot. in reſp. 18. num. 8.
- Tiber. Decian. in conſ. 34. num. 8. lib. 1. & in conſ. 54. num. 77. lib. 2.
- Marſar. in conſ. 7. ex num. 2. cum ſeq.
- Ioſeph. Ludouic. deciſ. 61. num. 5.
- Port. Imolenſ. in conſ. 43. ex num. 14.
- Iacobus Menochius in conſil. 85. num. 87. & 89. & in conſil. 97. num. 96. lib. 1. & praeſumpt. 67. numer. 16. & 17. lib. 4. & praeſumpt. 26. num. 13. 14. & 15. lib. 1.
- Petrus Antonius de Petra de fideicommiſſis, qu. 9. num. 32. & 34.
- Borgninus Caualcanus deciſ. 5. n. 44. part. 3.
- Ioan. Bott. in conſ. 7. num. 39.
- Simon de Prætis de interpret. vltimar. volunt. lib. 2. interpret. 3. dub. 1. ſolut. 3. num. 168. fol. 247. latiùs eod. lib. 2. interpret. 1. dub. 1. ſolut. 5. ex num. 7. vſque ad numerum 17. fol. 152. in fin. & fol. 153.
- Mantua in conſ. 194. ex num. 11. cum ſeq.
- Magonius in deciſione Rot. Lucenſ. 82. num. 24. & ſeq.
- Petrus Surdus in tractatu de alimentis, titul. 9. quœſt. 32. num. 3. & deciſ. 238. num 4. & 15. & in conſ. 129. num. 19. lib. 1. & in conſ. 236. num. 8. lib. 2. & in conſ. 443. num. 4. lib. 3. & in conſ. 448. num. 35. libro eodem 3.
- Alphonſus Azeuedus in conſ. 15. num. 26. &. 27.
- Hippolyt. Riminald. in conſ. 37. num. 2. & 20. & in conſ. 75. num. 25. & ſeq. & in conſ. 80. num. 11. & quatuor ſequentibus, & in conſ. 110. num. 23. lib. 1. & in conſ. 250. num. 8. & ſeq. lib. 3. & in conſ. 287. numero 25. & 28. lib. 2. & conſ. 412. ex num. 36. libro 4. & in conſ. 544. num. 13. & 130. & 132. & in consil. 517. num, 34. lib 5. & in conſ. 603. num. 27. & 36. lib. 6. & ibid. num. 33. & 43. & conſ. 645. ex num. 20. eod. lib. 6. & in conſ. 651. num. 17. & 18. eod. lib.
- Marcabrunus in conſ. 10. num. 24. & 25.
- Ioannes Vincentius Hondedeus in conſ. 69. n. 10. & 11. & in conſ. 48. ex num. 34. lib. 2. & in conſ. 82. num. 28. & 29. lib. eod.
- Camillus Gallinius de verbor. ſignificat. lib. 2. c. 18. ex num. 8. vſque ad numerum 13. & lib. 1. cap. 22. n. 1. in verſ. quibus placuit.
- Octauian. Cacherañùs deciſ. 110. nùm. 15.
- Marcus Antonius Eugenius in conſil. 74. num. 1. libro primo.
- Achilles Pedrocha in conſ. 19. num. 20. & quatuar ſeq. & in conſ. 38. num. 40.
- Antonius Theſaurus deciſione pedemontana 248. numer. 2.
- Marcus Antonius Peregrinus de fideicommmiſſis, art. 11. num. 35. & 36.
- Martinus Monter à Cueua cauſar. ciuil. Reg. Aragon. deciſ. 35. num. 11. & tribus ſeqq. vbi eleganter explicat ex theorica quadam Baldi, quare voluntas non declarata, ſed in mente retenta nihil inducit, ſed actus exterior requiritur ad declarandum interiorem animi motum.
- Fuluius Pacianus in conſil. 15. num. 13. latiùs in conſil. 23. vbi exornat nonnullis ex num. 151. vſque ad numerum 157.
- Andreas Fachineus conſ. 1. num. 15. lib. 2.
- Ludouic. Caſanat. in conſ. 4. num. 35.
- Hadrian. Gilmañus nouiſſimè, lib. 2. rerum iudicatarum Germaniae, deciſ. 26. num. 4. & 5.
- Cardinalis Dominicus Tuſcus, practicarum concluſionum iuris, tom. 3. littera, F. concluſ. 260. num. 5. & num. 11. & num. 19. fol. 804. tom. 6. litera. P. concluſ. 919. fol. 726.
- Ioannes Marcus Aquilinus in repetitione § & quid ſitantum, l. Gallus, ff. de liberis & poſthum. in verſiculo, ſed ex ſententia legis Velleœ, num. 58. & num. 61. cum pluribus ſeqq. vbi quòd voluntas non prolata, ſed in mente retenta, nihil ſuapte natura operari debet, nec attendi, niſi tranſierit in diſpoſitionem, ex text. in d.l. quidam cum filium, & aliis multis ibidem adductis.

Secundò deinde & principaliter obſeruandum eſt, circa præfatam allegationem dictæ l. quidam cùm filium, ff. de. haered. inſtit. adeò viſitatam, & aſſiduam, vt quotidie in ore & deciſionibus Scribentium omnium ipſa verſetur; nonnulla obſeruanda, atque conſtituenda hoc loco, quibus axioma idemmet frequentiſſimum, diſtinctiùs, atque vtiliùs, quàm hactenus fuerit, explicatum manebit, ac etiam alibi quærendi neceſſitate, nullus in futurum grauetur, cùm quæri contingat, vtrùm aliquando tacita voluntas, quæ in diſpoſitionem non tranſierit, attendatur, vel ſpectetur. Id autem vt radicitus fiat, in primis conſtituo, regulariter veriſſimum eſſe, & ſeruandum omninò placitum illud, ſiue axioma Interpretum omnium vulgatiſſimum, iuris etiam rationi, atque deciſioni conueniens, teſtatorm aliquid velle, aut ita voluiſſe, non ſufficere, nec ſat eſſe dicere, niſi eius voluntas in diſpoſitionem tranſiuerit, cùm voluntas non prolata, ſed in mente retenta, nihil ſuapte natura operari debeat, ex regulis communibus, & iuribus, rationibus, atque theoricis, adductis per Tiraquellam, Ioan. Marc. Aquilin. Monter à Cueua, & cæteros relatos ſuprà qui vltra text. in d.l. quidam cùm filium, alia plura iura expendunt, prout etiam expendit Simon de Prætis lib. 2. dicta ſolut. 5. num. 9. & 10. fol. 153. qui inquit facere etiam textum in l. ſi res obligata §. primo, ff. de legatis primo, l. fideicommiſſa, §. 2. ff. de legatis tertiò, l. ſi ſponſus, §. finali, ff. de donat. inter. l. prima, §. ſi defunctus, ff. de rebus eorum, prout ipſe ea iura inducit. Facit etiam textus in l. ſi quis in principio teſtamenti, ff. de legatis tertio, prout ipſum acutè induxit Petrus de peralta ibidem, num. 143. & ita regula præfata veriſſima eſt, & adeò communi placito recepta, vt nullus hactenus diſſentiat, vel contradicat. Imputandum eſt ergo teſtatori, ſiue ipſemet ſibi imputet, cur ad actum diſpoſitionis non proceſſerit, ſiue quare verba congruentia non adiecerit, quibus voluntatem ſuam declararet: idque etiamſi actus redatur nullus, ſicuti obſeruarunt Sicinus in l. vbi eſt, in 5. notabili, ff. de rebus dubiis. Caſtrenſis in conſil. 121. columna 2. lib. 1. Craueta in conſ. 188. columna 2. Iacobus Menochius in conſil. 97. num. 42. lib. 1. Petrus Anton. de Petra de fideicommiſſis, q. 9. num. 3. & 40. Marc. Anton. Peregrinus de fideicommiſſis, art. 11. num. 36. Et ita limitantur iura vulgata, & communes Interpretum allegationes, qui dicunt, haberi pro expreſſo id, quod tacitè, aut veriſimiliter diſpoſuit teſtator; quia ita demùm procedit, ſi verum eſt diſpoſuiſſe, aut tacitum in diſpoſitionem tranſiſſe, non aliàs, vt per Decium in conſil. 205. numer. 8. & in conſ. 365. num. 10. Alexandrum in conſil. 201. lib. 7. Socinum iuniorem in conſ. 185. num. 4. lib. 2. & latè per Tiraquellum in d.l. ſi vnquam, verbo, libertis, num. 18. & 19. Pelaez à Mieres initio ſecundae partis, num. 9. alios innumeros ſcien, conſultóque prætereo, quoniam cap. ſequent. commemorabo eos.

Secundò conſtituo, teſtatoris voluntatem tunc dici in diſpoſitionem non tranſiſſe, & conſequenter nullius effectus eſſe, nec attendi, quando de mente, & vountate nullo modo conſtare poteſt, nec ex verbis, nec ex coniecturis verimilibus, atque probabilibus; hoc namque caſu habetur voluntas, vt in mente retenta, & ideò nihil operatur: & in hoc caſu propriè loquitur rextus, in d. l quidam cùm filium, ff. de bœredib, inſtit. vbi eſt caſus, quòd cùm teſtator vellet hæreditatem ſuam peruenire ad filium familias, & quòd patri eius nihil de ea acquireretur, tractatau priùs cum eodem filiofamilias præhabito, amicum quendam ipſius filij hæredem inſtituit, nec eum rogauit, aut grauauit, vt reſtitueret hæreditatem filiofamilias, cui in effectu reſtitui, & acquiri omninò volebat, nec ad patris notitiam peruenirem: & Iureconſultus reſpondet, ab hærede ſcripto ex fideicommiſſo hæreditatem peti non poſſe, niſi probetur, teſtatorem id diſpoſuiſſe expreſsè, & fidem eius ſequutum. Sic etiam Baldi, Imolæ, & Angeli traditiones ſuprà relatæ procedunt. et poſt Caſtrenſem, Bald. Alexand. Iaſonem, Curtium, Pariſium, Decium, & Socinum, sic in terminis eiuſdem legis explicationem obſeruauit Iacobus Manochius lib. 1. praeſumpt. 26. numero 13. & lib. 4. praeſumpt. 67. num. 10. 14. & 15. hoc etiam caſu (ſi attentè perpendantur) loquuntur omnes fere iuris Interpretes, quos in vnum ſuprà congeſſi, Peralta etiam in dicta l. ſi quis in principio teſtamenti, num. 146. 147. & 148. in principio, ibi: Si ergo proximè vi dictum eſt. Quo in loco, atque in terminis communis allegationis dictæ l. quidam cùm filium, inquit, non videri, nec dici poſſe, teſtatoris voluntatem in diſpoſitionem tranſiſſe, quando de mente teſtatoris conſtare non poteſt per aliquam veriſimilem coniecturam, ex quibuſcunque verbis teſtatoris elicitam, vel quomodolibet, & ex eius teſtamento, vel alia diſpoſitione decerptam, vel reſultantem: Peregrinus quoque de fideicommiſſis, art. 11. num. 19. & 32. & 35. & 36. in eodem placito reſidet apertè; reſident etiam & alij quamplures, quos ſtatim cap. ſequent. commemorabo. Sic diceretur, teſtatoris voluntatem in diſpoſitionem tranſiſſe, & obſeruari debere, quando de voluntate coniecturata conſtare poſſet, vel apparet, ſaltem ex impropria verborum ſignificatione, quæ tamen menti congruenter reſpondeat. Id quod in noſtris terminis, & in explicatione dictæ l. quidam cum filium, optimè obſeruauit Petr. de Peralta in d.l. ſi quis in principio teſtamenti, num. 146. & 147. folio mihi 459. & conueniunt Menochius lib. 1. dicta praeſumpt. 26. num. 3. & 4. Peregrinus dicto artic. 11. num. 4. & 5. cum pluribus ſeqq. Camillus gallinius de verborum ſignificat. lib. 1. c. 22. in principio. Cardinalis Franciſcus Mantica de coniectur. vltimar. volunt. lib. 3. tit. 5. num. 4. Molina de Hiſpanorum primogeniis, lib. 1. cap. 4. n. 28. & confirmatur ex his, quæ ſuprà, cap. 7. & 8. & 9. ſcripta fuêre.

Tertiò conſtituo, teſtatoris voluntatem è contrario dici in diſpoſitionem tranſiſſe, & attendi debere, etiamſi de mente non conſtet per verba, quoties mens ſequatur ad aliud diſpoſitum expreſſum, ſiue exaliis coniecturis in teſtamento, aut verbo aliquo generaliter prolato, elici, ac deprehendi valeat; tune namque mens, aut voluntas deducta, attendenda, atque obſeruanda eſt, etiamſi ad aliam ſpecificam, aut indiuiduam diſpoſitionem teſtator non tranſierit, nec obtinet vulgata allegatio dictæ l. quidam cùm filium, prout declarant Bald. in l. vnica, C. de his qui ante apertas tabulas, num. 10. Socinus in l. in ambiguo, num. 3. ff. de rebus dubiis. Paulus Caſtrenſis in l. ab omnibus, in principio, num. 4. ff. de legatis 1. Forrius Garcia, Decius, & Socinus iunior, cum quibus Molina lib. 1. cap. 4. dicto num. 28. & ipſum referens Aluaradus de coniecturata mente defuncti, lib. 1. cap. 2. num 11. in verſ. ſi ergo teſtator. Iacobus Menochius lib. 1. praeſumpt. 26. num. 12. qui rectè aduertit, hoc idem eſſe, ac ſi diceretur, attendi voluntatem, quæ ex coniecturata mente diſuncti prouenit. Menochius ipſe lib. 4. praeſumpt. 67. num. 15. dicens, quòd voluntas & diſpoſitio ſatis expreſſa dicitur, quæ ex iam diſpoſitis, aut in teſtamento contentis coniecturaliter deprehenditur. Quod idem obſeruauit, & pleniùs comprobauit Velazquez Auendañ is in l. 40. Tauri, gloſ. 20. num. 2. & num. 6. cum ſeq. vſque ad numerum 12. eandem quoque declarationem ad limitationem axiomatis communis deducti ex d.l. quidam cùm filium, tradiderunt Petrus de Peralta in d.l. ſi quis in principio teſtamenti, num. 152. in verſ. Quintus caſus, fol, 461. & anteà num. 148. folio 459. & num. 154. verſ. Octauus caſus. Rolandus in conſ. 6. num. 32. lib. 4. Berous in conſ. 139. num. 14. lib. 2. Hieronym. Gabriel. in conſil. 6. num. 32. lib. 4. Ioannes Vincentius Hondedeus in conſ. 69. num. 10. & 11. lib. 1. dicens, quòd aſſumptum vulgatum deſumptum ex textu, in d.l. quidam cum filium, procedit, quando de voluntate non conſtat iuridicè ex aliquibus contentis in teſtamento, ſecus tamen ſi ex coniecturis, ſeu ex aliis in teſtamento contentis eliciatur. Simon de Prætis de interpretatione vltimarum voluntatum, lib. 2. interpret. 1. ſolut. 5. num. 13. 14. & 15. fol. 153. vbi ad limitationem dictæ l. quidam cùm filium, & concluſionis ex ipſa deductæ, inquit, quòd ſufficit, voluntatem tacitè apparere ex coniecturis collectis, ex expreſſis, & diſpoſitis in teſtamento, tranſiſſe ad diſpoſitionem; & refert Curtium iuniorem, & Socinum iuniorem ita renentes. Secundò, quòd ſufficit voluntatem etiam tacitam eſſe præſumptam à iute, vt diſponat, ex l. 2. ff. ad municipalem, & Authoribus ibi relatis. Marc. Anton. Peregrinus de fideicommiſſis, artic. 11. num. 25. Vbi plenè probat, quòd voluntas, quæ non fuit expreſſa per verba, ſ tamen veniat in neceſſariam, ſeu manifeſtam conſequentiam verborum expreſſorum, habetur pro legitima, etiam ad fideicommiſſum inducendum, velnon inducendum, per text. in l. Tutia Seio, §. Seia libertis, ſecundùm communem intellectum, l. Titia cum teſtamento, §. Titia ff. de legat. 2. l. fideicommiſſa, §. item ſi quis, ff. de legat. 3. & latiùs ibi, & num. 26. 27. & 28. & idipſum tenuerunt Menochius, Theſaurus, Riminald. Prætis, & Auendañus, cum quibus Additionator Gammæ ad deciſionem 17. n. 3. folio mihi 25. dicens, communem reſolutionem eſſe, quòd quomodocunque ex verbis teſtatoris, ſiue diſpoſitiuis, ſiue enunciatiuis conſtet de eius voluntate, aut ex aliis coniecturis ex verbis deductis, voluntas obſeruanda eſt, maximè in fideicommiſſis, & quòd ita practicatur. SIc è contrario, ſi voluntas non ſit importata per verba, vel non veniat in neceſſariam, & manifeſtam conſequentiam verborum expreſſorum, regulariter non attenditur, etiam ad fideicommiſſum inducendum; ſed ſtandum eſt diſpoſitioni importatæ per verba, l. Titia cum teſtamento, ff. de legat. 2. in princip. l. pater filium, §. fundum, & l. vxorem, §. ſorori, ff. de legat. 3. cum aliis multis, quæ adducit, & ita ſpecificè declarat Peregrin. d. art. 11. num. 33. per totum: Si tamen voluntas reſultaret ex vi verborum indefinitorum, aliàs indefinitè prolatorum ambigua; tune equidem ſeruanda eſſet, per text. notabilem in l. ſi ſeruitus, verſ. quod ſi ita, ff. de ſeruit. verbanor. præd. ibi: Humanius eſt, &c. Petr. de Peralta in d.l. ſi quis in principio teſtamenti, n. 151. verſ. Secundus caſus eſt: & conferunt tradita per Menochium lib. 1. dicta præſumpt. 26. num. 11.

Quartò conſtituo, teſtatoris voluntatem dici in diſpoſitionem tranſiſſe, & attendi, atque obſeruari debere, quando ex caſu ſuperueniente colligitur præſumptio, & coniectura, quòd ſi is diſponens de eo cogitaſſet, ita diſpoſuiſſet; & tunc quidem talem mentem coniecturatam attendi, nec obtinere regulam generalem dict. l. quidam cum filium: & ita declarat Socinus in dicta l. in ambiguo, columna vltima, verſic, Quinta concluſio, ff. de rebus dubiis: & eo dumtaxat relato, ſic in terminis eiuſdem l. quidam cùm filium, obſeruauit Menochius lib. 1. dict præſump. 26. num. 14. tenuit quoque in eiſdem terminis Petrus de Peralta in d.l. ſi quis in principio teſtamenti, num. 151. verſic. Tertitus caſus, qui num. 152. verſic. Sextus caſus, fol. 461. ipſum etiam obſeruandum inquit, quando teſtator idemmet affirmauit, ſe aliquid omiſiſſe diſponere, quod tamen diſponere volebat; nam per talem aſſertionem iunctis verbis præambulis, quibus prius ſignificauerat talem diſponendi voluntatem ſe habere, videtur ipſius intentio circa omiſſa, legitimè probata. Et ſubdit id probari, & deduci ex l. cum proponebatur, iuxta ſecundam lecturam, ff. de legat. 2. nec eo caſu obtinere traditionem illam communem, ex d.l. quidam cum filium, deſumptam; & per eundem textum, & Socini reſolutionem in. l. in ambiguo col. vltima, verſ. Septima concluſio: Sic quoque reſoluit, ſed Peraltam non refert Iacobus Menochius lib. 1. de præſumpt. 26. num. 15. Et idem quoque obſeruandum eſſet, & voluntas attendi deberet, vbi ipſa colligi poſſet ex erronea eiuſdemmet teſtatoris, tolerabili tamen diſpoſitione; tunc enim ſtatur ipſius menti, ſiue ſit error facti, ſiue iuris, vt de hoc ſecundo eſt text. in l. qui fructus prædiorum, vbi Bart. ff. de vſufruct. legato, Gloſſ. etiam, vbi idem Bart. in l. ſi librærius, ff. de reg. iur. & de primo eſt etiam text. in l. Titius, §. Lucius, ff. de liber. & Poſthum. prout eum expendit Peralta in dicta l. ſi quis in princip. teſtam. n. 152. verſ. Quartus caſus: & hactenus de his: Quod verò attinet ad coniecturam præfatam de eo, quod teſtator diſpoſuiſſet, ſi cogitaſſet de illo, ſtatim cap. ſequent. latiùs dicetur.

CAPVT XII.

Teſtatoris dubia diſpoſitio, an, & qualiter elici, atque interpretationem recipere debeat ex eo, quod teſtator veriſimiliter diſpoſuiſſet, aut reſpondiſſet, ſi de eo meminiſſet, interrogatùſve fuiſſet, & ob eam præſumptam mentem, vtrùm id velut expreſſum diiudicari valeat; ſiue præfatium Interpretum omnium axioma, adeò vſitatum, & maximè apud Conſulentes aſſiduum, vt per manus tradatur quotidie, & nullum ſit frequentius, nec vtilius in interpretatione vltimarum voluntatum (vt ipſi exiſtimant) quemadmodum explanari iuridicè poſſit, vt omnia in eo articulo neceſſaria tradantur, nec rationum plurium, quæ in contrarium expendi poſſe videntur, & à nonnullis expenduntur contra Communem, aliqua vrgeat: vbi in effectu quæ ad hæc ſpectant, diſtinctiùs, & aliter, quàm hactenus factum eſſet, exornata, atque explicata relinquuntur; & aſſumptum metipſum, quòd diſpoſitio quælibet recipit interpretationem, prout eſt veriſimile diſponentem fuiſſe reſponſurum, ſi fuiſſet interrogatus, quando in omni actu, & materia locum obtineat, diligenter, & abſolutè reſoluitur.

SVMMARIVM.

- 1 Teſtatorem in dubio diſpoſuiſſe, atque voluiſſe id cenſeri, quod veriſimiliter ſtatuiſſet, vel reſpondiſſet, ſi fuiſſet interrogatus, & ob illam præſumptam mentem pro expreſſo illud haberi. Et fieri extenſionem de caſu ad caſum, & de perſona ad perſonam. Nam voluntas diſponentis cenſetur ineſſe caſui omiſſo, tali veriſimilitudine ſubſiſtente. Idque vulgatiſſimo, & aſſiduo Scribentium omnium, maximè conſulentium pronunciato, & placito. Pro quo expenditur communiter Gloſſa per illum text. in l. tale pactum, §. finali, ff. de pactis. Cùm tamen pro eo ſint iura Gloſsâ ipsâ apertiora.
- 2 Circa regulam præfatam, quòd diſpoſitio recipit interpretationem à veriſimili mente diſponentis, & prout eſt veriſimile diſponentem fuiſſe reſponſurum, ſi fuiſſet interrogatus. Et ita quòd teſtatoris dubia diſpoſitio ex eo interpretari debeat, infinitas eſſe Doctorum remiſſiones, & allegationes, de quibus ingenti ſtudio, & diligentia per totum numerum, & num. ſeq.
- 3 Et regulia ipſa, quod diſpoſitio &c. procedit in dubio, & nullo alio in contrarium apparente, aliàs ſecus, vt ex vebis taxatiuis, vel reſtrictiuis, vel vbi teſtator conditionaliter fuit loquutus. Et in vltimis voluntatibus præcipuè locum obtinet.
- 4 Procedit etiam in omni actu, materia, & diſpoſitione, & num. ſeq.
- 5 Diſpoſitio nulla tam generalis eſt, quæ non recipiat hanc interpretationem, prout diſponens diſpoſuiſſet, ſi fuiſſet interrogatus.
- 6 Teſtatoris dubia dispoſitio, interpretetur, provt teſtator veriſimiliter respondiſſet, ſi fuiſſet, interrogatus argumentum prædictum, non ſemper & indiſtinctè, ſiue non ſimpliciter accipiendum. Aliquando potiùs reſpuendum, ſiue ſaltem temperandum ex variis, & diuerſis rerum, & cauſarum circumſtantiis. Contra ipſum namque quamplures, & fortiſſimæ vrgere videntur rationes, ſed & Interpretum quorundam contrariæ ſententiæ extant. Prout hoc numero per totum latiùs adnotatur.
- 7 Et pro vera, & dilucida, abſoluta etiam eiuſdem argumenti, & articuli propoſiti; quando, inquam, pro diſpoſitio habeatur, quod veriſimiliter quis diſpoſuiſſet, ſi fuiſſet interrogatus, explanatione, & omnium rationem, quæ in contrarium expenduntur, reſolutione, & reſponſione, obſeruanda, atque conſtituenda nonnulla ex ſententia Authoris. Quæ à nullo hactenùs, vt videbis, ad eum modum, nec ita diſtinctè attinguntur, nec adducuntur. Et præ oculis haberi debent, vt per totum numer. & ſeq. annotatur.
- 8 Inter alia tamen, regulam eandem, quòd teſtatoris dubia diſpoſitio interpretatur, prout teſtator veriſimiliter reſpondiſſet, ſi fuiſſet interrogatus intelligendam omninò, atque procedere, ſi ex ipſo teſtamento, & verbis eius id percipiatur, ita vt congruenter valeat deduci, aliàs ſecus. Et quando caſus ſit ex toto omiſſus, nec aliquo modo comprehendi poſſit ſub expreſſo, vel ex natura diſpoſitionis. Nam aliquid fuiſſe expreſſum, ex quo illud ſequatur, neceſſariò requiritur.
- 9 Secus etiam, ſi verborum qualitas repugnaret.
- 10 Aut eadem, vel maior non ſubeſſet diſponendi ratio. Sic cùm ſubeſt, abſque dubio dicta regula procedit.
- 11 Non autem procedit, quando teſtator plenè prouidiſſet in aliis caſibus; nam tunc alium videtur ex induſtria omiſiſſe.
- 12 Nec etiam quando caſus omiſſus fuit ignoratus à diſponente.
- 13 Ioannis Marci Aquilini contra ſententiam communem, & aſſiduam dictam allegationem l. tale pactum, §. finali, ff. de pactis, ſingularis ſententia, quòd facili negotio diluatur, & communis in tuto maneat ex his, quæ num. præced. adnotata fuere, & nouiter hoc numero adnotantur.
- 14 Regulam eandem, quòd diſpoſitum cenſeatur, quod veriſimiliter, &c. procedere etiam è contrario, ſiue non ſolùm affirmatiuè, ſed etiam negatiuè, prout hîc obſeruatur.

PRo huius Capitis ſingulari, breui tamen, & dilucida explicatione, obſeruandum, atque conſtituendum erit primo loco, vulgatiſſimum quidem, & frequentiſſimum fuiſſe Interpretum omnium axioma, & placitum, teſtatorem in dubio diſpoſuiſſe, atque voluiſſe id cenſeri, quod veriſimiliter ſtatuiſſet, vel reſpondiſſet, ſi fuiſſet interrogatus; & ob illam præſumptam mentem pro expreſſo illud haberi, & fieri extenſionem de caſu ad caſum, & de perſona ad perſonam: Nam voluntas diſponentis cenſetur ineſſe caſui omiſſo, tali veriſimilitudine ſubſiſtente, quod, vt dixi, ſi de eo meminiſſet, vel interrogatus fuiſſet, tempore quo alium caſum expreſſit, idem quoque veriſimiliter reſponſurus fuiſſet. Idque per text. notiſſimum, & per manus tradium quotidie in l. tale pactum, §. finali, iuncta ſua Gloſſa finali, ad finem, ff. de pact. & ad idem citatur textus in l. Barbarius Philippus, in verſ. ſed & ſi ſciuiſſet: vbi Baldus notabili primo, ff. de offic. Prætoris. text. etiam, quem ad id ponderauit Claudius in l. mulier, in principio, verſ. decreuiſſe, ff. ad Trebellianum. Ad idem bonus text. ſecundùm intellectum Bartoli, Alexandri, & ſequacium ibi, in l. finali, C. de poſthumis hæred. inſtit. & in l. Titius, §. Lucius, ff. de liber. & poſthum. & in l. generaliter, §. cùm autem, C. de inſtitut. & ſubſtitut. & in l. in confirmando, & in vtilitatem, ff. de confirmando tutore: & bona Gloſſa in l. acutiſſimi, C. de fideicommiſſis, & ea iura commemorauit Petrus de Peralta (vt ſuum vnicuique tribuatur) in l. ſi quis in principio teſtamenti, ff. de legat. 3. num. 151. verſ. Tertius caſus, folio mihi 460. vbi rectè miratur, quòd Doctores ſemper citent illam Gloſſam in d.l. tale pactum, §. fin. & dicant eam eſſe valdê ſingularem, vt Iaſon ibid. & in d.l. Barbarius, 2. notabili, & alij Doctores paſſim in pleriſque locis profitentur, cùm ſit textus apertior quàm Gloſſa, in eod. §. vltimo, vbi eſt eadem Gloſſa, & ſunt alia iura ſatis clara; & ſubdit ipſe ipſe Peralta, quòd Gloſſæ non ſunt allegandæ (ne dicat, commendandæ) vbi ſunt textus, vt inquit Gloſſa in l. ſed licet, ff. de officio præſidis.

Secundò deinde & principaliter conſtituo, circa eandem, & vulgatam allegationem, quòd diſpoſitio recipit interpretationem à veriſimili mente diſponentis, & prout eſt verſimile, diſponentem fuiſſe reſponſum, ſi fuiſſet interrogatus; & ita quòd teſtatoris dubia diſpoſitio ex eo interpretari debet, frequentiſſimè, atque infinitis ferè in locis Interpretes noſtros, ae maximè in conſiliis, & deciſionibus inſiſtere, eòque arguendi genere vti, prout quotidie caſus ſe offerunt, ſic & eos permultis applicare negotiis. Quocircirca, vt veriores, & receptiores doctrinas in propoſito articulo ego deducerem, & alibi legendi, aut quærendi neceſſitate lectorem in futurum excuſarem omninò, ingenti equidem & aſſiduo ſtudio, prolixa etiam Authorum omnium euolutione, & lectura, ſequentes me vidiſſe, atque prælegiſſe originaliter iuris Interpretes, qui & legi, & videri deberent à quocunque, qui abſolutam, & accuratam axiomatis præfati reſolutionem optaret. Ex ipſis autem obſeruari hoc capite nonnulla, quæ ſi præ ocula habeantur, rarò aut nunquam in ea iurium, & regulæ allegatione, atque intelligentia decipi quemquam, ſed potiùs veriſimili mente teſtatoris perpenſa, iuridicè duci contingat.

- Videndi itaque erunt ſequentes Authores, Iaſon, poſt ordinarios, & antiquos, in d.l. tate pactum, §. finali, ff. de pactis.
- Idem Iaſon in l. Barbarius philippus, ex num. 3. ff. de officio prætoris: & in l. ſi extraneus, à num. 9. ff. de condictione ob cauſam: & in conſ. 171. columna vltima, lib. 4.
- Andreas Tiraquellus in l. ſi vnquam, in præfatione, num. 56. C. de reuocand. donat. vbi permultæ ſunt Doctorum remiſſiones, & allegationes.
- Anton. Gabr. communium concluſ. lib. 6. tit. de. regulis iuris, concluſione 10. per totam.
- Franciſc. Vin. commun. opinionum, lib. 2. verbo, caſus non expreſſus.
- Curtius ſenior in conſ. 76. columna penultima.
- Iulius Clarus lib. 3. ſententiarum, § teſtamentum, quæſt. 76.
- Petrus de Peralta in l. ſi quis in principio teſtamenti, num. 151. ad finem, & num. 152. fol. 460. & 461.
- Petrus Paulus Pariſius in conſilio 41. numero 51. lib. 2. & in conſilio 75. num. 37. & in conſ. 78. num. 14. eod. lib. 2. & in conſ. 50. num. 52. & in conſ. 35. num. 13. & ſeq. lib. 3.
- Alciat. in conſ. 101. num. 4. lib. 9.
- Thob. Non. in conſ. 16. ex n. 15.
- Berous in conſ. 148. num. 34. & ſeq. & in conſ. 63. num. 36. lib. 2.
- Port. Imol. in conſ. 41. num. 4.
- Roland. in conſ. 6. num. 24. lib. 4.
- Grat. in conſ. 132. num, 3. & 4. lib. 2. in conſ. 120. num. 17. eod. lib.
- Burgos de Paz in conſ. 34. ex num. 29. cum ſeq. Craueta in conſ. 98. num. 2. & in conſ. 62. num. 10. & 14.
- Iacob. Mandell. de Alba. in conſ. 106. num. 24.
- Burgos de Paz iunior ciuilium, quæſt. 2. n. 70.
- Ioan. Cephalus in conſilio 17. num. 31. & in conſilio 114. num. 17. lib. 1. & in conſilio 513. num. 51. lib. 4.
- Iacob. Æmilian. in conſ. 143. num. 17.
- Pancirol. in conſ. 93. n. 24.
- Crotus in conſ. 349. num. 4. vol. 3.
- Tiberius Decianus in conſ. 41. num. 134. libro 1. & in conſil. 1. num. 100. eod. lib. & in conſil. 137. ex num. 62. lib. 2.
- Sylueſter Aldobrandinus in conſ. 30. n. 44. &. 45. & in conſ. 105. n. 13.
- Hieronymus Gabriel in conſilio 111. numero 15. lib. 1.
- Marſilius in l. ſi qui viduam, num. 9. & ſeq. ff. de quæſtionibus.
- Franciſc. Burſat. in conſ. 202. num. 38. lib. 2. & in conſil. 337. n. 11. lib. 3.
- Cardinalis Franciſcus Mantica de coniectur. vltimar. voluntat. lib. 3. tit. 2. num. 7. & titul. 19. num. 4. 5. & 6.
- Hippolyt. Riminald. in conſ. 21. num. 29. & in conſil. 37. num. 17. & in conſ. 110. num. 63. lib. 1. & in conſ. 80. num. 16. eod. lib. 1. & in conſ. 144. num. 43. & 44. & num. 309. & in conſ. 287. num. 6. & 28. libro 3. & in conſ. 476. num. 54. & 55. lib. 4. & in conſilio 458. num. 80. & tribus ſeqq. eodem lib. 4. & in conſ. 358. num. 64. & 65. eod. lib. 4. latiùs in conſ, 517. num. 1. cum ſeq. & num. 24. 34. & 35. lib. 5. & in conſil. 639. num. 101. 102. & 113. lib. 6. & in conſ. 739. n. 90. & tribus ſeqq. lib. 7.
- Ioan. Franciſc. de Pont. in conſ. 1. n. 24. & in conſ. 40. n. 10. & in conſ. 65. n. 19.
- Franciſc. Viu. deciſ. 284. lib. 2.
- Ludou. Molin. de Hiſpanor. primog. lib. 1. c. 4. n. 24. & cap. 13. num. 96.
- Pelaez à Mier. de maioratu, prima parte, q. 51. n. 5. ad finem.
- Ferdin. Vazq. de Menchac. de ſucceſſionum creatione, lib. 2. §. 11. n. 35.
- Iacobus Menochius lib. 4. præſumpt. 26. n. 8. & 19. & præſumpt. 35. num. 19. & praeſumpt. 39. num. 75. & præſumpt. 65. num. 5. & præſumpt. 69. num. 16. eodem lib. 4. & in conſ. 117. num. 24. & in conſ. 141. n. 12. lib. 2. & in conſ. 173. n. 66. &. duobus ſeqq. ibi. 2. & in conſ. 204. num. 46. & in conſ. 223. num. 33. lib. 3. & in conſil. 339. numer. 18. libro 4. & in conſil. . 452. numero 25. lib. 5.
- M. Anton. Peregrinus de fideicommiſſis, artic. 11. num. 32.
- Aluarus Valaſcus conſultat. 58. num. 4. & conſultat. 193. num. 5.
- Simon de Prætis de interpretatione vltimarum voluntatum, lib. 3. dubitatione 4. ſolutione 1. num. 77. & 78. cum pluribus ſequentibus, folio 211. & 212. vbi vide omninò.
- Alexander Raudenſus de analogis, lib. 1. c. 35. n. 16. deciſ. 30. n. 210.
- Achilles Pedrocha in conſ. 16. n. 67. & in conſ. 38. ex num. 46.
- Pet. Anton. de Petra de fideicommiſſis, quæſt. 9. num. 25.
- Petr. Surd. deciſ. 37. num. 30. & deciſ. 202. num. 3. & in conſ. 44. num. 4. lib. 1. & in conſ. 88. num. 15. & in conſ. 112. n. 100. & in conſ. 125. n. 14. & n. 90. lib. 1. & in conſ. 443. num. 24. lib. 3.
- Anton. Gam. deciſ. 355. n. 4.
- Ioannes Vincentius Hondedeus in conſ. 1. num. 59. & tribus ſeqq. & in conſ. 16. num. 61. & in conſ. 60. num. 47. & 48. & num. 86. & 87. & in conſ. 63. n. 100. & in conſ. 71. num. 38. & in conſ. 78. num. 11. lib. 1. & conſ. 57. n. 7. & 35. & in conſ. 64. n. 32. & in conſ. 69. num. 6. & 68. lib. 2.
- Gamill. Gallin. de verb. ſignific. lib. 9. cap. 1. &. o. 4. mom. 22. & 23.
- Ioan. Lanar. in conſ. 64. n. 4.
- Marcabrunus in conſ. 70. ex n. 1.
- Claud. de Seiſel. in l. Gallus, §. & quid ſi tantum, ff. de liber. & poſthum. col. 1. in fine.
- Natta Aſtenſ. in l. hac conſultiſſima, §. ex imperfecto, n. 209. C. de teſtam.
- Fabius à Corbul. in l. hæredes mei, §. cùm ita, ff. ad Trebel. n. 39.
- Mat. Solomon. in dict. §. & quid ſi tantum, n. 49.
- Fortun. Garſ. ibid. ex n. 103.
- Paul. Leon. in tract. ſubſtitutionum, in titulo de vulgari, n. 88.
- Iacobus Beretta in conſ. 118. num. 27. & 29. & num. 39. & duobus ſeqq. & in conſ. 62. num. 5. & tribus ſeqq. lib. 1.
- Fab. de Ann. in conſ. 84. n. 29. cum ſeq.
- Cæſ. Barz. deciſ. Bonon. 5. n. 15.
- Fulu. Pacian. in conſ. 6. n. 23. & 25.
- Andreas Fachineus in conſ. 47. num. 20. & 24. libro primo.
- Nicol. Intrigliol. deciſione Siciliœ 37. ex num. 10. cum ſeq.
- Alderan. Maſcard. de intrepret. ſtatutor. concluſ. 2 num. 260.
- Ioannes Marcus Aquilinus in d. §. & quid ſi tantum, in verſ. ſed ex ſententia legis velleiæ, num, 58. & ſeq.
- Cardinalis Dominicus Tuſcus practicar. concluſ. iuris, tom. 1. littera A. concluſ. 694. per totam, folio 439.

Tertiò & principaliter conſtituo, teſtatoris voluntaatem quamcunque congruè equidem, & iuridicè, ac etiam frequenter interpretari dupliciter; Primò, quòd ita teſtator ſenſerit, l. ſi ſeruus plurium. §. vltimo, l. licèt Imperator ff. de fundo inſtructo, cum aliis vulgatis. Secundò, quòd ſi cogitaſſet, aut meminiſſet, ita veriſimiliter diſpoſuiſſet; idque per omnia iura in initio huius cap. relata; l & ex Socino, Galiaula, & Caualcano, ita adnotauit Cardinalis Franciſus Mantica coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 1. tit. 2. num. 7. Hippolyt. Riminald. in conſil. 517. ex num. 1. lib. 5. vbi dixit poſt alios, quòd nulla eſta vtilior regula in vltimis voluntatibus, quàm quòd attendi debeat, quod teſtator veriſimiliter diſpoſuiſſet, ſe de eo fuiſſet interrogatus: Et quòd ipſa regula frequentiſſima eſt apud Conſulentes, vt ibi ſubdit num. 5. & dat exemplum num. 6. & numero 34. Quod procedit in dubio, & nullo alio in contrarium apparente, aliàs ſecus, vt ex vebis reſtrictiuis, vel taxatiuis, vel vbi teſtataor conditionaliter fuit loquutus, vt videbis ibidem, dicto num. 34. & 35. & iterùm repetit num. 27. quòd nulla ſit ad interpretationem vltimarum voluntatum vtilior regula, quàm ſupradicta, & quòd in ipſis vltimis voluntatibus præcipuè procedit; quod annotauit etiam poſt Alex. Caſtrenſem, & Iaſonem, & alios, Franciſcus Mantica lib. 3. titulo 19. numero quarto, Iacob. Beretta in conſilio 62. ex numero quinto, libro primo. Procedit etiam in omni materia, actu, & diſpoſitione regula eadem, quòd diſpoſitio recipit interpretationem, prout eſt veriſimile, diſponentem fuiſſe reſponſurum, ſi fuiſſet interrogatus, sicuti extra vltimas voluntates, in quibus maximè (vt dixi) locum obtinet, acceperunt Interpretes ſuprà commemorati: Et in terminis Iaſon in conſilio 171. column. ſecunda, libro quarto, Socinus iunior in conſilio 128. ex numero 16. cum ſeq. volumine tertio, Berous in conſilio 90. numero 14. volumine ſecundo, Petrus Paulus Pariſius in conſilio 41. numero 51. libro ſecundo, Rolandus in conſilio ſexto, numero 24. libro. 4. Alexander Raufrnſis de Analogis libro primo, cate 35. numero 16. Aluarus Valaſcus conſulatione 193. numero quinto, Sylueſter Aldobrandinus in conſ. 29. numero 31. & in conſilio 30. ex numero primo, Petrus Surdus in conſilio 88. numero 15. libro primo, vbi quòd Gloſſa in dicta l. tale pactum, §. finali, habet locum in quacunque diſpoſitione, nulla excepta. Et citat Decium, Ruinum, Pariſium, & Crauetam ita tenentes. Idem Surudus in conſilio 150. num. 14. eodem libro primo, vbi quòd dicta regula procedit in pactis, & ſtatutis, in contractibus, & conuentionibus quibuſlibet, & in omni materia, poſt alios plures, quos ibi citat, Iacobus Beretta in conſil. 62. num. 5. & tribus ſeqq. lib. 1. Vbi etiam, quòd obtinet locum in omni actu, ſed maximè in teſtamentis. Andreas Tiraquellus in præfatione dictæ l. ſi vnquam, numero 56. Antonius Gabriel commun. concluſion. lib. 6. titulo de regul. iuris, dicta concluſione 10. vbi ampliat num. 1. dictam regulam in ſtatutis, in quibus fit interpretatio, prout eſt veriſimile ſtatuentes fuiſſe reſponſuros, & quòd hæc eſt magis communis opinio, prout eſſe magis communem opinionem apparet ex his omnibus Authoribus, quos ſuprà in vnum congeſſi & numero quarto, ſubdit idem Gabriel, quòd procedit in contractibus: & numero ſexto, in vltimis voluntatibus? & numero 12. in legibus: & numero 13. in reſcriptis gratioſis: ac denique ſubdit numero 15. vt nulla ſit tam generalis diſpoſitio, quæ non recipiat hanc interpretationem, prout diſponens diſpoſuiſſet, ſi fuiſſet interrogatus: Et refert Angelum, & Iaſonem ita tenentes. An autem procedat eadem regula in materia non fauorabili, ſiue exorbitant, aut poenali, vel correctoria iuris communis, vide Authores relatos ſuprà. Et per Anton. Gabrielem dicta concluſione decimal, numero quinto, Beroum in conſilio 148. numero 34. & ſeq. libro ſecundo, Ioannem Vincentium Hondedeum in conſilio 1. numero 62. libro primo. Cardinalem Dominicum Tuſcum practicarum concluſionum iuris, tomo primo, litera A, verbo, argumentum, concluſione 694. folio 439. vbi quòd regula præfata dictæ l. tale pactum, §. finali, ff. de pactis: procedit tam in reo, quàm in actore, tam in maſculo, quàm in fœmina, & tam in feudo, quàm in emphyteuſi, & in ſtatutis etiam pœnalibus, & in teſtamentis, & in fideicommiſſis, & in omni materia, & diſpoſitione, vt ibidem numero 23. & 24. & de materia exorbitanti vide ibidem numero 24. & 30.

Quartò deinde conſtituo, argumentum prædictum, quòd teſtatoris dubia diſpoſitio interpretetur, prout teſtator veriſimiliter reſpondiſſet ſi fuiſſet interrogatus, non ſemper & indiſtinctè, ſiue non ſimpliciter accipiendum, aliquando potiùs reſpuendum ſiue ſaltem temperandum ex variis, & diuerſis rerum & cauſarum circumſtantiis. Contra ipſum namque quamplures, & fortiſſimæ vrgere videntru rationes, ſed Interpretum quorundam contrariæ ſententiæ extant, prout mox videbitur: Non enim facilè diuinare debemus in interpretatione voluntatis vltimæ, de qua agitur, nec à verbis eius recedere, quando iuridicè, & manifeſtè non conſtat de contraria mente teſtatoris. Quod in noſtris terminis ſic ſpecificè admonet Berous in conſilio 63. numero 36. libro ſecundo, & in conſilio 93. numero 13. eodem libro. Neuizanus in conſilio 31. numero 21. ſequuntur Simon de Prætis de interpretat. vltimarum voluntat. libro tertio, dubitatione quarta, ſolutione prima, numero 78. folio 212. Franciſcus Mantica de coniecturis vltimarum voluntatum, libro tertio, titulo 19. numero quinto, dicens, diligenter eſſe aduertendum, quia circa regulam prædictam perniciosè erratur, cùm teſtatoris animus non inſpicitur, vt in propoſito inquit Rubeus Alexand. in conſilio 49. in fine, coniuncto numero ſecundo, neque in colligenda teſtatoris voluntate oportet diuinare, ſed illa ex verbis concipienda eſt, l. Gallus, §. primo, ff. de liber. & poſthum. l. non aliter, in principio, ff. de legatis tertio, l. ſi alij, ff. de vſufructu legato, l. in ambiguo, ff. de rebus dubiis. Neque etiam debemus plus, vel aliud velle, quàm ipſe teſtator dixerit; & quod teſtator non addidit, non debet intelligi, l. vnica, § ſin autem ad deficientis, C. de caducis tollendis. Et imputandum eſt teſtatori, cur non proſpexit eo caſu, de quo dubitatur. Et tutius eſt verbis inhærere, quam errare in interpretatione vltimæ voluntatis. Nec teſtator præſumitur aliud velle, quam quod verbis expreſſit, l. Labeo, ff. de ſupel. leg. & caſus contingens præter ordinationem teſtatoris, non includitur ſub diſpoſitione, etiamſi eſſet maior ratio diſponendi, ſicut omiſſus pro omiſſo habetur: Et ad præſumendum iudicium teſtatoris, nihil eſt ſubaudiendum: Nec dicitur expreſſum in teſtamento, quod eo lecto, non reperitur: Et quod teſtator non loquitur, velle non præſumitur: Et voluntas denique in mente retenta, nihil operatur: Siue non ſufficit dicere, teſtatorem ita voluiſſe, niſi eius voluntas in diſpoſitionem tranſiuerit; prout hæc omnia axiomata, ſiue Interpretum noſtrorum pronunciata communia, vulgatiſſima ſunt, & per Manticam libro tertio, dicto titulo 19. numero quinto, per totum, latiùs comprobantur, atque expenduntur contra communem, & receptam allegationem, dicta l. tale pactum, §. finali, ff. de pactis, cum ſua Gloſſa; quæ (vt vides) fortiter vrgere videntur contra ipſam, nec ab eodem Mantica diluuntur, ſed ponderantur dumtaxat: Ita pariter & nouiſſimè Cardinalis Dominicus Tuſcus practicarum concluſionum iuris, tomo primo, littera A, concluſione 694. cùm adduxiſſet regulam prædictam, quòd valet argumentum à veriſimili mente diſponentis, vel teſtatoris, & prout eſt veriſimile ipſum reſponſurum fuiſſe, ſi interrogatus fuiſſet; ſtatim numero quarto, & quinto, proponit contrarias regulas, hoc eſt, relatas nunc ex traditionibus Franciſci Manticæ, quem ipſum etiam commemorat, ſed nec eiſdem contrariis regulis præbet reſponſum. In eodem etiam placito contra communem dictam allegationem, & alij iuris Interpretes fuiſſe videntur, qui argumentum ex dicta Gloſſa, in l. tale pactum, §. finali, deſumptum, fallax eſſe aſſeuerarunt, prout ex Beroo, & alijs aſſerunt Ioannes Vincentius Hondedeus in conſilio 60. numero 87. libro primo, & in conſilio 57. numero 35. libro ſecundo, Fabius de Anna in conſilio 84. numero 29. Borgninus Caualcanus deciſione quinta, numero 34. parte tertia, Ludouicus Caſanate in conſilio quarto, numero 191. Petrus de Peralta (quam nullus in propoſito citat) in dicta l. ſi quis in principio teſtamenti, numero 152. folio mihi 461. vbi eruditè (vt adſolet) aduertit, quòd theoricailla ex dicta Gloſſa deducta, eſt nimis generalis, & vaga; imò æquiuoca, ſeu amphibologica, & ingerit non paruam confuſionem volentibus eam adaptare caſibus, quibus non aptè quadrat, prout frequenter ab Scriptoribus attentatur aptari. Et idcircò (ſubdit ipſe Peralta) quod parcè, & cum aduertentia, ac temperamento vtendum eſt præfata generali doctrina, aut (vt vocant) regula Doctorum Magiſtra. Et idem quoque clarè præſentiunt Socinus iunior in conſilio 100. numero 25. & ſeq. libro 3. Ioannes Cephalus in conſilio 17. num. 31. lib. 1. & in conſil. 269. numero 11. lib. 2. & expreſſim contra communem ſuperiorem traditionem tentauit Ioannes Crotus in l. Gallus, in §. & quid ſi tantum, numero 49. in verſio. pro complemento: Vbi adducit plures deciſiones, ex quibus colligi intendit, quòd caſus ommiſſus habetur pro omiſſo, licèt poſſet videri, teſtatorem idem fuiſſe diſpoſiturum, ſi cogitaſſet, vel ſi de eo fuiſſet interrogatus, prout etiam adduxit ipſo commemorato Cardinalis Franciſcus Mantica, quem nunc retuli. Sed & Ioannes Marcus Aquilinus (cuius nullus hucuſque in propoſito mentionem fecit) in eodem § quid ſi tantum, in verſiculo, ſed ex ſententia legis Velleæ, numero 58. & pluribus ſequentibus, conſtanter tuetur contra ipſam communem, axioma præfatum, ex dicta Gloſſa leg. tale pactum, §. finali, deductum, falſum eſſe, nec ſuſtinendum ideò, quòd voluntas in mente retenta, & quæ in diſpoſitionem non tranſierit, ſi attendi non debet, multò minùs operari debet voluntas, quæ in aliquo non eſt, cùm necius reſpectu rei, quam ignorat, nullam habet voluntatem, l. ſi per errorem, ff. de iuriſdiction. omn. indic. & ſic non ſufficit, quod ſic reſpondiſſet ſeu prouidiſſet teſtator, ſi de eo cogitaſſet, quia cùm nulla voluntas ſit, fieri diſpoſitio non poteſt, vt Author ipſe contendit, qui etiam & iura nonnulla inducere tentauit, vt probet communem eandem allegationem, veram non eſſe.

Quocirca, cùm rationes omnes ponderatæ ſuprà, fortiter adeò (vt dixi) vrgere videantur, nec vllus hactenus reſponſum eis præbuerit, & pro vera, & dilucida, abſoluta etiam eiuſdem regulæ, & articuli propoſiti, quando, inquam, pro diſpoſitio habeatur, quod veriſimiliter quis diſpoſuiſſet, ſi fuiſſet interrogatus, explanatione, & earundem omnium rationum, quæ in contrarium expenduntur, reſolutione, & reſponſione, obſeruanda, atque conſtituenda erunt nonnulla, vt arbitror quæ à nullo hactenus, vt videbis, ad eum modum, nec ita diſtinctè attinguntur, nec adducuntur, & præoculis haberi debent, ne erretur circa prædicta.

Ac primum equidem, in hoc ipſo, quo verſamur dubio, neceſſarium omninò eſſe alterius dubij, ſiue articuli valdè controuerſi, & difficilis reſolutiones, & traditiones communes euoluere, atque inſpicere, quando, inquam, caſus omiſſus habeatur pro omiſſo quando etiam ex veriſimili mente diſponentis, velut expreſſus diiudicetur; ex theoricis namque, & communioribus Doctorum reſolutionibus in ipſo articulo, deduci etiam validè, & iuridicè, & abſque errore poterit, quando præfatæ huic regulæ locus eſſe debeat, vt incluſus, vel excluſus dicatur caſus, qui ab eo deducitur. quod veriſimile eſt diſponentem fuiſſe reſponſurum, ſi fuiſſet interrogatus. Id quod in propoſito noſtro cum iudicio inuenio aſſequutum, atque ex omnibus, quos hactenus prælegi, adnotaſſe Franciſcum Manticam de coniecturis vltimarum voluntatum, libro tertio, dicto titulo 19. ipſe namque, cùm numero quarto, & quinto, & ſexto, adduxiſſet theoricam Gloſſæ in dicta l. tale pactum §. finali, & expendiſſet nonnullas iuris, & Authorum deciſiones in contrarium, vt ſuprà vidimus; ſtatim numero fexto, in finalibus verbis, inquit, quòd vt apertiùs, & perfectiùs poſſit intelligi dicta regula, quando videatur diſpoſitum, quod teſtator veriſimiliter diſpoſuiſſet, ſi fuiſſet interrogatus; inquirendum & ſciendum eſt in primis, quando caſus omiſſus habeatur pro omiſſo, vel pro expreſſo; idque explicat ex numero 7. vſque in finem tituli: Prætis etiam de interpretat. vltimarum voluntat. libro 3. dicta ſolutione prima, num. 77. folio 211. cùm eandem Gloſſæ ſententiam in dicta l. tale pactum, §. finali, adduxiſſet, & eius argumentum fallax eſſe, poſt Beroum dixiſſet; ſtatim ex numero 81. folio 212. dicit videndas eſſe permultas Doctorum limitationes, & declarationes in illo articulo, quando caſus omiſſus habeatur pro omiſſo, vel pro expreſſo: & eas recenſet ex propoſito ex numero 82. cum multis ſeqq. vt allegationis dictæ Gloſſæ, l. talepactum, §. finali, veritatem dilucidè magis declaret, & quando debeat obtinere, vel non, deducat diſtinctiùs. Horum ego Interpretum veſtigia ſequutus, id ipſum arbitror, & cap. ſeqq. eandem diſputationem, & explanationem ex propoſiro ſuſcipiam, quando, inquam, caſus omiſſus pro omiſſo, vel pro expreſſo habeatur, vt ex ibi dicendis, huiuſce capitis obſeruationes, huic erunt omninò adaptandæ, & in omnibus caſibus, in quibus ibi dicitur, caſum omiſſum pro expreſſo haberi, in eiſdem cerrum erit, diſpoſitum videri, quod veriſimiliter teſtator fuiſſet reſponſurus, ſi fuiſſet interrogatus, & ita dici debere.

Secundò deinde conſtituo, videnda etiam, atque nunc in memoriam reuocanda pro abſoluta explicatione præfatæ Gloſſæ, dictæ l. tale pactum, §. finali, ea quæ à me adnotata, atque ſcripta fuere ſuprà hoc eodem libro, & tractatu, capite ſeptimo, in illa quæſtione, Quando mens verbis præualeat, vel è contra, & vtri potius ſtandum, an ſcripto, & ſic verbis; vel præſumpto, & ſic menti: Repetenda etiam ea omnia, quæ capite octauo, ſuprà quoque diſtinctè, & vtiliter tradidi in eo articulo, An etiam tacita mens. ſeu voluntas debeat obſeruari, ſicut expreſſa, & na fideicommiſſa ex folis coniecturis abſque verbis conſiſtant. Rurſus & prælegenda etiam, atque reuidenda illa, quæ capite decimo, ſuprà, hoc eodem libro, ex omnium Interpretum reſolutionibus, atque ingenti ſtudio adnotaui in eo articulo, Quando ob mentem teſtatoris præſumptam, ſiue ex ſolis coniecturis liceat à propria verborum ſignificatione recedre. Ac denique obſeruationes illas communes capitis præcedentis notandas omninò, quatenùs dilucidè & abſolutè ibidem explanaui vulgatiſſimam illam Doctorum regulam, ex l. quidam cùm filium, ff. de hæred. inſtit. deſumptam, quòd non ſufficit dicere, ita teſtatorem voluiſſe, niſi eius voluntas tranſiuerit in diſpoſitionem, vle quòd tacita voluntas, quæ non tranſiuit in diſpoſitionem, non attenditur: Ita namque, & ſi ea omnia in memoriam reuocentur, circa allegationem, quòd diſpoſitum quid cenſeatur, quando teſtator ſi fuiſſet interrogatus, id diſpoſuiſſet, nequaquam errabitur, nec voluntati teſtatoris ipſius detrahetur in aliquo, & in omnibus caſibus, in quibus diximus mentem præualere verbis, ſiue præſumpto ſtandum potiùs, quàm ſcripto, & tacitam mentem obſeruandam, & ex ſolis coniecturis diſpoſitionem duci, atque ex ipſis, & voluntate præſumpta licere à propria verborum ſignificatione recedere, & tacitam voluntatem, quæ in diſpoſitionem non tranſiuit, attendi; in eiſdem inquam, & iuxta declarationes in ipſis capitib. traditas, ita pariter dicendum erit, axioma, ſiue aſſumptum præfatum procedere, & diſpoſitionem recipere interpretationem à veriſimili mente diſponentis, & prout eſt veriſimile, diſponentem fuiſſe reſponſurum, ſi fuiſſet interrogatus: vt pote cùm illis omnibus caſibus, longa ſerie probatum fuerit, requiri neceſſariò, quòd verba omninò non deficiant, ſed quòd ex verbis, ſaltem ſecundùm impropriam verborum ſignificationem mens illa tacita, ſiue præſumptum deduci valeat, nec alias tacitam mentem attendi, nec diſpoſitionem induci, nec etiam à propria verborum ſignificatione recedi, ob ſolas coniecturas, nec denique attendi voluntatem, quæ in diſpoſitionem non tranſiuit, ſi verba nullo modo deſeruiant; deſeruire namque ſaltem impropriè, neceſſarium eſſe, latiſſimè omnibus dictis cap. probauimus: in præſenti ergo articulo id ipſum ius obſeruandum erit, quod eiſdem omnibus capitibus præcedentibus obſeruari diximus; & inde, atque conſequenter ea omnia argumenta ceſſabunt, quæ contra communem hanc allegationem ponderabantur ſuprà, numero 6. per totum. Conſequenter denique allegatio ipſa, toties repetita, diſpoſitum cenſeri illud, quod teſtator veriſumiliter fuiſſet reſponſurus, ſi fuiſſet interrogatus, ita demùm intelligi, ac procedere debebit, ſi ex ipſo teſtamento, & verbis eius id percipitur, ita vt dicta veriſimilitudo, quòd ita diſponens fuiſſet reſponſurus, ſi interrogatus fuiſſet, congruenter valeat deduci, alias ſecus, quando ipſius teſtatoris voluntas nuda eſt in diſpoſitione eius, de quo agitur; prout verè & eleganter declarant Iason dicto conſ. 171. in finalibus verbis, lib. 4. Petr. Paulus Pariſius in conſilio 35. numero 13. & ſeq. libro 3. Thobias Nonius in conſilio 16. num. 15.

Pancirolus in conſil. 93. num. 24. Crotus in conſil. 349. num. 4. volumine 3. Burgos de Paz in conſ. 34. num. 29. & 30. Hieronymus Gabriël in conſ. 111. n. 15. lib. 1. Achilles Pedrocha in conſil. 38. num. 48. lib. 1. Alexander Raudenſis deciſione 30. num. 210. Ioannes Vincentius Hondedeus in conſ. 1. num. 61. & in conſilio 16. num. 61. & in conſil. 60. num. 47. & 48. vbi refert plures alios, lib. 1. Et inquit, non attendi veriſimilem mentem teſtatoris, & quòd teſtator, ſi fuiſſet interrogatus, ita reſpondiſſet, reſpectu caſus nullo modo expreſſi, ſed ita, atque omninò omiſſi, vt nullo modo ex verbis concipi, aut deduci quouis modo potuerit. Ipſe Hondedeus in conſil. 71. num. 38. lib. 1. dicens, habere locum dictam regulam, quando ex coniecturis conſtat legitimè de veriſimili mente teſtatoris, & quòd ſi fuiſſet interrogatus, ita reſpondiſſet: & in conſil. 57. num. 35. lib. 2. vbi annotauit expreſſim, quòd argumentum illud, quòd ſi teſtator fuiſſet interrogatus, ita reſpondiſſet, non aliàs procedit, quàm ſi coniecturæ voluntatis teſtatoris eliciantur ex teſtamento, & verbis in eo prolatis, aliàs ſecus; & repetit in conſilio 69. num. 69. eodem lib. 2. & id ipſum tenuerunt etiam Portius Imolenſis in conſil. 41. num. 4. Ioannes Cephalus in conſil. 513. num. 15. lib. 4. Tiberius Decianus in conſil. 41. num. 134. lib. 1. optimè Marcus Antonius Peregrinus de fideicommiſſis, artic. 11. num. 32. is namque Author cum verſaretur circa explicationem dictæ Gloſſæ, in dicta l. tale pactum, §. finali, & præfati articuli, an habeatur pro cauto, quod teſtator veriſimiliter reſpondiſſet, ſi fuiſſet interrogatus; inquit expreſſe, quòd argumentatio hæc non viuat, quando verba non conſentiunt, & citat Ruinum in conſil. 74. num. 11. volumine 1. Albanum in conſilio 106. num. 24. ac proinde quòd Gloſſa illa accipi debet ſecundùm terminos primæ, & ſecundæ concluſionis, quas anteà Peregrinus ipſe deductat num. 4. cum ſeq. & num. 25. voluntatem, inquam, dicit ex verbis elici, quando verba aliquo modo aſſentiunt, & ſecundùm propriam, aut ſaltem impropriam ſignificationem, vel largam non contradicunt; tunc namque voluntas habetur pro legitima, atque obſeruatur, prout ex multis iuribus, & Authoribus, latiùs probat ibidem; vel quando non fuit expreſſa per verba; venit tamen in neceſſariam, ſeu manifeſtam conſequentiam verborum expreſſorum, tunc enim ſimiliter obſeruatur, vt ipſe explicat dicto num. 25. optimè etiam Iaſon dicto conſil. 171. in fine, lib. 4. vbi inquit, quòd Gloſſa in dict. l. tale pactum, §. finali, procedit, quando aliquid non eſt omninò omiſſum, ſed ſequitur ad aliquid expreſſum; tunc etenim reputatur cautum, & diſpoſitum, ſecus quando aliquid eſt omninò omiſſum, prout infra dicetur in eo articulo, quando caſus omiſſus habeatur pro omiſſo, & ibi permulti iuris Interpretes commemorabuntur, qui vnanimiter obſeruarunt, caſum omiſſum haberi pro expreſſo, quando ſequitur ex eo, quod expreſsè diſpoſitum eſt, & ex aliis obſeruauit Cardinalis Franciſcus Mantica de coniecturis vltimarum voluntat. lib. 3. dicto tit. 19. num. 15. vel quando verba impropriè ſaltem poſſunt deſeruire, vt per Manticam ibid. num. 17. ac in aliis caſibus, de quibus infra, in eodem artic. Et ſuperioribus conuenit ex communi Scribentium placito Sylueſter Aldobrandinus in conſil. 30. num. 140. & 36. & num. 44. & 45. & in conſil. 109. num. 12. & 13. dicens, quòd Gloſſa in dicta l. tale pactum, §. finali. procedit quando aliquid fuit expreſſum, ex quo aliud ſequitur, ſecus vbi eſt omninò omiſſum, & multò magis quando tale quid eſt expreſſum, quod contrarium arguit, vt notarunt Authores ibi relati: Secus etiam quotieſcunque verborum qualitas repugnat, vt dictis locis probauit poſt alios, Ioannes Vincentius Hondedeus in conſil. 69. num. 51. & 55. & 68. lib. 2. conuenit etiam omnibus ſuperioribus Hippolyt. Riminaldus in conſil. 80. num. 16. lib. 1. & in conſ. 517. numero 7. lib. 5. dicens, quòd regula dicta l. tale pactum, §. vlt. ff. de pactis, de plano procedit, quando aliquid fuit expreſſum, ex quo voluntas illa teſtatoris deprehendatur; ſecus tamen eſſe, quando caſus omninò fuiſſet omiſſus, quia pro omiſſo haberetur, prout declarant, & diſtinguunt Authores ibi relati, Fabius de Anna in conſ. 84. num. 30. & 31. Iacobus Beretta in conſ. 118. num. 40. & 44. lib. 1. vbi quòd regula prædicata procedit ſine dubio, quando tale quid reperitur expreſſum, ex quo poſſit coniectura fieri, teſtatorem ſi de eo fuiſſet interrogatus, ita veriſimiliter diſpoſiturum fuiſſe. Antonius Gabriël commun. concluſion. lib. 6. tit. de regulis iuris, dicta concluſione 10. num. 7. vbi inquit, quòd diſpoſitio teſtatoris recipit interpretationem, quam veriſimiliter feciſſet teſtator, ſi fuiſſet interrogatus, quoad eum caſum, qui non ſit ex toto omiſſus, ſed aliquo modo comprehendi poſſit ſub natura diſpoſitionis, ex Baldo, Socino, Alberico, Decio, Pariſio, Grato, Ruino, & Galiaula ibi relatis. Et idem tenuit Thobias Nonius in conſ. 95. num. 5. quem referens dumtaxat, ita adnotauit Cardinalis Dominicus Tuſcus practicarum concluſ. iuris, tom. 1. littera A, concluſ. 694. n. 37. in illis verbis: Limita, quando verba poſſunt importare hanc mentam, aliàs ſecus. Vnde ſecus erit, ſi verborum qualitas repugnaret, aut à teſtatore expreſſum contrarium argueret, ex eiſdem Authoribus, & Aldobrandino dicto conſil. 30. num. 44. & 45. Simone de Prætis de interpretatione vltim. voluntat. libro 3. dubitat. 4. ſolutione 1. num. 81. fol. 12. vbi quòd ſi inſpectis caſu omiſſo, & caſu expreſſo, comprehendatur quædam de altero in alterum caſum ſimilitudo mentis, vel rationis, vel effectus, vel charitatis, aut affectionis teſtatoris, aut alia ſimilis, procedat illa regula, aliàs ſecus. Quod idem tenet Iacobus Beretta in conſ. 62. ex num. 6. & quòd dicta regula procedat, cùm eadem, vel maior ſubeſt diſponendi in altero caſu reatio, Cardinalis Dominicus Tuſcus practicarum concluſion, iur. tom. 1. dicta concluſ. 694. num. 22. vbi num. 32. contrarium ſtatuit, quando ex diuerſitate rationis poſſet rationabiliter negari, quòd imò interrogatus contrarium reſpondiſſet, ex Alexand. & Ancharano ibi relatis: Ita etiam ſubdit num. 37. quòd non ſit locus dictæ regulæ, quando teſtator longam diſpoſitionem fecit, & planè prouidit pluribus caſibus; nam tunc ex induſtria videtur alium caſum omiſiſſe; & citat Alexandrum tantùm, Gratum autem citauit Iacob. Beretta dicto conſil. 188. n. 41. lib. 1. & alios plures Caſanate in conſil. 4. num. 193. Antonius Gabriël dicta concluſione 10. num. 9. qui numero 10. in ignorante limitat etiam dictam concluſionem: in quo etiam Tuſcus dicta concluſione 694. num. 36. dicens, quòd argumentum Gloſſæ in dict. l. tale pactum, §. finali, non habet locum, quando caſus omiſſus, fuit ignoratus à diſponente. Et ſingularem rationem reddit Petrus Surdus in conſil. 150. num. 90. lib. 1. dicens, quòd inter caſum ignoratum, & non ignoratum ratio diuerſitatis eſt, quia in primo caſu, & in terminis Gloſſæ præcitatæ, in dicta l. tale pactum, §, finali, ad ita veriſimiliter præſumendum poterat accommodari voluntas, & licèt dubium ſit, an diſpones ita voluerit, vel non, quia tamen potuit voluiſſe, lex eum voluiſſe præſumit, cùm poſſet velle, & non extet ratio, quare voluerit in vno, & noluerit in alio: ſed caſu ignorato, deficit omninò voluntas, & conſequenter conſenſus, quia ignorans non conſentit; & ideò lex non poteſt præſumere, quod potiùs voluerit, quàn noluerit, cùm ille non poſſet velle, ex quo ignorabat, & præſumptio cadit ſolum ſuper dubio, &c.

Et his autem omnibus, atque tuendo communem dictam allegationem Gloſſæ in dicta l. tale pactum, §. finali, quòd diſpoſitum cenſetur, quod veriſimiliter diſponeretur, &c. Facili negotio reſponderi poteſt motiuo, ſiue fundamento præcipuo Ioannis Marci Aquilini contra ipſam communem, de quo ſupra num. 6. ad. finem, in verſ. ſed. & Ioannes Marcus Aquilinus, atque inprimis negando, quòd nulla adſit voluntas, vbi verſimilis mens teſtatoris eſt, quòd ſic ipſe prouidiſſet; ſeu reſpondiſſet, ſi interrogatus fuiſſet, aut de eo meminiſſet; nam etſi voluntas expreſſa non adſit, adeſt tamen præſumpta, & coniecurata, & quæ aliunde, atque ex verbis eiuſdem teſtamenti, ſiue ex aliis expreſſis colligitur; & ſic dici non poteſt, voluntatem eam in aliquo non eſſe, vt Aquilinus contendit: nam etſi expreſſa non ſit, vt nunc dicebam; præſumpta tamen, & veriſimilis eſt, nec videtur omninò in mente rerenta, cùm aliunde & tacitè colligatur, & ſic attendi debeat. Cæterùm in eis omnibus iuribus, quæ ipſemet A quilinus ex num. 61. ponderauit contra Communem, tacita aliqua, aut veriſimilis & præſumpta mens, nec veriſimiliter, nec aliunde ex eadem diſpoſitione colligi poterat, imò ceſſabat omninò, ſicuti ex ipſis manifeſtè adeò deprehenditur, vt alia comprobatione res non indigeat, & communis præfata allegatio in tuto maneat.

Vltimò tandem conſtituo, regulam eandem, & allegationem vulgatam, quòd diſpoſitio recipit interpretationem ab eo, quod veriſimiliter creditur, teſtatorem fuiſſe reſponſurum, ſi fuiſſet interrogatus, procedere etiam è contrario, ſiue non ſolùm affirmatiuè, ſed etiam negatiuè; & inde ſicut admittitur alius caſus ex præfata ratione veriſimilis mentis, ita atque ob eandem rationem dicetur excluſus caſus, de quo diſponens interrogatus, aut ſi meminiſſet, non diſpoſuiſſet. Quod de mente eorum omnium Authorum procedit, quos ſuprà, n. 2. & 3. in vnum congeſſi: Et in terminis poſt alios Authores, ita argumentatur, atque obſeruat Ioannes Vincentius Hondedeus in conſil. 1. num. 56. & num. 60. lib. 1. Et de his hactenus.

CAPVT XIII.

Ex eadem Capitis præcedentis materia, & regula illa, quâ de interpretatione agitur à veriſimili mente diſponentis, & ab eo, quod veriſimiliter reſponſurus fuiſſet teſtator, ſi fuiſſet interrogatus: vbi in ea quæſtione, vtrùm is qui nominare poteſt in ſecundam, vel tertiam perſonam, aut vitam, nominare valeat animam ſuam pro ſecunda, vel tertia perſona, aut vita, vel inſtituendo hæredem animam ſuam, videatur eam nominare (in qua præfata illa coniectura, ſi teſtator fuiſſet interrogatus, &c. Interpretes nonnulli adducuntur) Senatus Regij Hiſpalenſis definitio in terminis, Aluari Valaſci conſultationi 193. contraria proponitur, & ita eleganter, atque egregiè exornatur, & comprobatur, vt in futurum placitura videatur: Ibidem etiam explicatur text. in cap. 1. §. donare, qualiter olim poterat feudum alienari: & iurium quorundam allegationes vulgatæ, videlicet l. veteribus, ff. de pactis, l. finalis, C. de ſacroſanctis Eccleſiis, l. hæreditatum, ff. ad l. Falcid. & l. quod ſi nolit, §. quia aſsidua, ff. de. Ædilitio edicto, exornantur nonnullis. Ac denique emphyteuſis materia, quibuſdam generaliter prolatis, non inutiliter condecoratur.

SVMMARIVM.

- 1 Nominare in ſecundam, vel tertiam perſonam, aut vitam qui poteſt, vtrùm animam ſuam nominare valeat, vel inſtituendo hæredem animam ſuam, videatur eam nominare.
- 2 Vbi inprimis refertur Aluari Valaſci conſultatione 193. opinio negatiua, & de ratione, & fundamentis eius, & numeris ſeqq. vſque ad num. 11.
- 3 Voluntas, & intentio concedentis debet inſpici in conceſſione emphyteuſis, ſicut & in cæteris contractibus.
- 4 Clauſula ſolita opponi, licèt omittatur, nunquam omiſſa cenſetur, ſed potiùs expreſſa.
- 5 Communis ſenſus ſemper attendendus eſt.
- 6 L. tale pactum, §. finali, cum ſua Gloſſa, de pact. regula illa, quod veriſimiliter quis fuiſſet reſponſurus, ſi fuiſſet interrogatus, &c. habet locum non ſolùm in contractibus, & in vltimis voluntatibus, ſed etiam in quacunque alia materia.
- 7 Anima cenſetur perſona prohibita ad nominationem, propter difficultatem conueniendi. Vide infrà num. 40.
- 8 Vita hominis durare præſumitur ſecundùm vulgares regulas vſque ad centum annos, ſecundùm veritatem contra, vt infra, num. 41. vbi l. finalis, C. de ſacroſanctis Eccleſis exornatur remiſſiuè.
- 9 Feudum nec pro anima legari poſſe, etiam quoad æſtimationem. Et vide infra, num. 42. vbi explicatur text. in cap primo, § donare. Qualiter olim poterat feudum alienari: vide etiam num. 17.
- 10 Eligere ſeipſum non poteſt, qui habet poteſtatem eligendi.
- 11 Nominare in ſecundam, vel tertiam perſonam aut vitam qui poteſt, quòd animam ſuam nominare valeat, intelligendo, prout latiùs hoc num. & ſed. explicatur, & Regij Hiſpalenſis Senatus deciſio in terminis adducitur, atque num. ſeqq. comprobatur, & illuſtratur. Et id fortius, & abſque omni dubio procedere, quando teſtator animam ſuam hæredem inſtituiſſet, prout eiſdem numeris ſeqq. demonſtratur.
- 12 Nominandi facultatem in conceſſione emphyteuſis competentem alicui, & cui poſt mortem ipſe nominatum reliquerit, ſi non nominauerit, ad omnes eius hæredes, tam ex teſtamento, quàm ab inteſtato pertinere. Atque ex hoc conuinci manifeſte Aluari Valaſci ſententiam, quando anima fuit hæres inſtituta, vt hîc oſtenditur.
- 13 Vtile per inutile non vitiatur in ſeparabilibus, ac maximè in teſtamentis.
- 14 Actum non facere, vel inualidum, aut inutilem facere, paria ſunt; idque latiùs exornatur remiſſiuè.
- 15 L. hæreditatum ff. ad l. Falcidiam, deciſio locum habet in quibuſcunque controuerſiis, & in omni actu, & materia, in qua agitur de coniectura vitæ taxandæ. Etiam in diſpoſitionibus inter viuos.
- 16 Argumentum illud ex l. tale pactum, §. finali, cum ſua Gloſſa, ff. de pactis, deductum, & pro ſe à Valaſco principaliter ponderatum, in contrarium, & pro Hiſpalenſis Regij Senatus definitione expendi debere, prout hîc adnotatur.
- 17 Textum in cap. 1. §. donare, de quo ſupra num. 9. & communem Interpretum ſententiam ex eo deſumptam, non concludere ad probationem eius, quod Aluarus Valaſcus contendit, vt hic obſeruatur, & latiùs infrà num. 42.
- 18 Cald. Pereiræ reſolutionem, Hispalenſis Regij Senatus deciſioni, & Authoris opinioni conuenire, vt hoc num. adnotatur,
- 19 Maioratus ex omnibus bonis, ſi ab eo in teſtamento inſtituatur, qui nullos habet liberos, & in patrimonio defuncti exiſtat emphyteuſis, licèt illa Maioratui applicari, & annecti non poſſit, hæres tamen grauari poteſt, vt ipſam vendat, & redactam pecuniam in Maioratus bona conuertat.
- 20 Et idipſum ex ſententia Authoris obſeruandum, etſi hæres ita expreſſim grauatus non fuerit, vt hîc obſeruatur.
- 21 Emphyteuta ſi ingrediatur Religionem, vtrùm emphyteuſis tranſeat in Monaſterium.
- 22 Emphyteuticus contractus quis dicatur?
- 23 Emphyteuticus contractus, primæuâ naturâ in perpetuum celebratur.
- 24 Poſtmodùm verò primordiali ipſius emphyteuſis naturâ mutatâ, permiſſum eſt, vt ad vitam concedentis, aut per duas, vel tres generationes fieri poſſit.
- 25 Emphyteuſis, quando temporalis, vel perpetua dicatur, & qualis in dubio præſumatur remiſſiuè.
- 26 Ex quibus verbis, & argumentis emphyteuſis contracta intelligatur? remiſſiuè.
- 27 Et à locatione, & venditione qualiter diſtinguatur?
- 28 Locatio ad longum tempus, an aſſimiletur contractui emphyteutico?
- 29 Emphyteuſis definitio, remiſſiuè.
- 30 Emphyteuſis licèt ita regulariter contrahatur, vt annuatim modicum aliquid ſoluatur, & ab initio detur certa quantitas, nec requirat penſionem, quæ fructibus respondeat, ſicut locatio; Interdum tamen iuſta præſtatur, nec vitiat emphyteuſim, ideò quòd rei fructibus correſpondeat.
- 31 Idque maximè in emphyteuſi Eccleſiæ, in qua penſio æqualis eſt, & fructibus correſpondens.
- 32 Emphyteuticus contractus non habet propriam naturam, nec regulam, ſed eam recipit, quæ ſibi datur à contrahentibus accidentaliter.
- 33 Emphyteuſis poteſt inſcio domino donari, & legari, ſiue in teſtamento quouis titulo relinqui.
- 34 Et in diſpoſitione generali comprehenditur.
- 35 Aluari Valaſci deciſione 193. fundamentum illud præcipuum de quo ſupra, ex num. 2. ita diluitur, vt Senatus Regij Hispalenſis deciſioni nequaquam repugnet, & num. ſeq.
- 36 Interpretatio fit in contractibus, contra eum, qui ſe non declarauit, & legem contractus apertè non dixit. Vbi & allegatio vulgata l. veteribus, ff. de pactis, exornatur nonnullis remiſſiùe.
- 37 In contractibus an mens attendatur, vel verba? remiſſiuè.
- 38 Clauſula conſueta apponi, haberi debet pro appoſita, ex communi Interpretum ſententia: vide tamen regulam in contrarium ex aliorum ſententia.
- 39 Actum non cenſetur, quod in ſcriptura non legitur.
- 40 Anima quòd cenſeatur perſona prohibita ad nominationem, argumentum illud, de quo ſupra numero 7. nihil obſtare, vt hîc adnotatur.
- 41 Cuiuſlibet hominis vitam cenſeri vſque ad centum annos, communem illam traditionem, de qua ſuprà numero 8. falſam eſſe, vt hîc adnotatur.
- 42 Feudo legato, æſtimationem eius deberi, ex ſententia quorundam. Et ibidem de intellectu text. in cap. 1. §. donare, qualiter olim poterat feudum alienari.
- 43 Argumentum quoddam Aluari Valaſci, de quo ſupra num 10. nequaquam vrgere in contrarium, vt hîc adnotatur.

PRo dilucida, & notanda huiuſce Capitis explicatione obſeruandum, atque conſtituendum erit primo loco, eiuſdem diſceptationem, & reſolutionem vſque adeò Capitis præcedentis materiæ, & reſolutioni, atque regulæ illi ex l. tale pactum, §. finali, iuncta ſua Gloſſa, ff. de pactis, deſumptæ, conuenire, vt cùm in dubio præcipuo,& Senatus Regij Hiſpalenſis definitione, ſeu deciſione (de qua nunc agitur) Aluarus Valaſcus conſultatione 193. verſaretur, eo praecipuè arguendi genere vteretur, quod à veriſimili mente diſponentis, & quod veriſimiliter ipſe fuiſſet reſponſurus, fi fuiſſet interrogatus, deducitur, vt conſtat ibidem num 5. atque ipſomet argumento; (contrarium tamen eius ſuſtinet, quod Valaſcus aſſerit, ſed eum non citat, vt ſtatim dicetur) Caldas Pereira adducitur, atque excitatur in ipſomet articulo, de emphyteuſis extinctione, interitu, & reſolutione, 4. part. cap. 10. ſub num. 20. in verſ. quod ſatis veriſimile eſt, eum reſponſurum, ſi interrogatus fuiſſet, folio mihi 115. Neceſſarium ergo, & eidem noſtræ materiæ conueniens omninò viſum eſt, idipſum hoc capite inquirere, & diſtinctiùs explanate, quod ab eiſdem duobus, nunc præcitatis Authoribus aliquando inquirebatur: & in Senatu Regio Luſitano, in dubium excitari, de facto contigit, vt ibidem refert Valaſcus: Quod etiam in Hiſpalensi noſtro Senatu non modò contingere aliquando poterit, ſed etiam contigit, anima hærede inſtituta, vel pro vita nominata; & aliter ſtatuiſſe, compertum equidem eſt. Quocirca, vt eiuſdem controuerſiæ diſtinctior reſolutio appareat, & Senatus noſtri deciſio corroboretur, in eo dubium vertebarur, vtrùm anima, ſiue pia cauſa nominari poſſit in teſtamento in ſecundam, vel tertiam perſonam, aut vitam, ab eo, qui ita nominandi poteſtatem habebat, vel inſtituendo hæredem animam ſuam, videatur eam nominare; quomodo quæſtionem propoſuit Aluarus Valaſcus in argumento, & in initio dictæ conſultationis 193. ſiue an liceat emphyteuſim legare pro anima, aut Eccleſiam pro anima nominare, sicuti quæſtionem eandem excitauit Caldas Pereira 4. Parte, d. cap. 10. ex num. 19. Et quidem Valaſcus metipſe defendit conſtanter eò loci, quòd non poſſit quis nominare animam ſuam pro ſecunda. vel tertia vita emphyteuſis: Et num 8. commemorat, contrariam ſententiam Iudicis reſiduorum pro ridicula fuiſſe reuocatam in Senatu, vbi ipſe allegauit ea omnia fundamenta, quæ dicta conſultatione continentur, & ad ſequentia in effectu reducuntur.

In primis, quia ſolita forma, quæ in huiuſmodi contractibus ſolet obſeruari, refragatur ideò, quòd tales emphyteuſes ſolent concedi ita, vt finitâ ſecundâ, vel tertiâ vitâ ad concedentem reuertantur, quod. nequaquam poteſt contingere;ſi dicta nominatio teneret; quia anima eſt immortalis, & perpetuò durat, propter quod nulla remanet spes reuerſionis, & futuræ conſolidationis, quod concedenti non parum damnoſum eſt, ab ipſius mente, & intentione maximè deuiatum. Et in emphyteufis conceſſione, ſicut in cæteris contractibus debet inſpici voluntas, & intentio concedentis, l; finali, C. quæ res pignori obligari poſſunt, l. in conuentionibus, ff. de verbor. ſignificat. latè Tiraquellus in l. fi vnquam, in verbo, libertis, num. 47. quæ ſolita clauſula cùm à Tabellionibus in huiuſmodi inueſtituris ſoleat apponi, licèt omittatur, nunquam omiſſa cenſetur, argumento l. finalis, verſ. finali, C. de fideiuſſoribus, & l. 1. §. 1. C. de rei vxoriæ actione, l. quod ſi nolit, §. quia aſſidua, ff. de Ædilitio edicto, & latiùs exornat ipſe Valaſcus conſultatione 146. per totam maximé ex num. 3. Queſada diuerſarum quæſt. iuris, cap. 20. per totum. Iacobus Menochius lib. 3. præſumpt. 43. per totam. Quamobrem (ſubdit ipſe valaſcus) contrahentes hîc. non intelliguntur ſenſiſſe niſi de perſona corporea & mortali, non verò de ſpiritu incorporeo, & qui nunquam moritur, vt eſt anima; & in ea regione hic eſt omnium inueſtiturarum ſenſus communis, quia attendi iubetur, l. in ſtipulationibus, ff. de regulis iuris, l. cùm de lanionis, §. item cacabos, in fine, ibi: In quacunque regione, ff. de fundo inſtructo. Et hactenus primum Aluari Valaſci fundamentum.

Item & ſecundò facit, (prout ipſe Valaſcus argumentatur num. 5.) quia ſi de hoc veriſimiliter concedens interrogaretur, idem ſine dubio reſponderet, præcipuè propter ſpem renerſionis, & futuræ conſolidationis, ab eo multum deſideratam: quare debet haberi, ac ſi expreſsè reſponſum, & diſpoſitum fuiſſet, iuxta communem omnium reſolutionem, per Gloſſam ibi, in l. tale pactum, §. finali, ff. de pactis, quæ non solùm habet locum in vltimis voluntatibus, & in contractibus, ſed etiam in quacumque alia materia, vt ad omnem materiam generaliter trahunt omnes Authores ibi relati, & permulti commemorati ſupra, cap. præcedenti, num. 2. Item quia anima videtur perſona prohibita ad nominationem, propter difficultatem conueniendi, & perſona minùs idonea eſt, & intelligitur prohibita, vt expreſsè innuit text. in l. finali ibi: idoneas, vbi late Iason num. 9. cum ſeq. C. de iure emphyteutico, Caldas Pereira de nomination. emphyteut quæſt. 20. num. 27. circa finem.

Rurſus & tertiò facit, quia non fine magno domini præiudicio poteſt æſtimari vita hominis; quia secundum vulgars regulas durare præſumitur vſque ad centum annos, l. finali. C. de ſacro ſanctis Eccleſiis, vbi Iaſon dicit communem, Alciatus, Antonius Gabriel, Didac. Couarr. Arias Pinellus, Menochius & Tuſcus, referenda infrà. num. 41. quod vertitur in maximum domini præiudicium, cùm hominum vitæ breuiores, & maximè noſtris temporibus ſint, & graue eſſet expectare centum annos pro vna vita, quæ poteſt eſſe viginti, vel triginta annorum, & ſæpiſſimè multò minor. Et ita argumentatur Aluarus ipſemet Valaſcus dicta deciſione 193. num. 7.

Quartò, & vltra Valaſcum facit doctrina illa Baldi in. 1. C. de ſacroſanctis Eccleſiis, in verſ. quæ vlteriùs, dicentis, quòd vaſſallus quemadmodum non poteſt feudum irrequiſito domino alienare, neque donare, ita non poteſt illud pro anima, ſeu ad pias cauſas legare: quod ibidem And. de Beſſetis num. 122. ad emphyteuſim extendit, vt ſimiliter pro anima relinqui non poſſit: Et Baldus citat tex. in cap. 1. §. donare qualiter olim poterat feudum alienari, in illi verbis: Donare autem aut iudicare pro anima, aut in dotem dare pro filia nullius Curiæ poterat conſuetudine. Vbi etiam adnotauit ipſum idem Baldus num. 3. Præpoſitus in principio, & num. 4. & Afflictus num. 9. cum ſeq. reſoluentes cum Baldo, adeò hoc verum eſſe, vt neque æſtimatio feudi ſit pro anima expendenda, ſeu pauperibus eroganda, piove loco præſtanda, ſi pro animæ redemptione illi feudum legetur: Baldum etiam ſequuntur Felinus, Gozadinus, Alexander, Socinus vterque, Romanus, Abbas, Curtius iunior, Dueñas, & Pariſius, quos congeſſit Caldas Pereira 4. parte de emphyteuſis extinctione, cap. 10. num. 19. fol. 114. qui reddit rationem communem, quòd teſtator rem legans, ſuper qua aliquod ius habet, illud tantum dicitur legaſſe, & non amplius. l. ſerui electione, §. 1. l ſi domus, §. finali. ff. de legatis 1. l. vxor patrui, C. de legatis. Quare cùm feudale ius, ſeu emphyteuſis, quod teſtator habebat, quod pro anima legauit, eius morte extinguatur, nulla iuris ratio ſuggerit, vt hæres ad præstandam æſtimationem poſſit compelli; & idem tenet Iulius Clarus §. feudum, quæſtione 40. num. 4. vbi quòd teſtator non poteſt legare feudum etiam pro anima, nec æſtimationem deberi, Graſſus, qui alios plures refert ita tenentes, §. legatum, quæſtione 14. num. 22. & rationes, atque ſequaces eorum adduxit Cardinalis Franciſcus Mantica de coniecturis vltimarum, voluntatum, lib. 9. tit. 11. ex num. 1. vſque ad num. 8. Ergo videtur idem dicendum in caſu propoſito emphyteuſis, vt neque valeat diſpoſitio quoad æſtimationem.

Quintò facit, quia ſi admitteretur talis nominatio, nominaret quis ſeipſum, contra Gloſſam, verbo, poteſt, in l. planè, ff. quod cuiuſque vniuerſit. nomine: & quæ latè ſcribit Peralta in l. vnum ex familia, §. rogo, columna 3. ff. de legatis 2. & ita argumentatur ipſe Valaſcus dicta conſultat. 193. num. 8. & vltra eum idipſum notatuit Petrus Surdus in conſil. 4. num. 39. libro 1. vbi inquit, quòd eligere seipſum non poteſt, qui habet authoritatem eligendi. Ad quod confert tex. in cap. vlt. de inſtitut. quem exornat poſt alios Borgninus Caualcanus deciſione 40. prima parte, & deciſione 28. num. 43. & 44. parte 3. deciſione 185. in nouis, pariter fol. 707.

Vermutamen, his non obſtantibus, cùm caſus contingeret, & per appellationem ab inferiori ad Senatum Regium Hiſpalenſem res fuiſſet allata, contrarium meritò definiuit, atque æquitatem non modò, & piæ cauſæ fauorem, ſed etiam teſtatoris voluntatem adeò certam, & manifeſtam præ oculis habens, in quæſtione propoſita; vtrùm, inquam, qui poteſt nominare in ſecundam, vel tertiam perſonam, aut vitam nominare poſſit animam ſuam, vel piam quamlibet cauſam, aut inſtituendo hæredem animam fuam, aut piam cauſam, videatur eam nominare? iuridicè & æquè ipſe Senatus ſuſtinuit partem affirmatiuam, & vitæ emphyteuſis nominationem ad eum modum fieri debere, ſentiebat vnanimiter, vt ſi anima, aut pia cauſa ſit hæres inſtituta, tunc equidem poſſit ipſa tanquam hæres, per annum emphyteuſim retinere, & vitam nominare, aut vendere, vel breuiùs, prout Iudici viſum fuerit, id efficere, cùm eo ipſo, quòd inſtituta eſt hæres, nominandi facultas ei concedi, atque de iure competere videatur, vt ſtatim dicetur. Quòd ſi hæres inſtituta non ſit anima, vel pia cauſa, ſed pro ſecunda, vel tertia perſona, aut vita, nominata per teſtatorem, ſiue emphyteuſis ſimpliciter pro anima relicta; tunc ſi alius ſit hæres inſtitutus à teſtatore, poterit ipſa anima emphyteuſim pro anno retinere, & vendere vitam, nec tenetur æſtimationem ab hærede recipere, vt emphyteuſis vita apud ipſum hæredem remaneat, prout contra alios rectè tuetur Caldas Pereira de nominationis extinctione, 4. parte, cap. 10. num. 21. quamuis ſi emphyteuſis dominus non contradicat, & iuſta æſtimatio præſtetur pro anima, aut pia cauſa, id etiam poſſit admitti; prout etiam admittendum eſſet, quòd ſi dominus directi dominij offerat quantum poſſit valere vna vita, & à communiter accidentibus ſub incerto euentu longioris, vel breuioris vitæ valeat; ſtatim res ipſa reuertatur ad directum dominum, & ipſe conuentam præſtet æſtimationem, quamuis nec ipſa anima, aut pia cauſa, ſicut nec hæres, quando nominandi facultas ei competit, id facere, poſſit adſtringi, volens tamen ex voluntaria tranſactione, faciet aliquando. Ad modum igitur prædictum, nominationem animæ pro ſecunda, aut tertia perſona, aut vita non vitiari, imò ſeruari debere, rectiſſimè ſtatuit Senatus; & in hoc, in effectu ſequutus eſt ſententiam illam Iudicis Reſiduorum Luſitaniæ, quam Luſitanum Senatum improbaſſe, firmauit Aluarus Valaſcus dicta conſultatione 193. num. 8. & dicti Iudicis deciſionem retulit in initio, ante num. 1. ſequutus etiam fuit Cald. Pereiræ Luſitani ſententiam conformem, 4. parte, de emphyteuſis extinctione, cap. 10. num. 20. & 21. & in cauſa Didaci Yañez, Domini directi dominij domus per duas vitas coneceſſæ, de qua agebatur, ita decreuit, & piæ cauſæ adminiſtratores intra certum tempus vitam nominare, aut vendere, ſiue de certa æſtimatione cum directo domino paciſci, decreuit: Senatus autem noſtri definitio in omnibus ſuis partibus, ſiue vt omnia comprehendantur, ſequentibus videtur comprobari poſſe fundamentis, & rationibus.

Ac primùm quidem, quoniam certi iuris eſt, nominandi facultatem in conceſſione emphyteuſis competentem alicui, & cui poſt mortem ipſe nominatum reliquerit, ſi non nominauerit, ad omnes eius hæredes, tam ex teſtamento, quàm ab inteſtato pertinere: Idque ex doctrina illa Baldi in l. 1. in verſ. Vltimò quæro, ff. de pactis, vbi inquit, quòd facultas nominandi aliquem in emphyteuſi, ſi non nominauit, venit ad hæredes eius, ex textu in l. 4. C. de contrahenda, & committenda ſtipulat. Quem ſequuntur Decius in conſil. 578. num. 10. & in conſil. 543. num. 3. Alexander in conſil. 222. num. 5. lib. 6. Socinus in l. 1. §. per procuratorem, num. 5. ff. de acquirend. poſſeſſione, Iaſon in l. ſtipulatio iſta, §. ſi quis ita, num. 2. ff. de verbor. obligat. Hippolytus ſingulari 280. Arias Pinellus in l. 2. C. de bonis maternis, num. 11. cum ſeq. Tellus Fernandez in l. 10. Tauri, num. 26. in fine, Caldas Pereira de nominat. emphyt. 2. parte, quæſt. 7. num. 19. Morquech. de diuiſione bonorum, lib. 1. cap. 6. num. 19. folio 37. Matienzus in l. 8. tit. 8. lib. 5. gloſſa 3. in fine, Stephan. Gratianus deciſione 135. vbi vide. Hippol: Riminaldus in conſil. 591. lib. 5. Sequitur ergo manifeſtè, quòd cùm teſtator animam ſuam hæredem inſtituit, non modò videatur ipſo nominare eam pro ſecunda, vel tertia vita (quod Valaſcus præpoſterè negauit;) verum etiam eidem nominandi facultatem concedere, cùm facultas ipſa nominandi ad omnes eius hæredes tam ex teſtamento, quàm ab inteſtato pertineat, vt nunc dicebamus: aliàs autem deterioris conditionis eſſet anima, vel pia cauſa hæres inſtituta, quàm quilibet alius, qui inſtitutus fuiſſet; quod eſſet impium, & contra omnem rationem iuris, quo tot, tantiſque priuilegiis pia cauſa afficitur, vt notum eſt: & ſi Valaſcus ita perpendiſſet, fortaſſis Iudicis Reſiduorum ſententiam non damnaſſet, nec animæ inſtitutæ nominandi ad minùs facultatem adimeret, quæ hæredi cuicunque competit.

Secundò facit, quoniam altero caſu, quando qui nominare potuit in ſecundam, vel tertiam vitam, animam ſuam nominauit expreſſim, ſi tunc ipſam hæredem inſtituit, res equidem videtur prorſus difficultate carere; nam cùm ex ſola inſtitutione abſque nominatione, eidem competeret nominandi facultas, & vitam nominare poſſet, vt nunc diximus: nequaquam equidem ex eiuſmodi nominatione facultas eadem adempta, vel denegata videretur, aut non competere dici poſſet, poſito quòd nomination ipſa vitiaretur, cùm in ſeparabilibus vtile per inutile non vitietur, l. ſancimus, C. de donationib. l. 1. §. ſed ſi mihi, ff. de verbor. obligation. vbi omnes Scribentes communiter, & latè Alciatus ex num. 30. cum ſeq. dicens numero 31. id maximè in teſtamentis procedere: Et ibidem num. 27. per text. in l. 2. ff. de his quæ pro non ſcriptis habentur, & in l. hac conſultiſſima, §. ex imperfecto, C. de teſtamentis, & cum Andrea Gail. Ioan. Marco Aquilino, Sarmiento, & aliis, lib. 2. harum quotid. controu. iur. cap. 7. num. 26. & quatuor ſeqq. ita notaui. Quòd ſi anima ipſa, aut pia cauſa nominate pro ſecunda, vel tertia vita à teſtatore, alter ab eo fuiſſet hæres inſtitutus, tunc etiam ſi nominatio non valeret (vt Valaſcus per totam dictam conſultationem 193. contendit) ad hæredem ipſum nominandi facultas reuerreretur, ex eadem Baldi doctrina in d.l. 1. ff. de pactis, ſuprà relata: nec ideò nominandi iure priuaretur, quòd anima nominata fuiſſet à teſtatore (idque vitiosè, vt ipſe putat) cùm non eſſe factam nominationem (quo caſu hæres nominare poteſt) vel inutiliter, aut vitiosè factam fuiſſe, à pari procedant, l. non putauit, §. non quænis, vbi Bartolus notauit, quòd paria ſunt, actum non facere, & inualidum facere, ff. de bonor. poſſ. contra tab. l. 1. §. quod autem, vbi Bald. ff. de officio præſ. verb. l. quoties, vbi Iaſon. ff. qui ſatiſdare cogantur. Et exornat permultis Pet. Surdus in conſilio 3. ex num. 12. vſque ad num. 20. lib. 1. vbi num. 16. tradit regulam generalem, quòd diſpoſitio quælibet mentionem faciens de actu, refertùr ad validum: Tex. etiam, quem citat Proſper Farinacius, criminalium tom. 1. tit. de inquiſitione, quæſt. 7. n. 61. fol. 52. in cap. propoſuiſti, de foro compet. in verbo, legitimè, & notarunt ibi relati: Tunc autem cogeretur, & de iure teneretur hæres vitæ nominationem ad commodum animæ, ſiue piæ cauſæ facere, vt pro ipſa prouentus, & fructus vitæ erogarentur, & voluntas teſtatoris ſeruaretur, l. ex qua perſona, ff. de regulis iuris, cum his quæ ex aliis tradidit Petrus Surdus in conſil. 237. ex num. 22. lib. 2. Alexander Raudenſis de analogis, lib. 1. cap. 37. num. 104. & ſeqq. vel nominandi vitam, iuxta modum quem dicimus, teſtamentariis ius competeret, ac in effectu à teſtatore ſic diſpoſitum etiam in fortioribus terminis, & quando inſtitutus nullus hæres fuiſſet in teſtamento, vel inſtitutus non adiret, ex deciſione l. primæ, tit. 4. lib. 5. nouæ collection. Regiæ, ſiue nomination animæ pro ſecunda vita ita facta, ſi non valeret, provt actum eſt, & per Valaſcum contenditur, ad eum modum reduci debebit, per quem valeat, prout meliùs de iure valere poſſit, maximè piæ cauſæ, ſiue animæ fauore concurrente; idque ex his, quæ lib. 2. harum controu. iuris, cap. 7. ex num. 19. vſque ad num. 25. ex Carolo Ruino, Curtio iunior. Mantica, Camillo Gallinio, Ioanne Marco, Aquilino, Baconio & aliis ſcripta reliquid, atque notaui, actum qui non valet, vt agitur, valere debere omni meliori modo, quo valere poſſit; idque maximè in teſtamentis, & vltimis voluntatibus, & quando apparet de voluntate diſponentis, etiam per coniecturas, quia non eſt præſumendum, quòd quis fecerit actum fruſtratorium, neque volucrit eligere viam, per quam impugnet iudicium ſuum, l. 3. ff. de militarij teſtamento, l. hæc ſtipulatio, §. diuus, ff. vt legatorum, ſeu fideicom. nom. caueat. Et in ambiguis id accipimus, quo res de qua agitur, in tuto ſit, l. quoties, ff. de verbor. obligat. l. quoties, ff. de regul. iuris, & latiùs per Gallinium de verborum ſignificat. lib. 9. cap. 36. ex num. 33. tantò magis cùm in caſu propoſito, & nominatione animæ pro ſecunda, vel tertia perſona, aut vita defenſa, quocumque modo ex dictis ſuprà, defendatur, non quidem perpetuò, nec abſque ſpe reuerſionis, & conſolidationis cum directo dominio vita durauit, ſed temporaliter tantùm, & pro vita vnius, prout dictum fuit ſuprà, & ad ſolutionem primi argument dicetur, itavi ex ibi notares remoueantur omninò motiua omnia contraria Aluari Valaſci: Quæ vel ideò fortiùs non attenduntur in præſenti, quòd ex concordia partium, vitæ nominatione facta, & quòd ſtatim directi dominij dominus rem conſequeretur, & vitæ ipſius tempus arbitrio boni viri æſtimaretur, tandem concordia ipſa taxatum tempus eſt, iuxta terminus l. hæreditatum, ff. ad l. Falcidiam, vt eo ſcilicet tempore à domino directi dominij certa penſio ſingulis annis præſtetur, quæ pro anima aut pia cauſa erogetur: Deciſio namque dictæ l. hæreditatum locum habet in quibuſcumque controuerſiis, & in omni materia, in qua agitur de coniectura vitæ taxandæ, etiam in diſpoſitionibus inter viuos, prout latiùs explicant, atque exornant dictam leg. Alciatus regula 1. præſumptione 44. Rolandus in conſil. 29. num. 25. volumine 4. Rodericus Suarez in l. quoniam in prioribus, ampliatione 3. fol. 11. colum. 2. num. 9. cum ſeq. Couarr. reſolution. lib. 3. cap. 9. num. 8. Pinellus in l. 2. C. de reſcindenda 3. parte, cap. 4. num. 32. Antonius Gomezius tom. 3. variarum, cap. 3. num. 38. Padilla in authent. res quæ, num. 3. C. communia de legatis, Molina de Hiſpanorum primogen. lib. 1. cap. 19. num. 39. & 40. Mieres de maioratu, 3. parte, quæſt. 9. num. 14. Eſcobar computatione 2. Lara in l. ſi quis à liberis, §. ſed ſi filius, ex num. 109. vſq. ad num. 116. Ioan. Baptiſta de ratione ratæ, quæſt. 1. Barboſa in l. maritum, num. 11. in fine: & num. 12. fol. 231. Stephanus Gratianus diſceptationum forenſium, cap. 55. Surdus de alimentis, tit. 4. quæſt. 17. num. 14. & tit. 9. quæſt. 11. num. 26. 27. & 28. fol. 588. & eodem tit. 9. quæſt 19. num. 15. & quæſt. 34. num. 26. & ſeq. fol. 664. & quæſt. 35. n. 14. & quæſt. 41. eiuſdem tit. 9. num. 16. 17. & 18. fol. 682. Hippolyt. Riminaldus in conſilio 170. ex numero 17. libro 2.

Tertiò deinde facit, quoniam argumentum illud à veriſimili mente diſponentium, & ab eo, quod reſponſuri fuiſſent interrogati, deductum, non modò in contrarium vrget, vt Valaſcus expendit; ſed etiam pro hac parte retorqueri iuridicè debet: nam ſi à concedente rem ipſam in emphyteuſim, vel in duas, aut res vitas (vt communiter dicitur) incipias; negari equidem nullo pacto poteſt, quin ſi interrogatus hoc de caſu fuiſſet, ita reſpondiſſet, prout Senatus reſpondit, videlicet vitam pro anima, aut pia cauſa relictam, nequaquam duraturam perpetuò: id enim & à ſolita forma, quâ res hæ conceduntur, & voluntate, & intentione concedentis multùm abhorret. Cæterùm conceſſurum libenter, vt nominetur certa perſona, ſiue pro vita ad modum prædictum nominandi, aut æstimandi tempus vitæ alicuius, fructus, vel emolumenta eius rei pro anima ipſa, vel pia cauſa expendi; nam ex quo ipſe in duas, vel tres vitas conceſſit, caſum hunc excluſiſſe non videtur, ex quo duæ, vel tres tantùm vitæ nominantur, nec conceſſio in longius tempus, aut alias vitas protenditur, ſed dumtaxat nominatur perſona, aut vita, quæ à defuncto nominari potuiſſet. Quod ſi ad teſtatorem ipſum, cui concessio facta fuit, attendamus, planum equidem erit voluiſſe ipſum valere ſuam diſpoſitionem, prout meliùs valere poſſit, vt ſuprà dicebamus, & ita reſponſurum fuiſſe, ſi fuiſſet interrogatus, indeque vt vita vendatur, aut nominetur ad modum prædictum. Et ita in eiſdem, in quibus verſamur terminis, argumentum ex regula dictæ l. tale pactum, §. finali, ff. de pactis, expendit Caldas Pereira de emphyteuſis extinctione. 4. parte, cap. 10. num. 20. in verſ. quæ ſanè traditio, dicens, quòd emphyteuta legans emphyteuſim, non ignorauit, ſe alienam rem poſt mortem ſuam legare, de qua aliter quàm nominando ſibi diſponere non licet; & ideò voluiſſe, vt in omnem euentum, & caſum ſaltem per æſtimationem pauperibus erogandam, eius anima redimatur, & quòd id eſt ſatis veriſimile, eum reſponſurum, ſi interrogatus fuiſſet; & ita quod habendum eſt pro expreſſo, ex d.l. tale pactum, §. finali, cum ſua Gloſſa, quæ inquit, quòd accommodatur omni materiæ.

Rurſus & quarto loco facit, quoniam text. in cap. 1. §. donare, Qualiter feudum alienari olim poterat, & communis illa Interpretum ſententia, de qua ſup. n. 9. verè expendi non poteſt, vt probet ipſam ſententiam Valaſci, vel præfatam noſtri Senatus deciſionem confirmet, cùm hoc caſu, & intelligendo ad modum prædictum, non loquatur, prout in ſolutione tertij argumenti dicetur. Et ad eandem noſtram opinionem tuendam, reſolutiuè adnotatuit Caldas Pereira dicta 4. parte de emphyteuſis extinctione, c. 10. n. 20. & 21. per totum. vbi inquit quòd in propoſito dubio huius capitis, & an emphyteuſis pro anima relinqui poſſit, ſolitus eſt reſpondere, rei difficultatem à modo diſponendi pendere; nam ſi quis emphyteuſim habeat, pro eo quem nominauit conceſſam, vtique illam Eccleſiæ, aut Monaſterio, aut pio loco relinquere non poteſt, vt ibi remaneat; quoniam Eccleſia eſt de his quæ nominari ad emphyteuſim prohibentur, ex tacita concedentis voluntate: etenim efficeretur valdè deterior domini directi condito, cùm non ſubeſſet vlla ſpes luitionis, vel caducitatis, aut reuerſionis rei propter finem lineæ, vt etiam tenent Pariſius, & Iulius Clarus ibi relati: Cæterùm, quòd emphyteuſi ita relicta Eccleſiæ, aut pio loco, dicendum non eſt abſolutè, Eccleſiam incapacem eſſe nominationis vitæ, ſed magis emphyteuſim per annum retinere poſſe, & vendere, reiecta eorum opinione, qui credunt, ſcriptum hæredem teneri Eccleſiæ nominatæ aeſtimationem, retenta emphyteuſi præſtare, & quòd ita praxis obſeruat. Et idem tenuit in tractatu de poteſtate nominationis, ſuper titulo 37. capit. primo, numero decimotertio & decimoquinto, & dicto capit. decimo de emphyteuſis extinctione, numero 20. in verſ. pari etiam ratione, folio 215. in confirmationem dixit, quòd pari ratione, ſi Maioratus, vel Capellania inſtituatur ex omnibus bonis ab eo, qui nullos habet liberos, & in patrimonio defuncti exiſtat emphyteuſis, licèt illa Maioratui applicari, & annecti non poſſit, vt eſt exploratum ſecundùm eum, & tenuit Blazius Flores Diaz in addit. ad deciſionem 5. Gamæ, numero tertio in fine, fol. 6. latiùs, & citans plures alios Authores, ad deciſionem 70. numero primo, folio 40. in fine: Tamen inſtitutor Maioratus hæredem, ſeu ſucceſſorem, cui emphyteuſim reliquit, grauare poteſt, vt ipſam vendat intra certum & præfinitum tempus, & redactam pecuniam ex venditione, in bona libera, & allodialia conuertat, quæ vniantur, & annectantur Maioratui, ſeu Capellaniæ, ſicut reliqua bona, de quibus ipſe diſpoſuit, quibus ea de nouo empta, ex nunc, prout ex tunc; & ex tunc, prout ex nunc, dicto Maioratui vnit, & incorporat, & annectit, & quod iam ita vidit in praxi. Addiderim ego, & idem futurum, ac fieri debere, ſi hæres grauatus non fuerit vitam vendere, ita expreſſim à teſtatore, & redactam pecuniam in alia bona conuertere; nam & tunc cùm nominare, & vendre poſſit, ex dictis ſuprà numero duodecimo, vendere tenebitur, & in Maioratus bona conuertere pretium, ex quo teſtatoris voluntas adeò clara apparet, quòd ex bonis omnibus Maioratus fiat; id quod adeò certum eſt, vt alia comprobatione non indigeat.

Quintò denique & vltimò facit ſententia eorum, qui aſſerunt, quòd ſi emphyteuta ingrediatur Religionem, emphyteuſis tranſit in Monaſterium, & quamuis alij multi contrarium aſſeuerauerint; alij verò diſtinguendum putauerint, an emphyteuſis à priuato conceſſa ſit, an verò ab alia Eccleſia accepta, prout contrarias ſententias adduxerunt Iulius Clarus libro 4. §. emphyteuſis, quæſtione 33. Alexander Trentacinquius variarum reſolut. libro 3. voluminis primi, reſolutione prima, per totam. Communiter tamen approbatur ſententia illa Speculatoris videlicet, quòd emphyteuſis in Eccleſiam tranſeat, ita tamen quòd teneatur infra annum vendere alteri priuato; & ita ceſſabit ratio illa præcipua, quòd efficeretur valdè deterior conditio domini directi, cùm non ſubeſſet ſpes vlla caducitatis, neque propter finem lineæ res ampliùs ad ipſum reuerteretur, prout Speculatorem retulit Iaſon in l. finali, num. 91. C. de iure emphyteut. & ſequutus eſt Iulius Clarus dicta quæſtione 33. quod idem pari ratione dicendum videtur in caſu præſenti, & in ea emphyteuſi à priuato conceſſa, ſiue locatione ad vitam, aut vitas, de qua agitur (quæ vulgò dicitur Arrendamiento de por vida, ò de por vidas) cum dictum fuerit ſuprà, animæ, ſiue cauſæ piæ executorem teneri vitam vendere, aut nominare, vel cum domino directi dominij pro certo tempore paciſci, vt fructibus, & prouentibus vtatur fruatur, atque illos percipiat. Quòd autem in contractu emphyteuſis verſemur, & quòd locatio eiuſmodi ad vitam, vel vitas, contractus emphyteuticus appelletur, conſtabit ad oculum, ſi animaduertamus, quòd emphyteuticus contractus dicitur, cùm prædium alicui perpetuò fruendum traditur, ita vt quandiu penſio præſtetur, nec conductori, nec eius hæredibus auferri poſſit, l. 1. & 2. C. de iure emphyteutico, §. adeò autem. Inſtitut. de locat. & conduct. l. 28. & 29. tit. 8. partita 5. ita emphyteuticus contractus primæuâ naturâ in perpetuum celebrabatur, vt ipſa iura enuntiant, & per Aluarum Valaſcum de iure emphyteutic. quæſt. 1. num. 12. Anton. Pichardum in dicto §. adeò autem, num. 1. & 8. & 15. Poſtmodùm verò primordiali ipſius emphyteuſis natura mutata, permiſſum eſt, vt ad vitam concedentis, vel eius cui conceditur, vel per duas, vel tres generationes fieri poſſit, authent. de non alienandis, §. emphyteuſim, collatione 2. Aluarus Valaſcus dicta quæſt. 1. num. 12. Pichardus vbi ſuprà, num. 18. qui ſubdit iuridicè, quòd emphyteuſis, quæ ad vnam, aut duas, plurèſve generationes fit, dicitur ad tempus fieri, ad differentiam eius, quæ fit perpetuò, dicta authent. de non alienand. §. ſi vero, collatione 2. Aliàs enim ſi ad certum tempus fieret, non eſſet emphyteuſis, ſed locatio facta in modicum, vel in longum tempus, vt latiùs probauit Pichardus idemmet ad rubricam illius tituli, de locat. & conduct. ex num. 27. cum ſequen. & iunge Cardinalem Franciſcum Manticam de tacitis & ambiguis conuent. lib. 22. titulo 5. per totum, ex folio 393. vbi plenè explicat, emphyteuſis quando temporalis, vel perpetua dicatur, & qualis in dubio præſumatur & titulo 8. ex fol. 401. vbi etiam latè explicauit, ex quibus verbis, & argumentis emphyteuſis contractus intelligatur: A locatione etiam, qua præcipuè nota emphyteuſis ſeparatur, inquirit ipſe Pichardus in eodem §. adeò autem, num. 30. vbi Arij Pinelli ſententia reiecta, & Ioannis Garſiæ placito amplexo (quod & Senatum Pincianum amplecti idem teſtatur) inquit, vt non ex vna dumtaxat re. ſed ex pluribus ſimul concurrentibus, natura emphyteuſis dignoſcatur; inquirendum eſt enim, an ad vitas, an parua penſio, an in recognitionem dominij directi; his enim, aut ex ipſis duobus ſaltem concurrentibus, emphyteuſis iudicabitur: Et concludit, id inquirere, vtiliſſimum eſſe propter impenſas, & remiſſiones, quas in altero ex his contractibus quis præſtat, & patitur; in alio non item, vt per Valaſcum de iure emphyteutico. quæſt. 26. & 27. & iunge omninò Franciſcum Manticam in dictis commentariis, de tacitis & ambiguis conuentionibus, dicto libro 22. titulo 2. per totum, ex folio 384. vbi longa ſerie explanauit, quemadmodum emphyteuſis à locatione, & venditione diſtinguatur; & viginti differentias congerit præcipuas. Denique num. 1. vt vel vno verbo generalem tradat doctrinam, inquit ſingulariter, quòd emphyteuſis habet propriam naturam, quæ à venditione, & locatione diſtinguitur, vt probant iùra ſuprà citata: Sed ſi locatio generaliter accipiatur, quòd etiam emphyteuſim complectitur, vt Alex. & Craueta ibi relati, probarunt; ſed ſi accipiatur in ſpecie, ab emphyteuſi diſtinguitur, & plures ſunt differentiæ, ſcilicet viginti illæ relatæ ibi: Ad hunc itaque modum locatio illa (quæ nuncupatur communiter arrendamiento de por vidas) emphyteuſis etiam dici poterit, cùm locatio ad longum tempus vſque adeò aſſimiletur contractui emphyteutico, vt poſt alios multos ſcribit Caldas Pereira de nominatione emphyteutica, prima parte, quæſtione 16. num. 8. & de emphyteuſis extinctione, 4. parte, cap. 2. num. 7. Tiberius Decianus in conſilio 123. numero 13. lib. 3. idq́ue quando negaretur, locationem ad longum tempus, non eſſe idem cum emphyteuſi, niſi in caſibus in quibus à iure æquiparantur, vt ipſe Mantica contendit dicto lib. 22. dicto tit. 2. numero 55. & 56. & apertiùs num. 57. folio 388. nam in hoc contractu de arrendamiento de por vidas, fortior æquiparationis ratio miliat, quàm in locatione ſimplici ad longum tempus, vt de ſe patet manifeſtè & probatur euidentiùs ex l. 38. titulo 8. partita. 5. & communi illa emphyteuſis definitione, de qua per Antonium Pichardum in dicto §. adeò autem, ex numero 20. cum ſeq. & alia, quam tradit Menochius in conſilo 291. num. 6. lib. 3. quæ eidem contractui de por vidas conuenit omninò. Et id ipsum vel ex alio probatur, quòd etſi emphyteuſis ita regulariter contrahatur, vt annuatim modicum aliquod ſoluatur, & ab initio detur certa quantitas, vt puta centum, nec requirat penſionem quæ fructibus reſpondeat, ſicut locatio; interdum tamen iuſta præſtatur, nec vitiat emphyteuſim, ideò quòd rei fructibus correſpondeat, ſicuti ex Aluaro Valaſco reſoluit Anton. Pichardus in dicto §. adeò autem, num. 46. & vltra eum, quòd emphyteuticus non deſinit eſſe contractus ob magnitudinem penſionis, & ſortitur naturam emphyteuſis, per duodecim fundamenta probauit M. Anton. Natta in conſil. 49. per totum, & in conſil. 114. num. 6. Alciatus in conſil. 49. ex num. 1. lib. 5. Ripa in responſo 14. de iure emphyt. volumine 2. Cardinalis Franciſcus Mantica, qui latiùs proſequitur, de tacitis & ambig. conuent. dicto lib. 2. tit. 2. ex num. 9. vſque ad num. 21. & num. 56. & titulo 6. num. 23. & 24. vbi inquit, quòd quando ab initio à recipiente nihil præſtatur, non repugnat, imò naturæ emphyteuſis maximè congruit, vt ea penſio ſoluatur, quæ reſpondeat fructibus, qui veriſimiliter eo tempore quo contrahitur, percipi poſſunt: Ipſe Mantica eod. lib. 22. tit. 8. num. 190. Hieronym. Gabriël in conſil. 84. num. 11. lib. 1. Petrus Surdus deciſione 198. num. 20. qui et ſi citet Authores contrà renentes, n. 1. & 2. deciſionis eiuſdem; ipſi tamen, & alij non negant, emphyteuſim etiam dici eo caſu, ſed dumtaxat ſcribunt, emphyteuſim propriè dici, quando penſio ſoluitur in recognitionem dominij directi tantùm, & non fructibus correſpondens; imò quòd emphyteuſis propriè dicatur, cùm fructibus penſio reſpondet, aſſerunt ſuperiores: Idque maximè in emphyteuſi Eccleſiæ, in qua penſio æqualis eſt, & correſpondens fructibus nec aliter Eccleſia ipſa concedit, quam ſi penſio æqualis ſit, vt ex Capicio, & Vincentio de Franchis notauit idem Surdus dicta deciſione 198. numero. 22. qui hoc ideò fieri ait, vt emphyteuſis cedat in euidentem Eccleſiæ vtilitatem. Et ira quoque ſupponunt Corbulus de priuatione ob non ſolutum canonem, ampliatione 12. ex numero 3. cum ſeq. Fachineus controuerſiar. iuris, lib. 1. capit. 89. Rolandus in conſil. 96. num. 26. lib. 1. Et probatur ex textu (quem ipſi non citant) in authent. perpetua. iuncta Gloſſa, verbo, iuſta, C. de ſacro ſantis Eccleſiis, ibi: Res ſubtiliter æstimanda eſt, vt ex hac penſio iuſta conſtituatur: Et textu, in §. quia verò Leonis, in authen. de non alienandis, quæ eſt nouella 7. vnde ſumpta eſt dicta Authentica. Probatur denique, quoniam emphyteuticus contractus non habet propriam naturam, neque regulam, ſed eam recipit, quæ ſibi datur à contrahentibus accidentaliter, vt rectiſſimè aduertit Natta dicto conſil. 46. num. 18. & citat text. in d.l. 1. & 2. C. de iure emphyteutico, Petrus Surdus deciſione 95. num. 15. Iacobus Menochius in conſilio 444. n. 54. lib. 5. Eleganter Franciſcus Mantica de tacitis & ambiguis conuent. lib. 22. tit. 6. n. 21. & 22. & tit. 8. num. 2. Meritò ergo dicitur, ac dici debet emphyteuticus præſens hic contractus, qui arrendamiento de por vidas nuncupatur communiter, & æquali, ac fructibus correſpondenti penſione conſtituitur ſæpiſſimè, & ita Senatus noſter obſter frequenter: Et conſequenter à Iulio Claro, d.q. 33. §. emphyteuſis ſtatutum, opportunè adaptatur huic caſui; vel ideò etiam, quòd emphyteuſis poſſit inſcio domino donari, & legari, ſiue, in teſtamento quouis titulo relinqui, ſicuti ex Iulio Claro, Corbulo, Redoano, & aliis probauit: Petrus Surdus deciſione 93. ex n. 1. cum ſeqq. & in diſpoſitione generali comprehenditur, vt ibidem Author ipse fundat, & in commentaris de vſufructu. cap. 39. ex num. 10. explanaui: Vnde pro anima multò magis potuit relinqui; ita tamen ne domini deterior fiat conditio, vt ſemper intelligimus, & ſuprà, diximus, atque Speculatoris ſententiam probauimus, quam in eundem, quem citauimus ſenſum, retulit Aluarus Valaſcus dicta conſultatione 193. numero 9. videlicet quòd quando perſona nominata non poteſt retinere rem emphyteuticam, poteſt petere æſtimationem, vel vendere intra annum, & ſic illam habere; ipſe tamen eam improbat ea ratione, quòd doctrina ipſa, & ordinatio Luſitaniæ, libro ſecundo titulo ſeptimo, in principio, quæ: ex ea videtur deſumpta, loquitur in caſu, quo valuit nominatio, ſed propter difficultatem, aut prohibitionem, non poteſt rem retinere. Cæterùm quòd in hoc caſu Præſenti non valuit nominatio; quia anima, ſeu diſtributio pro anima non poteſt nominari tanquam perſona, prout ipſe Valaſcus contendit: nos tamen ex rationibus ſup. commemoratis, negamus iuridicè vt ſuprà vidiſti, & ad ſolutionem argumentiſecundi conſtabit.

Non obſtant tunc argumenta pro contraria parte adducta: non obſtat primum, quia verum eſt, quòd tales emphyteuſes ſolent concedi, & à. communiter accidentibus conceduntur; ita vt finita prima, vel ſecunda, vel tertia vita, ad comcedentem reuertantur, ſed non ideò contingere, quòd non reuertantur, quòd dicta nominatio teneat; nam etſi anima ſit immortalis, & perpetuò duret, emphyteuſis tamen non eſt duratura perpetuò, ſed temporaliter, ac pro vita vnius hominis mortalis dumtaxat, prout ſupra, num. 11. per totum, ſuit explicatum. Et voluntas, atque intention contrahentis, vel concedentis, quamuis in emphyteuſis conceſſione, ſicut in cæteris contractibus inſpici debeat (vt Valaſcus contendit) non ideò excluditur quin ad modum prædictum nominatio animæ, ſiue piæ cauſæ ſuſtineatur, vtpote cùm conceſſio pro duabus, aut tribus vitris, vel perſonis facta, duas vel tres vitas non egrediatur, & ideò conueniens potiùs, quàm diſſrentiens conceſſioni videtur: eò magis, quòd concedens ipſe ſibi imputare debet, quare legem apertiùs non dixerit, atque eo caſu animam, ſiue piam cauſam excluſerit omninò; & ita omiſſum pro omiſſo haberi debet, maximè in contractibus ſtricti iuris, per text. vulgatum in l. veteribus, ff. de pactis: quod in eadem, qua verſamur, quæſtione, & in illo articulo, quando clauſula conſueta apponi in contractibus, haberi debeat pro appoſita, obſeruauit Valaſcus idemmet conſultatione 146. num. & comprobatur ex his, quæ ad textum eundem, in d.l. veteribus, annotarunt poſt alios Authores Rodericus Suarez in l. quoniam in prioribus, quæſt 9. col. 3. fol. 102. Tiraquellus in l. ſi vnquam, in principio. num. 54. Franciſcus Burſatus in conſilio 197. num. 22. & duobus ſeqq. lib. 2. Petrus Surdus in conſilio 27. num. 12. lib. 1. Achilles Pedrocha in conſ. 1. num. 83. vſque ad num. 89. lib. 1. Tiberins Decianus in conſ. 21. à principio, vſque ad num. 11. lib. 2. vbi eleganter vtrùm in contractibus mens attendatur, vel verba; de quovide etiam Franciſcum Manticam de tacitis & ambiguis conuent. lib. 2. tit. 4. & 5. ex folio 61. vbi latiſſimé, atque ex ibi reſolutis crebriori Interpretum placito. Valaſci fundamentum non vrgere, apparet dilucidè: Minùs etiam vrgere illud, quòd clauſula ſolita apponi in emphyteuſis conceſſione, licét omittatur, nunquam omiſſa cenſetur, Vel pro omiſſa non habetur, vel ex eo dumtaxat deducitur apertiùs, quòd Valaſcus ipſemet alio in loco, hoc eſt, dicta conſultatione 136. num 15. cùm in eius articuli explanatione, ex propoſito inſiſteret, regulam in contrarium conſtituit, & inquit, quòd vulgare illud, quòd clauſula. conſueta apponi, cenſetur, ſeu habetur pro appoſita, non ſic ruditer, generaliter, & ſimpliciter accipiendum eſt, vt plerumque Doctores faciunt in omnibus caſibus; & materiis, imò contrà regula conſtituenda eſt, vt etiam conſueta opponi, non veniaut, niſi in caſibus iure expreſſis; id enim magis ſuadetur ex multis iuribus, quæ anteà retulerat ex num. 3. cum ſeq. vſq. vſque ad num. 6. idem Valaſcus, & eisdem reſpondet ex num. 16. vſque ad numero 20. vt ibi latiùs videbitur, & per totam quæſtionem; ac denique ſubdit (& multum ad propoſitum) num. 13. quòd actum non cenſetur, quod non legitur in ſcriptura, l. intereſt, ibi: Quantum lectio probat, C. de ſolut. Afflictis deciſione 403. num. 1. poſt Baldum in l. cum pater, §. deciſſimis, ff. de legatis 2. Petrus Surdus in conſ. 198. num. 1. lib. 2.

Secundum argumentum non obſtat, quia potiùs ipſum in contrarium retorqueri poteſt, ab ipſa diſponentis vetiſimili mente ita deduci, prout deducendum aſſerimus, & probatum fuit ſuprà, num. 16. anima autem tunc videretur perſona prohibita, & reuerſionis, ſeu conſolidationis ſpes deficeret, quando ipſa cum effectu ſucceſſura eſſet inuita, vel perpetuò vitam emphyteuſis habitura; quod aliter ſtatuendum, & pro vita dumtaxat vnius, vel alterius (prout cautum fuit in conceſſione) faciendum, ſæpè adnotauimus.

Non obſtat tertium, quia vita hominis in caſu præſenti, non ad eum modum, ſed regulariter accipitur, atque regulatur, & pro eo equidem tempore, quo nomiatus vixerit dumtaxat: Textus autem in dicta. l finali, C. de ſacroſanctis Eccleſiis, ne quaquam id probat, ad quod vulgò citatur communiter, videlicet iuris præſumptione, cuiuſlibet hominis vitam cenſeri vſque ad centum annos, ſiue quem præſumi viuere vſque ad metam centum annorum, quia tantum inquit, poſſe hominem vſque ad centum annos viuere ſiue quòd longiſſimæ vitæ terminus hominis, eſt meta centum annorum, & quòd non eſt præſumptio, quòd quis viuat vltra illum terminum, non autem vt quis præſumatur viuere vſque ad illum terminum, prout ex Corneo, Decio, Iaſone, Pariſio, & Ruino obſeruauit Antonius Gabriel commun. concluſion. lib. 1. titulo de præſumpt. concluſ. 16. numero tertio. Didac. Couar. variarum lib. 2. cap. 7. ſup num. 6. vbi quòd à communiter accidentibus id non præſumitur, quamuis poſſibile ſit, quemquam centum annos viuere, Arius Pinellus tertia parte l. 2. C. de reſcindenda, cap. vltimo, num. 33. Iacobus Menochius in commentariis de præſumptionib. lib. 6. præſumpt. 49. vbi latè explanauit articulum, & quinque retulit Doctorum opiniones: Ipſe Menochius de arbitrariis, centuria 6. caſu 508. Cardinalis Dominicus Tuſcus practic. con cluſion. iur. tom. 8. littera V. concluſion. 226. fol. 607. Fuluius Pacianus de probat. lib. 2. cap. 7. ex num. 22. vſque ad num. 33.

Non obſtat quartum argumentum; quia reſpondetur, non adeò certum eſſe, feudum nec pro anima legari poſſe, nec æſtimationem deberi, ſi fuerit legatum; nam contrarium, imò quòd æſtimatio debeatur defendunt Authores nonnulli, quos retulit Michaël. Graſſus §. legatum, dicta quæſt. 14. num. 22. in principio, & conſtanter, ac fortiſſima ratione tuetur, & contrariæ partis fundamentis ſatisfacit Cardinalis Franciſcus Mantica lib. 9. tit. 11. ex num. 8. Deinde in ſpecie, de qua agitur, & ad modum præfatum, diuerſam militare rationem, nec tex. in dicto cap. 1. §. donare, in emphyteuſi procedere, nec ad ipſam eius deciſionem trahendam, vtpote cùm emphyteuſis iure communi, & non feudali, & ſic exorbitanti regulanda ſit, iuxta ea, quæ poſt alios ſcripta reliquit Petrus Surdus deciſione 95. num. 17. & 26. & idcircò poſſe emphyteuſim pro anima legari, non obſtante conſtitutione dicti § donare, quæ adeò exorbitans Hoſtienſi, & quibuſdam aliis viſa eſt, vt minimè aſſerere dubitauerit, corruptara litteram illam eſſe. & temporis iniuriâ mendosè irrepſiſſe illa verba, Aut iudicare pro anima, aſſeuerauit, & ita tenuit reſolutiuè Caldas Pereira de emphyteuſis extinctione, dicto cap. 10. num. 20. in fine, in verſiculo. Ex quibus procul dubio.

Non obſtat quintum & vltimum; quia reſpondetur, in caſu prædicto teſtatorem non videri ſeipſum nominare, nec eligere, ſicut nec duas vitas habere, cùm nominandi vita, ab eius vita diuerſa omninò ſit, & vita ipſa nominata, aut vendita; nec emphyteuſim duraturam perpetuò, ſed pro ea dumtaxat; & ſic duplicis vitæ in vno, eodémque homine, & eiuſdem vitæ nominationis obiectum remouetur omninò.

CAPVT XIV.

Ex regulis quibuſdam, atque Interpretum omnium generalibus adeò, & aſſiduis pronuntiatis, vt per manus ipſa tradantur quotidie; & nulla hoc tractatu ſint frequentiora, plena tamen periculi, niſi temperentur, atque ad certos terminos, ſiue doctrinas reducantur, videlicet, Teſtator hoc non dixit, ergo neque nos dicere debemus: Teſtator quod non loquitur, velle non præſumitur, cùm facile illi fuit exprimere, & diſponere, & non expreſſit: Item, Subſtitutio de te non loquitur, ſiue non loquitur iſto caſu: Ac denique diſpoſitio vbi generaliter loquitur, nec diſtinguit, nec nos etiam diſtinguere debemus, quemadmodum pro vltima quacumque voluntate coniecturanda, atque iuridicè interpretanda vti, & adduci debeamus, ne nos decipiant; an etiam, & qualiter procedant: vbi eorum omnium diligens, & diſtincta traditur reſolutio, & vulgatiſſimum illud Scribentium axioma, ex l. vnica, §. ſin autem ad deficientis, C. de caduc. tollend. de quo ſuprà, exornatur, atque declaratur dilucidè. Denique in eo articulo, vtrùm fideiuſſor appellare poſſit à ſententia lata contra principalem; & quando fideiuſſor contractus, vel iudicij teneatur, & contra eum non citatum, fiat executio ſententiæ latæ contra principalem abſque nouo proceſſu, & libello (qui occaſione dictarum generalium regularum ſuſcipitur) ad deciſionem Senatus Regij Hiſpalenſis infertur in caſu occurrenti, vt hîc videbitur.

SVMMARIVM.

- 1 Teſtatoris voluntatem intelligere, atque in caſu dubio congruè, & iuridicè coniecturare, & interpretari vt valeant, Doctores noſtros mille in locis, & maximè conſulendo, ſeu decidendo, aſſumpto, ſiue pronuntiato triplici vti, atque excitari frequentiſſimè, tam affirmatiuè, quàm negatiue, vt per totum caput oſtenditur.
- 2 Teſtator hoc non dixit, hoc non expreſſit, hoc non diſpoſuit; ergo neque nos dicere debemus, in coniecturanda vltima voluntate, ſiue diſpoſitione quacumque, frequenter Scribentes dicere ſolitos, vt hîc adnotatur, & vide infrà num. 7. vſque ad 12. vbi declaratur.
- 3 Teſtator quod non loquitur, vel quod non dixit, velle non præſumitur, cùm facile illi fuit exprimere, aut diſponere, & non diſpoſuit; aſſiduè etiam Interpretes omnes adnotaſſe in eodem articulo. Et vide infr. n. 12. cum ſeq. vbi regula vulgata l. vnicæ, §. ſin autem ad deficientis, C. de caducis tollendis, quomodo, & quando procedat, ſingulariter, & vtiliter explanatur.
- 4 Teſtamentariæ, vel alterius cuiuslibet diſpoſitionis ſcriptura, quod non dicit, nec cantat, neque nos dicere debemus; pronuntiatum etiam commune Interpretum fuiſſe in hac materia.
- 5 Dispoſitio vbi generaliter loquitur, nec diſtinguit; generaliter intelligenda eſt, nec diſtinguenda.
- 6 Subſtitutio, ſiue diſpoſitio de te non loquitur, ſiue hoc in caſu non loquitur, nec disponit, & qui ex ea nititur, & contendit includere aliquem caſum, debet id concludenter oſtendere; habet enim intentionem ſuam fundatam, qui obiicit, diſpoſitionem non loqui eo caſu. Vulgatiſſimum etiam, & mille in locis repetitum Doctorium axioma fuiſſe, vt hîc videbitur, & declaratur infr. num. 22. cum ſeq.
- 7 Teſtator hoc non dixit, hoc non expreſſit, hoc non diſpoſuit; ergo neque nos dicere debemus. Aſſumptum præfatum, regulariter ex ſententia Authoris allegabile, & verum eſſe, atque ex recta iuris ratione deduci. Sed & multis iuribus, & rationibus comprobari, vt hîc adnotatur.
- 8 Recipere tamen omnes limitationes, atque declarationes, quas recipit pronuntiatum illud, non ſufficit dicere, teſtatorem ita voluiſſe, ſiue non ſufficit voluntas, quæ in diſpoſitionem non tranſiuit; de quo ſupr. c. 11. per totum. Idcirco quoniam prædicta argumentatio non eſt tuta, & plerumque etiam videmus, id quod vno in loco fuit expreſſum, in alio intelligi repetitum, ita pariter intelligendum, atque temperandum, prout dict. c. 11. explicauimus.
- 9 Explicandum etiam eiſdem regulis, & doctrinis, quibus alterum, quod à veriſimilimente teſtatoris, & ab eo quod ſi interrogatus fuiſſet, reſpondiſſet, deducitur, & latè explicatur ſuprà, cap. 12. per totum.
- 10 Ab eis etiam, quæ in articulo altero, an ſcilicet caſus omiſſus habeatur aliquando pro expreſſo, latiùs adnotantur.
- 11 Ac denique tunc procedere, quando nuda proponeretur voluntas in diſpoſitione eius de quo agitur, ita ut nullo modo dixerit, & omni modo omiſerit. Secus tamen ſi ex verbis in diſpoſitione prolatis, & contentis, vel aliquo verbò generaliter adiecto, vel ex aliis, quæ expreſſa fuere, aut ex veriſimilibus, & probabilibus coniecturis dici poſſet contrarium; prout hîc obſeruatur.
- 12 Teſtator quod non loquitur, vel quod non dixit, velle non præſumitur, quia ſi vellet, facilè exprimere potuiſſet; argumentum illud ex l. vnica, §. ſin autem ad deficientis, C. de caducis tollendis, deductum ſuprà, num. 3. regulariter ex ſententia Authoris allegabile, & verum eſſe, atque iure ipſo probari.
- 13 Recipere tamen limitationes, atque declarationes omnes adductas ſupr. n. 8. & tribus ſequentibus, vt latiùs hîc adnotatur.
- 14 Et non procedere, quando teſtator vſus eſt verbis generalibus. Et multo fortiùs, quando vſus eſt verbis vniuerſalibus.
- 15 Vel quando diſpoſitionis ratio generalis eſt, & conuenit illi caſui, qui ſingulariter non eſt expreſſus.
- 16 Vel quando diſpoſitio facta eſt ampliatiuè in fauorem eius, pro quo disponitur.
- 17 Aut eadem ratio militat tam in caſu omiſſo, quàm in expreſſo.
- 18 Siue ratio diuerſitatis reddi non poſſit, quamuis non conſtaret, adeſſe eandem rationem.
- 19 Vel quando adeſt coniecturata mens teſtatoris, quòd ita diſponere voluerit.
- 20 Vel caſus omiſſus, expreſſos ſimilis eſt.
- 21 Siue à ſola voluntate diſponentis non pendebat. Prout Iacobus Menochius in conſ. 107. n. 29. lib. 3. declarauit egregiè.
- 22 Subſtitutio, ſiue dispoſitio de te non loquitur, ſiue non loquitur iſto caſu, obiectum illud in tractatu ſubſtitutionum, & fideicommiſſorum, adeò vſitatum, & tritum, regulariter verum eſſe ex ſententia Authoris, & obtinere, vt numeris ſeqq. demonſtratur.
- 23 Scriptura teſtamenti ſeruanda eſt.
- 24 Scripturæ beneficio vti non debet is, qui in ea nominatus non eſt.
- 25 Subſtitutio, ſiue diſpoſitio de te non loquitur, vel non loquitur iſto caſu, argumentum illud adductum ſuprá, num. 7. aliquando locum non habiturum. Ac primùm inſpiciendum fore, an ſimus in diſpoſitione directa, ſiue inſtitutione, aut ſubſtitutione directa. Tunc namque regula iſta generalis regi, & gubernari debebit propoſiti articuli reſolutione, atque explanatione, an ſcilicet inſtitutio hæredis, & ſubſtitutio directa extendatur ex veriſimili mente teſtatoris de caſu ad caſum, & de perſona ad perſonam. Et idem obſeruandum in hoc, quod in illo ſtatuitur articulo.
- 26 An verò ſimus in materia fideicommiſſaria; & tunc quidem reuocanda erunt in memoriam ea, quæ dicta fuere ſupr. c. 8. in eo dubio, vtrùm fideicommiſſum ex ſolis coniecturis poſſit induci, ac præſumi.
- 27 Vtrùm etiam ſit præſumpta mens teſtatoris, & veriſimilitudo voluntatis eiuſdem; tunc namque argumentum metipſum, De te ſubſtitutio non loquitur, non obtinebit. Imò ex præſumpta mente & voluntate defuncti ceſſabit, & de caſu ad caſum, & de perſona ad perſonam ſubſtitutio extendi debebit.
- 28 Ceſſabit etiam, prout etiam obtinebit inspectis, & perpenſis his, quæ cap. ſequenti adnotabuntur, quæ in hoc eodem articulo præ oculis haberi debebunt.
- 29 Sententia lata contra principalem, exequi poteſt contra fideiuſſorem, etiam non citatum abſque nono proceſſu, & libello, quando ſumus in fideiuſsore iudicij; ſecus verò in fideiuſsore contractus, & num. ſeq.
- 30 Idque procedit, etiamſi lata ſit ſententia contra principalem abſentem, & non citatum.
- 31 Exceptiones fideiuſſoris iudicatum ſolui, ſummariè dum fit executio, cognoſcuntur.
- 32 Fideiuſſor iudicij ſoluens virtute ſententiæ, habet executionem contra eum, pro quo ſoluit, ſecus tamen in fideiuſſore contractus, qui ſoluens non habet executionem paratam.
- 33 Fideiuſſor vtrùm appellare poſſit à ſententia lata contra principalem? & num. ſeq.
- 34 Fideiuſſor cauſæ principalis non tenetur de eo, quod eſt iudicatum in cauſa appellationis. Et inſtantia cum mutatur, non committitur ſtipulatio iudicatum ſolui. Prout hîc adnotatur, atque remiſſiuè exornatur. Exornatur text. in l. cùm apud, ff. iudicatum ſolui.
- 35 Fideiuſſor quòd appellare poſſit à ſententia lata contra principalem, procedit etiam in fideiuſſore iudicatum ſolui.
- 36 Appellatio eſt omni caſu permiſſa, ſi non reperitur expreſsè prohibita; quod latè confirmatur remiſſiuè.
- 37 Etiam quando dubium aliquod ſubeſſet.
- 38 Fideiuſſor poteſt vti omnibus exceptionibus, quæ competunt principali.
- 39 Et multas opponere exceptiones, à quibus principalis eſt excluſus.
- 40 Idque etiam inuito & reluctante reo principali.
- 41 Poteſt etiam aſſumere defenſionem cauſæ, atque illi aſſiſtere tanquam neceſſarius defenſor.
- 42 Fideiuſſor datus in vna inſtantia, licèt liberetur, ſi principalis latâ ſententiâ appellet; tamen non liberatur, quando ipſemet appellauit, ſed tenetur iudicatum ſeruare.
- 43 Contra fideiuſſorem de iudicatum ſoluendo fit executio abſque libello, & nouo proceſſu, dummodò non ſit appellatum per principalem, vel ipſum fideiuſſorem. Cùm enim de vno contingit diſputari, cætera præſupponuntur habilia.

PRo dilucida, & ſingulari, breui tamen, atque exacta huius capitis explanatione, primò & principaliter obſeruandum, atque conſtituendum erit, Doctores noſtros mille quidem in locis, & maximè conſulendo, & decidendo, triplici & alio Aſſumpto, ſiue traditione ſimplici vti frequentiſſimè, vt teſtatoris voluntatem in caſu dubio elici, aut coniecturari, aut è contra non coniecturandam, provt caſus contingunt, ſcribant. Quæ etiam pleroſque decipere poſſunt, & ſolent, ſi tia generaliter accipiantur, nec aliis eorumdem Doctorum placitis, atque iuris regulis moderentur, & terminentur; id quod ego breuiter, & diſtinctè magis efficiam, quàm recentiores hactenus Scribentus fecerint. Primum igitur Aſſumptum, ſiue generale pronuntiatum ſic ſe habet: Teſtator hoc non dixit, hoc non expreſſit, hoc non diſpoſuit; ergo neque non dicere debemus: idque per textum in l. ſi ſeruum, §. non Prætor, ff. de acquirenda hæreditate, l. commodiſſimè, ff. de liberis præteritis. Et ita argumentantur Socinus in conſil. 77. column. 3. lib. 3. Ioannes de Anania conſil. 66. column. 4. Alexander in conſil. 93. column. 2. lib. 3. & in conſil. 55. column. 5. num. 13. libro 4. Decius in conſil. 80. col. penul. & in conſ. 211. col. 2. & in conſ. 599. col. prima, num. 4. Craueta in conſil. 161. column. 3. Pariſius in conſ. 31. num. 28. libro 2. & in conſil. 87. ex num. 7. cum ſeq. eod. libro 2. Iacob. Menochius in conſ. 233. ex num. 8. lib. 3. Simon de Prætis de interpretatione vltimar. voluntat. lib. 2. interpr. 3. dub. 1. ſolut. 3. ex num. 126. cum ſeq. folio 245. quem etiam retuli, & ita quoque notaui lib. 2. quotidianar. har. controu. iuris cap. 4. num. 30. Burgos de Paz iunior ciuilium quæſt. 2. ex num. 2. vſque ad numerum 11.

Secundum verò, & etiam frequentiſſimum Doctorum aſſumptum, ſiue pronuntiatum, eiuſmodi eſt: Teſtator quod non loquitur, vel quod non dixit, velle non præſumitur; cùm facile illi fuit exprimere, aut diſponere, & non expreſſit, neque diſpoſuit; quia eo ipſo conſultò omiſiſſe videtur, l. vnica, §. ſin autem ad deficientis, C. de caduc. tollend. cap. ad audientiam, de decimis, cap. inter corporalia, de traſtatione Epiſcopi, in illis verbis: Vnde ſi circatranslationem idem fieri voluiſſet, quod deceſſione dixerat, & de translatione poterat exprimere. Et per tex. in dicto §. ſin autem ad deficientis, & poſt Bald. ibi, ita quoque adnotarunt, & regulam ipſam infinitis caſibus applicarunt Authores ſequentes.

- Alexander, qui hoc reputat valde notabile in l. 3. in fine, C. de liber. præterit.
- Decius in conſ. 63. num. 8. & in conſ. 89. num. 2. & in conſ. 287. num. 7.
- Rub. in conſ. 2. num. 4.
- Socin. iunior conſ. 3. n. 18. lib. 3.
- Ruin. in conſ. 134. in principio, lib. 1.
- Socin. ſenior in conſ. 69. n. 1. lib. 3.
- Curtius iunior in conſil. 33. in fine, & in conſil. 49. numer. 7.
- Gozad. in conſ. 29. num. 16.
- Roland. in conſ. 6. n. 1. volum. 4.
- Ioannes Cephalus in conſ. 46. n. 18. & in conſ. 114. n. 8. lib. 1. & in conſ. 432. n. 39. lib. 3. & in conſ. 525. n. 68. & ſeq. lib. 4.
- Petr. Paul. Pariſ. in conſ. 3. num. 18. & in conſ. 39. num. 3. lib. 8.
- Berous in conſ. 84. n. 52. lib. 2.
- Andr. Tiraquell. in l. ſi vnquam, verbo, libertis, num. 3.
- Burg. Sal. de Paz in l. 3. Tauri, prima parte, num. 19. in verſ. 5. & num. 231. & ſeq.
- Tiberius Decianus in conſil. 17. num. 47. lib. 1. & latiùs in conſ. 2. num. 12. cum ſeq. lib. 3.
- Hieron. Gabriel. in conſ. 96. ſub n. 8. lib. 1.
- Franciſc. Becc. in conſ. 65. num. 29.
- Hippolytus Riminaldus in conſ. 75. num. 25. lib. 1. & in conſ. 242. num. 35. lib. 3. latiùs in conſ. 25. n. 84. & ſeq. eod. lib. 3.
- Cardinalis Franciſcus Mantica de coniect. vltimar. volunt. lib. 3. titul. 19. num. 5. in principio, & num. 6. in fin.
- Ludouicus Molina de Hiſpanor. primogen. lib. 1. cap. 4. num. 6.
- Aluaradus de coniecturata mente defuncti, lib. 3. cap. 2. num. 1.
- Franciſc. Burſ. in conſ. 206. n. 8. lib. 2. & in conſ. 354. num. 20. lib. 4.
- Iacobus Menochius in conſ. 30. num. 8. & in conſilio 85. num. 110. & 111. lib. 1. & in conſ. 140. num. 4. & in conſ. 151. num. 44. lib. 2. & in conſ. 220. num. 43. & 64. lib. 3. & præſumpt. 23. num. 2. lib. 4. quibus in locis annotatum, atque ſcriptum reliquit, quòd Interpretes noſtri dicere ſolent, præſumptionem eſſe, quòd nec lex, nec teſtator aliquid voluerit, cùm facilè exprimere illud potuit, & non expreſſit.
- Burgos de Paz iunior ciuilium, quæſt. 2. ex num. 2. vſque ad num. 11.
- Bonifacius Rogerius in conſilio 41. numero 67. & 69. lib. 1.
- Simon de Prætis de interpretatione vltimarum voluntat. lib. 3. interpretat. 3. dubit. 1. ſolut. 11. num. 24. fol. 150.
- Ioann. Gutierr. in conſ. 13. num. 17.
- Marc. Anton. Peregrin. de fideicommiſſis, artic. 11. num. 15. qui eius doctrinæ rationem reddit, & in conſil. 54. num. 17. lib. 2.
- Alexand. Raudenſ. de analogis, lib. 1. cap. 15. n. 301. & 318.
- Carolus de Tapia al l. finalem, ff. de conſtit. Principum, 2. parte, cap. 3. num. 51. & ſeq.
- Achilles Pedrocha in conſil. 5. num. 48. & 50. & in conſ. 12. num. 6. & in conſ. 30. num. 12. & in conſ. 36. num. 195.
- Ioannes Vincentius Hondedeus in conſil. 48. ex num. 14. & in conſ. 49. num. 69. & in conſ. 82. numero 28. lib. 2.
- Ioan. Bott. in conſ. 7. num. 39.
- Borgnin. Caualcan. deciſ. 5. num. 44. part. 3.
- Cæt. Barz. deciſ. Bonon. 4. n. 44.
- Petrus Surdus in conſ. 112. num. 27. ibi: Quia facile erat teſtatorem exprimere, & declarare, & in conſil. 127. num. 61. lib. 1. & in conſil. 313. num. 90. libro 3.
- Andreas Fachineus in conſ. 47. num. 4. & in conſ. 63. num. 6. & in conſ. 63. num. 5. lib. 1.
- Fulu. Pacian. in conſ. 9. n. 36.
- Hadrian. Gilmañus rerum iudicatarum Germaniæ, lib. 1. deciſ. 6. n. 147.
- Sfortia Oddi in conſ. 95. n. 83.
- Ludouicus Caſanate in conſ. 4. n. 179. & in conſ. 47. ex num. 45. vſque ad num. 52. qui inquit d. num. 179. & dicto num. 45. poſt Manticam lib. 6. titul. 13. num. 8. argumentationem hanc ex dicto§. ſin autem ad deficientis, deductam, eſſe leuem, lubricam, & brocardicam, & in vtramque partem facilè ex cauſarum varietate declinabilem, & ſic non abſurdè poſſe ad ad alterutram ſententiam accommodari, & reflecti.

Ij autem nunc relati, & cæteri Authores, inde & generaliter, & quaſi neceſſariò ex ea regula, ſiue traditone generali, & aliam deducunt vnanimiter, videlicet teſtamentariæ, vel alterius cuiuſlibet diſpoſitionis ſcriptura, quod non dicit, nec cantat, neque nos dicere debemus; quod Interpretum omnium commune, & vulgatum pronuntiatum fuiſſe, nullus ignorat; idque ex eiſdem iuribus anteà relatis, & l. prima, C. de falſa cauſa adiecta legato, l. proſpexit, ff. qui & à quibus. per quæ iura ita adnotarunt poſt alios Burgos de Paz in conſ. 34. num. 12. Petrus Surdus in conſ. 183. num. 15. lib. 2. Franciſcus Beccius in conſ. 35. num. 4. Hadrianus Gilmannus lib. 2. rerum iudicatar. deciſ. 6. num. 112. Marc. Anton. Peregrin. de fideicommiſſis, artic. 11. num. 15. vbi quòd verbis edicti, ſiue legis inhærere, & quod in ſcriptura legitur, ad vnguem ſeruare, iura ſuadent, l. prima, §. ſi is qui nauem, ff. de exercitoria actione, l. fideiuſſores Magiſtratuum, §. 1. ff. de fideiuſſoribus, l. intereſt, C. de ſolutionib. l. ex verbis, C. de donat. inter vir. & vxor. ita pariter & iidem, ac cæteri omnes enuntiant, quòd diſpoſitio, ſiue legis, ſiue hominis, vbi generaliter loquitur, nec diſtinguit, generaliter eſt accipienda, nec diſtinguendum, l. 1. §. quod autem, ff. de alcatoribus, l. 1. §. & generaliter, ff. de legat. præſtandis, l. in fraudem, ff. de militati teſtamento: & exornant, atque latiùs explicane Decius in cap. ſedes, num. 11. & 12. de reſcriptis, & in conſ. 20. num. 3. Mier. de maiorat. 1. part. quæſt. 1. num. 30. & 31. vbi refert Tiraquell. & alios plures, Cephal. conſ. 393. à num. 101. vſque ad n. 105. & în conſ. 397. n. 18. lib. 3. Socin. regul. 12. vbi limitat infinitis modis, Roland. in conſ. 61. ex n. 10. cum ſeq. lib. 3. Lapus allegatione 103. n. 8. Pet. Surd. in conſ. 34. n. 3. & in conſ. 132. n. 15. lib. 1. & in conſ. 271. num. 28. lib. 2. Camill. Gallin. de verborum ſignificatione, lib. 10. cap. 2. per totum, & c. 3. & 4. quem etiam retuli, & ita quoque notaui in commentariis de vſufruct. c. 3. n. 81. Cardin. Tuſcus nouiſſimè tom. 2. litera D. concluſ. 508. diſtinctio an adhibenda ſit, quando lex non diſtinguit, fol. 728. & eod. tom. 2. & litera D. concluſ. 488. diſpoſitio generalis generaliter intelligenda; qui tamen, quòd diſtinguatur, ſiue reſtringatur ex cauſa, vel ratione, vel præſumpta diſponentis mente, vel ex aliis cauſis, latiùs obſeruarunt, vt ibidem videri poterunt.

Ita denique, & ab eo, quod in ſcriptura non legitur, frequentiſſimè Interpretes noſtri, ac maximè Conſulentes in materia coniecturali, & præſumpta vltimarum voluntarum axioma aliud, ſiue pronuntiatum aliud vulgatum expendunt, ac mille in locis, contra eum, qui ex fideicommiſſo, ex ſubſtitutione, vel ex diſpoſitione quouis modo ius prætendit, illud obiiciunt, videlicèt: Subſtiturio, ſiue diſpoſitio de te non loquitur, ſiue hoc in caſu non loquitur, nec diſponit, & qui ex ea nititur, & contendit includere aliquem caſum, debeat concludenter oſtendere; habet enim intentionem ſuam fundatam, qui obiicit diſpoſitionem eo caſu non loqui, ſiue ſubſtitutionis caſum non eueniſſe, l. ei qui dicit, ff. de probat. l. actor, C. eod. ita ſanè adnotarunt Ioann. Andr. in addit. ad Speculartorem, in titul. de teſtam. §. 1. verſ. occurrit ad finem, Oldrad. in conſ. 21. Thema taie eſt, Bald. in l. ad probationem, num. 1. C. de prob. Socin. Hug. Celſ. Iul. Clar. Crauet. Franciſc. Piſc. cúm quibus Ludouic. Molin. de Hiſpanor. primogen. libro 1. cap. 4. num. 5. Sylueſt. Neuizan. Socin. Rub. & alij, cum quibus Burg. e paz in conſil. 29. numero 46. & in conſ. 34. num. 14. & 21. Pariſ. in conſ. 31. num. 6. & in conſilio 38. numero 21. libro 2. Rolandus in conſilio 56. numero 3. & in conſilio 70. numero 12. libro 3. Cardinalis Franciſcus Mantica de coniecturis vltimar. voluntat. libro 8. titulo 1. numero 24. Marcus Antonius Peregrinus de fideicommiſſis, articu. 10 1. num. 26. & articulo 11. numero 37. Hippolytus Riminaldus in conſilio 75. numero 27. & in conſil. 80. numero 12. & ſeq. & in conſilio 110. ex numero 15. libro 1. & in conſil. 117. numero 64. & ſeq. libro 2. & in conſilio 740. numero 34. &35. & in conſil. 791. numero 11. libro 7. Petrus Surdus in conſilio 44. numero 1. libro 1. & in conſilio 326. numero 1. libro 3. latiſſimè Lanarius in conſilio 60. ex numero 1. vſque ad numero 25. libro 1. Tiberius Decianus in conſil. 10. numero 48. & in conſilio 55. numero 9. libro 3. Graſſus §. fideicommiſſum, quæſtione 4. numero 7. in fine, & numero 9. Simon de Prætis de interpret. vltimar. voluntat. libro 2. interpretat. 3. dubitatione 1. ſolut. 3. num. 131. folio 245. Fabius de Anna in conſilio 28. numero 8. & in conſilio 36. numero 1. & in conſilio 56. numero 1. libro 1. Ioannes Vincentius Hondedeus in conſilio 78. numero 9. & 10. libro 1. Ludouicus Caſanate, qui multos commemorat in conſ. 4. num. 8. & 9. & ſupra hoc eod. lib. & tractatu, cap. 9. num. 3. ita quoque notaui. Et hactenus de omnibus illis Doctorum regulis. ſiue pronunciatis, de quibus ſuprà. Nunc verò, atque ſecundo loco, & principaliter obſeruandum erit, regulas omnes ſuperiores, ſiue Interpretum noſtrorum generales adeò traditiones, ſic moderandas, atque explicandas, vt numeris ſeqq. ſubiiciam, ne ſi indiſtinctè ita accipiantur, ſæpiſſimè quemcumque decipere valeant. Inprimis autem, Aſſumptum, ſiue pronuntiatum illud: Teſtator hoc non dispoſuit; ergo nec nos dicere debemus; regulariter eſſe verum, & allegabile, & procedere, atque ex recta iuris ratione deduci, prout elicitur ex his, quæ in eius comprobationem ſcripſerunt Cardinalis Franciſcus Mantica de coniectur. vltimar. voluntat. libro 3. titulo 19. numero 5. & 6. Simon de Prætis libro 2. interpretatione 3. dubitatione 1. ſolutione 3. ex num. 126. cum ſeq. folio 245. Marc. Anton. Peregrin. de fideicommiſſis, articulo 11. numero 2. & 3. & numero 35. & 36. & relati ſupra, num. 2. & probatur per text. in l. ita, in principio, ibi: Nec poſſit vtile fideicommiſſum putari, quod datum non ſit, ff. de legatis ſecundò, & in l. ſi alienus, ibi: Reſpondi non rectè peti, quod legatum non eſt, ff. de legatis tertiò, & in l. liber, §. largus, ff. de annuis legatis, ibi: Cuius teſtamento nulla exigende ſatiſdationis commenmoratio fiat, & in l. prædia, §, affini, ff. de fundo inſtructo, ibi: Hæc reſpondi in huiuſmodi ſcriptura poſſe reſponderi, hoc ſolum quærendum, an manifeſtè appareat, defunctam id de quo quæreretur dari voluiſſe. Ecce vbi non expreſſum non debetur, etiamsi erga aliquem pleniſſima teſtatoris voluntas manifeſtetur, l. hæreditas ad Statiu?, l. quoties, in principio, ff. de hæred. inſtituend. l. ex his, ff. de excuſationibus tutorum, l. facta, §. ſi heres ante, l. epiſtola, in principio, ibi: Reſpondi Sempronium quidem non proponi rogatum; & in l. Lucius, §. tres, & §. filiam, ff. ad Trebellianum, l. vxorem, § ſorori, ff. de legatis tertio, l. illud, in principio, ff. de iure codicillorum, ibi: Cùm ab ea parte nihil petierit. Quæiura in propoſito dictæ allegationis communis Doctorum, ex omnibus huncuſque Scribentibus optimè ponderauit Simon de Prætis dict. ſolut. 3. num. 126. fol. 245.

Obſeruandum deinde erit, argumentum metipſum, ſiue aſſumptum generale à non dictis, vel non diſpoſitis à teſtatore, recipere omnes limitationes, atque declarationes, quas recipit pronuntiatum illud, Non ſufficit dicere teſtatorem ita voluniffe, ſiue non ſufficit voluntas, quæ in diſpoſitionem non tranſiuit, de quo ſuprà, cap. 11. per totum. Idcircò quoniam prædicta argumentatio non eſt tuta, & plerumque etiam videmus, id quod in vno loco fuit expreſſum, in alio intelligi repetitum; ſicut omiſſum, aliquando ſuppoſitum, vel ſubintellectum, ita pariter intelligendum, atque temperandum, prout dict. cap. 11. explicauimus: explicandum etiam eiſdem regulis, & doctrinis, quibus alterum, quod à veriſimili mente teſtatoris, & abeo, quod ſi interrogarus fuiſſet, reſpondiſſer, deducitur, & latè explanatur ſuprà, cap. 12. per totum. Rurſus & doctrinis metipſis, quas recipit Aſſumptu, aliud de caſu omiſſo ad caſum expreſſum, & quando omiſſum pro expreſſo haberi poſſit, vt eundem effectum inducat. Ac denique & magis ſpecificè loquendo, Teſtator hoc non dixit, hoc non expreſſit, argumentum præfatum, adeò frequenter vſitatum, tunc procedere, quando nuda proponeretur voluntas in diſpoſitione eius de quo agitur, ita ut nullo modo teſtator dixerit, & omnimodò omiſerit; ſecus tamen ſi ex verbis in diſpoſitione prolatis, & contentis, vel aliquo generaliter adiecto, vel ex aliis, quæ expreſſa fuere, aut ex veriſimilibus, & probabilibus coniecturis, velut dictum, vel expreſſum poſſit haberi; idque iuxta communes reſolutiones eiſdem capitibus traditas, & cap. ſequenti tradendas. Atque in terminis ſic explicarunt Rolandus in conſil. 6. numero 31. & 32. & in conſilio 18. numero 18. volumine 4. Berous in conſilio 139. numero 14. libro 2. Socinus iunior in conſilio 42. numero 26. & in conſilio 111. numero 26. libro 1. Hieronymus Gabriel in conſilio 95. numero 14. libro 1. Ludouicus Molina de Hiſpanor. primogen. libro 1. cap. 4. numero 28. Cardinalis Franciſcus Mantica de coniecturis vltimar. voluntat. lib. 3. tit. 19. num. 15. & 16. optimè Simon de Prætis lib. 2. dicta ſolut. 3. numero 172. ſolio 248. vbi inquit, quòd duæ regulæ adinuicem contrariæ; Hoc non dixit, hoc non expreſſit teſtator, &c. Altera, quòd diſpoſitio facta in vno caſu, porrigitur ad alium; conciliari debent, vt prima intelligatur de caſu in quo teſtator non loquitur, & ſic omninò omiſſo, & qui repugnante voluntate teſtamenti, vel non apparente ex expreſſis, habendus eſt pro omiſſo; altera verò intelligitur de caſu, ad quem porrigitur, non dissimili, ſed congruo expreſſis.

Præterea & tertio loco & principaliter conſtituo, Aſſumptum aliud, ſiue Interpretum noſtrorum pronuntiatum illud, adeò frequens, Teſtator quod non loquiter, vel quod non dixit, velle non præſumitur, quia ſi vellet. facilè exprimere potuiſſet; quod ex textu, in dicta l. vnica, §. ſin autem ad deficientis, Cod. de cadu. tollend. deducitur, & adductum fuit ſupra numero tertio, regulariter allegabile, & verum eſſe, atque iure ipſo probari, vt ibi vidimus: recipere tamen limitationes, atque declarationes omnes, quibus præcedens Aſſumptum declarandum diximus ſupra numero 8. & tribus ſeqq. vt ſcilicet procedat, quando nullo modo dici poſſit, teſtatorem voluiſſe id quod contenditur, quia ex aliis expreſſis, vel diſpoſitis non deducitur; ſecus tamen vbi deduci poſſet, ſiue ex legitimis coniecturis voluntas elici valeret: Aut ſi id non diſpoſuit, quia præ oculis non habuit, vel recordatus non fuit; non enim Omnia præuidere poteſt teſtator, maximè ſi in extremis conſtitutus diſpoſuit, vt ſcribit Bart. in ſpecie in l. pater filium, num. 2. in fin. ff. de collatione dotis, per l. hac conſultiſſima, §. at cum humana, C. qui teſtamenta facere poſſunt: atque ex aliis refert Mantica lib. 3. tit. 19. num. 15. in fine: Vel etiam ſi ſanus corpore fecerit teſtamentum, quia adhuc eadem ratio & coniectura locum habet, vt ipſe Mantica probat. Ac denique ſi concurrat aliquid ex his, quibus limitari diximus vulgatam allegationem dictæ l. quidam cum filium, ff. de hæred. inſtit. quibus etiam obtinere regulam l. tale pactum. §. fin. ff. de pactis, cum ſua Gloſſa, obſeruauimus ſupr. c. 11. & 12. omnia namque eis locis dicta, axiomati huic, ſiue regulæ generali conueniunt: & ſuperiora agnoſcunt Roland. in conſ. 6. num. 31. lîb. 4. Mantic. d. num. 15. Molin. de Hisp. primogen. lib. 1. cap. 4. num. 28.

Verùm vt magis ſpecificè ſuperiora probentur, atque exornetur regula dict. l. vnicæ, §. ſin autem deficientis, C. de caduc. tollend. quòd regula ipſa non procedit, quando teſtator vſus eſt verbis generalibus, poſt Gloſſam in cap. ſi forte, in verbo, dignitatem de electione, in 6. declarat Craueta in conſ. 197. column. penult. verſ. Sextò pro responſione. Iacobus Menochius in conſilio 140. numero 16. libro 2. qui ſubdit, multò fortius id locum habere, quando vſus eſt verbis vuiuerſalibus, ſicuti in caſu, de quo eo conſilio agebatur, & per Crauetam vbi ſuprà, qui latiùs comprobat: Nam tunc ſine controuerſia ſatis expreſſit teſtator caſum, qui omiſſus videbatur. Prætereà & ſecundò dictam regulam §. ſin autem ad deficientis, locum non habere, quando diſpoſitionis ratio generalis eſt, & conuenit illi caſui, qui ſingulariter non eſt expreſſus, ſcripſit idem Craueta dicto conſilio 297. column. penult. verſ. Septimò respondeo, & in conſil. 62. numero 14. & in conſ. 130. num. 7. Socin. iun. in conſ. 77. in fin. lib. 3. Iacob. Menoch. d. conſil. 140. num. 16. libro 2. qui applicat caſui ſibi conſulto. Rurſus & tertiò, quòd dicta regula non procedat, quando diſpoſitio facta eſt ampliatiuè in fauorem eius, pro quo diſponitur, & ſic quòd non reſtringatur ad ſpecificè expreſſa tantùm, ſed etiam includat ea, quæ aliàs omiſſa videntur; poſt eundem Crauetam in d. conſ. 297. column. vltim. verſ. Octauò respondeo, tradit idem Menoch d. conſ. 140. num. 16. ad finem, libro 2. Deinde & quartò, quòd eiuſdem §. ſin autem ad deficientis, doctrina non procedit, quando ratio eadem militat, tam in caſu omiſſo, quàm in expreſſo, in claris terminis reſponder Craueta in conſ. 62. num. 14. qui auctoritate multorum comprobauit: illo enim ſuo in caſu, teſtator vocauerat Petrum, & eius liberos; Hieronymum verò, nulla liberorum mentione facta, pariter ſubſtituerat: Hieronymus erat magis dilectus à teſtatore: Reſpondit Craueta, quòd licèt in vocatione Petri, facta eſſet mentio filiorum eius, & non in vocatione Hieronymi; quòd nihilominus non cenſerentur omiſſi filij Hieronymi, quia eadem eſt ratio, immò maior, quòd ita vocati cenſeantur filij Hieronymi, vt filij Petri. Idem pariter reſpondit Craueta ipſe in conſ. 130. numero 7. qui à fortiori dixit, quòd ſi teſtator aliquos inuicem, & reciprocè ſubſtituit, & alios non ita ſubſtituat, quòd licet ex regula dictæ l. vnicæ, §. ſin autem ad deficientis, videbatur dicendum illos poſteriores non cenſeri inuicem ſubſtitutos, quia ſi ſubſtituere eos teſtator voluiſſet, ita expreſſiſſet, ſicuti de primis expreſſit; nihilominus dixit Crauet. quòd cùm eadem ratio, immò maior ratio eſſet in ſecundis, quàm in primis; ita illi, ac iſti cenſeantur inuice ſubſtituti. Et præter Crauetam idem in ſimilibus caſibus reſponderunt Decius, Socinus iunior, & Gozadinus, quos refert Iacobus Menochius, & ſimili caſui applicat in conſil. 552. num. 26. per totum, libro 5. & idipſum, quòd regula dicti §. ſin autem ad deficientis, quando eadem eſt ratio in caſu omiſſo, quàm in expreſſo, non procedat, obſeruarunt cum aliis Fuluius Pacianus in conſil. 9. num. 36. Ludouicus Caſanate in conſilio 47. num. 46. & 47. & num. 50. & 51. quem retuli ſuprà, cap. 9. num. 78. ſiue ratio diuerſitatis reddi non poſſit, quare magis in vno caſu, quàm in alio teſtator voluerit, etſi non conſtet adeſſe eandem rationem, ſicuti ex Rota Florentina, Burſato, & Sfortia tradidit Ludouicus Caſanate vbi ſuprà, num. 48. Similiter & Quintò, quòd regula dicti §. ſin autem ad deficientis, eſt fundata ex regula illa, quòd incluſio vnius, eſt excluſio alterius, iuxta l. cùm Prætor, in principio, ff. de iudiciis: & in regula, quòd caſus omiſſus habeatur pro omiſſo, iuxta l. ſi extraneus, ff. d condict. cauſ data, & l. commodiſſimè, ff. de liber. & poſthum. quæ ſanè regulæ locum non habent, quando adeſt coniecturata mens teſtatoris, quòd ita diſponere voluerit; & ita nec eo caſu habere locum poſſit ipſamet regula §. ſin autem ad deficientis, ex Currio ſeniore, Ruino, Pariſio; Grato, Socino iuniore, & Gozadino ſcriptum reliquit Iacob. Menoch. dict. conſ. 552. num. 27. lib. 5. atque ex ipſis, Menochio non citato, Ludou. Caſanate dict. conſ. 47. n. 49. 50. & 51. qui ex coniecturis probabilibus, ex quibus concipi poſſit, quòd teſtator in caſu dubij idem ſenſerit, prout in alio caſu expreſſit; recedendum affirmat à regula dicti §. ſin autem ad deficientis: & citat alios Authores. Rurſus & ſextò, quòd eadem regula locum non obtineat, quando caſus omiſſus, de quo quæritur, expreſſo ſimilis eſt, quia non videtur omiſſus; egregiè adnotarunt Curtius ſenior in conſ. 52. column. vltim. Pariſ. in conſ. 54. colum. vlt. & in conſ. 72. n. 98. lib. 2. Iacob. Menoch. in conſ. 552. n. 28. lib. 5. Denique & vltimò, regulam dicti §. ſin autem ad deficientis, procedere, cùm agitur de re, cuius diſpoſitio pendet à ſola voluntate diſponentis, ſicut in teſtatore, quando de re ſua diſponit: nam tunc ſi facilè potuit exprimere, & non expreſſit, dicitur noluiſſe; ſed diuerſum eſt, cùm diſpoſitio non pendet à voluntate diſponentis, ſicuti in caſu illo, de quo conſultus reſpondit Menochius, & ita expreſſim annotauit in conſ. 207. n. 29. lib. 2. in eo namque hæres grauatus non habebat in ſua facultate alienate bona aliqua reſtitutioni ſubiecta; & ſic nec aſſerere, aliqua ex bonis illis non eſſe ſubiecta reſtitutioni, vt Menochius ipſe eodem in loco ſcripſit.

Quarto & vltimo loco obſeruandum, atque conſtituendum erit: Subſtitutio, ſiue diſpoſitio de te non loquitur, aut non loquitur iſto caſu, obiectum illud in tractatu ſubſtitutionum, & fideicommiſſorum, adeò vſitatum, & tritum, regulariter verum eſſe, & obtinere plerumque, atque de iure procedere, prout comprobatur ex his, quæ numeris præcedentibus remanent reſoluta; ex eo etiam, quòd ſcriptura teſtamenti ſeruanda eſt, l. fin. ff. de manumiffis teſtamento; per quam ſic notauit, atque in caſu occurrenti arguit Bald. in conſ. 232. Proponitur in facto, colum. vltim. lib. 5. Crauet. in conſil. 161. n. 15. Marc. Anton. Peregrin. de fideicomm. artic. 11. n. 27. nec debet vti beneficio ſcripturæ is, qui in ea nominatus non eſt, vt poſt alios, quos allegat, tradit Roland. in conſ. 59. n. 44. lib. 3. Achill. Pedroch. in conſ. 38. n. 43. lib. 1. Deinde, quòd ita videatur deduci ex textu ſingulari, in l. ſi fuerit, §. primo, ff. de legatis tertio, l. ſi quis ita, l. ſi pater, l. ſi mater, §. finali, ff. de vulg. & pup. ſubſtitut. & ex aliis adductis ſupr. n. 7. ex traditionibus etiam Iacobi Menochij lib. 4. præſumptione 67. Cæterùm argumentum, ſiue obiectum metipſum, aliquando locum non habiturum, ac primùm quidem inſpiciendum fore, an ſimus in diſpoſitione directa, ſiue in inſtitutione, aut ſubſtitutione directa; tunc namque regula iſta generalis, Subſtitutio, vel diſpoſitio de te non loquitur, regi, & gubernari debebit propoſiti articuli reſolutione, atque explanatione, an ſcilicet inſtitutio hæredis, & ſubſtitutio directa extendatur ex veriſimili mente teſtatoris, de caſu, ad caſum, & de perſona ad perſonam: de quo eleganter per Decianum in conſ. 1. n. 145. & 146. lib. 1. latiùs per Menoch. lib. 4. præſumpt. 26. per totam, & eodem lib. 4. præſumptione 65. per totam, & cap. ſequenti dicetur. Ex his ergo, quæ adnotabuntur ibi, & per Menochium ex communi ſententia traduntur, deducetur abſolutè, an & qualiter dictum asſumptum, De te ſubſtitutio non loquitur, & c. procedat: an verò ſimus in ſubſtitutione fideicommiſſaria; & tunc quidem in memoriam reuocari debebunt ea, quæ dicta fuere ſuprà, capite 8. in eo dubio, vtrùm fideicommiſſum ex ſolis coniecturis poſſit induci, & præſumi: & quæſcribuntur per Camillum Gallinium de verbor. ſignificat. lib. 1. cap. 22. Peregrinum de fideicommiſſis, articulo 11. ex numero 4. vſque ad num. 44. Mieres de maioratu, ſecunda parte, quæſt. 5. Menochium d. præſumptione 67. inquirendum etiam erit, vtrùm ſit præſumpta mens teſtatoris, & veriſmilitudo voluntatis eiuſdem; tunc namque argumentum metipſum, De te ſubſtitutio non loquitur, &c. non obtinebit: immò ex præſumpta mente & voluntate defuncti ceſſabit, & de caſu ad caſum, & de perſona ad perſonam ſubſtitutio extendi debebit: idque iuxta communes Interpretum reſolutiones, de quibus cap. ſequenti agendum eſt. Et iuxta ea, quæ ex infinitis Authoribus libro 2. har. quotidianarum contronerſ. iur. capite 22. num. 95. & 96. ego adnotata, atque ſcripta reliqui. Et in terminis ſic explicauit Simon de Præris lib. 2. dicta ſolutione 3. numero 172. folio 248. ceſſabit etiam idem obiectum, provt obtinere poterit, perſpectis his, quæ capite ſequenti annotabuntur, quæ in hoc eodem articulo præ oculis haberi debebit, ſicut & alia ſcripta ſupra, cap. 11. & 12.

Et hactenus de his, quæ attinent ad noſtrum tractatum coniecturarum, atque interpretationis vltitimarum voluntatum; quibus & adiicere libuit Senatus noſtri Hiſpalenſis definitionem quandam in caſu occurrenti, quæ eidem huiuſce capitis materiæ conuenire videtur opportunè: quæd in cauſ, & lite Michaëlis de Faro, fideiuſſoris cuiuſdam conſanguinei ſui, cùm Senatus Regius dubitaſſet, vtrùm ipſe à ſententia lata contra conſanguineum ſuum appellare poſſet, eo præcipuè adducebatur, atque excitabatur fundamento, quod inter alia Interpretum noſtrorum aſſidue, & generalia argumenta, ſiue axiomata adductum fuit ſupra; videlicet, quod lex, & alia diſpoſitio quælibet, generaliter, & indiſtinctè loquens, generaliter debet intelligi, vbi lex ipſa, ſiue diſpoſitio non diſtinxit.

In caſu ergo propoſito, cùm Senatus noſter vnanimiter admiſiſſet communem illam Scribentium reſolutionem, quæd ſententia lata contra principalem, exequi poteſt contra fideiuſſorem, etiam non citatum, abſque nono proceſſu, & libello, quando ſumus in fideiuſſore iudicij, qui ſcilicet cauit de iudicatum ſoluendo; quando verò ſumus in fideiuſſore de iudicio ſiſti, vel contractus exequi non poſſit abſque nono proceſſu contra fideiuſſorem non citatum, nec auditum, prout videtur texrus in l. finali, in fine, C. de vſuris rei iudicatæ: Vbi dicitur, fideiuſſorem ſtatim compelli, illa dictio ſtatim denotat non eſſe ferendam ſententiam, vt in authent. de inceſtis nuptiis, §. primo: & ſignificat ſummariam cognitionem abſque aliquo iudicij ordine, vt eleganter ponderauit, & prædictam communem diſtinctionem fideiuſſoris iudicij, & contractus, probauit Petrus Surdus in deciſione 218. ex numero 11. & conſilio 271. ex numero 1. vſque ad numerum 5. libro 2. vbi commemorat Authores quamplures ita tenentes; Bartolum, inquam, in l. prima, ff. iudicatum ſolui, & in l. tale pactum, §. qui prouocauit, ff. de pactis: vbi Curtius iunior numero 4. Baldum dicentem, quæd ligatur fideiuſſor iudicatum ſolui, ſententiâ latâ contra principalem, Socinum, Guid. Pap. Ioann. Andr. Cin. Guil. Cuneum, Albericum, Ancharanum, Iaſonem, Riminaldum, Beroum; Marſilium, Cagnolum, Marantam, Boſſium, Iulium Clarum, & Rocum Suarez, vbi ampliat etiam, quando fit pactum de præterito iudicato ſoluendo, & adducit text. quem dicit vnicum in dict. l. tale pactum, §. qui prouocauit, ff. de pactis, vbi Baldus column. 5. verſic. Quartò ſic oppono. Et ſubdit ipſe Surdus numero 4. id adeò verum eſſe, quòd etſi lata ſit ſententia contra principalem abſentem, & contumacem; mittitur nihilominùs executioni contra fideiuſſorem, vt probatur in l. prima, & in l. cùm quærebatur, & in l. iudicatum ſolui, ff. iudicatum ſolui: & tradit Berous in conſilio 202. numero 34. libro 3. qui numero 36. inquit, idem eſſe in quocumque fideiuſſore accepto in iudicio. Et ſequitur Surdus eodem conſilio 271. numero 5. & latiùs explicat numero 39. 44. 45. & 46. ibi, vide etiam Alexand. Trentacinq. variar. libro 2. titulo de expenſis, reſolutione 3. folio 369. Hortenſium Caualcanum in fragmento 53. eandem etiam diſtinctionem fideiuſſoris iudicij, vel contractus, vt ſententia poſſit exequi abſque nono proceſſu, vel non, quam ante alios tenuit Speculator in titulo de executione ſententiæ, §. ſequitur, numero 10. probarunt & alij Authores vltra relatos à Petro Surdo, Ioachimus, inquam, Minſingerus ſingularium obſeruationum centuria 4. obſeruation. 96. Ægidius Bellamera in conſ. 3. Maſtrill. deciſ. 20. Ioannes Baptiſta Coſta de rata, quæſtione 222. Vincentius Carocius caſu 136. per totum, maximè numero 12. ex quo diſputando ad partes, ita poſſent adduci fundamenta pro diſtinctione communi, ex num 9. vſque ad numerum 12. in contrarium etiam alia expendi poſſent à num. 1. cum ſeq. quibus ſatisfacit numero 15. & 16. Ioannes Gutierrez in conſilio 29. vbi vide, Cardinalis Dominicus Tuſcus practicar. concluſ. iur. tomo 3. littera F. concluſione 311. folio 873. vbi latè & littera E, concluſione 479. folio 394. Eſcobar de ratiocinijs, cap. 34. Peguera deciſione 199. Flaminius Chartarius deciſione 119. Ariſminus Tepatus variarum libro 1. titulo de fideiuſſoribus, folio 132. in principio, Franciſcus Turizanus, Petr. Ancharan. Regienſis, Emanuel Suarez, Vrſillus, Nicellus, Chaſaneus, Mazolus, Rebuffus, Hieronymus Gabriel, & alij multi, quos congeſſit in vnum Franciſcus Burſatus in conſilio 203. numero 15. per totum, libro 2. qui equidem latiſſimè, atque elegantiſſìmè omnium per totum illud conſilium diſputat præfatum articulum, & concludit, quòd fideiuſſor contractus non grauatur ex ſententia lata contra principalem, eo non citato, niſi de nono contra eum procedatur: & quòd id intelligitur in ſententia ſuper meritis, vel debito lata contra principalem, quæ non nocet fideiuſſori contractus, & quòd iura quamplurima, quæ id probant, hoc caſu loquuntur, non autem in ſententia excuſſionis, idque ſecundùm omnes, vt ibi dicit, & iura metipſa, atque rationes plures pro ea parte, & pro fideiuſſore contractus expendit ex numero 4. vſque ad numerum 16. vt ſcilicet ſententia lata contra principalem, executiuè non grauetur, & dicto numero 16. cum ſeq. contrariæ partis fundamentis, ſeu rationibus ſatisfacit: Fideiuſſorem autem iudicij ſine nono proceſsu grauari, ex ſententia communi inquit, & rationem reddit numero 12. & numero 11. dixit ſingulariter, exceptiones fideiuſſoris iudicatum ſolui, ſummariè dum fit executio, cognoſci, poſt Baldum, & Rodericum Suarez, quem citat, & numero 4. eiuſdem conſilij 203. cautelam dat creditoribus, quòd contractus ſpecificè executorios contra fideiuſſores celebrent, addito pacto, vt coram quibuſcunque Iudicibus poſſint exequi contra eos, ac ſi ſententia lata contra principales, eſſet contra ipſos promulgata. Ac denique, quòd fideiuſſor iudicij ſoluens virtute ſententiæ, habeat executionem contra eum pro quo ſoluit; & ſecus eſſe in fideiuſſore contractus, qui ſoluens, non habet executionem paratam, tenuit Rebuffus in conſtit. Reg. tract. de litter. obligat. artic. 6. num. 33. & ſeq. quem citat Ariſminus Tepatus variarum lib. 1. tit. de fideiuſſoribus, fol. 132. in principio. Et vide Ioann. Gutierrez, dict. conſ. 29. Admiſſa igitur vnanimiter à senatu noſtro diſtinctione prædicta, dubium de eo vertebatur; vtrùm, inquam, fideiuſſor appellari poſſit à ſententia lata contra principalem: dubitandi autem occaſionem principalem præſtare videbantur rationes quamplures, fortiter ponderatæ per Petrum Surdum dicto conſ. 271. ex num. 6. vſque ad num. 21. lib. 2. quæ ideò hic non repetuntur, quòd ibidem ſingulariter expenduntur: ac illud maximè vrgebat, quòd ſi fideiuſſor poſſet à ſententia lata contra principalem appellare, vtique contra eum nunquam fieret executio, quia ſemper appellaret, & appellando liberaret ſe ab obligatione, & hoc modo eluderet Iudicem, partem, & iudicium; quoniam fideiuſſor cauſæ principalis non tenetur de eo, quod eſt iudicatum in cauſa appellationis, & mutatio inſtantiæ impedit, ne committatur ſtipulatio, cum lata prima ſententia, finita ſit fideiuſſio præſtita, quæ eſt ſtricti iuris, l. cùm apud, l. cùm lite, ff. iudicatum ſolui: ex quibus iuribus ita annotauit Petrus Surdus dicto conſ. 271. num. 6. vſq. ad num. 13. lib. 2. vbi citat Bartolum, Bald. Romanum, Imolam, Socinum, Decium, Matheſilan. Marſilium, Beroum, Franc. de Marchis, Boſſium, Afflictis, & Iulium Clarum ita tenentes: & vltra eum id ipſum tenuerunt, atque exornarunt deciſionem text. in dicta leg. cum apud, Antonius Gabriel commun. concluſion. lib. 3. tit. de fideiuſſoribus, concluſ. 4. Ioannes Parladorius rerum quotidianarum lib. 2. cap. finali, 5. parte, §. 5. ex num. 8. cum ſeq. Antonius Theſaurus deciſione Pedemontana 202. per totam. Vincent. de Franchis deciſ. 208. & 320. & 344. Cardinalis Dominicus Thuſcus practicarum concluſionum iuris, tom. 7. littera S. concluſ. 42. per totam, fol. 99. latiùs tom. 3. concluſ. 326. & 328. ex folio 891. Fontanella de pact. nuptial. clauſula 4. gloſſa 10. parte prima, ex num. 61.

Nihilominus tamen Senatus Regius Hiſpalenſis contrarium meritò ſtatuit, & dictum Michaëlem de Faro fideiuſſorem appellare poſſe à ſententia lata contra principalem, etiamſi principalis non appellaret, iuridicè definiuit per text. in l. à ſententia, ff. de appellat. vbi dicitur, poſſe fideiuſſorem appellare à ſententia lata contra principalem: & ibi hoc notat Bart. num. 2. Imola in ſecundo notabil. Caſtrenſis numero 4. Baldus in l. tale pactum, §. qui prouocauit, col. 5. verſ. in contrarium arguit, ff. de pactis. Ioannes Faber. in §. alia, verſ. ſed quæritur, Inſtitut. de ſatiſdat. Caſtrenſis in l. finali, in fine, C. de vſuris rei iudic. qui loquitur in fideiuſſore, qui promiſit iudicatum ſoluere, quòd poſſit appellare à ſententia lata contra principalem, per text. in d.l. à ſententia: quæ licèt non loquatur expreſsè in fideiuſſore iudicatum ſolui, tamen quia indiſtinctè & generaliter loquitur. debet etiam indiſtinctè & generaliter accipi: idque ex quacunque ex tribus illis regulis generalibus adductis ſupra, in initio huius cap. cùm lex illa hoc dixerit, hoc expreſſerit in fideiuſſore vt dixi; & ſic à contrario ſenſu regulæ propoſitæ ſuprà num. 2. idem dicere debemus in quocunque fideiuſſore abſolutè: Ex altera etiam regula, cùm dici non poſſit, legem non expreſſiſſe, quod adeò expreſſim dixit, & ſic in contrarium non vtgeat: alia verò vſque adeò militet, cùm dicta l. à ſententia indiſtinctè, & generaliter loquatur, & ſic debeat indiſtinctè intelligi in quocunque fideiuſſore, vt nunc notaui; & probatur per text. in l. de pretio, ff. de Public. in rem act. cum aliis iuribus citatis ſuprà num. 5. & cum Craueta, & Beccio, Petrus Surdus, qui in fideiuſſore iudicatum ſolui, & alio quocunque ita reſoluit, & in terminis expendit argumentum præfatum, quòd dicta l. à ſententia generaliter, & indiſtinctè loquatur; & pro ipſamet ſententia latè fundat ex num. 17. cum ſequent. quòd appellatio permiſſa ſit in omnibus caſibus, quibus non reperitur expreſsè prohibita, l. & in maioribus, C. de appellationib. Eſt enim defenſio, quæ nemini debet denegari, & commune omnium condemnatorum auxilium, l. cum minor, in fine, vbi Gloſſa, ff. rem ratam haberi, & plura cumulant permulti ibi commemorati per eundem Surdum, qui ſubdit n. 30. quòd quando poſſet dubium aliquod ſubeſſe, adhuc pronuntiandum eſt, appellationem admittendam, ſecundùm Gloſſam, Innocentium, Bartol. & alios; & in dubio Iudex debet appellationem deferre, prout dicunt Speculator, Archidiaconus, Ioannes Andreas, Butrius, Baldus, & Alexander ibi relati.

Rurſus & pro ipſo fideiuſſore, non leuiter Senatum noſtrum excitabat, certi iuris eſſe, quòd fideiuſſor poteſt vti omnibus exceptionibus, & defenſionibus, quæ competunt principali, l. 2. C. quæ res Pign. oblig. poſſ. l. omnes, ff. de except. l. conſtitutionibus. C. de vſuris: vbi Baldus notat, quòd defenſio ipſo iure competens reo, competit & obligato pro eo, l. tam mandatori, C. de non numerata pecunia, l. ſi ſtipulatus, in fine, ff. de fideiuſſoribus: latè Marſilius in rabrica, ff. de fideiuſſoribus, num. 268. & ſeq. Pariſius in conſil. 96. num. 39. lib. 3. Beccius in conſil. 45. n. 46. Et multas poteſt opponere exceptiones fideiuſſor, à quibus principalis eſt excluſus; & ſic exceptionem non numeratæ pecuniæ, quamuis principalis agnoſcat debitum: Et poteſt dicere, vſurarium contractum, quem principalis fatetur verum, vti iidemmet Authores fatentur, Burſatus etiam in conſilio 203. num. 10. lib. 2. egregiè Petrus Surdus in conſilio 20. ex num. 1. cum ſeq. lib. 1. & in conſil. 271. ex num. 23. lib. 2. Quinimò poteſt excipere, inuito & reluctante reo principali, l. ſi cui, C. de non numerata pecunia, Surdus vbi ſuprà, qui dicto conſil. 20. num. 2. inquit, quòd poteſt fideiuſſor aſſumere defenſionem cauſæ, atque illi aſſiſtere, tanquam neceſſarius defenſor, l. idèmque, §. generaliter, ff. mandati, Natta in conſilio 50. numero vingeſimotertio. ſicuti ergo in illo caſu, per appellationem ab inferiori ad Senatum allato, poſſet appellare principalis, ita & fideiuſſor. Nec obſtat argumentum illud in contrarium propoſitum, quòdſcilicet ſtipulatio iudicatum ſolui, finiatur lata prima ſententia, & ſic fideiuſſor datus in cauſa principali, non teneatur in cauſa appellationis; ex quo videbatur dicendum primafacie, quòd fideiuſſor appellare non poſſet, quia ſemper appellaret, & appellando liberaret ſe ab obligatione: Quia reſpondetur, non reddi eluſoriam promiſſionem fideiuſſoris, licèt is appellaret; nam etſi fideiuſſor datus in vna inſtantia non teneatur in alia, nec coram alio Iudice: tamen hoc eſt verum, quando principalis ipſe appellat, tunc enim liberatur fideiuſſor, etiamſi prima ſententia eſſet confirmata: ſed quando fideiuſſor appellat, tunc teneturpro eo, quodiudicat Index, quem ipſe appellando elegit; videtur namque ſuam obligationem prorogare ad Iudicem appellationis. Et ita in terminis reſpondet Faber in dicto §. alia, in fine. Inſtitut. de ſatiſdat. & ſequitur Petrus Surdus in conſ. 271. num. 52. lib. 2. quinum. 32. rectè etiam reſpondet alteri fundamento, videlicet, quòd contra fideiuſſorem de iudicatum ſoluendo fiat executio abſque libello, & nouo proceſſu, quia hoc debet intelligi, dummodò non ſit appellatum per principalem, vel ipſum fideiuſſorem, vt ibi latiùs comprobat.

CAPVT XV.

Ex caſu omiſſo, veriſimiliter tamen, atque præſumptiuè (vt creditur) ſubintellecto, quemadmodum duci, atque exercitari debeamus, ne erremus, & coniectura voluntatis deduci, atque interpretatio fieri debeat iuridicè in fideicommiſſis, ſubſtitutionibus, & teſtamentaria diſpoſitione quacunque; inde & conſquenter, vulgatiſſimum illud Interpretum axioma, quòd caſus omiſſus in omni materia, & diſpoſitione, & maximè in vltimis voluntatibus, pro omiſſo habetur regulariter, aliquando verò haberi poſſit, ac debeat pro expreſſo; quibus regulis, atque doctrinis circumſcribi valeat, vt in tuto eatur, & Interpretum omnium prolixa adeò commentaria, ad ſummam, & reſolutiones certas reducantur: Hæredis deinde inſtitutio, & ſubſtitutio directa, & non directa, fideicommiſſaria quoque diſpoſitio quæcunque, an ex veriſimili mente, & coniectura voluntatis extendatur de caſu ad caſum, & de perſona ad perſonam; an ſolis etiam coniecturis, & præſumptionibus aliquid inducatur? vbi horum omnium diligens, & diſtincta traditur reſolutio.

SVMMARIVM.

- 1 Caſus in vltimis teſtatorum diſpoſitionibus, an, & quando dicatur omiſſus, vel non, vt tanquam omiſſus non attendatur, vel ſi pro expreſſo habeatur, velut expreſſus operetur; & quando pro expreſſo habendus ſit? Articulus equidem difficilis, & admodum frequens, & qui latiſſimè patet apud Scribentes. Nec ſub compendio breui verborum facilè comprehendi, certáve, aut generali doctrina comprendi valet.
- 2 Idcircò pro huiuſce capitis explicatione diſtincta, neceſſe fuiſſe, theoricas illas, & doctrinas communes Interpretum quamplurimorum euoluere, atque originaliter prælegere, prout hoc num. agregantur, atque commemorantur.
- 3 Qui tamen (ſi perpendantur attentè) in eundem finem, eaſdèmque regulas, & doctrinas tendunt. Et Bartoli theoricam, atque diſtinctionem in præfato dubio, latiùs declarant. In effectùque proſequuntur maiori ex parte ea, quæ Bartolus ipſe aſſumpſit, atque excitauit. Quamuis iidem, ac maximè conſulentes diuerſimodè, prout caſus ſe offerunt, diſputationem ipſam inſtituant.
- 4 Caſus à teſtatore, vel ab alio diſponente omiſſus, quando pro omiſſo, quando etiam pro expreſſo haberi debeat, vt Bartolus ex profeſſo explicaret, quemadmodum ſe habuerit? & per totum numer. vbi eiuſdem diſtinctio recitatur ad vnguem.
- 5 Andreæ etiam Alciati ſententia refertur.
- 6 Et Mariani Socini iunioris diſtincta, & abſoluta reſolutio commendatur.
- 7 Ioannis etiam Bologneti, poſt longam diſputationem ſummariæ concluſiones admittuntur.
- 8 Et Simonis de Prætis ad ſummam Scriptorum omnium traditionem reducentis, obſeruationes commemorantur.
- 9 Quibus & Iacobus Menochius conuenit, vt hîc adnotatur.
- 10 Et Ioannis Marci Aquilini reſolutiones (quæ ex mente Bartoli omnia comprehendunt) breuiter enuntiantur.
- 11 Ac denique Iacobi Berettæ placitis res circumſcribitur. Vt Authoris ex mente omnium obſeruationes veriores, & communiores proponantur.
- 12 Caſus omiſſus habetur pro omiſſo regulariter, & relinquitur diſpoſitioni iuris communis, prout latiùs hîc probatur, & ratio redditur.
- 13 Idque maximè in ſubſtitutionibus, & fideicommiſſis, & cæteris diſpoſitionibus teſtamentariis procedit,
- 14 In contractibus etiam omnibus, & in quacunque materia, & diſpoſitione procedit, vt latiùs hîc exornatur, & etiamſi agatur de fauore piæ cauſæ.
- 15 Caſus omiſſus pro expreſſo habetur, quando talis caſus ſubintelligi poteſt virtute expreſſi, vel ex natura actus, & tunc diſpoſitio facta in vnum caſum, porrigitur ad caſum omiſſum. Idque, ſiue ex natura actus procedat, vel antecedentis, aut conſequentis neceſſarij virtute. Siue ratione acceſſorij. Vel ratione neceſſarij reſurgentis. Aut connexitatis gratia. Seu gratia correſpectiuitatis. Et in omni materia, tam fauorabili, quàm odioſa. Ac etiam, quando caſus omiſſus, diſſimilis eſſet expreſſo, ſolitus tamen eſſet fieri. Quia caſus ij ſunt coniuncti, & ſic teſtator videtur de eis cogitaſſe, & ſumma ratio eſt, ita dici.
- 16 Niſi aliter conſtaret de mente disponentis, vel ſi verba repugnarent, etiamſi adſit mens teſtatoris, contra Fortunium.
- 17 Omiſſus non dicitur caſus, qui venit conſecutiuè ſub expreſſa.
- 18 Vel qui includitur per verba implicatiua.
- 19 Id quod virtualiter ineſt, & ex expreſſis reſultat, pro expreſſo habetur.
- 20 Caſus omiſſus, non præſumitur conſultò omiſſus, quando veriſimile eſſet, quòd ſi teſtator de caſu omiſſo cogitaſſet, idem quoque de eo diſpoſuiſſet. Et tunc prouiſio in vnum caſum facta, porrigitur ad alium, etiam non comprehenſum ex virtute expreſſi, quando veriſimilis mens teſtatoris ita ſuadet. Idque iure, & authoritate latiùs comprobatur, atque exornatur.
- 21 Et Ioannis Marci Aquilini ſententia contraria damnatur, & improbatur.
- 22 Caſus non dicitur omiſſus, ſed potiùs expreſſus, in quo militat eadem, aut maior ratio, ac in expreſſo. Et ſic diſpoſitio facta in vnum caſum, porrigitur ad alium ex vi rationis.
- 23 Vel quando poteſt comprehendi ſub verbis generalibus ipſius teſtatoris.
- 24 Vel ſi per teſtes ille concludenter probetur.
- 25 Caſus non præſumitur conſultò omiſſus, cùm etiam tacitè dispoſitioni teſtatoris ineſt, & tacitè intelligi, & colligi poteſt ex præſumpta voluntate teſtatoris.
- 26 Vel cùm teſtator vnum caſum expreſſit, veriſimiliter exiſtimans, alium non eſſe euenturum, alioqui illum etiam expreſſiſſet.
- 27 Caſus omiſſus debet ſuppleri, ſi ſit inſolitus.
- 28 Secus tamen, ſi à teſtatore cogitatus aliquo modo, quia videtur conſultò omiſſus.
- 29 Caſus à teſtatore omiſſus, non præſumitur conſultò omiſſus, quando id, quod deeſt, ſubaudiri debet, ne voluntas vltima ipſius teſtatoris corruat.
- 30 Oratio imperfecta ex præſumpta defuncti voluntate perficitur.
- 31 Caſus omiſſus, quando eſt ſimilis expreſſo, & habet eundem effectum, non præſumitur conſultò omiſſus, & admittitur extenſio, vt prouiſio facta in vnum caſum porrigi valeat ad alium ſimilem, & habentem eundem effectum. Idque licèt aliàs de mente non conſtet, neque contineatur ex virtute expreſſi. Prout cum limitationibus, & extenſionibus, latiùs exornatur remiſſiuè.
- 32 Atque è contrario ſtatuitur, non fieri extenſionem ad caſum diſſimilem, ſeu contrarium caſui expreſſo, quamuis in eo magna ſit præſumptio voluntatis teſtatoris.
- 33 Et id præcipuè obtinere in ſubſtitutionibus fideicommiſſariis, quæ afferunt onus.
- 34 Caſum omiſſum ſimilem expreſſo, haberi pro expreſſo, tenendum cum Communi, ex ſententia Authoris, nec Ioann. Marci Aquilini rationem quandam vrgere in contrarium, prout hîc adnotatur.
- 35 Caſus duo ſimplices, ſi in diſpoſitione ſunt expreſſi, & euenit caſus mixtus omiſſus; ſi diſpoſitio eſt fauorabilis, fit extenſio ad caſum mixtum omiſſum. Quando diſpoſitio eſt odioſa, non fit extenſio ad caſum mixtum. Idque ex ſententia Bartoli, & aliorum quamplurimorum.
- 36 Quos ſi originaliter prælegeris, vix certam reſolutionem in hoc articulo deducere poteris. Inuenies namque mirè in hac materia variaſſe Interpretes, & aliquando regulam negatiuam, aliquando verò affirmatiuam propoſuiſſe. Quod Gloſſam, & Bartolum feciſſe noſcitur, vt hîc adnotatur.
- 37 Cumanus autem & Aretinus aduersùs Bartolum expendunt iura quamplurima.
- 38 Proptereà Ludouicus Romanus articulum hunc ad quinque reducit quæſtiones.
- 39 Ad ſex Bartholomæus Socinus.
- 40 Ad decem Ioannes Crotus.
- 41 Ad tres concluſiones præcipuas Ioannes Marcus Aquilinus.
- 42 Alciatus verò ad tria genera mixtorum ſemper reſtringit.
- 43 Fortunius Garſia aliter ſe habet, & multas, communèſque Doctorum reſolutiones deſtruit.
- 44 Bolognetus autem, latiſſimè omnium, & per 58. columnas pertractat iſtam materiam.
- 45 Latiſſimè etiam, & per multa capita Camillus Gallinius. Cuius occaſione latiorem indagationem eiuſdem articuli omiſit Author hoc loco.
- 46 Eidem tamen in propoſito placuit omninò Mariani Socini iunioris generalis reſolutio (quâ is Author totam hanc materiam declarandam putauit:) An ſcilicet conſiderari valeat eadem ratio, eadémque mens diſponentis, vel non poſſit, vt hîc adnotatur.
- 47 Et Camilli Gallinij obiectio quædam, ſiue obſtaculum, & nonè, & verè diluitur omninò.
- 48 Caſus vnus ſi exprimatur per modum conditionis, non extenditur ad caſus ſimiles regulariter; & inde caſus omiſſus regulariter non continetur.
- 49 Idque pro regula conſtituitur, & accipitur, vt procedat in quacunque conditione, tam voluntaria, quàm neceſſaria, quando caſus eſt diſſimilis.
- 50 Conditionalis prouiſio, ſiue diſpoſitio in vno caſu facta, ad alterum expreſſo diſſimilem, non extenditur.
- 51 Quia conditiones dicuntur ſtrictiſſimi eſſe iuris.
- 52 Atque ideò in forma ſpecifica debent adimpleri.
- 53 Vnde tam conditionis natura, quàm caſuum diſſimilitudo facit, vt de caſu expreſſo ad caſum diſſimilem non poſſit dari progreſſus in diſpoſitione conditionali.
- 54 Sed an caſus ſit ſimilis, vel diſſimilis, dependet à ſubiecta materia, & ab intentione proferentis. Et ita non poteſt dari certa, firmàque regula. Prout Ioannes Bolognetus, & verè, & ſinqulariter animaduertit.
- 55 In conditione voluntaria non dari progreſſum de caſu ad caſum, ſed debere illam impleri in forma ſpecifica, prout fuit ipſa prolata. Et ſic inſpicitur merum factum conditionis per teſtatorem ex ſola eius voluntate appoſitæ.
- 56 Quia ex adiectione conditionis, actus indiuiduus redditur, & ideò non poteſt aliter, quàm in forma ſpecifica impleri.
- 57 Sed non procedit, quando ex coniectura aliqua deprehendi poteſt, teſtatorem non modum, ſed finem potiùs conſideraſſe. Tunc namque datur progreſſus de caſu ad caſum: vt hîc adnotatur, & Ioannis Bologneti notanda reſolutio in propoſito commemoratur.
- 58 Non etiam procedit, quando caſus ad quem fieret productio, ſiue extenſio, per omnia exæquaretur, ſubrogaretúrque illi, quem teſtator expreſſit: Tunc namque, etiam in conditione voluntaria daretur progreſſus de caſu ad caſum.
- 59 Et quid, quando alia videretur fuiſſe mens teſtatoris? remiſſiuè.
- 60 Caſus quando exprimitur per modum conditionis neceſſariæ ad actum, vel ad effectum actus, tunc fit extenſio ab vno caſu ad alium ſimilem. Et ſic conditio ipſa impleri poteſt per æquipollens. Vbi & de intellectu l. commodiſſimè. ff. de liberis & poſthum. l. fideicommiſſa, §. ſi cui, ff. de legatis tertiò: quæ in contrarium expenduntur communiter, remiſſiuè. Secus tamen, quando in oppoſitum appareret expreſsè, vel per alias coniecturas, vt hîc adnotatur. Et Ioannis Bologneti notanda animaduerſio recenſetur.
- 61 Ac denique Leandri Galganeti in eodem articulo agitato ſuprà, ex num. 48. nouiſſimæ obſeruationes (quæ communibus conueniunt omninò) breuiter commemorantur.
- 62 Inſtitutio hæredis, vtrùm ſolis coniecturis & præſumptionibus inducatur, aut cenſeri poſſit inducta: dubium maximum inter Scribentes noſtros fuiſſe.
- 63 Placuiſſe tamen magis communiter opinionem eorum, qui viſi ſunt diſtinguere, quòd aut coniecturæ non colliguntur ex verbis ſcriptis in teſtamento, ſed extrinſecus; & tunc non ſufficiunt coniecturæ ad inducendam hæredis inſtitutionem. Aut coniecturæ colliguntur ex verbis ipſis; & tunc ſatis ſunt, vt hæredis ipſa inſtitutio inducatur.
- 64 Requiritur tamen, vt eiuſmodi ſint, vt nulla dicatus ſubeſſe dubitatio, quin de eo hærede teſtator ſenſerit.
- 65 Sufficit tamen aliquando ſolas coniectura & præſumptiones extare; in milite, inquam, in teſtamento à patre condito inter liberos, & in teſtamento ad pias cauſas confecto.
- 66 Subſtitutio directa, an, & quando ſolis coniecturis & præſumptionibus dicatur inducta? Et in hoc articulo tres fuiſſe Interpretum opiniones, ſicuti & tres fuere in diſputatione de inſtitutione.
- 67 Placuiſſe tamen magis communiter opinionem eorum, qui ſic diſtinxêre, prout diſtinctum fuit ſuprà in hæredis inſtitutione. Coniecturas, inquam, etiam ad inducendam directam ſubſtitutionem ſumi poſſe ex his, quæ fuerunt in teſtamento ſcripta, non extrinſecus, aut aliunde. Et ibidem ponderatur text. in propoſito in l. Titius & Seius, & l. ſeq. ff. de hæred. inſtituend.
- 68 Inſtitutio hæredis extenditur de caſu ad caſum, quando habet eandem rationem, & veriſimilem mentem teſtatoris.
- 69 Subſtitutio directa extenditur de caſu ad caſum quando habet eandem rationem, & extat præſumpta mens teſtatoris.
- 70 Subſtitutio vulgaris directa in caſu uoluntatis facta, extenditur ad caſum impotentiæ, & è conuerſo, cum ſententia communi, & num. ſeq.
- 71 Vbi expenditur pro ipſa ſententia text. in l. Titius, §. Lucius, ff. de liberis & poſthum. Menochij inductio, atque obſeruatio probatur. Et Andreæ Fachinei noua animaduerſio, nouè etiam, & verè diluitur.
- 72 Expenditur etiam text. in §. & quid ſi tantum, l. Gallus, ff. de liber. & poſthumis. Et quorundam placita reiiciuntur.
- 73 Textus quoque in l. vltima, C. de inſtitut. & ſubſtitut. Qui fortiter vrget pro ſententia communi, nec validè vitari poteſt.
- 74 Adducitur deinde textus in l. vltima, C. de poſthum. hæred. inſtit. Nec in conſideratione habentur Scribentium annotationes quamplures.
- 75 Alia denique iura expenduntur pro eadem ſententia communi.
- 76 Rationes etiam, & authoritates excogitantur.
- 77 Et pluribus in caſibus ſententia eadem communis limitatur, remiſſiuè.
- 78 Prout etiam respondetur remiſſiuè iuribus omnibus, quæ in contrarium expendi ſolent communiter.
- 79 Ac denique l. commodiſſimè, ff. de liberis & poſthum. verus intellectus adducitur.
- 80 Inſtitutio hæredis extenditur de perſona ad perſonam ex veriſimili, & præſumpta mente teſtatoris. Idque ex veriori, & communiori ſententia, contra quamplures. Pro qua adducitur text. in l. 3. C. de inofficioſo teſtamento. Nec aliorum ſolutiones, nec obiectiones admittuntur.
- 81 Subſtitutio quoque directa extenditur de perſona ad perſonam, cùm eadem ratio militat, & præſumpta adeſt teſtatoris voluntas.
- 82 Fideicommiſſa, ac fideicommiſſariæ diſpoſitiones quæcunque, faciliùs ſolis coniecturis, & præſumptionibus inducuntur, aut inductæ cenſentur, quàm dispoſitiones directæ.
- 83 Et vnde colligi valeant coniecturæ? remiſſiuè.
- 84 Fideicommiſſa, ac fideicommiſſariæ ſubſtitutiones, & dispoſitiones extenduntur de caſu ad caſum, & de perſona ad perſonam, quoties adeſt ratio, & veriſimilis, ac præſumpta extat teſtatoris voluntas.
- 85 Leg. ſi quis ita, §. penultimo, ff. de teſtamentaria tutela, plures intellectus adducuntur, remiſſiuè.
- 86 Et veriſſimus, ac genuinus eiuſdem text. traditur ſenſus.
- 87 Noua etiam Ludouici Molinæ conſideratione habita pro dubia, concludens, & magis apparens ratio redditur.

PRo dilucida, & abſoluta huiuſce Capitis explanatione (quod vtiliſſimam, & in negotiis practicis frequentiſſimam, & quotidianam materiam, atque tractatum continet) & vt ſuo ordine, & diſtinctè ſatis omnia neceſſaria, & conducibilia rebus aſſiduis explicentur, conſtituendum, atque obſeruandum erit primo loco, quòd articulus hic, ſiue diſputatio tota præſens, an ſcilicet, & quando caſus dicatur omiſſus, vel non, vt tanquam omiſſus non attendatur, vel ſi pro expreſſo habeatur, ac ſi expreſſus fuiſſet, operetur; & quando pro expreſſo habeatur, vel iuridicè debeat ſuppleri, latiſſimè patet, atque mille in locis tractatur apud Scribentes: nec facile poſſunt omnia, quæ ipſi in propoſito reliquerunt ſcripta, ſub breui verborum compendio comprehendi, minùſque regula aliqua generali terminari, vel circumſcribi, quæ tot ambagibus, atque columnis iidem tradiderunt, & per integrum tractatum, aut librum proſequi, & enucleari potuiſſent: tunc autem ſi ita latè quæſtiones omnes, quæ ad hæc ſpectant, tractandæ eſſent, & hactenus ſcripta euoluenda, ex Antiquioribus, & Recentioribus ſequentes magis attentè, atque originaliter eſſent prælegendi Authores, quos ego & vidi, & euolui, vt diſtinctam ſatis, & abſolutam diſputationem eorundem reſolutionem attingerem.

Erit itaque ante alios videndus Bartol. in §. & quid ſi tantum, l. Gallus, ff. de liber. & poſthum. num. 3. vt vt theoricæ omnes, atque doctrinæ eius percipiantur maturiùs, tam in vno caſu, quando exprimitur caſus per modum conditionis, quàm in altero, cùm exprimitur per modum diſpoſitionis.

Iaſon in eodem §. & quid ſi tantùm, ex num. 21. poſt Bald. Aretin. Alex. Socin. ſenior. Caſtrenſem, Angel. Imolam, Fulgoſium, & Cumanum, quos citat.

Ioannes Crotus, Lancelot. Galiaula, Ioannes Bolognetus, Emanuel Coſta, Marius Salomonius, Petr. Paul. Pariſius, Claudius, And. Alciatus, & Fortunius Garſia, quos longa ſerie commemorauit, & diſputationem hanc ſuſcepit Ioannes Marcus Aquilinus in eodem §. in verſ. ſed ex ſententia legis Velleiæ, ferè per totum.

Carolus Ruinus in repetitione §. eiuſdem, & quid ſi tantum, ex num. 45. cum ſeq. & etiam aliquibus præcedentibus.

Marianus Socinus iunior ibid. ex num. 3. cum multis ſeqq.

Andreas Alciatus alio in loco vltra relatum, de verborum ſignificatione, lib. 3. ſub num. 3. & ſeptem ſeqq. vbi vide omninò.

Cardinalis Franciſcus Mantica de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 3. tit. 19. ex num. 7. vſque ad num. 18.

Simon de Prætis de interpretatione vltim. voluntatum, lib. 2. interpretatione 3. dub. 1. ſolutione 3. ex numero 137. vſque ad num. 173. fol. 246. & lib. 3. interpretat. 3. dubitat. 4. ſolutione 1. ex num. 79. vſq. ad numerum 96. fol. 212.

Franciſcus Viuius commun. opinion. verbo, caſus non expreſſus.

Chaſſaneus in conſuet. Burg. rubrica 6. §. 5. n. 12. verbo, & ſeparez.

And. Tiraquellus de retractu lignagier. §. 2. gloſſa 1. num. 19. & §. 20. gloſſa vnica, num. 11. & de primogenitura, quæſt. 40. à num. 194.

Ioannes Bolognetus in conſil. 9. ex num. 81. cum ſeq.

Tiberius Decianus in conſil. 1. num. 85. & num. 94. & ſeq. & num. 145. & ſeq. & num. 185. lib. 1. & in conſilio 28. ex num. 23. & in conſ. 3. num. 44. & in conſ. 4. num. 27. lib. 2. & in conſ. 34. num. 13. lib. 3.

Marſilius ſingulari 499. Licèt diſpoſitio.

Rolandus à Valle in conſ. 56. ex num. 5. cum ſeq. & in conſ. 59. ex num. 25. lib. 3.

Ægidius Bellamera in conſil. 9. numero tertio cum ſequentibus.

Hippolyt. Riminaldus in conſ. 37. n. 1. & 4. & 17. & 22. lib. 1. & in conſ. 110. ex num. 36. cum ſeq. eod. lib. 1. & in conſ. 243. ex num. 5. cum ſeq. & num. 47. & ſeq. lib. 3. & in conſ. 412. ex num. 36. cum ſeq. lib. 4. & in conſ. 517. ex num. 48. lib. 5.

Paulus Leonius in conſilio 27. ex num. 92. inter conſilia vltimar. voluntat. lib. 2.

Camillus Gallinius de verbor. ſignificat. lib. 9. c. 2. & mulis ſeqq. vſque ad cap. 29. vbi latiſſimè.

Bernardin. Alphanus in collectaneo 296. & 297.

M. Antonius Peregrinus de fideicommiſſis, artic. 11. num. 35. & num. 46. & ſeq. & in conſ. 55. num. 27. & ſeq. lib. 2. & in conſ. 5. num. 13. & 14. eod. lib. 2.

Sylueſter Aldobrandinus in conſ. 30. ex num. 21. cum ſeq. & num. 29. & num. 43. & ſeq.

Iacobus Menochius in conſ. 4. num. 34. & in conſ. 14. num. 15. lib. 1. & in conſ. 211. ex num. 53. lib. 3. & in conſ. 232. num. 6. & 34. & 35. eod. lib. 3. latiùsin conſ. 243. ex num. 1. vſque ad num. 15. eod. lib. 3. & in conſ. 326. Eo, num. 6. cum multis ſeqq. lib. 4. & lib. 4. præſumptione 26. ex num. 14.

Oſaſcus in conſil. 72. ex num. 22. cum ſeq.

Hieronymus Gabriel in conſil. 95. ex num. 2.

Iacobus Beretta in conſilio 118. ex num. 42. cum ſeqq.

Marcabrunus in conſ. 10. num. 68. & quatuor ſeqq.

Ioannes Botta in conſil. 50. num. 12.

Fabius de Anna in conſil. 10. ex num. 38. cum ſeq. & in conſil. 84. ex num. 32.

Franciſcus Viuius deciſione 284. vbi latè, an, & quando caſus omiſſus habeatur pro expreſſo.

Ioſephus Maſcardus de probat. to. 3. concluſion. 1136. vbi latè, & diſtinctè.

Rota deciſione 141. num. 6. parte 2. in nouiſſimis.

Andreas Fachineus in conſ. 47. num. 19. & 20. lib. 1. & in conſ. 1. ex num. 28. cum ſeq. lib. 2.

Petrus Surdus in conſ. 125. in principio, lib. 1. & in conſ. 55. num. 35. & ſeq. lib. 4. & deciſione 202. ex num. 1. vſque ad num. 5.

Petr. Barboſa in l. ſi cùm dotem, in princip. n. 29. 35. & 50.

Antonius Faber in lib. 9. C. ad titul. de inſtitut. & ſubſtitut. definitione 1.

Ludouic. Caſanate in conſ. 1. ex num. 15. cum multis ſeqq. & num. 36. & ſeq. & in conſ. 4. ex num. 42. cum multis ſeqq. & in conſ. 15. ex num. 49.

Pet. Anton. de Petra de fideicommiſſis, quæſt. 6. numero 39. & quæſt. 15. num. 267.

Cardinalis Dominicus Tuſcus practicarum concluſion. iur. tom. 5. litt. O. concluſ. 115. & 116. ex fol. 1051.

Leand. Galganetus nouiſſimè in commentariis, de condit. & demonſtrat. parte 2. cap. 1. queſt. 103. numero 24. & 25.

Et ij quidem omnes, ac cæteri alij, ſi perpendantur attentè, & originaliter prælegantur, in eundem finem, eaſdèmque regulas, & doctrinas tendunt, & Bartoli Theoricam, atque diſtinctionem in præfato dubio latiùs declarant, in effectùque proſequuntur maiori ex parte ca, quæ Bartol. ipſe aſſumpſit, atque excitauit; quamuis iidem, ac maximè Conſulentes, diuerſimodè (prout caſus ſe offerunt) diſputàtionem ipſam inſtituant. Bartolus ergo in dicto §. & quid ſi tantum, ex n. 3. vt articulum prædictum explanaret, quando ſcilicet caſus à teſtatore, vel ab alio diſponente omiſſus, pro omiſſo, aut pro expreſſo habendus ſit; diſtinguendum putauit, an verſemur in diſpoſitione pura, vel conditionali, vel facta in caſu ſimplici. Et quando verſamur in diſpoſitione pura, ſic inquit: Aut virtute expreſſi caſus omiſſus poteſt intelligi, & ad illum porrgitur, §. illud, Inſtitut. pro ſocio. Et ſe dixiſſe ait in l. commodiſſimè, ff. deliber. & poſthum. ſoluendum contrarium eius: Aut virtute expreſſi non poteſt intelligi; & tunc aut is caſus poteſt conſtare ex voluntate diſponentis, volentis expreſſum trahi ad omiſſum, & ad illud porrigitur, leg. Titius, §. Lucius, ff. de liber. & poſthum. l. vltima, C. de poſthum. hæred. inſtitu. ſecundùm intellectum quem dedit idem Bartol. in d.l. commodiſſimè: Aut de mente non poteſt conſtare; & tunc aut caſus fuit penitus omiſſus, aut fuerunt expreſſi duo caſus, qui obuenerunt coniunctim: Primo caſu, aut caſus omiſſus ſimilis eſt expreſſo, & habet eundem effectum, & ad illum extenditur, vt in l. finali, in fine, ff. mandati. Secundo caſu, quando fuerunt duo caſus expreſſi coniunctim, tunc aut loquimur in materia in qua fit interpretatio plena, vt in teſtamentis, & ad illum porrigitur, l. ſi ita, in principio, ff. de liber. & poſthumis, vbi ſe quoque dixiſſe, profitetur idem Bartolus, aut loquimur in materia non fauorabili, in qua non debet fieri plena interpretatio; & tunc ad illum non porrigitur, vt in l. vim paſſam, §. præſcriptione, ff. ad l. Iul. de adult. & colligitur ex d.l. ſi ita: ſed ait reſtringi fauore vitandæ contrarietatis, vt dicit ſe docuiſſe in l. 2. in principio, ff. de verbor. obligat.

Secundus caſus principalis Bartoli eſt, quando prouiſio in vnum caſum fit per modum conditionis; & tunc eodem num. 3. ſic diſtinxit; Aut caſus omiſſus eſt diſſimilis expreſſo, & ad illum non porrigitur. l. ſi cùm dotem, in principio, ff. ſoluto matrim. l. ſi ita quis, §. 1. ff. de legat. 2. l. finali, C. de his qui veniam ætatis impet. & d.l. commodiſſimè: Aut caſus omiſſus eſt ſimilis expreſſo, & tunc ad illum porrigitur, nec refert quid ex æquipollentibus fiat, vt in eodem §. & quid ſi tantum, l. mulier, in princip. ff. ad Trebel. l. ſi mater, C. de inſtitut. & ſubſtitut. cum ſimilibus: Si verò loquimur de conditione voluntaria; tunc debet impleri in forma ſpecifica, nec porrigitur ad alium caſum non expreſſum, l. qui hæredi, & l. Mæuius, in principio, ff. de condit, & demonſtrat. Tertius caſus eſt, quando diſpoſitio fuit facta in caſu ſimplici, quem caſum non explicauit Bartolus in dicto §. & quid ſi tantum, dicto num. 3. ſed in principio, ff. de verbor. obligat. quò loci regulam proponit negatiuam, à qua ſtatim tres caſus excipit, vt infrà videbimus hoc eodem cap. & alio cap. infrà repetendum eſt: & hactenus doctrinæ Bartol. à quibus And. Alciatus recedere non videtur; is namque dicto lib. 3. de verbor. ſignificat. ex num. 3. cum ſeptem ſeqq. ad methodum Iaſon. in eod. §. & quid ſi tantum, num. 21. cum quatuor ſeqq. magis accedit, & ſic à veſtigiis Bartoli deniare non videtur. Inprimis namque regulam negatiuam proponit, (vt Iaſon quoque fecit) quòd prouiſio, quâ aliquid purè diſpoſitum eſt in vno caſu, non producitur ad alterum per text. in l. ſi alij. ff. de vſufructulegato, l. ſi quis ita, §. ſi quis cum, ff. de teſtamentariæ tutela: & l. ſi cùm dotem, ff. ſoluto matrimon. Deinde regulam ipſam reſtringit quatuor caſibus: Primus eſt, quando caſus omiſſus ab expreſſo poteſt decidi, vel ex natura caſus, vel ex antecedenter, & conſequenter neceſſario; vel qui ſe inuicem recipiunt, vel quia per argumentum à contrario ſenſu id ſuadetur, vel quia in ſimplicibus prouiſum eſſet, & de caſu mixto agatur, vel quia teſtator plus expreſſerit; nam & de eo, quod eſt minus, vtique veriſimile eſt, fuiſſe prouiſum, ſicuti hæc omnia iure, atque authoritate Alciatus ipſe confirmat. Secundus caſus eſt, quando ex veriſimili mente teſtatoris, idem ius militat, ac conſtitui poteſt in caſu omiſſo, vt in l. Titius, §. Lucius Titius, ff. de liber. & poſthum. & in l. finali, C. de poſthum. hæred. inſtit. & tunc extenſionem admittit, & caſum hunc latiùs declarat, vt ibi videri poterit. Tertius caſus eſt, quando caſus poteſt dici non omninò omiſſus, prout etiam idem Alciatus latiùs declarat. Quartus denique & vltimus caſus eſt, quando caſus omiſſus poteſt dici ſimilis expreſſo, & eundem habet effectum, vt plura exempla adducens, proſequitur ibidem, & in effectu (vt dixi) nec à methodo Iaſonis, nec à veſtigiis Bartoli recedit.

Non etiam receſſit Marianus Socinus iunior in eodem §. & quid ſi tantum, ſed potiùs ex num. 33. vſque ad num. 62. omnia dicta, atque reſolutiones Bartoli proſequitur, vrgentiora fundamenta contra eas expendit, & ſatisfacit eiſdem, ac denique ex profeſſo Bartoli diſtinctionem declarans, octo deducit præcipuas concluſiones, quibus totam hanc materiam, & Bartoli doctrinas comprehendit, quas etiam & Iaſon deduxiſſe vidétur in eodem §. dicto num. 21. cum ſeq. licèt non ita latè, nec diffusè.

Sed & Ioannes Bolognetus in ipſo §. & quid ſi tantùm, ex num. 92. uſq. ad num. 132. æqualiter ſe habuiſſe videtur; ibi namque theoricam ſuperiorem Bartoli latiſſimè proſequitur; argumenta etiam contra eam expendit, ac denique eaſdem deducit concluſiones, quas alij deduxerant communiter, & numero 200. poſt longam diſputationem non malè concludit, quòd tota diſtinctio, ſiue reſolutio Bartoli cum limitationibus Doctorum dependet ab intentione teſtatoris, & quòd extenſio fit ad caſum omiſſum, & ad perſonam omiſſam, & alios actus diſſimiles, ſi apparet de intentione teſtatoris, & ſi non apparer, non fit extenſio: quæ eſt notanda, & ſingularis reſolutio in hac materia. Et conuenit Simon de Prætis de interpretation vltimarum voluntatum, lib. 2. interpretat. 3. dubitione prima, ſolutione 3. num. 164. fol. 247. concludens, quòd in ſumma Scriptorum omnium reſolutiones tendunt ad id, quòd caſus omiſſus includitur in expreſſo, trahitur ad prouiſum, & habetur pro, expreſſo, vbi in expreſſo, & omiſſo concurrunt eadem æquitas, omnimoda ſimilitudo, eadem mens diſponentis, vel eadem ratio, aut aliæ coniecturæ: & citat Alexand. Barbat. Curt. ſenior. Iaſon. Crauetam, Pariſium, & Beroum. Menochius etiam lib. 4. præſumpt. 26. num. 14. & 19. ſummauit etiam totam hanc diſceptationem, & poſt Ripam, Decianum, Ruinum, Pariſium, & alios reliquit ſcriptum, quòd caſus omiſſus habetur pro omiſſo, quando eſt omnimodò diſſimilis expreſſo, quoad mentem, rationem, & effectum à teſtatore conſideratum, vel quando non eſt eadem ration, & veriſimilis mens teſtatoris: quod repetit in conſil. 232. ex num. 1. vſq. ad num. 15. eod. lib. 3. Rurſus & Ioannes Marcus Aquilinus in dicto §. & quid ſi tantum, in verſiculo, ſed ex ſententia legis Velleiæ, ferè per totum, ſed maximè ex num. 48. ad quinque præcipuas concluſiones reducit totam hanc materiam, & diſtinctionem Bartoli relatam, & illam declarat; in aliquibus autem à communi ſententia recedit, prout infrà adnotabitur, ſemper tamen ex rationis identitate, vel ex eo, quod comprehenditur virture expreſſi, vel ex veriſimili mente teſtatoris, qut ex ſolitudine ad caſum omiſſum ab expreſſo extenſionem admittit. Et ita pariter materiam hanc declarat Iacobus Beretta in conſ. 118. ex num. 42. cum ſeq. qui ita exiſtimat componendas contrarias Interpretum regulas in propoſito. Ego verò ex eiſdem nunc raltis Authoribus, & in initio huius cap. aggregatis, atque cæteris omnibus hactenus Scribentibus, Bartoli veſtigia ſequutus concluſionibus quibuſdam, ſiue obſeruationibus propoſitis, materiam hanc explanandam, atque reſoluendam duxi, prout Marianus Socinus diſtinctè admodùm (vt adſolet) & alii fecerunt; ſic etenim nullus caſus euenire poterit, qui ſub eiſdem obſeruationibus, ſiue concluſionibus, non comprendatur, & Bartoli ſingula diſtinctionis membra explicata manebunt.

Inprimis ergo regula quædam generalis, ſiue negatiua concluſio proponenda erit, videlicet quòd caſus omiſſus, habetur pro omiſſo regulariter, & relinquitur diſpoſitioni iuris communis, & ita regulariter prouiſio facta per modum diſpoſitionis puræ in vnum caſum. non trahitur ad alium: ita ſanè poſt Bartol. to num. 3. in præcitato §. & quid ſi tantum, adnotaruntu, atque pro regula negatiua conſtituerunt omnes Interpretes communiter ſecundùm Iaſonem ibid. 1. lectura, num. 21. Alciatum 2. lectura, num. 16. Marian. Socin. iunior. num. 33. Ioan. Bolognetum n. 95. & Ioannem Marc. Aquilin. in dicto verſiculo, ſed ex ſententia legis Velleiæ, num. 49. & poſt alios multos pro regula conſtituunt Cardinalis Franciſcus Mantica de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 3. tit. 12. num. 8. Menochius in conſ. 232. num. 6. lib. 3. Petrus Surdus in conſil. 553. num. 35. lib. 4. Ioannes Vincentius Hondedeus conſil. 1. num. 23. lib. 1. Burgos de Paz in conſil. 2. num. 1. & in conſil. 29. num. 19. Simon de Prætis lib. 2. interpretatione 3. dubit. 1. ſolutione 3. num. 137. & num. 161. fol. 246. & 247. & libro 3. interpretatione 3. dubit. 4. ſolutione 1. n. 79. folio 212. Camillus Gallinius de verborum ſignification. lib. 9. cap. 2. num. 18. Marc. Anton. Peregrinus de fideicommiſſis, artic. 11. num. 35. Hippolytus Riminaldus in conſil. 75. à num. 24. lib. 1. Pet. Barbosa in l. ſi cùm dotem, num. 50. ff. ſoluto matrim. Ioſeph. Maſcard. de probat. tom. 3. concluſ. 1136. num. 1. Leand. Galganetus de condit. & demonſtrat. Parte 2. cap. 1. quæſt. 103. num. 24. fol. 243. Probatur autem præfata concluſio, atque regula negatiua per text. in l. ſi extraneus, ff. de cond. ob cauſam, l. ſi cùm dotem, ff. ſoluto matrimonio: l. commodiſſimè, ff. de liberis & poſthum. quò loci Pomponius reſpondit, quòd ſi quis poſthumum ita inſtituat. ſi me viuo naſcetur, non intelligitur inſtitutus poſthumus, qui mortuo teſtatore oatus eſſet; ſicut è contrà non præſumitur inſtitutus, qui natus eſſet viuo teſtatore, cùm facta eſſet inſtitutio, ſi poſt mortem teſtatoris natus eſſet; per text. etiam, in cap. ſuſceptum, de reſcriptis in 6. ſed & ratione illa fundatur, quam Ioannes Bolognetus in dicto §. & quid ſi tantun, num. 95. tradidit, videlicet, quòd nomina ſunt inuenta ad diſtinguendas res, §. ſ quis in nomine, Inſtitut. de legatis, & l. ad recognoſcendas, C. de ingenuis manumiſ. e qui exprimit nomen vnius rei, de ea ſolùm videtur diſponere, & non de aliis. cùm verba ſint notæ animi, & intentionis noſtræ, Labeo, in fine, ff. de ſupel. legata, & à proprietate verborum non eſt recedendum in dubio, l. non aliter, cum vulgatis, ff. de legatis tertiò: & qui dixit dena, non dixit decem, l. ſi quis Titio. ff. de legatis 1. & quamuis Camillus Gallinius lib. 9. cap. 2. num. 19. dicat rationem huius concluſionis aſſignare Baldum, prout ibi refert (ſed Bologneti mentionem non facit;) verè tamen ratio illa eadem eſt cum dicto, ſiue Baldus ibi relatus, non intendit rationem reddere, ſed tantùm ſummare text. in d.l. commodiſſimè; eiuſdem etiam concluſionis & regulæ negatiuæ propoſitæ rationem reddit Maſcard. de probationib. tom. 3. d. concluſ. 1136. in principio: ibi namque num. 1. regulam dictam deducit, videliter, à teſtatore non expreſſum nominatim, præſumi conſultò omiſſum, nec habendum eſſe pro expreſſo, & citat tex. in d.l. commodiſſimè: & ſtatim reddit rationem num. 2. & ſeq. vſque ad num. 8. quòd teſtato non præſumitur aliud velle quam quod verbis expreſſit, vt dicebat Tubero relatus à Celſo in l. Labeo. ff. de ſupel. legat. . & colligitur ex Modeſtino in l. Ti-. tia cum teſtamento, §. vltimo. ff. de leg. 2. & ſi ſtrictè loquatur, ſtructè eſt intelligendus, vt inquit relatus Author: præſertim cum non dicatur in teſtamento expreſſum, quod eo lecto non reperitur, l. vxorem, ff. de manumiſſis teſtamento: & l. fideiuſſores magiſtratuum, in princip. ff. de fideiuſſorib. quod enim teſtator non loquitur, nec velle præſumitur, nec voluntas in corde retenta conſideratur, vt latiùs ibi comprobat num. 5. ipſe Maſcard. & cap. precedentib. latiùs probauimus; cùm etiam ad præſumendum iudicium teſtatoris, nihil ſit ſubaudiendum, nec poſſit quidquam addi, vel immutari, vt etiam probat ibid. n. 7. Et ita pariter explicauit Ioannes Marcus Aquilinus, in dicto verſ. ſed ex ſententia legis Velleiæ, num. 49. dicens, quòd ideò caſus omiſſus relinquitur diſpoſitioni iuris communis, & pro omiſſo habetur, quia in dubio ſtandum eſt verbis, nec teſtator videtur aliud velle, quàm quod expreſſit. Nec diſſentit Cardinalis Dominicus Tuſcus practic. concl. iuris, tom. 5. littera O. concluſ. 155. & 116. vbi etiam, quòd omiſſum dicitur, niſi palam verbis exprimatur, vel quod litteraliter legi, & oculis inſpici non poteſt, vt latiùs ibi probat Leander Galganetus de condit. & demonſtrat. 2. parte, cap. 11. d. quæſt. 123. num. 25. vbi quòd caſus omiſſus dicitur ille, de quo actus non cantat, vt notarunt Authores alij relati. Et procedit regula prædicta, quòd caſus omiſſus, habeatur pro omiſſo regulariter; & remaneat in diſpoſitione iuris communis, maximè in ſubſtitutionibus & fideicommiſſis, & cæteris diſpoſitionibus teſtamentariis, ex ratione relata, quòd verbis ſtandum ſit, nec teſtator aliud videatur velle, quàm quod verbis expreſſit, prout ex aliis multis tenent Maſcardus, Aquilinus & Tuſcus vbi ſup. Socinus iunior conſ. 95. lib. 2. Cephalus in conſ. 17. ſub num. 31. lib. 1. Craueta in conſ. 261. ſub num. 20. Hippolyt. Riminaldus conſ. 110. ex num. 21. lib. 1. Camillus Gallinius de verborum ſignificat. lib. 9. cap. 2. num. 19. Simon de Prætis lib. 2. dicta ſolutione 3. num. 141. fol. 246.

Procedit etiam in contractibus omnibus, & in quacunque materia, & diſpoſitione, cuiuſcunque generis ſit, & ſic in legibus, in reſcriptis, in conceſsionibus, in conſuetudine, in ſententia, & in ſtatutis, prout ex multis Authoribus tradidêre Camillus Gallinius libro 9. d.c. 2. n. 20. & 21. Simon de Prætis d. ſolut. 3. n. 143. fol. 246. Bolognetus in conſ. 9. ex n. 81. Leand. Galganet. 2. p.d.c. 1. 9. 103. n. 24. Cardinalis Dominicus Tuſcus practicar. concluſ. iur. tom. 5. littera O. concluſ. 116. per totam. Et etiam ſi agitur de fauore piæ cauſæ, Pariſius in conſ. 74. ex num. 10. lib. 3. Simon de Prætis dicta ſolutione 3. ex num. 145. & lib. 3. interpretat. 3. dubitat. 4. ſolutione 1. ex num. 81. fol. 212. vſque ad n. 96. fol. 214. vbi facit in contrarium regulam generalem, quòd caſus omiſſus habetur pro expreſſo, quando quædam comprehenditur de vno in alterum caſum ſimilitudo mentis, rationis, affectus, charitatis, & affectionis teſtatoris. Et quòd ipſa regula fallit in tredecim caſibus ibi enumeratis, & qui continentur ſub dicta regula generali negatiua, prout videri poterit penes dictum Authorem. Et hactenus de prima obſeruatione ſiue concluſione in hac materia, & regula dicta generali negatiua; quòd caſus omiſſus habetur pro omiſſo regulariter.

Secunda verò obſeruatio, atque regula ſit, & erit prima limitatio dictæ regulæ negatiuæ, quòd caſus omiſſus pro expreſſo habetur, quando talis caſus ſubintelligi poteſt virtute expreſſi, vel ex natura actus; & tunc diſpoſitio facta in vnum caſum, porrigitur ad caſum omiſſum: ita ſane ex Bartolo n. 3. in dicto §. & quid ſi tantum, quem retuli ſupra in initio huius cap. communis eſt ſententia ibid. ſecundùm Iaſonem num. 22. Aretinum colum. 3. Claudium num. 5. Crotum n. 49. Alciatum 2. lectura, num. 19. Marianum Socinum iuniorem num. 33. in principio, Ioan. Bolognetum n. 96. Ioan. Marc. Aquilinum in dicto verſ. ſed ex ſententia Velleiæ, num. 50. & id ipſum tenuerunt Cardinalis Franciſcus Mantica de coniecturis vltim. volunt. lib. 3. tit. 19. n. 8. in fine, & num. 15. Simon de Prætis lib. 2. dicta ſolutione 3. num. 196. & 170. & 172. folio 247. & lib. 3. dicta ſolutione 1. num. 83. fol. 212. Socin. Decius, Ruinus, Rubeus, Alexander, Pariſius, Craueta, Natta, Rolandus, & Gozadinus, cum quibus Maſcardus dicta concluſione 1136. num. 14. Camillus Gallinius de verbor. ſignificat. lib. 9. capit. 3. qui inquit, communem. hanc ſententiam procedere, ſiue id ex natura actus eueniat, vel antecedentis, aut conſequentis neceſſarij virtute, ſiue ratione acceſſorij, vel ratione neceſſarij reſurgentis, aut connexitatis gratiâ ſeu gratiâ correſpectiuitatis, & in omnis materia, tam fauorabili, quàm odioſa: Ac etiam, quando caſus omiſſus, diſſimilis eſſet expreſſo, ſolitus tamen eſſet fieri. Et ante ipſum Ioannes Bolognetus, non relatus ab eo, in eodem §. & quid ſi tantum, numero 95. & 96. qui aſſignat rationem caſuum omnium prædictorum, videlicet, quia caſus ſunt coniuncti, prout eſſe coniunctos oſtendit: & ſic teſtator videtur de eis cogitaſſe; & ſumma ratio eſt, ita dici, vt ibidem quoque obſeruat, & materiam iſtius concluſionis dicit videndam omninò, ſi caſus occurrat, diſputatam per eum, in l. 2. ff. de iuriſdictione omnium iudicum: & ſubdit dicto num. 96. in finalibus verbis, quòd hæc limitatio Bartoli eſt vea præſumptiuè, & inde quòd non procedit, vbi apparet contraria voluntas per coniecturas, quæ eſt ſingularis declaratio ad dictam concluſionem, & procedit de mente omnium, qui hactenus in propoſito ſcripſerunt, vt de mente communi adnotauit, & ita reſtringendam ſecundam hanc concluſionem, quando ſcilicet de mente diſponentis aliter conſtaret, iure fundauit Camillus Gallinius libro nono, dicto capit. 3. num. 22. quo loci ex num. 10. & aliter limitat poſt Crotum num. 48. in dicto §. & quid ſi tantum, quando ſcilicet verba repugnant, quia tunc caſus expreſſus non trahitur ad omiſſum, etiamſi adſit mens teſtatoris, quia vbi verba teſtatoris adaptari non poſſunt ad caſum omiſſum, tunc mens teſtatoris non attenditur in caſu omiſſo, l. fideicommiſſa, §. ſi filio, ff. de legatis tertio. Denique refert Fortunium Garſiam, qui in eodem §. ex numero 107. cum ſeq. multis rationibus impugnare contendit ſecundam hanc eandem obſeruationem, ſiue concluſionem, prout etiam fecit socinus iunior numero 33. cum ſeq. & numero 17. & duobus ſeqq. vel vno verbo ſatisfacit rationibus Fortunij contrariis, prout etiam ſatisfieri poteſt, ex his, quæ Andreas Alciatus, libro 3. de verborum ſignificat. numero ſecundo, & ſub numero 6. ad finem, reliquit ſcripta. Ita pariter & reſponderi poteſt obiectionibus Aquilini in dicto verſiculo, ſed ex ſententia legis Velleiæ, numero 51. & quinque ſeqq. & non modò in fideicommiſſis tantum, vt ipſe contendit, ſed etiam in teſtamentaria alia diſpoſitione quacunque, doctrina ipſa alia Bartoli admittenda erit, prout hac ſecunda obſeruatione admittimus, niſi aliud ſuadeant contrariæ coniecturæ, vel in contrarium adſit præſumpta teſtatoris voluntas, vt nunc annotaui; & ita Bartolum ipſum indiſtinctè ſequitur Petrus Surdus in conſilio 553. numero 35. libro 4. vbi inquit, quòd omiſſus non dicitur caſus, qui venit conſecutiuè ſub expreſſo, & citat Socinum, Pariſium, Crauetam, Rolandum, Riminaldum, & Menochium, ita tenentes: Et ita pariter, quòd omiſſus non dicatur caſus, qui includitur per verba implicatiua, poſt Baldum, & Rotam Romanam ſcripſit idem Surdus deciſione 202. numero 4. Et generaliter, quòd id, quod virtualiter ineſt, & ex expreſſis reſultat, pro expreſſo iudicetur, poſt alios plures Authores obſeruarunt Iacobus Menochius in conſ. 325. num. 27. & 29. libro 4. Ludouicus Caſanate in conſilio 15. num. 51.

Tertia deinde obſeruatio, ſiue concluſio ſit in eodem articulo, & erit limitatio ſecunda regulæ negatiuæ propoſitæ ſupra, num. 12. quòd caſus omiſſus, non præſumitur conſultò omiſſus, quando veriſimile eſſet, quod ſi teſtator de caſu omiſſo cogitaſſet, idem quoque de eo diſpoſuiſſet; & tunc prouiſio in vnum caſum facta, porrigitur ad alium, etiam non comprehenſum ex virtute expreſſi, quando (vt dixi) veriſimilis mens teſtatoris ita ſuadet. Et hæc concluſio probatur per text. in l. Titius, §. Lucius Titius, ff. de lib. & poſthum. & in l. finali, C. de poſthum. hæred. inſtit. quæ licèt loquatur, quando prouiſio fit per modum conditionis, & ſic extra terminos concluſionis Bartoli (vt Ioannes Crotus contendit ibid. ſub n. 15.) tamen pro ſententia eiuſdem Bartoli facit à fortiori; nam ſi fit porrectio, aut extenſio eo caſu, fortius fieri debet in caſu Bartoli, cùm facilius fiat per modum diſpoſitionis, quàm per modum conditionis; & ſic ceſſat obiectio Croti, prout ceſſare aduertit ſingulariter Marianus Socinus iunior in eodem §. & quid ſi tantum, num. 36. in principio. Nec ſatisfacit Camillus Gallinius de verbor. ſignificat. lib. 9. c. 4. n. 2. Bolognetus autem optimè reſpondet num. 97. inquit enim, quòd Bartolus allegat textum in d. 1. finali, non in deciſione, quoniam ille textus loquitur de expreſſione per modum conditionis, ſed in ratione, quia ibi extenditur conditio ad caſum dissimilem, contra l. commodiſſimè. Et non eſt ex alio, niſi quia caſus omiſſus erat cogitatus à teſtatore, vel ex mente eiuſdem veniebat: Inquit tamen Bolognetus idemmet, quòd melius facit pro hac concluſione text. in l. 3. C. de inofficioſo teſtamento, vbi erat diſpoſitio vnius caſus, & alter caſus omiſſus, ſcilicet alter filius, & tamen fit extenſio propter veriſimilem mentem teſtatoris, vt latiùs proſequitur Aquilinus num. 63. 64. & 65. Camillus Gallinius lib. 9. dicto cap. 4. num. 3. qui cùm num. 4. retuliſſet Fortunium Garſiam in d. §. & quid ſi tantum, num. 111. quo loci exiſtimauit, tertiam hanc concluſionem, ſiue limitationem ſecundam ad regulam negatiuam priorem, eſſe vnam & eandem cum relata ſup. priori loco;ſtatim n. 6. rectiſſimè aduertit, limitationem hanc, ſiue concluſionem differre à ſecunda concluſione, ſiue prima limitatione regulæ generalis traditæ sup. n. 15. & ſeq. nam prioris limitationis eiuſdem caſus conſiſtit in eo, vt quod omiſſum eſt, ſubintelligatur ex vi expreſſi in ipſa principali diſpoſitione per aliquam neceſſariam illationem, veluti antecedentis, aut conſequentis, aut connexi, aut acceſſorij & aliorum ſimilium locorum: Secundæ autem huius limitationis caſus conſiſtit in alio quando ſcilicet non per aliquam neceſſariam illationem caſus expreſſi, caſus omiſſus comprehendi proteſt, ſed aliunde ſumitur coniectura voluntatis ipſius teſtatoris, per locum à veriſimili mente, & præſumpta voluntate teſtatoris, qui locus ſeparatam habet naturam à caſu expreſſo, vt ipſe Author ita in effectu, ſed latiùs explicat. Et ante eundem Marianus Socinus iunior (quem Camillus non citat) in d. §. & quid ſi tantum, vel vno tantùm verbo id ſignificat; in principio namque dictæ tertiæ concluſionis & n. 35. inquit, quòd prouiſio in vnum caſum facta, porrigitur ad alium, etiam non comprehenſum ex virtute expreſſi, quando veriſimile eſſet, quòd ſi teſtator de caſu omiſſo cogitaſſet, idem quoque de eo diſpoſuiſſet; & ſic inter iſtos duos caſus manifeſtam oſtendit differentiam, & ſeparat eos, prout etiam oſtendit, & ſeparauit Ioann. Marc. Aquilinus in d. verſic. ſed ex ſententia legis Velleiæ, n. 57. Præfatam itaque tertiam hanc obſeruationem, ſiue concluſionem Bartoli in d. §. & quid ſi tantùm, num. 3. per iura ſuperiùs adducta, & regulam generalem l. tale pactum, §. finali, ff. de pactis, cum ſua Gloſſa, de qua ſuprà, cap. præcedentib. ſequuti ſunt Scribentes omnes communiter, ſecundùm Iaſonem n. 22. & 23. Crotum num. 51. Galiaulam, n. 22. Socinum iuniorem n. 35. & 36. qui n. 45. & 46. ipsam exornat, Ioannem Bolognetum num. 97. & tribus ſeq. Carolum Ruinum in conſ. 170. num. 2. lib. 2. Curtium ſeniorem, Ripam, Pariſium, Tiraquellum, & alios, cum quibus Iacob. Menochius lib. 4. præſumptione 26. num. 14. 15. & 16. & in conſ. 243. ex num. 11. libro 3. & in conſ. 211. num. 55. eod. lib. 3. vbi quòd omiſſus dici non poteſt, quando adeſt coniectura voluntatis teſtatoris, quòd ita voluerit diſponere: & in conſ. 232. num. 34. eod. lib. vbi ex aliis Authoribus ſcripſit, quòd caſus non poteſt dici omiſſus, quando coniecturis apparet de mente teſtatoris, qui voluit illum comprehendere: & num. 35. quòd omiſſum non dicitur, quod venit ex mente diſponentis. Probarunt quoque ipſammet concluſionem Bartoli, Simon de Prætis de intepretat. vltim. volunt. lib. 2. interpr. 3. dubit. 1. ſolut. 3. n. 164. & 165. & 172. fol. 247. Camillus Gallinius de verbor. ſignificat. lib. 9. c. 4. vbi adducit quamplurima, quibus concluſio hæc magis exornatur, atque corroboratur, ac etiam aliorum Interpretum traditiones explanantur. Et vide etiam cap. 3. n. 20. eiuſdem libri. Petrus Surdus in conſ. 553. num. 37. lib. 4. & diciſ. 202. num. 3. Ioſephus Maſcardus de probat. concluſ. 1136. ex num. 8. cum ſeq. Iacobus Beretta in conſ. 118. num. 44. Ioannes Botta in conſilio 50. num. 12. Marcabrunus in conſilio 10. n. 68. cum ſeq. Andreas Fachineus in conſilio 47. num. 19. & 20. lib. 1. & in conſil. 1. ex num. 28. lib. 2. Sylucſter Aldobrandinus in conſ. 30. num. 43. & ſeq. M. Antonius Peregrinus in conſilio 55. ex num. 27. lib. 2. Fabius de Anna in conſilio 10. ex num. 38. Cardinalis Dominicus Tuſcus practicar. concluſion. iuris, tom. 5. d. concluſ. 116. fol. 1052. Et ita tenendum erit, quidquid Ioannes Marcus Aquilinus in dicto verſ. ſed ex ſententia legis Velleiæ, ex num. 58. vſque ad num. 70. quamplurimis rationibus communem hanc concluſionem labefactare contendat, prout conſequenter labefactat communem illam allegationem l. tale pactum, §. finali, ff. de pactis, cum ſua Gloſſa, pro expreſſo habendum eſſe id, quod teſtator veriſimiliter fuiſſet reſponſurus, ſi fuiſſet interrogatus, vt ſuprà adnotaui cap. 12. num. 13. & ibidem reſpondi: Nunc etiam retenta ſententia Bartoli communi dicto numero 3. §. & quid ſi tantum, facilè & verè reſpondetur ad omnia, quibus præcipuè excitatur, atque adducitur contra Communem Aquilinus, conſtituendo, prout dicto loco conſtitui, non dici voluntatem omninò, ſiue tantùm in mente retentam, vt nihil operari debeat; non etiam nullam eſſe voluntatem, vbi diſpoſitio expreſſa non eſt, quoties ex dictis & prolatis in teſtamento, ſiue ex alia parte diſpoſitionis, ex legitimis quoque, & concludentibus coniecturis, & circumſtantiis, veriſimilis adeſt voluntas, & quæ colligitur legitimè aliunde. Quocirca eis concurrentibus, & veriſimili data voluntate, iuridicè porrigitur diſpoſitio ad alium caſum, idque veriſſimum eſt, atque ex his comprobatur concludenter, quæ ad regulam l. cùm quidam, ff. de hæredib inſtituen. ad regulam etiam dictæ l. tale pactum, §. finali, capitibus præcedentib. ſcripta reliquimus. Idque in ſubſtitutionum, & fideicommiſſorum materia magis certum, & indubitatum eſt, in quibus mens magis attenditur, quàm aliud, prout ipſe Aquilinus in 1. parte eiuſdem §. & quid ſi tantum, num. 74. latiſſimè probauit, & dictum fuit ſuprà alio cap.

Quarta deinceps obſeruatio, ſiue concluſio in ipſo articulo ſit; & erit tertia limitatio regulæ generalis negatiuæ propoſitæ ſuprà, dicto numero 12. & 13. videlicet, quòd caſus non dicitur omiſſus, ſed potiùs expreſſus, in quo militar eadem, aut maior ratio, ac in expreſſo; & ſic diſpoſitio facta in vnum caſum, porrigitur ad alium ex vi rationis, Baldus in leg. per diuerſas. per illum text. columna prima, numero 3. C. mandati, & in authentica quas actiones, columna 2. numero 4. verſiculo, ſed ego dico, C. de ſacroſ. Eccleſiis: per text. in l. his ſolis, C. de reuocand. donation. & cum aliis multis Andr. Tiraquellus in leg. ſi unquam in verbo, libertis, numero 45. verſ. quorum ſententia. Iacob. Menochius in conſilio 14. numero 15. libro primo, Camillus Gallinius de verbor. ſignificatione libro none capit. 3. numero 20. Ioſeph. Maſcard. tomo tertio dicta concluſ. 113. num. 25. & 26. Iacobus Beretta in conſilio 118. numero 43. Petr. Surdus deciſione 202. n. 1. & 2. deciſio Rotæ 141. n. 6. in 2. p. in nouiſſimis, Cardinalis Dominicus Tuſcus practicar. concluſion. iuris, tom. 5. littera O, concluſ. 115. numero 10. & concluſ. 116. num. 90. Et idem iuris erit, quando id quod videtur à teſtatore eſſe omiſſum, poteſt aliquo modo comprehendi ſub verbis generalibus ipſius teſtatoris, nam tunc quod hoc modo poteſt includi, non præſumitur fuiſſe omiſſum, cum expreſſum dicatur illud, quod ſub generalibus verbis continetur; ſicuti ex ſententia Bartoli, Pariſij, Alexandri, & Beroi annotauit Maſcard. d. concluſ. 1136. num. 21. qui dicit num. 22. non obſtare huic limitationi quod dixerat anteà in principio illius concluſionis, & repetitum fuit ſuprà, quod teſtator velle non præſumitur id, quod non expreſſit, & loquutus eſt: nam debet intelligi, vt procedat, quando quis vellet extendere verba ad caſum, qui non poteſt ſub eis comprehendi; aliàs ſecus eſt, vt colligitur ex traditis per Caſtrenſem, & Abbatem, & relatos per Maſcard. & vltra eum, per Hipolyt. Riminald. in conſilio 21. num. 66. lib. 1. Fabium de Anna conſ. 10. num. 42. & 45. qui alios multos commemorat. Cæſar Barzius deciſione Bononiæ 121. ex num. 5. cum ſeq. & voluir Franciſcus Mantica de coniecturis vltimar volunt. lib. 3. tit. 19. num. 17. vbi quòd caſus non dicitur omiſſus, quando verba poſſunt impropriè deſeruire, neque etiam ſi verba repugnant, vt ibi probat. Quando etiam caſus omiſſus, per teſtes concludenter probaretur, haberetur pro expreſſo, etſi verbis omiſſus, & ſupplendus eſſet, vt colligitur ex l. quoties, §. ſed ſi non in corpore, ff. de hæredib. inſtit. quo textu adductus Romanus ita decidit in conſ. 385. In caſu præmiſſo, num. 7. in fine, Alexander in conſil. 215. Viſis probationibus, num. 3. lib. 2. Paulus Caſtrenſis in conſilio 18. Si benè conſideretur, colum. 2. ſub num. 1. verſ. illud autem conſtat, volu. 2. per d.l. quoties, & l. errore, C. de teſtam. quos refert Maſcar. de probat. d. conc. 1136. num. 13. & vltra cum Card. Franciſcus Mant. de coniectur. vltimar. voluntat. lib. 3. titul. 19. numero decimotertio, vel cùm aliquid etiam tacitè diſpoſitioni teſtatoris ineſt, & ita intelligi, & colligi poteſt ex præſumpta voluntate teſtatoris; tunc namque caſus non præſumitur conſultò omiſſus, ſicuti ex multis iuribus, & Authoribus tradidit etiam Maſcardus dicta concluſ. 1136. num. 15. vel ſi teſtator vnum caſum expreſſit, veriſimiliter exiſtimans, alium non eſſe euenturum; alioqui illum etiam expreſſiſſet: tunc enim non præſumitur, hunc conſulto omiſſiſſe, l. mulier, in principio, in illis verbis: quia non crediderat patrem; ff. ad Trebel. & l. 3. C. de inſtitut. & ſubſtit. Mantica dict. tit. 19. num. 16. Maſcardus dicta concl. 1136. num. 16. & 17. Caſus etiam omiſſus debet ſuppleri, quando eſt inſolitus, quoniam teſtatori non debet imputari, ſi caſum inſolitum non cogitauerit, vt declarat ipſe Mantic. num. 14. cui conuenit in effectu Simon de Prætis lib. 3. dict. ſolutione prima, numero 85. & 86. fol. 212. vbi etiam tradit, quòd teſtator quando aliquo modo cogitauit caſum omiſſum, videatur conſultò omiſiſſe, nec poſſit haberi pro expreſſo, quia ceſſat ratio præſumptæ mentis, ſi teſtator cogitaſſet, aut meminiſſet, ſiue mentis veriſimilis eiuſdem, & refert Ripam, Beroum, Socinum vtrumque, Gratum, & Tiraquellum, ita tenentes. Ac denique quando id, quod deeſt, ſubaudiri debet, ne voluntas vltima ipſius teſtatoris corruat; tunc namque non expreſſum ab ipſo teſtatore, non eſt præſumendum conſultò ab eo prætermiſſum, ſed potiùs haberi debet pro expreſſo: ſæpiſſimè enim plus nuncupatum, & minus eſt ſcriptum, vt inquit text. in l. 1. §. ſi ex fundo, & in l. quoties, §. 1. ff. de hæred. inſtit. cum ſimilibus; & oratio imperfecta ex præſumpta defuncti voluntate perficitur, l. vnum ex familia, §. penultimo, ff. de legatis 2. & in §. vltimo, eiuſd. leg. l. ſi in teſtamento, ff. de legatis 1. & ita cum aliis Authoti bus obſeruauit ipſe Maſcardus d. concluſ. 1136. n. 18. & 19. Et hactenus de quarta concluſione, ſiue obſeruatione in hac materia, quæ plures continet limitationes, vt vides regulæ negatiuæ propoſitæ ſupra, num. 12. & 13.

Quinta prætereà obſeruatio; ſiue concluſio ſit in eodem articulo, videlicet, quòd caſus omiſſus, quando eſt ſimilis expreſſo, & habet eundem effectum, non præſumitur conſulto omiſſus, & admittitur extenſio, vt prouiſio facta in vnum caſum, porrigi valeat ad alium ſimilem, & habentem eundem effectum, licet aliàs de mente non conſtet, neque contineatur ex virtute expreſſi; ita ſanè obſeruauit Bart. in d. §. & quid ſi tantum, n. 3. quem ſequuntur Aretin. n. 19. Ias. n. 23. Crotus n. 88. cum ſeqq. Fortunius n. 117. & ſeq. Galiaula n. 26. Claudius n 8. cum ſeq. Alciatus 2. lectura, n. 26. Socinus iunior n. 46. Bolognet. n. 101. Aquilin. in dict. verſ. ſed ex ſententia legis Velleiæ, n. 70. Camill. Gallin. de verb. ſignificat. lib. 9. cap. 5. & 6. Peregrin. de fideicom. art. 11. num. 46. Iacob. Menoch. in conſ. 211. n. 55. & in conſ. 243. num. 12. lib. 5. Petrus Surdus deciſ. 202. n. 2. Cardin. Domin. Tuſcus practicar. concl. iur. to. 5. littera O, concl. 106. n. 89. fol. 1055. & pro hac concluſione expenditur primo loco tex. in l. finali, §. fin. ff. mandati, vbi ſi mandatum fit vt fideiubeat, obligatur ſi non fuit fideiuſſor, ſed mandator; qui duo caſus ſunt diuerſi; ſed tamen quia eſt idem effectus, & habent eundem finem, & reputantur ſimiles, ita fit extenſio. Et quamuis Aretinus contendat ibidem, textum illum non probare hanc concluſionem; verè tamen probat, & communis intellectus procedit, ſi ea conſideres, quæ Ioannes Crotus, Socinus iunior, & Bolognet. nunc relati conſiderarunt. Et poſt alios Camillus Gallinius dict. cap. 5. libro. num. 3. & tribus ſeqq. & num. 13. & 14. vbi vide, & num. ſeqq. vbi extenſiones adducit nonnullas, ac etiam limitationes ad iſtam concluſionem; Bolognetus etiam d.n. 101. cum quinque ſeqq. quatuor modis limitat concluſionem eandem. Et latè Socinus iunior ex n. 47. vſq. ad n. 54. qui etiam expendunt pro hac eadem quinta concluſione tex. in l. ſi quis mihi bona, §. ſed quid ſi mandauit, ff. de acquir. hæred. inducendo, vt per Iaſon. d. num. 23. textum etiam in l. finali, C. de rebus alien. non alien. quem induxit Crotus vbi ſuprà, num. 58. & Camillus Gallinius dict. capit. 5. numero 7. & 8. ſed & alia iura adducit, atque exornat Peregrinus artic. 11. d.n. 46. atque ſtatim num. 47. è contrario conſtituit, non fieri extenſionem ad caſum diſſimilem, ſeu contrarium caſui expreſſo, quamuis & in illo caſu magna ſit præſumptio voluntatis teſtatoris; & dicit id præcipuè procedere in ſubſtitutionibus fideicommiſſariis, quæ afferunt onus; & eſſe caſum in l. ex facto, §. ſi quis autem, & §. fin. ff. ad Trebel. & reddit rationem, dicens ſe ſcripſiſſe poſt Bartol. in artic. 29. ex num. 22. vbi vide, & d. art. 11. n. 48. & ſeq. vbi ſatisfacit nonnullis iuribus, quæ in contrarium excitari poſſe videntur. Et vltra eum addiderim ego, eandem Bartoli ſententiam communem tenendam, & ſic quintam hanc obſeruationem tuendam, quamuis Ioannes Marcus Aquilinus in d. verſ. ſed ex ſententia legis Velleiæ, ex n. 72. cum ſeq. ipſam ſubuertere contenderit; nec verè vrgere præcipuam illam rationem, quâ magis adducitur, videlicet quòd quando caſus eſt ſimilis, & eundem habet effectum, non dicatur omiſſus, ſed ex mente comprehenſus, quia eſſe ſimilem, eſt in effectu eandem habere rationem: id autem quod venit ex mente, & ratione, ex ipſa lege, & non ex extenſione dicitur venire, vt ipſe latiùs probat ibidem; non autem vrgere, ex eo crediderim, quod Aſſumptum ipſum Aquilini præterquamquod difficultatem habet, negari non poteſt, quin diſpoſitio porrigi videatur ad alium caſum, etſi ipſe ſimilis ſit, ex quo expreſſus non eſt, & ideò nec ex mente colligitur, vt cenſuit Bartolus & Communis; quamuis, vt arbitror, negari non poſſit, quin ex mente videatur venire, ex quo ſimilis eſt, nec dici poſſit ex mente non venire, in quo Aquilinus arguere poſſet, & tacitè arguit Bart. & Communem; quæ ideò defenditur, quòd negari non poſſit (vtcunque res ſit) quin caſus etſi ſimilis, expreſſus non fuerit, & ſic omiſſus in verbis.

Rurſus & ſexta obſeruatio, ſiue concluſio ſit, quòd caſus duo ſimplices, ſi in diſpoſitione ſunt expreſſi, & euenit caſus mixtus omiſſus, ſi diſpoſitio eſt fauorabilis, fit extenſio ad caſum mixtum omiſſum, l. ſi ita ſcriptum, ff. de liber. & poſthum. quòd ſi diſpoſitio eſt odioſa, non fit extenſio ad caſum mixtum omiſſum, l. vim paſſam, §. præſcriptione, ff. ad l. Iuliam, de adulter. & ita Bartol. ſcripſit in d. §. & quid ſi tantum, num. 3. & ibidem Iaſon num. 24. Crotus n. 68. cum ſeq. Fortun. Garcia ſub num. 132. cum pluribus ſeqq. Socin. iun ex num. 54. vſque ad num. 56. Ioannes Bolognetus ex num. 106. vſque ad num. 117. Ioannes Marc. Aquilinus in verſ. ſed ex ſententia legis Velleæ, num. 84. cum ſeq. vſque ad num. 93. & in l. 2. in principio, vbi latiſſimè ex num. 13. ff. de verbor. obligat. Alciatus lib. 3. de verborum ſignificat. num. 29. Guido Pancirolus in Theſauro variar. lection. lib. 3. cap. 1. folio 342. vbi latè in propoſito articulo, an ſub ſimplicibus contineatur caſus mixtus, Iacob. Menoch. lib. 4. præſumpt. 26. num. 28. Camillus Gallinius de verbor. ſignif. lib. 9. cap. 19. quos omnes, & alios quamplures, ordinarios etiam in d.l. 2. ſi originaliter & attentè prælegeris, vix certam reſolutionem in hoc articulo deducere poteris; inuenies namque mirè in hac materia variaſſe Interpretes, & aliquando regulam negatiuam, aliquando verò affirmatiuam propoſuiſſe, prout Gloſſa, & Bartol. in eadem l. 2. fecerunt; Gloſſa namque affirmatiuè, & pro regula docuit, caſum mixtum comprehendi ſub ſimplicibus; Bartol. verò è contrario, atque negatiuè conſtituit, caſum mixtum ſub ſimplicibus non contineri, & ab ea regula excipit tres caſus, materiæ ſcilicet fauorabilis, & contrarietatis euitandæ, ac expreſſionis legis: Cuman. autem, & Aretin. aduersùs doctrinas Bart. expendunt iura nonnulla. Proptereà Ludouic. Roman. in eadem l. 2. articulum hunc reduxit. ad quinque quæſtiones. Ad ſex Bartholom. Socin. ibidem, vbi ſex caſus diſtinguit. Ad decem Ioan Crot. in d. §. & quid ſi tantùm, num. 68. cum tribus ſeqq. Et ad tres concluſiones præcipuas Ioan. Marc. Aquil. in duobus locis relatis ſupra num. 35. Alciat. verò ad tria genera mixtorum rem perſtringit, lib. 3. de verbor. ſignif. ſub d. num. 29. Fortun. aliter ſe habet in d. §. & quid ſi tantum, ex num. 132. cum ſeq. & multas, communéſque Doctorum reſolutiones deſtruit. Bologn. autem, latiſſimè omnium, & per 58. columnas pertractat iſtam materiam, in d. §. & quid ſi tantum, ex num. 106. vſque ad num. 117. & in d.l. 2. vbi latiùs quàm in d. §. vbi breuius proceſſit, & ad ſummam, certamque reſolutionem, articulum hunc reduxit, vt ibi videri poterit. Denique Camil. Gallin. lib. 9. de verbor. ſignif. cap. 19. cum multis ſeqq. vſque ad cap. 36. adeò latè, & diffuſè tractatum hunc ſuſcipit, & per concluſiones, diuersáſque, & diſtinctas quæſtiones procedit, vt velut neceſſitate adſtrictus, ea proſequi omittam, quæ ita plenè tractantur, atque traduntur ab alio, contentus pro nunc Lectorem monere (quoad inſtitutum præſens, & tractatum hunc attinet) placere mihi admodùm, & placituram aliis Mariani Socini iunioris generalem reſolutionem, quâ totam hanc materiam explicandam, cum iudicio putauit in dicto §. & quid ſi tantum, num. 55. verſ. dico itaque. Vbi obſeruauit, quòd ſi in caſu mixto, qui euenit, & qui non reperitur expreſſus in diſpoſitione, poteſt conſiderari eadem ratio, eadèmque mens diſponentis; tunc prouiſio in ſimplicibus, etiam ad mixtum porrigitur (cuncta etenim Socin. ipſe à ratione diiudicanda arbitratur, vt anteà dixerat num. præcedentibus) & hoc putat in odioſis etiam procedere: Si verò ratio, & mens eadem diſponentis ceſſat, ceſſabit & diſpoſitio, etiamſi eſſemus in fauorabilibus; non enim ex eo quòd ſit quid fauorabile, debet aliquid contra mentem diſponentis induci, nec etiam debet impedi mens diſponentis ex eo quòd quid ſit odioſum, vt latiùs Socin. ipſe iunior explicat, & ante cum idem voluit Aretin. in d. l ſio ita ſcriptum, ff. de liber. & poſthum. quò loci docuit, quòd quando eadem, vel maior militat ratio in mixto, atque in ſimplicibus, tunc caſus mixtus ſemper comprehenditur ſub ſimplicibus, ſiue materia fauorabilis ſit, ſiue odioſa. Addit tamen (vt vides) Socin. ad eadem ſit mens teſtatoris, vel non, & idem quoque voluit Lancel. Galiaul. in d.l. 2. in prine. ff. de verbor. oblig. ſub num. 16. Et hæc ſententia (vt nunc dicebam) mihi admodum placet; conſidero enim, negari non poſſe, quin præſens materia tota coniecturalis atque voluntatis diſponentis interpretatiua ſit; ideóque & conſequenter ſemper conſiderari debebit, an eadem mens teſtatoris, eadèmque ratio ſit, vel non ſit, quemadmodum ad cognoſcendum, an caſus omiſſus pro omiſſo haberi debeat, vel pro expreſſo; poſt alios multos Authores inſpiciendum ſcripſit Menoch. libro 4. præſumpt. 26. num. 16. & dumtaxat in conſideratione habendum, an eadem eſſet ratio, & veriſimilis mens teſtatoris: & ita in propoſito noſtro diiudicandum erit ex præcitatis Authoribus, & Aquilino in dicto verſ. ſed ex ſententia legis Velleiæ, num. 86.

Nec vrget in contrarium ratio quæda, ſiue argumentum, quo obſeruationem hanc imperfectam eſſe dixit; & ab ea recedens, alitor articulum hunc explanauit Camil. Gallin. de verbor. ſignific. lib. 9. d. cap. 19. num. 8. videlicet quòd ipſamet reſolutio eſſet imperfecta, nec comprehendat caſum illum, quando ſumus in dubio: Verè namque (quod fatebitur quiſque) debilis eſt, & infirma obiectio hæc; in dubio namque dicimus, inſpiciendum eſſe, vtrùm eadem ratio, eadèmque mens diſponentis ſit, vel non ſit: ex his etenim ſecurè coniecturari poterit diſponentis intentio, & voluntas; nam ſi eſſemus in certis, nec coniecturis, nec interpretationi locus eſſet, vt cap. præcedentibus diximus, nec poterit adeò dubius eſſe teſtatoris ſermo, aut diſpoſitio, vt verbis eiuſdem attente perpenſis, ratione etiam, ſiue fine diſpoſitionis inſpecto, ac mente iuridicè coniecturata, quid inde dici debeat, elici non valeat veriſimiliter; totum ergo hoc ex ratione, & mente (maximè in noſtra materia) definire, & ſecurius equidem, & iuris rationi conuenientius videtur. Et hactenus de ſexta hac concluſione, de cuius materia & alio cap. infrà, quo de diſpoſitione facta in caſu ſimplici agitur, & ibidem Cardinalis Dominicus Tuſcus practicar. concluſion. iur. tom. 5. litera M. concl. 264. ex fol. 764. & alij Authores commemorabuntur; vide etiam Guidon. Pancirolum variar. lection. lib. 3. cap. 1.

Septima deinde obſeruatio, ſiue concluſio in eodem articulo, ac in ſecundo membro diſtinctionis Bartoli, quando ſumus in prouiſione facta per modum conditionis, ita conficienda eſt, vt ſub ea plures includantur, ac verè contineantur concluſiones, ſiue obſeruationes: ac primum equidem regula generalis proponitur, caſus ſi exprimatur per modum conditionis, non extenditur ad caſus ſimiles regulariter, & inde caſus omiſſus regulariter non continetur, l. qui hæredi, & l. Mæuius, ff. de condit. & demonſtrat. de quarum intellectu vide Ioannem Marc. Aquilin. in d. §. quid ſi tantum, in verſ. ſed ex ſententia legis Velleiæ. num. 9. & tribus ſeqq. & num. 13. 14. & 17. & per illam regulam, quia caſus omiſſus, pro omiſſo habetur regulariter, de qua ſupra num. 12. & 13. id autem procedit, & pro regula conſtituitur in quacunque diſpoſitione conditionali, ſiue conditio ſit neceſſaria, ſiue voluntaria, quando caſus eſt diſſimilis, iuxta quatuor illa iura, quæ allegauit Bart. d. num. 3. in d. §. & quid ſi tantum; ex quo in effectu tres colliguntur concluſiones, prout Ioan. Bolognet. in eodem §. numer 117. & 118. cum iudicio adnotauit.

Prima itaque concluſio eſt, quòd conditionalis prouiſio, ſiue diſpoſitio in vno caſu facta, ad alterum expreſſo diſſimilem non extenditur, l. ſi cùm dotem, ff. ſoluto matrim. in princip. 1. commodiſſimè, ff. de liber. & poſthum. l. fideicommiſſum, ff. de condit. & demonſt. per rationem etiam, quia conditiones dicuntur ſtrictiſſimi eſſe iuris, vt notarunt ſtatim referendi Authores, & ſcripſerunt Crauet. in conſil. 113. num. 1. Gozad. in conſ. 100. ſub num. 23. & ideò in forma ſpecifica impleri debent, d.l. qui hæredi, & d.l. Mæuius. ff. de condit. & demonſt. Leand. Galganet. in commentariis de condit. & demonſt. part. 2. cap. 1. quæſt. 41. num. 1. & 2. & quæſt. 82. fol. 207. vnde tam conditionis natura, quàm caſuum diſſimilitudo facit. vt de caſu expreſſo ad caſum diſſimilem non poſſit dari progreſſus in diſpoſitione conditionali; quod ex ſententia communi rectè animaduertit: multa etiam in propoſito huius concluſionis adducit, & contrariis ſatisfacit Camill. Gallin. lib. 9. de verbor. ſignific. cap. 7. per totum. Ludouicus Caſanate in conſ. 1. ex num. 18. cum ſeq. & num. 39. & num. 226. & conſ. 4. n. 75. Ioannes Bolognetus in d. §. & quid ſi tantum, n. 118. & 119. vbi dicit, quòd hæc concluſio Bartoli eſt vera, præſuppoſito in facto, quòd caſus ſit diſſimilis: ſed tamen an caſus ſit ſimilis, vel diſſimilis, dependet à ſubiecta materia, & ab intentione proferentis, itavt non poſſit dari certa, firmàque regula: idcircò inquit, quòd neceſſarium erit inſpicere ſubiectam materiam, an ſecundùm eam ſit caſus diſſimilis, & coniungere intentionem proferentis, vt ipſe Bolognetus animaduertit, quem Camillus non citat, nec cæteri ſic animaduertunt.

Secunda concluſio eſt, in conditione voluntaria non dari pogreſſum de caſu ad caſum, ſed debere illam impleri in forma ſpecifica, provt fuit ipſa prolata, d.l. Meuius, in principio, & d.l. qui hæredi; & ſic in conditione voluntaria inspicitur merum factum conditionis per teſtatorem ex ſola eius voluntate appoſitæ: ita ſanè Bartolus in dict. §. & quid ſi tantum, dicto num. 3. cum quo tranſeunt communiter omnes ſecundùm Alexandr. & Iaſonem, num. 27. ibidem, Socinum iuniorem num. 59. Ioann. Marc. Aquilin. in d. verſ. ſed ex ſententia legis Velleæ, num. 110. & n. 9. cum ſeq. & Bolognetum num. 120. qui contra iſtam concluſionem & iura, & rationes expendunt, & eis reſpondent, vt penes ipſos videri poteſt. Et per Camillum Gallinium de verbor. ſignificat. lib. 9. cap. 17. in principio, & cap. 16. per totum, quò loci ſcripſit, communem eſſe ſententiam Bartoli, & omninò tenendam, refert etiam Fortunij Garciæ opinionem contrariam, & plura eiuſdem fundamenta proponit, ac demùm eiſdem ſatisfacit iuridicè, prout etiam ſatisfieri poterit prælectis his, quæ Marian. Socin. iun. d. num. 59. 60. & 61. adnotauit in propoſito latiſſimè. Reddit denique ipſe Camillus poſt Alciatum concluſionis prædictæ rationem, videlicèt quòd ex adiectione conditionis, actus indiuiduus redditur, l. cui fundus. ff. de condit. & demonſt. & ideò non poteſt aliter, quàm informa ſpecifica impleri, vt iura citata probant; & vltra citatos tenuerunt quoque prædictam doctrinam Bartoli, videlicet quòd conditio voluntaria non extendatur ad alium caſum, Angel. Anchar. Socin. Dec. Ripa, Alciat. Cephal. Oſaſc. Menoch. Hieronym. Gabriel. Corn. Pariſ. Zanch. Riminald. & alij, quos refert Ludouic. Caſanate in conſ. 1. ex num. 18. cum ſeq. & num. 36. & ſeq. vſque ad num. 42. & in conſ. 4. ex num. 42. vſque ad numerum 59. vbi citat num. 46. Bartolum, Iaſonem, Socinum vtrumque, Crotum, Ruinum, Galiaul. Fortun. Sarmientum, Ripam, Decium, Gratum, Riminaldum, Bolognetum, Curt. iun. Rolandum, Nattam, Alexand. Gozadin. Menoch. Mazol. Pedroch. Hondedeum, Prætis, Anton. Gabr. Trentacinq. Coſtam, & Oſaſc. ita tenentes, & num. 48. dicit rationem eſſe, quia in conditione voluntaria, teſtator ſolùm cogitauit de forma; & ſic nudus verborum cortex, & merum factum inſpicitur, nec alia vtilitas, vel effectus requiritur, quoniam conditio pro ſufficienti cauſa habetur, vt multi Authores ibi relati obſeruant, & num. 52. per totum, ex eo conſtituit, voluntariam dici conditionem, quòd potuerit teſtator ſine illa conditione diſponere, & quòd voluntariè fuerit adiecta; non autem ex eo quòd eius implementum requitatur neceſſariò, quia aliàs nulla conditio diceretur voluntaria, vt Emanuel Coſta quinta parte, dicti §. & quid ſi tantum, numero 10. ſingulariter obſeruauit, & id ipſum tenent alij ibi relati.

Limitatur autem iſta concluſio in primis, vt locum non habeat, quando ex coniectura aliqua, ſiue ex coniccturis deprehendi poteſt, teſtatorem non modum, ſed finem potiùs conſideraſſe; tunc namque voluntaria conditio à neceſſaria non differt (de qua ſtatim agendum eſt;) & ſic datur progreſſus de caſu ad caſum, & ita reſtringit, & declarat memoratam concluſionem Andr. Alciat. lib. 3. de verborum ſignific. ſub num. 24. & num. 25. vſque ad numerum 29. latiſſimè exornat, atque declarat, eruditè etiam obſeruat, ſemper, ac diligenter animaduertendum eſſe, qualis fuerit teſtatoris mens, & ſententia, vt ex ea vel ad caſum omiſſum progrediamur, vel intra cancellos verborum permaneamus. Et Alciatum ſequitur, latiùſque limitationem iſtam declarat Camillus Gallinius de verbor. ſignific. lib. 9. cap. 18. & apertè videtur probare Ioannes Bolognetus (qui nec à Gallinio refertur, nec Alciati mentionem facit) in dict. §. & quid ſi tantum, dicto num. 120. dicens, quòd dicta concluſio Bartoli ſeruit tantummodò pro quadam præſumptione, vt diſponens præſumatur cogitaſſe de forma; tamen ſi ex coniecturis appareat, quòd cogitauerit de effectu, & non de forma, fit extenſio ad caſus similes habentes eundem effectum, & repetit ibid. num. 89. & 90. vbi ex num. 86. adducit duodecim iura, quibus reſolutio hæc comprobatur; idcircò cùm caſus ſe offerat, videndus is Author erit omininò. Et id ipſum, videlicet conditionem voluntatiam ex coniecturis, ſeu veriſimili mente teſtatoris poſſe extendi ad caſum omiſſum, tenuerunt Aldobrandinus in conſ. 30. num. 10. Caſtrenſ. Alex. & Socinus, cum quibus Leandr. Galganet. de condit. & demonſt. parte ſecunda, cap. 1. quæſt. 41. num. 3. fol. 160. & Authores illi commemorati per Lodouic. Caſanat. dicto conſ. 1. num. 15. 16. & 17. qui tamen ex num. 18. cum ſeq. & maximè num. 27. conſtanter tuetur contrarium, ac etiam ex mente non admitti extenſionem, & dict. num. 27. citat Raudenſem, Surdum, & Cephalum, ita tenentes, & repetit num. 37. vbi inquit, quòd ſubſtitutiones quamuis extendantur in aliquò caſu ex mente, & coniecturis; tamen in conditionibus voluntariis extenſio nunquam admittitur. Et iterùm tenet in conſ. 4. num. 51. vbi defendit, conditionem voluntariam non extendi, etiam ex mente, & coniecturis, & citat alios Authores ita tenentes; & n. 54. idipſum tuetur, aſſerens falſum eſſe, conditiones voluntarias poſſe ex mente extendi, cùm in illis caſus contingens præter voluntatem teſtatoris, numquam cenſeatur comprehenſus, etiamſi adſit maior ratio diſponendi: idque etiamſi adeſſet agnationis conſeruandæ fauor, vt ibi notauit num. 55. & num. 57. ponit exemplum in conditione, ſi maſculi naſcantur, vel moriantur, quæ non comprehendit caſum non natiuitatis, neque ex mente, neque ex coniecturis, prout aduersùs alios quamplures tenuerunt ibidem relati. Cæterùm (vt anteà ego admonui) cùm caſus ſe offerat, videndus omninò erit Ioannes Bolognetus in loco relato, eiuſdèmque obſeruationes in puncto iuris ſecurius procedunt, ex iuribus ibi relatis; Ludouici autem Caſanate annotationes non ſine periculo, & maxima contradictione ſe habent, vt ipſemet fatetur, & ingenti ſtudio aliorum traditiones commemorat; periculum autem in eo vertitur, quòd dictis locis extenſionem denegat indiſtinctè. Nam ſi intelligatur idemmet Author, iuxta ea, quæ dicto conſ. 1. num. 39. 40. & 41. ſpecificè ſcripſit, & abſque periculo probari poteſt, & non modò iuridicè loquitur, ſed etiam Ioannis Bologneti placitis accedit, ſiue ab eo non diſſentit, videlicet, quòd conditio voluntaria quamuis poſſit extendi ex mente, & coniecturis de vno caſu ſimili ad alium ſimilem, quoad mentem, verba, & effectus (quod aſſerit Bolognetus tantùm) non tamen ad caſum diſſimilem, & penitùs oppoſitum; & ideò infert, quòd caſus natiuitatis & mortis, & caſus non natiuitatis non ſunt ſimiles, ſed prorſus diſſimiles, & prorſus oppoſiti, & ita quòd neque ex rationis identitate, neque ex veriſimili mente admittitur extenſio, prout tenent Socinus, Angelus, Riminaldus, Cephalus, Alciatus, Oſaſcus, & Menochius, ibi relati, & per totum dictum conſilium primum agit, quando in ſubſtitutionibus conditio mortis comprehendat caſum non natiuitatis: Vide etiam d. conſ. 4. num. 53. vbi refert Socin. vtrumque, petris, Alciatum, Ruſticis, ad hoc quòd in conditionibus voluntariis extenſio admittatur, quando effectus (inſpecto finali exitu) à teſtatore conſideratus, nobis demonſtrat finem, ſeu effectum debere attendi; verè tamen num. ſeq. ſemper contrarium tuetur.

Secundò limitatur dicta concluſio tradita ſuprà, num. 55. vt minimè procedat, quando casus ad quem fieret extenſio, seu productio, per omnia exæquaretur, subrogaretùrque illi, quem teſtator expressit; tunc namque etiam in conditione voluntaria daretur progreſſus de caſu ad caſum, l. ita conditionibus, §. paternus, ff. de condit, & demonſtrat. l. is qui, §. finali, ff. de legat. præſtandis, l. paterfamilias, ff. de vulg. & pup. ſubſtit. l. 3. . §. finali, ff. de fideicommiſſariis libert. & latiùs explicat limitationem hanc Camillus Gallinius videndus omninò lib. 9. de verborum ſignificatione cap. 17. per totum, & num. 7. cum ſeq. vbi etiam declarat, quid dicendum ſit in propoſito, quando alia videretut fuiſſe mens teſtatoris, & refert theoricam Alciati in propoſito, lib. 3. de verbor. ſignific. ſub numero 22. & ſeq.

Tertia denique & vltima concluſio ſit, quòd quando caſus exprimitur per modum conditionis neceſſariæ ad actum, vel ad effectum actus, tunc fit extenſio de vno caſu ad alium ſimilem; & ſic conditio ipſa impleri poteſt per æquipollens, vt per Bartolum numero 3. in dicto §. & quid ſi tantum, qui allegat text. in l. mulier, in principio, ff. ad Trebellian, & in l. ſi mater, C. de inſtitut. & ſubſtit. & facit etiam l. ſi ita eſſet, ff. quando dies legati cedat, l. Iulianus ait, ff. de condit. & demonſt. & cum Bartolo tranſeunt magis communiter omnes, vt conſtat ex Iaſone ibid. num. 27. cum ſeq. Galiaula ſub num. 37. Socino iunior. num. 59. 60. & 61. Alciato num. 38. & lib. 3. de verbor. ſignificat. num. 71. Ioanne Marco Aquilino in eodem, §. & quid ſi tantum, in verſ. ſed ex ſententia legis Velleæ, n. 109. cum ſeq. Hippolyt. Riminald. in conſ. 37. num 3. lib. 1. Magonio deciſ. 27. num. 45. Sarmiento ſelectar. lib. 2. cap. 1. num. 12. Simone de Prætis de interpret. vltim. volunt. lib. 1. interpret. 2. dub. 2. ſolut. 14. num. 37. latè Menochius lib. 4. præſumpt. 185. per totam, maximè num. 6. qui latiùs diſtinguit, & declarat, & multa in propoſito dicit, Mantica de coniecturis vltim. volunt. lib. 11. tit. 16. ex num. 4. vſque ad num. 9. Tiberius Decianus in conſ. 48. num. 13. lib. 4. Euerard. in loco ab æquipollentibus, num. 17. per totum, fol. 632. Ioſeph. de Ruſticis in conſ. 1. num. 70. Hondedeus, Pedrocha, Beretta, Burg. de Paz, Roger. Trentacinq. Fachineus, & Caſanate, quos referam infrà, hoc eodem tractatu, in cap. ab æquipollentibus, idem Caſanate in conſ. 4. numero 45. & 47. & ſeq. Petrus Surdus deciſ. 209. numero 3. & de alimentis, tit. 5. quæſt. 3. num. 15. & 16. Camillus Gallinius de verbor. ſignificat. lib. 9. cap. 8. per totum. & vide cap. 9. & 10. vbi ex profeſſo ſuſcipit declarationem, atque interpretationem l. commodiſſimè. ff. de liber. & poſthum. & l. fideicommiſſa, §. ſicut, ff. de legat. 3. quæ contra iſtam concluſionem expenduntur communiter; ſuſcipit etiam Socin. iunior d. num. 59. & ſeq. vbi vide omninò, Ioann. Bologn. ſub num. 131. Aquilin. vbi ſupra, ex num. 9. & ex num. 11. cum ſeq. & vide num. 48. vbi conciliat iura nonnulla, nempè text. in d. §. & quid ſi tantum, & in d.l. commodiſſimè, & in l. vltima, C. de poſthum. hæred. inſtit. & dictis in locis ſentit apertè, conditionem neceſſariam appellari eam, quæ iure, vel natura neceſſaria eſt, & præciſa ad ipſam diſpoſitionem ex præuia ratione rei, non ſola teſtatoris diſpoſitione, quia ſi ab eius voluntate pendeat, non neceſſaria, ſed voluntaria dicitur. Et poſt Bartol. Bald. Socin. Nattam, Salomon. & Coſtam, expreſsè annotauit Ludouic. Caſanate d. conſ. 4. num. 52. & num. 47. reddit rationem communem, quare ſcilicet in conditione neceſſaria extenſio admittatur, quia in conditione neceſſaria teſtator magis cenſetur conſideraſſe effectum, quàm modum; & ſic dicitur neceſſaria quoad effectum, non quoad verba, & citat Decium, Socinum, Peregrinum, & Prætis, ita tenentes.

Limitatur tamen ea doctrina, & concluſio tradita in conditione neceſſaria, vt locum non habeat, quando in oppoſitum appareret de mente ipſius diſponentis, vel expreſsè, vel per coniecturas legitimas; id quod deducitur ex mente omnium Interpretum, qui hactenus in propoſito ſcripſerunt: & in terminis adnotauit Alciatus lib. 3. de verborum ſignificatione, num. 28. Camillus Gallinius de verbor. ſignificat. lib. 9. cap. 11. eruditè, atque elegantiſſimè omnium Ioann. Bolognetus in d. §. & quid ſi tantum, num. 122. qui cùm anteà num. 121. memoratam concluſionem Bartoli retuliſſet de extenſione admittenda in conditione voluntaria; inquit ſtatim, quòd inſpici ſemper debet in propoſito, an diſponens cogitauerit de forma, vel de effectu actus; & habita reſolutione, quid firmauerit, tunc colligetur deciſio, an extendatur ad caſus ſimiles, & quòd colligetur coniectura principaliter ex ſubiecta materia, & poſteà ex natura verborum, & ex aliis de facto incidentibus, quæ diligens Iudex inueſtigare debet. Et non multa differentia erit (vt Bolognetus ipſe ſubdit) an caſus exprimatur per modum conditionis, vel per modum diſpoſitionis, quoniam in vtroque articulo recurrendum eſt ad illud principium, an teſtator cogitauerit de effectu actus, vel de forma verborum. Quod (vt vides) notabile eſt, nec ab alio, quàm à Bologneto adnotatum; & conſequenter materia tota hæc coniecturalis, atque præſumpta, & interpretatiua remanet, ſic vt in vna & alter conditione coniecturis, atque interpretationi mentis, & voluntatis locus adhuc ſit. Quod videtur probaſſe Sim. de Præt. lib. 2. interpret. 3. dub. 1. ſolut. 3. num. 165. cum quatuor ſeqq. iunct. n. 161. & 162. fol. 247.

Nec diſſentit Leander Galganetus in commentariis de condit. & demonſt. ſed potius communibus, & ſuprà traditis Interpretum reſolutionibus conuenit omninò, nec aliquid nouum, aut eiſdem placitis communibus contrarium adducit; inquit namque part. 2. dicti tractatus. cap. 1. quæſt. 41. fol. 160. regulam eſſe, quòd conditio debeat impleri in forma ſpecifica, nec ideò poſſit impleri per æquipollens, maximè cùm conditio eſt voluntaria: limitat ſtatim ſeptem modis, ex num. 3. cum ſeq. Ac primùm, niſi id per æquipollens ex veriſimili mente teſtatoris fieri poſſit, quoniam ex veriſimili mente, & coniecturis, ab ea regula receditur. Deinde limitat, niſi conditio eſſet neceſſaria, quia conditio neceſſaria poteſt impleri per æquipollens, vt ibi probat nouiſſimè. Rurſas dicto cap. 1. partis ſecundæ, quæſt. 82. ſol. 207. quærit, vtrùm ſit ſemper verum, quod ſæpè in eo tractatu repetit, videlicet quòd conditio debeat impleri in forma ſpecifica; & facit diſtinctionem illam communem, an conditio ſit neceſſaria, vel voluntaria. Denique quæſt. 103. eiuſdem cap. primi, partis 2. ex profeſſo magis diſputationem ſuſcipit, & inquit, ex voluntare conditiones apponentis clara, vel coniecturata, & ſic ex præſumptionibus poſſe conditiones per æquipollens adimpleri, veſ non; quoniam præſumpta voluntas teſtatoris eſt regina, & totum facit, ex iuribus vulgatis, & Authoribus ibi citatis num. 2. Præmittit etiam num. 3. duas eſſe conditionum ſpectes vltra alias multas, Neceſſariam ſcilicet, & Voluntariam; Neceſſariam inquit eſſe eam, quæ rei naturæ ineſt, vt in exemplis ibi propoſitis: Voluntariam verò illam, quam teſtator ſua voluntate adiicit, & apponit, vt in exemplis adductis ibi, & quacunque conditione voluntariè appoſita, diſtinguit ſtatim inter Voluntariam, & Neceſſariam quoad effectum extenſionis, & plures alios caſus conſiderat, vt ibi videri poterit.

Et hactenus de caſu omiſſo, & quando haberi debeat pro expreſſo, vel non, vt extenſio admittatur, vel non admittatur, ex quo etiam deduci poſſet reſolutio, atque explanatio eorum, quæ mox dicuntur; regulæ namque ſuperiores ad omnem diſpoſitionem adaptari poſſent, cuiuſcunque generis illa ſit. Sed magis ſpecificè loquendo, vt omnia explicentur, nec alibi quærendi neceſſitas immineat, erit & Secundo loco, atque principaliter obſeruandum, dubium maximum inter Doctores noſtros fuiſſe, hæredis inſtitutio, an ſcilicet, & quando coniecturis, atque præſumptionibus inducta cenſeatur, ſiue cenſeri poſſit: & verè tres eſſe, contrariáſque Interpretum opiniones in propoſito. Vna fuit eorum, qui dixerunt, inſtitutionem hæredis induci non poſſe ſolis coniecturis, & præſumptionibus: ita Caſtrenſis in conſil. 263. Circa primam, columna 3. verſiculo nec obſtat, lib. 2. Corneus in l. captatorias, num. 20. C. de teſtamento militis, Ruinus, Socinus, Menchaca, Coſta, & Aquilinus, quos refert, & ratione, atque iure hanc ſententiam comprobat Iacobus Menochius libro 4. præſumpt. 19. ex num. 1. vſque ad numerum 6. Secunda fuit opinio affirmantium, imò hæredis inſtitutionem ſolis coniecturis & præſumptionibus induci: Qua quidem in opinione ſuerunt Baldus, & Angelus in l. in tempus, §. primo, ff. de hæred. inſtitu. Iaſon, & Riminaldus ſenior, quos ipſe Menochius dicta præſumpt. 19. num. 6. recenſet. Tertia fuit opinio eorum, qui viſi ſunt diſtinguere, quod aut coniecturæ non colliguntur ex verbis ſcriptis in teſtamentis, ſed extrinſecus; & tunc non ſufficiunt ad inducendam hæredis inſtitutionem: ita procedit prima opinio: Aut coniecturæ colliguntur ex ipſis verbis; & tunc ſatis ſunt, vt hæredis ipſa inſtitutio inducatur; ſic locum habet ſecunda opinio: Ita ſanè voluerunt Baldus, Aretinus, Barbatia, Ruinus, Romanus, & Aquilinus, quos refert ipſe Menochius dicta præſumptione 19. vbi ponderat optima iura, & hanc diſtinctionem videtur ſequi. Sequitur etiam expreſsè eod. lib. 4. præſumpt. 26. num. 18. vbi expendit text. in l. Titius, §. Lucius Titius, ff. de hæred. inſtitu. Requiritur ergo neceſſariò, quòd coniecturæ colligantur ex his, quæ fuerunt in teſtamento ſcripta, & eiuſmodi ſint, vt nulla ſubeſſe dicatur dubitatio, quin de eo hærede teſtator ſenſerit, vt Menochius ipſe animaduertit dicta præſumpt. 19. num. 5. & ſtatim num. 9. cum ſeq. dixit extare caſus nonnullos, in quibus ſolæ coniecturæ, & præſumptiones ſufficiunt ad inducendam hæredis inſtitutionem. Eſt ſanè primus caſus in milite. Secundus in teſtamento condito à patre inter liberos. Tertius in teſtamento ad pias cauſas condito, vt latiùs ibi comprobat: & vide eodem libro 4. præſumptione 64. per totam, vbi in ſubſtitutionum materia ſuſcipit diſputationem eandem, an ſcilicet, & quando ſubſtitutio directa dicatur inducta ſolis coniecturis, & præſumptionibus: & dicit, tresfuiſſe in hoc articulo Doctorum opiniones, ſicuti & tres fuerunt in diſputatione de inſtitutione; Prima quarum eſt, coniecturas, & præſumptiones ſufficere ad inducendam directam ſubſtitutionem, quam tenuerunt permulti Authores congeſti ibidem, numero 2. & in conſil. 303. num. 45. lib. 4. & per Manticam lib. 5. tit. 1. num. 16. Secunda fuit opinio, directas ſubſtitutiones non induci coniecturis, & præſumptionibus; quam tenuerunt permulti alij, per eundem Menochium reltai, num. 3. vbi ſupra; imò & aliquando hanc opinionem ſibi placuiſſe ſcripſit idem Menochius in conſ. 97. num. 48. lib. 1. Tertia fuit aliorum opinio, ſic diſtinguentium: Aut coniecturæ ſumuntur ex his, quæ in teſtamento expreſſa fuere; & tunc locum habet opinio prima, nempe directam ſubſtitutionem coniecturis & præſumptionibus induci poſſe: Aut coniecturatæ ſumuntur extrinſecus; & tunc procedit ſecunda opinio: Ita ſcripſerunt Baldus, Aretinus, Alciatus, Socinus iunior, Zanchus, & Aquilinus, quos ipſe Menochius commemorauit in conſ. 97. num. 48. lib. 1. & dicta præſumptione 64. num. 4. quo loci vltta text. in d.l. Titius, §. Lucius Titius, & 1. Lucius, 2. ff. de hæred. inſtit. expendit quoque textum in l. Titius, & Seius, cum 1. ſeq. eiuſdem tituli, quæ in hunc modum ſcripſit: Titius, & Seius, vtérve eorum viuet, hæres mihi eſto: exiſtimo, ſi vterque viuat, ambo hæredes eſſe, altero mortuo, eum qui ſupererit, ex aſſe hæredem fore. Subiungit Vlpianus: Quia tacita ſubſtitutio ineſſe videtur inſtitutioni. Eſt certum ibi agi de vulgari ſubſtitutione, & tamen præſumpta eſt, cùm colligatur ſolùm ex inſtitutione; & Vlpianus appellat tacitam, vtitúrque illo verbo videtur. Et ſecundùm hæc elicitur apertè, vim omnem diſpoſitionis cuiuſque, ex voluntate diſponentis præcipuè pendere, voluntatémque non modò expreſſam, ſed etiam tacitam, ex expreſſis tamen deductam, in inſtitutionibus quoque, & ſubſtitutionibus ſufficere (vt Menochius reſoluit;) & vltra eum, idem quoque tuetur, & tres eaſdem opiniones recenſet, quas Menochius, remanens eodem in placito Camill. Gallin. de verbor. ſignif. lib. 9. c. 18. ex n. 9. cum ſeq. vt non otiosè, aut extra propoſitum dicta nunc, & dicenda ſtatim fuerint; imò ad explanationem præcedentium, & ſequentium capitum prętermitti non potuerint.

Non modò autem ſubſtitutio directa, & inſtitutio coniecturis & præſumptionibus inducitur, ſi ex expreſſis in teſtamento eliciantur; verùm etiam extenditur inſtitutio hæredis de caſu ad caſum, quando habet eandem rationem, & extat præſumpta mens teſtatoris, ſicuti probat textus in l. Titius, §. Lucius, ff. de liber. & poſthum. quo loci reſpondit Paulus Iureconſultus, inſtituto hærede eo, qui naſcetur, extenſionem fieri ad caſum illum, quando is natus iam erat tempore conditi teſtamenti, ignorante ipſo teſtatore; eſt enim veriſimile, quòd ſi teſtator ſciuiſſet filium illum eſſe natum, magis expreſsè eum vocaſſet, cùm iam conſtet, affectionem habuiſſe erga partum illum: probant etiam & alia iura, quæ in ſubſtitutione facta in vno caſu, recenſebuntur ſtatim: Et uta cum aliis multis defendit conſtanter Menochius lib. 4. præſumpt. 26. ex num. 2. vſque ad num. 19. & tenendum eſt, quidquid alij Authores relati per eundem Menoch. num. 11. contrà tenuerint: Quorum opinio vera non eſt, atque conuincitur ex his, quæ dilucidè præcitato in loco ſcripta reliquit ipſe Menochius: Ex his etiam quæ Camillus Gallinius annotauit lib. 9. de verbor. ſignificat. cap. 18. ex num. 9. & maximè num. 14. & tribus ſeqq. Subſtitutio quoque directa extenditur de caſu ad caſum, quando habet eamdem rationem, vel extat præſumpta mens teſtatoris: Ita ſanè ſpecificè firmarunt Bartolus, Bald. Albericus, Angelus, Salicetus, Fulgoſius, Aretinus Imola, Anania, Raynerius, Gulliel. Cun. Alexander. Bologninus, Calcaneus, Roſellus, Socinus ſenior, Corneus, Curtius ſenior, Iaſon, Ruinus, Decius, Socinus iunior, & Bertrandus, quos ſequitur, & commemorat Tiberius Decianus in conſil. 1. ex n. 128. vſque ad num. 143. lib. 1. & poſt eum, eoſdem quoque Authores recenſet Vincentius de Franchis deciſione 2. in 2. p. vbi ex num. 1. vſque ad num. 34. ex propoſito defendit iſtam partem, limitat etiam, & extendit, vt ibi videri poterit pleniſſimè. Vide etiam num. 13. ad finem, vbi retulit etiam Ruinum, Alciatum, Marſarium, Crauetam, Hieronym. Gabriel. Zanchum, & Balduinum ſic tenentes, & ita iudicaſſe conſilium Neapolitanum teſtatur. Tenuerunt quoque ſententiam ipſam camillus Gallinius lib. 9. cap. 18. ex numero 14. & vide ex num. 9. Cardinalis Franciſcus Mantica de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 5. tit. 1. num. 14. tiberius Decianus aliis in locis, ſcilicet in conſil. 2. num. 25. lib. 2. & vide num. 44. vbi eleganter declarat: & in conſil. 3. num. 44. & in conſil. 4. num. 27. lib. 2. & in conſ. 10. num. 21. & in conſ. 34. num. 13. lib. 3. Franciſcus Viuius communium opinionum, verbo, Caſus non expreſſus, Bartol. Baldus, Alex. Aretinus, Cumanus, socinus, Imola, Ripa, Iaſon, Salomonius, Galiaula, Fortunius, & alij cum quibus Emanuel Coſta quinta parte dicti §. & quid ſi tantum, numero primo & ſeptimo, & ibid. Ioannes Marc. Aquilinus in ſcholiis ad verſiculum ſed ex ſententia legis Velleiæ, ex num. 9. cum ſeq. Ioannes Corraſius in l. poſt aditam num. 26. C. de impuber. Bald. de Vbaldis in tract. de ſubſtitut. rubrica de vulgari, num. 6. per totum. Et ibidem Bartolus de Huſſio num. 5. Vdalricus Zaſius num. 6. & 7. latiſſimè Paulus Leonius in eodem tract. de vulgari, ex num. 71. vſque ad num. 113. Guil Benedictus in cap. Raynuntius, de teſtamentis, verbo, ſi abſque liberis, ex num. 25. vſque ad numer. 44. & ibid. Couarr. §. 4. num. 5. Sfortia Oddi in præludiis Compendioſæ, parte 2. quæſt. 3. numero 8. 9. & 10. Menchaca de ſucceſſionum progreſſu, lib. 2. §. 12. num. 3. Antonius Gomezius tom. 1. variarum cap. 3. num. 10. Et ibi Suarez in addit. littera F. Michaël Graſſus §. ſubſtitutio, quæſt. 7. num. 7. Gregorius Lopez in l. 1. tit. 5. partita 6. verb. Eſſo miſmo. Paulus Æmilius in tractatu ſubſtitutionum, cap. 1. num. 71. Simon de Prætis de interpretat. vltimarum voluntatum, lib. 3. interpretat. 2. dubitat. 1. ſolutione 1. ex num. 12. fol. 64. Iulius Clarus §. teſtamentum, quæſt, 76. regula 9. Marcus Anton. Eugenius in conſilio 74. num. 10. & 19. & 41. & in conſ. 99. ex n. 6. Hippolytus Riminaldus in conſil. 567. num. 19. & 26. 27. & 28. lib. 5. Petrus Gregorius in ſyntagmate iuris, lib. 42. cap. 12. num. 4. Alexander Trentacinquius de ſubſtitut. 1. p. cap. 1. ex num. 25. cum multis ſeqq. vſque in finem cap. Petrus Surdus in conſil. 232. n. 11. lib. 2. Ioannes Vincentius Hondedeus in conſ. 48. per totum, lib. 2. & nullo ex his relato, D. Spino, in ſpeculo teſtam. gloſſa 22. numero 32. antonius Pichardus in principio, Inſtitut. de vulg. ſubſtitut. num. 20. Et ij quidem omnes non modò admittunt, ſubſtitutionem directam extendi de caſu ad caſum, quando habet eandem rationem, atque extat præſumpta mens teſtatoris, ſed etiam ſpecifice adnotarunt poſt ordinarios multis in locis, ſubſtitutionem vulgarem directam, in caſu uoluntatis conceptam, extendi ad caſum impotentiæ, & è conuerſo. Verùm quoniam in ſubſtitutione, & in inſtitutione directa tenuerunt Authores nonnulli contrarium, nec de caſu ad caſum etiam ex præſumpta mente defuncti extenſionem admittunt, prout Menochius retulit eos lib. 4. dicta præſumpt. 65. num. 13. in fine, & num. 20. & 21. & præſumptione 26. num. 11. Atque in eiſdem terminis vulgaris ſubſtitutionis, ita pariter extenſionem denegant de caſu uoluntatis ad caſum impotentiæ, & è contra, Authores nonnulli, ac inter alios commemorati per Alexand. Trentacinquium de ſubſtitut. 1. parte, dicto cap. 1. ex num. 25. cum multis ſeqq. per Fachineum controu. iur. libro 4. capit. 61. qui etiam contra Communem tuetur conſtanter, in ſubſtitutione vulgari directa, de caſu ad caſum extenſionem non admitti; Lancelotus etiam Politus dicto tractatu ſubſtitutionum, particula 6. ex num. 1. vſque ad num. 36. vndecim fundamenta pro hac parte adducit contra Communem, & fundamentis Communis eiuſdem reſpondet latiſſimè. Et ipſum ſequutus eſt Thomas Calcaneus in repetitione l. 1. num. 6. & 7. ff. de vulg. & pup. ſubſt. Quoniam etiam articulus vtilis eſt, & frequens; diſcutere equidem placuit, an communis ſententiæ de caſu uoluntatis ad caſum impotentiæ, & è contra, extenſionem admittentis (quam & veriorem, & omninò tenendam arbitramur, & in commentariis de vſufructu, cap. 31. aſſertione 8. defendimus) fundamenta adeò vrgeant, vt contrariæ partis rationes ex eis elidi, atque conuinci valeant. Ipſa autem & pro inſtitutione directa, & pro ſubſtitutione directa, & ſic etiam pro vulgari directa in vno caſu facta, æqualiter militant, nec ſecerni debebat; & ita æqualiter militare admonuit cum iudicio Menochius, & ſimul ponderauit, atque commemorauit ea, dicta præſumpt. 26. & dicta præſumpt. 65. lib. 4. In primis ergo pro inſtitutione, & ſubſtitutione directa quacumque, & ſic etiam pro vulgari in caſu uoluntatis, vel impotentiæ facta, quòd extendi debeat de caſu ad caſum, quando habet eandem rationem, & extat præſumpta mens teſtatoris, vrget fortiter textus in dicta l. Titius, §. Lucius, ff. de liberis, & poſthumis, prout conſideraui, & induxi in inſtitutione ſupra num. 68. conſiderauit etiam Menochius, lib. 4. dicta præſumpt. 26. num. 3. vbi eiuſdem ſenſum adduxit; & quamuis textus ille loquatur de inſtitutione fauorabili, procedit tamen æqualiter in ſubſtitutione directa quacunque; quoniam & illa fauorabilis eſt, & ob id largam admittit interpretationem, quod Menochius ipſe præſumpt. 65. lib. 4. num. 2. in fine, & num. 3. optimè animaduertit. Et in id ipſum recenſet Bartolum, Baldum, Iaſonem, Crauetam, & Cephalum, nec tollitur vis, aut inductio eiuſdem §. Lucius, ex eo quòd And. Fachineus controiu. iur. lib. 4. dicto cap. 61. in verſiculo ad tertium, fol. 475. contendit; nam cùm ipſemet Author adduxiſſet eum text. pro communi ſententia, dicit eidem reſponderi debere, ſicuti reſpondet ibidem, ad textum in l. vltima, C. de poſthumis hæred. inſtit. Verè namque negari non poteſt, quin teſtator in dicto §. Lucius, vnum tantùm caſum expreſſerit, eius ſcilicet, qui eſſet in vtero matris, (quod Fachineus idem negare non potuit, & fatetur expreſſim) & nihilominùs inſtitutio locum habet in alio caſu, quando natus iam erat tempore conditi teſtamenti, ignorante ipſo teſtatore; quod equidem non alia ratione, quam ob præſumptam, & veriſimilem mentem teſtatoris contigit, vt ſuprà dicebam, & Fachineus etiam agnouit. Iuridicè ergo & validè deducitur argumentum generale ex eo textu ad caſum alium, ſiue ſpeciem quamcunque, in qua eadem ratio, atque præſumpta mens teſtatoris interueniar.

Secundò pro eadem parte ponderatur textus in dicto §. & quid ſi tantum, l. Gallus, ff. de liber. & poſthum. vbi inſtitutio facta de nepote in caſu mortis filij, extenditur ad alium caſum, nempè ſi is filius patiatur interdictionem aquæ & ignis, vel ſi emancipetur: cùm & his caſibus locum habeat diſpoſitio teſtatoris, qui voluit nepotem eſſe loco filij, quoquomodo is filius deſinat eſſe talis: idcircò Iureconſultus in hunc modum ſcribit: Sed ex ſententia legis Velleiæ, & hæc omnia admittenda ſunt, vt ad ſimilitudinem mortis, cæteri vaſus admittendi ſint. Et quamuis huic textui triplicem aſſignauerit ſolutionem Alexander Trentacinquius de ſubſtitut. prima parte, dicto cap. 1. num. 26. per totum: Verè tamen ab huius Authoris, & aliorum Scriptorum obiectionibus, ſeu calumniis facile eſt textum ipſum defendere, prælectis his, quæ in propoſito, latè & ſubtiliter adnotata reliquit Paulus Leonius dicto tract. ſubſtitutionum, c. 1. vulgaris ſubſtitutionis, ex num. 72. vſque ad num. 85. Ex quibus etiam & omninò diluitur ſolutio illa Fachinei dicto cap. 61. in verſiculo, nec difficile eſt ad argumenta: nam (vtcumque res ſit) negari vllo pacto non poterit, quod eo textu enuntiatur expreſſim, admiſſos, inquam, fuiſſe cæteros caſus ad ſimilitudinem mortis (qui tamen nec expreſſi, nec enuntiati fuerant;) vnde rectiſſimè poteſt generale argumentum deduci, vt ex ſimilitudine, eadémve ratione, atque ex præſumpta mente diſponentis extenſio fiat in alio quocunque caſu, ſiue in alia diſpoſitione quacunque.

Tertiò, adduci ſolet textus in l. finali, C. de inſtitut. & ſubſtit. vbi ſubſtitutio facta eo caſu, quo poſthumus natus non erit, extenditur ad caſum, quo natus, & mortuus fuerit, vel repudiauerit, prout Bartol. Bald. Albericus, Angelus, & communiter Scribentes ibi notarunt. Et huic textui multipliciter reſponderi poſſe contendit Trentacinquius dicto cap. 1. num. 27. per totum. Reſpondere etiam conatur, & in effectu reſpondet Fachineus dicto capite 61. in verſiculo, ad leg. vltimam. Re tamen vera textus ipſe pro communi ſententia fortiter & clarè vrget, nec vitari poteſt concludenter, idque ex conſiderationibus his, quas Paulus Leonius (quem nullus refert) optimè perpendit d. cap. 1. vulgaris ſubſtitut. n. 85. 86. & 87.

Quartò expenditur textus in l. vltim. C. de poſthumis hæred. inſtit. vbi Iuſtinianus Imperator reſpondet, quòd inſtitutio facta de poſthumo naſcituro poſt ipſius teſtatoris mortem, trahitur ad caſum, quo poſthumus naſcatur in vita. Et huic textui variastradiderunt Interpretes noſtri ſolutiones, atque interpretationes, quas ordinatim proſequitur Fernandus Berengarius in eadem l. vltima, num. 18. Emanuel Coſta in d. §. & quid ſi tantum, in 5. parte, num. 94. Iacobus Menochius in conſil. 171. num. 26. lib. 2. & in conſil. 326. num. 23. lib. 4. & præſumpt. 26. num. 4. & 5. lib. 4. Franciſcus Connanus commentarior, iur. ciuil. lib. 10. cap. 1. num. 2. eidem etiam reſpondent Alexander Trentacinquius dicto capit. 1. num. 27. in verſiculo, mouentur 3. & Andreas Fachineus lib. 4. dicto cap. 61. in verſiculo, ad tertium. Horum interpretationes ideò ego ad præſens non recenſeo, ſive aliquas ex eis non improbo, ideò quòd manifeſtè improbari, atque conuinci valeant ex his, quæ Paulus Leonius vbi ſuprà, num. 88. ad finem, & num. 91. & ſeq. ſingulariter adnotauit Item etiam, quia (vtcumque res ſit) ſi iidem Authores prælegantur attentè, apparet equidem, conuenire ipſos in vno, videlicet præſumptam ibi extitiſſe teſtatoris voluntatem, ratione fultam, vt caſus ille ab eo expreſſus deberet extendi ad non expreſſum. Quod Iacobus Menochius lib. 4. dicta præſumpt. 26. num. 5. in fine, cum iudicio annotauit. Idem ergo generaliter ſtatuere, vbicumque eadem ratio, & præſumpta mens teſtatoris exiſtat, non modò ab eo textu alienum, imo eiuſdem deciſioni, & rationi valdè conueniens.

Rurſus & quintò pro eadem ſententia ponderatur etiam text. in l. ab exhæredato, §. vltimo, ff. de legatis 1. vbi ſubſtituti naſcituro, admittuntur eo non nato; & in l. iam hoc iure, 4. ff. de vulg. & pup. ſubſtit. & in l. humanitatis, C. de impuberum, & in l. ſi mater, C. de inſtitut. & ſubſtitut. Rationes etiam validiſſimæ proferuntur per Menochium dicta præſumpt. 26. numero ſeptimo, & octauo & dicta præſumptione 65. num. 5. vbi & traditiones multorum ſimiles in propoſito congerit: & num. 22. rectè concludit, veram eſſe præfatam opinionem communem, quòd directa ſubſtitutio extendatur de caſu ad caſum: & numero 23. & 24. communem eandem reſolutionem extendit: ac denique ex num. 25. vſque ad num. 34. adducit quinque caſus, in quibus communis ipſa ſententia locum non habet. Vndecim etiam caſus ad limitationem adducunt, & latiùs proſequuntur & alij Authores (quos Menochius ipſe refert) Sfortia, inquam, in præludiis Compendioſæ parte 2. quæſtione 3. num. 10. per totum, Guill. Benedictus in dicto cap. Raynuntius, verbo, ſi abſque liberis, tractatu de vulgari ſubſtitutione, ex num. 28. vſque ad num. 42. Michaël Graſſus §. ſubſtitutio, quæſtione 7. num. 8. & duobus ſeqq. latè Alexander Trentacinquius de ſubſtitut. 1. parte, dicto cap. 1. ex numero 31. vſque in finem cap. Paulus Leonius dicto capite 1. ſubſtitutionis vulgaris. Et is quidem Author, ſi ex num. 90. vſque ad numerum 112. prælegatur, omnibus iuribus, & rationibus reſponderi poterit facilè ac verè, quæ pro contraria parte expenduntur communiter; & ideò ſciens, conſultóque reſpondere eiſdem, nunc prætermitto. Ibidem etiam reſpondet ad text. in d. l. commodiſſimè, ff. de liberis & poſthum. quo principaliter adduci, atque excitari ſolent hi, qui directam ſubſtitutionem non extendi de caſu ad caſum, etiam ex præſumpta mente teſtatoris contendunt: Pomponius namque Iureconſultus (vt numeris præcedentibus dicebam) eo in textu reſpondit, quòd ſi quis poſthumum ita inſtituat, ſime vino naſcetur, non intelligitur inſtitutus poſthumus, qui mortuo teſtatore natus eſſet: ſicuti è contra non præſumitur inſtitutus, qui natus eſſet viuo teſtatore, cùm facta eſſet inſtitutio, ſi poſt mortem teſtatoris eſſet natus. Et ſic diſpoſitio illa teſtatoris in vnum caſum expreſſa, non trahitur ad alium, qui videbatur ſimilis; & textuimetipſi varios aſſignarunt intellectus, atque interpretationes Bartol. & Doctores communiter in l. 1. ff. de vulg. & pup. ſubſtit. vbi Ripa numero 92. & 93. Socinus num. 14. & Ruinus numero 42. Curtius iunior in conſil. 92. in fine. Socinus ſenior in conſ. 87. col. penult. lib. 3. Tiberius Decianus in conſil. 1. n. 145. & 146. lib. 1. idem Bartolus, & Doctores communiter in dicto §. & quid ſi tantum, vbi Fortunius num. 89. Emanuel Coſta in 5. parte, n. 94. & 95. Lancelot. Galiaula num. 38. Sarmientus num. 25. Socinus iun. num. 72. Ioan. Bolognetus num. 78. & n. 131. & Ioan. Marc. Aquilinus in verſ. ſed ex ſententia legis Velleiæ, num. 48. Paulus Leonius d.c. 1. de ſubſtitut, vulgari, ex n. 90. Vſque ad n. 98. Anton. Gabriel commun. opinion. lib. 6. tit. de regulis iuris, concluſ. 10. num. 9. Ludouicus Molina de Hiſpanor. primog. lib. 1. cap. 4. num. 4. Menochius in conſilio 326. numero 8. & 9. lib. 4. & præſumpt. 26. numero 14. lib. 4. Guil. Benedictus in cap. Raynuntius, de teſtamentis, verbo, ſi abſque liberis, de vulgari, numero 26. verſiculo, ſimiliter non obſtat, & numero 27. Alexand. Trentacinquius de ſubſtitut. dicto cap. 1. numero 28. Camillus Gallinius de verborum ſignificat. libro nono, capit. 9. ex quibus verior, & communior interpretatio eſt, textum illum ita id ſtatuiſſe, ac procedere, quoniam caſus omiſſus erat omnimodo diſſimilis, imò contrarius expreſſo, quoadmentem, quoad rationem, & quoad effectum à teſtatore conſideratum. Idcircò quamuis ſubſtitutio, & diſpoſitio teſtamentaria extendatur ad caſus ſimiles, tamen ad caſum contrarium non extenditur, prout ſingulariter obſeruarunt Angelus in l. ſi pater filium, ff. de vulgari. & pup. ſubſt. Baldus in l. qui ex duabus, ff. de acquir. hæreditate, & Socinus in conſilio 218. colum. finali, libro 2. Ripa in dicta l. prima, ff. de vulgari, numero 93. & Decianus dicto conſilio 1. num. 146. in verſiculo, reſpondetur & aliter, lib. 1. Meritò ergo caſus omiſſus non continetur ſub expreſſo in dicta l. commodiſſimè, quia non modo diſſimilis, ſed etiam contrarius ex eo; nam illi conditioni, ſi me viuo naſcetur, contraria eſt illa, ſime mortuo natus fuerit: ideò vnâ illarum expreſsâ, non debet alia videri contenta, vel ſubintellecta, ſed potiùs excluſa: idque ex regula illa vulgata, quod datum ſub vna conditione, ſub contraria videtur ademptum, l. legata inutiliter, ff. de adimendis legatis. Atque ita qui poſthumum inſtituit, ſi me vino naſcetur, dicendo, videtur excludere velle eum, qui poſt mortem naſcetur, & ſic caſus ille natiuitatis poſt morte, in caſu expreſſo contineri non poteſt, quia magis excluſus quam omiſſus dici debet; idque poſt Ripam, & Decianum (licèt non ita explicitè) voluiſſe videtur in effectu Menochii. lib. 4. dicta præſumpt. 26. n. 14. & 15. dum dixit, quòd in caſu illius legis non ad Pomponius extenſionem de caſu ad caſum, quia coniecturam fecit, noluiſſe patrem prouidere in vtroque caſu; quoniam in vno ſolo prouidit, & vtriuſque caſus rationem aſſignauit, vt ibi videri poterit. Voluit etiam Aquilinus dict. num. 48. (ſed ad modum prædictum nullus explicat) ibi: Quia hac conditio, ſi vino me natus ſit, eſt diſſimilis illi, ſi me mortuo natus ſit: Ideò vna non comprehendit alteram ſed vtraque impleri debet in forma ſpecifica, &c.

Remanet ergo ſecundùm hæc firma concluſio in hac materia, quòd ſcilicet tam inſtitutio hæredis, quàm ſubſtitutio quælibet directa extenditur de caſu ad caſum, cùm eadem ratio militat, & præſumpta diſponentis adeſt voluntas; imò & de perſona ad perſonam extenditur hæredis inſtitutio ex verſimili & præſumpta teſtatoris mente: Ita ſanè Caſtrenſis, & Imola, Aretinus, Iaſon, Crotus, Socinus, Fortunius, Curtius ſenior, Socinus iunior, & Pariſius, quos in id commemorauit Menochius lib. 4. dict. præſumpt. 6. num. 19. & num. 23. vbialios recenſuit, contrariam opinionem tenentes: recenſuit etiam, & viſus eſt ſequi in conſ. 97. num. 92. lib. 1. & in conſ. 171. num. 20. libro 2. Cæterùm dicta præſumpt. 26. num. 19. cum ſeq. vſque ad numerum 33. priori ſententiæ magis accedit, & omnibus fundamentis contrariæ partis ordinatim, atque ex profeſſo reſpondet, & adducit etiam num. 20. textum pro hac opinione expreſſum in l. 3. C. de inofficioſo teſtamento; quò loci Mater duos inſtituerat filios, tertium verò, quem poſt confectum teſtamentum peperit, non; deinde mater in puerperio ſic deceſſit, vt mutare teſtamentum non potuerit: Dubitatum fuit, an poſthumus ille diceretur præteritus, vel potiùs inſtitutus vnà cum aliis? Reſponderunt Imperatore Scuerus, & Antoninus, cenſeri inſtitutum: atque ita illa inſtitutio de duobus iam natis facta, extenditur ad hunc tertium: repentini enim caſus iniquitas (vt dicit textus ipſe) per coniecturam maternæ pietatis emendanda eſt; quare decidit, ipſi filio, cui nihil præter maternum fatum imputari poterit, virilem portionem tribuendam eſſe, perinde ac ſi mater hæredes filios omnes inſtituiſſet; nec concludenter vrgent Alciati, & aliorum conſiderationes; Aquilini quoque placita in dicto verſ. ſed ex ſententia legis Velleæ, num. 63. & tribus ſeqq. ipſis namque, & nonnullis rationibus, quæ in contrarium excitari poſſunt, ex profeſſo Menochius idem ſatisfacit, & ſuperiorem ſententiam defendit. In ſubſtitutione quoque directa eandem partem ſuſtinet conſtanter; & quamuis Authores nonnulli aſſerant contrarium, ſubſtitutionem tamen directam extendi de perſona ad perſonam ex veriſimili, & præſumpta mente teſtatoris, eleganter declarat lib. 4. præſumpt. 65. ex num. 34. vſque ad numerum 39. eandem opinionem tenuerunt Fortunius Garſia, Socinus iunior, Pariſius, & Curtius iunior, ibi commemorati. Decianus quoque in conſ. 1. num. 101. lib. 1. Cardinal. Franciſcus Mantica de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 9. titul. 1. num. 16. fol. 135. Quòd ſi in hæredis inſtitutione, & ſubſtitutione quacumque directa, ita ſe res habet; certum quidem redditur, in fideicommiſſariis ſubſtitutionibus, ſiue fideicommiſſaria diſpoſitione quacumque, faciliùs ſolis coniecturis, & præſumptionibus inductas ipſas censeri, prout ex Menochio lib. 4. præſumpt. 67. latiùs declarauimus ſuprà, & tenuit Mantica dicto num. 16. dicens, & aliorum relatione probans, directam quoque ſubſtitutionem poſſe induci ex coniectura voluntatis teſtatoris, ſed tamen in fideicommiſſaria magis coniecturis locum eſſe, quàm in directis: Et idipſum probauit Camillus Gallinius de verborum ſignificatione, lib. 9. cap. 18. num. 14. & 15. ena manu comprobaui, atque explanaui ſupra, cap. 8. huiuſce libri, & tractatus: vbi etiam ex aliis Authoribus atque ex Menochio lib. 4. præſumptione 67. num. 17. & Petra de fideicommiſſis, quæſtione 9. numero 60. & numero 143. explanaui, coniecturæ hæ vnde colligi valeant, & an ex ipſo teſtamento, non aliunde eliciendæ ſint; quæ hîc non repeto, quia dicto loco latè traduntur.

Certum denique redditur, fideicommiſſum, ſiue fideicommiſſariam diſpoſitionem quamcunque extendi, non modo de caſu ad caſum, ſed etiam de perſona ad perſonam, quoties eadem adeſt ratio, & veriſimilis, ac præſumpta extat teſtatoris voluntas. Quæ quidem & verior eſt, & tenenta omninò opinio, ac etiam crebriori Scribentium omnium placito recepta, quamuis nonnulli Interpretes contrariam tenuerint, vt retulit eos Ludouicus Molina de Hiſpanorum primogeniis, libro 1. cap. 4. numero 4. ſtatim tamen num. 24. & 25. rectè aſſerit, opinionem contrariam, quòd fideicommiſſum non modo de caſu ad caſum, ſed etiam de perſona ad perſonam ex præſumpta teſtatoris voluntate extendatur, veriorem eſſe, & in Hiſpanorum primogeniis admittendam ominò: Et refert Angelum, Bald. Paulum, Imolam, Iaſonem, Crotum, Fortunium, Albertum Brunum, & Pariſium ita tenentes: Alios etiam Authores huius partis, & opinionis Angeli ſequaces retulit Ludouicus Caſanate in conſilio 4. numero 59. in fine, qui tamen eodem numero 59. in principio, infinitos congeſſit Authores, qui contrariam Aretini opinionem ſequuntur, ac etiam in diſpoſitione fauorabili de perſona ad perſonam extenſionem denegant: Et ipſe magis accedit huic ſententiæ, & latè comprobat eam ex numero prædicto 59. vſque ad numerum 75. Contrariam tamen (quam veriorem, & crebriorem nunc diximus, & extenſionem iuridicè arbitramur admittere) tenuerant rectiùs vltra Molinam, & relatos ab co, Marianus Socinus iunior in dicto §. & quid ſi tantùm, ex num. 37. cum ſeq. & Ioannes Bolognetus numero 99. Rolandus in conſilio 100. ex numero 80. cum ſeq. lib. 4. & in conſilio 94. numero 20. libro 2. & in conſilio 55. numero 2. lib. 3. Ioannes Cephalus inconſilio 472. num. 97. & conſil. 455. num. 8. & in conſilio 490. numero 9. libro 4. in conſil. 408. numero 66. lib. 3. Tiberius Decianus in conſilio 1. ex numero 24. numero 36. 44. 85. 101. 120. & 139. cum ſeq. & numero 158. cum ſeq. volumine 1. vbi cleganter de hac materia, & cum multis declarationibus, & in conſil. 4. num. 34. lib. 2. & in conſilio 10. numero 43. & 44. lib. 3. Hieronymus Gabriel in conſilio 83. à numero 61. & in conſil. 95. ex numero 13. libro 1. & in conſilio 111. num. 13. eodem libro. Burgos de Paz in conſilio 2. ex numero 77. & in conſil. 9. ex numero 13. & in conſilio 31. numero 1. Scotus in conſilio 41. ex numero 7. tomo 2. libro 4. Hippolytus Riminaldus, Bonifacius Rogerius, Ioſeph. de Ruſticis, Alexander Trentacinquius, Franciſcus Mantica, Graſſus, Beretta, Pet. Anton. de Petra, Paulus Leonius, Patauinus, Camillus Gallinius, Sylueſter Aldobrandinus, Ioannes Botta, Alexander Raudenſis, & Ioannes Vincentius Hondedeus, quos lib. 2. har. controu. iur. cap. 22. n. 93. 95. & 96. in vnum congeſſi. Et vltta relatos ibi probarunt idipſum, & latiùs exornarunt, atque in fideicommiſſaria materia de caſu ad caſum, & de perſona ad perſonam ex coniecturis, & veriſimili mente præſumpta extenſionem admiſerunt Iacobus Menochius libro 4. præſumptione 73. vbi vide omninò, & in conſilio 232. numero 11. & in conſilio 235. numero 7. & in conſilio 220. numero 36. & in conſilio 530. numero 21. & in conſilio 500. numero 8. libro 6. & in conſilio 427. numero 7. libro 5. Franciſcus Burſatus in conſilio 13. & in conſilio 52. libro 1. Fontanella de pactis nuptial. clauſula 4. gloſſ. 25. numero 41. Sfortia Oddi in conſilio 56. ex numero 56. & in conſilio 66. ex num. 80. & in conſilio 67. ex numero 18. Simon de Prætis de interpretat. vltimarum voluntatum, libro 2. interpretatione 4. dubitatione 1. ſolutione 2. ex numero 89. & ex num. 101. vſque ad numerum 129. folio 265. & libro 3. numero 95. folio 211. Achilles Pedrocha in conſilio 19. numero 84. & 85. & in conſilio 12. numero 27. & ſeq. & in conſilio 38. numero 58. & num. 61. & 62. & in conſilio 39. ex numero 12. vſque ad numerum 17. Ioſeph. Maſcardus de probationibus, tom. 3. concluſione 1136. ex numero 8. vſque ad numerum 13. Ioannes Vincentius Hondedeus alio loco in conſilio 55. ex num. 14. & ex num. 43. & num. 47. lib. 2. Ludouicus Caſanate in conſilio 4. & in conſil. 55. Blazius Flores Diaz de Mena in addit. ad deciſionem Gaonæ 27. ſub num. 2. Fabius de Anna latiſſimè, & explicans multis modis in conſil. 84. per totam, maximè num. 7. & ſeq. & num. 17. & ſeq. Idem Author in conſil. 10. ex num. 38. cum ſeq. Cardin. Dominic. Tuſc. practicar. concluſ. iur. tom. 3. littera E, concluſ. 659. fol. 50. & vide omninò Ioſeph. de Ruſticis ad l. cum auns, in proœmio, lib. 1. cap. e. ex num. 62. & lib. 3. c. 13. Et ij quidem omnes maiori ex parte ſuſcipiunt interpretationem, atque explicationem textus admodùm difficilis in propoſito (vt putant) in l. ſi quis ita, §. penultimo, ff. de teſtamentaria tutela: Ex eius namque deciſione præcipuè adducti, atque excitati fuêre hi, qui non fieri extenſionem de perſona ad perſonam, etiam ex vertiſimili mente diſponentis, defendunt: Et ſic Aretinus eius opinionis Author, Ponderauit ipſum textum ad hoc propoſitum in d.l. Gallus, §. & quid ſi tantum, column. 4. quem multi doctores ſequuntur, prout Ludouic. Caſanat. relatus ſuprà, commemorauit eos; inquit enim textus ille, quòd datio tutelæ facta à patre filiis, non extenditur ad filium illum, quem pater ignorabat habere: cùm tamen mens præſumpta, ac veriſimilis credatur teſtatoris, qui ſicuti prouidit aliis, prouidiſſet etiam & illi, ſi ſciuiſſet ſe eum habere: poſt Crotum autem tres adduxit intellectus ad iſtum text. Iacob. Menoch. libro 4. præſumpt. 26. ex num. 24. vſque ad numerum 30. Sylueſt. Aldobrandin. dicto conſil. 105. ex num. 14. Camillus Gallinius, qui etiam recenſet tres intellectus, lib 9. de verborum ſignificat. cap. 4. num. 30. 31. & 32. quorum nullus concludit, vt conſtat ex his, quæ ipſimet tradiderunt, & Fabius de Anna dicto conſilio 84. ex numero 8. atque ex num. 86. Molina etiam de Hispanorum primogeniis, libro 1. cap. 4. num. 26. & 27. qui aliorum interpretationes improbat, & nouiſſimè inquit declarari textum præfatum, ac verum eius intellectum eſſe, ideò dationem tutoris non extendi ad eum filium, quem teſtator ſe habere ignorabat, quòd certum ſit, impoſſibile eſſe de hoc filio teſtatorem ſenſiſſe; & idcircò eius diſpoſitio ad id non extenditur, quod ab ipſo teſtatore cogitatum non fuit, cum actus agentium non debeant contra corum intentionem operari, l. non omnis, ff. ſi certum petatur. Quæ ratio in ipſa lege expreſſa eſt, vt Molina ipſe aduertit, & conuenit Paul. Leon. Patauin. (quem nec ipſe Molina, nec vllus poſtmodùm refert) d. conſ. 27. num. 114. inter conſilia vltim. volunt. lib. 2. & folio mihi 54. vbi ſingulariter annotauit, quòd ratio deciſionis illius textus eſt illa, quam textus ipſe exprimit, videlicet defectus voluntatis teſtatoris; quia cùm ignoraret ſe filium illum habere, ſua diſpoſitio ad ignorata trahi non poteſt, l. mater decedens, ff. de inofficioſo teſtamento, cum ſimilibus. Et ſic (inquit Author ipſe) abuſio manifeſta eſt allegare textum in d. § penultimo, ad hoc propoſitum; ac in eo fundare, quòd extenſio non fiat de perſona ad perſonam.

Quòd ſi dixeris, conſiderari poſſe veriſimilem prouiſionem in caſu præfato, & quòd ſi pater ſciuiſſet, veriſimiliter dediſſet, ſicut aliis filiis eundem tutorem dedit, & ita extenſionem concedi debuiſſe, ac ſi caſus ignoratus, cogitatus fuiſſet, ex regula d.l. tale pactum, §. finali, cum ſua Gloſſa, ff. de pactis. Reſpondetur, id non ſemper regulare eſſe; cùm enim tutor perſonæ, non rebus principaliter detur, & iuxta pupilli mores, ac qualitatem dandus ſit, forſan eum quem aliis filiis pater tutorem idoneum reputauit, filio quem viuere ignorabat, ſi de eius vita certus eſſet, idoneum non cenſeret. Cùm igitur hoc modici præiudicij reſpectu eiuſdem filij eſſe poſſit, cùm ceſſante tutela teſtamentaria, illicò ad legitimam, ſeu datiuam deueniendum ſit, meritò Iureconſultus in eo textu conuenientius eſſe exiſtimauit, filio tutorem legitimum, aut datiuum tribuere, quàm teſtamentarium, de quo pater non cogitauit præſtare. Et ita reſpondet obiectioni prædictæ Molina dicto num. 27. & dicit, quòd hic eſt notius, ac germanus intellectus ad eam legem; qui quidem mihi placet, vt dixi: ſolutio tamen hæc ad id, quod obiicitur de coniecturata mente teſtatoris, & veriſimili prouiſione in eo caſu, quòd ſi ſciuiſſet, veriſimiliter dediſſet, & pro expreſſo haberi debeat, ex eo non videtur concludere; quòd non videam, quare dici poſſit, vt quem pater aliis filiis idoneum exiſtimauit tutorem, filio etiam, quem ignorabat viuere, idoneum non cenſeret, cùm omnes filij, & pupilli eſſent: Nec etiam qualitas diuerſa, diuersíve mores tanti deberent haberi, (maximè de quorum diuerſitate non apparet) nec ad quam vllam habuit conſiderationem Iureconſultus, vt eo excitaretur aliquo modo. Meliùs ergo procedit intellectus præfatus, quòd in caſu dicti §. penultimi, non fit extenſio, quia teſtator ignorabat filium habete; & ſic caſus non fuit cogitatus, nec datio tutelæ potuit ipſum comprehendere. Ad id autem, quod oppoſitum eſt de veriſimili prouiſione, & quòd ſi pater ſciuiſſet, veriſimiliter dediſſet, aliter equidem quàm Molina reſponderit, reſpondetur, videlicet, quòd ibi deficiunt omninò coniecturæ, quibus veriſimilis hæc prouiſio, aut præſumpta voluntas elici valeat, nec aliquod verbum reperitur expreſſum, quo poſſit admitti coniectura illa voluntatis; at verò vt coniectura admittatur, atque extenſio fieri valeat, vt etiam procedat regula illa, de eo quod veririfimiliter teſtator reſpondiſſet, ſi fuiſſet interrogatus, aut meminiſſet; veriſimile id non omnimodo verbis deſtitutum, aut præſumptum, diſpoſitione, etiam ſecundùm impropriam ſignificationem non carere, ſed ex aliis in teſtamento expreſſis, ſiue diſpoſitis, commodè deduci, neceſſarium vſque adeò eſſe, vt non aliàs coniecturis ſit locus, ſed verbis ſtetur, ſæpè monuimus atque ex aliorum quamplurimorum Interpretum traditionibus obſeruauimus capitibus præcedentibus, ac maximè eo, quod à veriſimili, & eo quod teſtator, ſi fuiſſet interrogatus, reſpondiſſet, coniecturam fecimus. Et in terminis dicti §. penultimi, ita ſingulariter (ſed exactius nunc) traditur per Paulum Leonium dict. conſ. 27. n. 115. Et ſic datio tutelæ trahi non poteſt ad incogitatum, nec id præſumi, quod ex nullo verbo diſpoſitionis poteſt deduci, niſi forſan (vt nouiter, & vltra præfatum Authorem animaduerto) inſtes, veriſimile illud non omninò verbis deſtitutum, immò vt conſiderari poſſet veriſimilis prouiſio, & præſumpta mens, ſufficere debuiſſet, filiis tutores datos, cùm ſub verbo filiis, tacitè videretur de omnibus actum. Verùm rationi huic ſatis apertè reſpondet Iureconſultus ipſe, dum dicit: Et magis eſt, vt huic dediſſe non videatur, licèt nomen filiorum admittat & ipſum. Ecce vbi proponit dubitandi rationem de verbo filiis, quod omnes videtur comprehendere, ſubdit ſtatim: Sed quia de ipſo non ſenſit, dicendum eſt, ceſſare in perſonam eius dationem. Ecce vbi dubio propoſito reſpondet, quia verbis relatis non poteſt videri comprehenſus is, de quo teſtator non ſenſit, quoniam ignorabat, ſe Titium filium habere. Et idipſum ſtatuit ſtatim, quando credebat filium deceſſiſſe, qui ſupererat; nec enim ei videtur dediſſe, quem obiiſſe credebat. Cùm ergo in co fundetur Iureconſultus expreſſim, admitti non poteſt, ideò non fieri extenſionem in eo textu, quòd tutelæ datio reſpectu tutoris ſit onus, & proinde ſtricti iuris, prout rectè aduertunt ſuperiores, ac maximè Molina dicto cap. 4. num. 26. quidquid in onere neruosè inſiſtat Fabius de Anna dict. conſ. 84. ex num. 36. vſque ad num. 41. Et de his hactenus.

CAPVT XVI.

Ex eadem Capitis præcedentis materia, & caſus omiſſi, vel expreſſi tractatu, vbi in caſu ex facto occurrenti in Regio Hiſpalenſi [Vide infrà, cap. 70. per totum.] Senatu, & propter ſui grauitatem admodùm controuerſo, ac in articulo illo, vtrùm melioratio Tertij & Quinti in contractu inter viuos facta, reuocari valeat reſpectu Quinti, quando cum Tertio ex cauſa oneroſa fuit inita, vel interceſſit traditio; & quando ex Tertio, & remanente Quinti facta fuiſſet dumtaxat, adiectio illa rema [De hoc ipſo, adiectio ſcilicet remanentis, quid operetur? Vide infra, cap. 35. num. 53.]nentis quid operetur, & an in fauorem aliorum diſponendi facultatem inducat? eiuſdem Regij Senatus definitio adducitur, & egregiè corroboratur. In altero denique articulo, vtrùm melioratio Tertij & Quinti extrahenda non ſit ex dote, vel donatione propter nuptias, vel alia donatione ad collationem adducta, ſiue computatio qualiter facienda ſit pro deductione Tertij & Quinti, quoties præceſſit donatio, vel melioratio; ipſiuſmet Senatus definitio altera in eadem cauſa commemoratur, & l. 25. Tauri accuratiùs atque elegantiùs, quàm hactenus factum fuiſſet, enucleatur, & ad caſum expenditur, quo ipſi filio meliorato aliquid anteà donatum fuerat, vel propter meliorationem traditum.

SVMMARIVM.

- 1 Eorum, quæ hoc capite principaliter peraguntur, & caſus in Regio Hispalenſi Senatu de facto occurrentis, breuis ratio, & ſumma proponitur.
- 2 Melioratio inter viuos facta, vt reuocari non poſſit, duos caſus æquiparari in l. 17. Tauri, fieri ſcilicet meliorationem ex cauſa lucratiua, interueniente rei, vel ſcripturæ traditione, vel ex cauſa oneroſa, traditione non interueniente.
- 3 Et in l. 22. Tauri, non ſolùm meliorationem, ſed & pactum de melioranda in Tertio & Quinto ex cauſa oneroſa matrimonij irreuocabile fieri.
- 4 Vnde ex ea æquiparatione, & rationis identitate dicendum videtur neceſſariò deciſionem dict. l. 17. Tauri, respectu etiam Quinti ſeruari debere, quamuis lex ipſa non expreſſit Quintum.
- 5 Et idipſum euinci quoque ex l. 44. Tauri, conſtitutione, prout hîc adnotatur.
- 6

- Meliorationem Tartij & Quinti irreuocabilem eſſe, etiam respectu Quinti, quemadmodum reſpectu Tertij irreuocabilis eſt, non modò ſi ex cauſa oneroſa matrimonij fiat (in quo vnanimiter omnes huius Regni Interpretes conueniunt;)
- Sed etiam tradita poſſeſſione corporali, vel incorporali per ſcripturam, aut conſtitutum, ex ſententia Pelaez à Mieres.
- Contrà verò ex ſententia Telli Fernandez, Ioannis Gutierrez, & aliorum, imò quòd etiam tradita poſſeſſione, vel ſcriptura reuocari poſſit, ſi ex cauſa oneroſa non fiat.
- Et ſic quòd ſolus caſus cauſæ oneroſæ, non autem traditionis, reuocationem, aut diſpoſitionem Quinti impedit.
- Et hac diſtinctione, atque opinione retenta, facilè responderi poſſe fundamentis contrariæ partis, prout longa ſerie reſpondit Ioannes Gutierrez.
- Quòd ſi Pelaez à Mieres ſententiam (prout iuridicè videtur etiam fieri poſſe) tueri quis contendat, fortiſſimis quoque rationibus adduci, atque excitari poterit.
- Atque eiſdem ſatisfieri non modò argumentis, ſed etiam ſolutionibus traditis à Ioanne Gutierrez.
- Imò pro eadem parte Tellum Fernand. expendi poſſe, prout nouè, & acutè hîc demonſtratur.
- Ac denique Alphonſi Azeuedi ſententia refertur, quòd quarta pars Quinti meliorato ſeruari debeat, quando traditio interuenit, ſet ex cauſa oneroſa melioratio facta non fuit.

- 7 Meliorationem ſolius Quinti à parentibus factam irreuocabilem eſſe (ſicut Tertij & Quinti ſimul meliorationem) non modò ex cauſa oneroſa matrimonij, ſed etiam ex cauſa lucratiua factam, modò traditio rei, vel inſtrumenti interueniat. Idque ex ſententia Velaſquez Auendañi.
- 8 Melioratio Tertij & Quinti in contractu inter viuos, atque ex cauſa oneroſa facta reuocari non poteſt, ex communi Scribentium placito, niſi respectu impenſæ neceſſariæ pro funerali defuncti. Idque propter onus reale Quinto annexum, quod ſequitur poſſeſſorem quemcumque, vt latiùs hîc adnotatur. Atque Scribentes omnes huius Regni aggregantur, qui articulum hunc pertractant.
- 9 L. 30. Tauri deciſio vtrùm procedat, quando Quintum fuit in vita donatum, ſequuta traditione rei, in qua fit donatio, vel melioratio, vel non ſequuta? Vbi adducitur communis Interpretum huius Regni diſtinctio, an in teſtamento, vel inter viuos de Quinto disponatur. Cùm legata voluntaria non reuocent donationem, vel meliorationem inter viuos; quia iam erat conſumpta facultas diſponentis, nec ipſemet mutare, nec minuere poterat.
- 10 Melioratio Tertij & remanentis Quinti, cùm ex cauſa oneroſa fit, vt meliorans totum Quintum conſumere non poſſit in præiudicium meliorati, vel respectu eiuſdem Quinti meliorationem reuocare, fortiſſimam vrgere rationem, cui reſpondetur infr. num. 32.
- 11 Meliorationem Tertij & Quinti, vel Tertij & remanentis Quinti, idem in effectu videri, cùm ſemper intelligatur de reſiduo Quinti, vt hîc adnotatur, & num. ſeq. Et infrà reſpondetur, num. 33.
- 12 Legatarium Quinti teneri ſoluere ex Quinto ſibi legato, ſumptus funeris, & alia gratuita.
- 13 Meliorationis remanentis Quinti verbum, vt aliquid operetur, nec ſuperfluè adiectum dicatur, videtur quòd meliorato aliquid remanere debeat. Et respondetur infrà, num. 33.
- 14 Donatio, ſiue melioratio Quinti ſi fiat ex cauſa oneroſa, & cum Tertio, irreuocabilis eſt omninò, ſicut donatio, vel melioratio Tertij, ſiue traditio interueniat, ſiue non.
- 15 Senatus Regij Hiſpalenſis in caſu ex facto occurrenti, & propoſito ſuprà, ex num. 1. cum ſeq. definitiones nonnullæ recenſentur, & infrà num. 33.
- 16 Melioratio Tertij & Quinti, vel Quinti in contractu inter vinos facta cum Tertio ex cauſa oneroſa, vel interueniente traditione rei, vel inſtrumenti, quòd in Quinto reuocari poſſit omninò, ex ſententia Antonij Gomezij. Quæ tamen impugnatur communiter.
- 17 Ex ſententia verò Pelaez à Mieres, in magna eius parte dumtaxat, quæ etiam improbatur communiter, niſi reſpectu impenſæ funeris neceſſariæ, vt numeris præcedentibus dictum eſt.
- 18 Et eorum omnium breuis & abſoluta ſumma, atque reſolutio proponitur iterùm, vt hîc adnotatur.
- 19 Expenditur etiam textus in auth. contra rogatus, C. ad Trebell. & nonnullis ornatur remiſſiuè.
- 20 Inſtitutus in reliqua parte, ſi nihil ſupereſt, in nihil videtur inſtitutus.
- 21 Verbum remanente, intelligitur, id eſt, quod reliquum fuerit.
- 22 Et ita verificari poteſt, etiam in minima quantitate, ſicut verificantur dictiones Aliquid, & Quidquam.
- 23 Reliqui, vel Reſidui appellatione etiam nihil continetur.
- 24 Aliquando verò Reſidui, vel Reliqui commemoratio totum admittit.
- 25 Ac in effectu ex ſubiecta materia, de qua agitur, ex veriſimili, & præſumpta disponentis intentione, vel certa aliqua iuris diſpoſitione, atque ex aliis circumſtantiis res æſtimanda erit, vt vel totam, vel nullam, vel partem aliquam comprehendat.
- 26 Melioratio ex cauſa oneroſa matrimonij, vel ex alia cauſa irreuocabili filio facta, reuocari poteſt, quoties parens cùm meliorationem fecit, ſibi reſeruauit reuocandi facultatem. Quoniam reſeruatio huiuſmodi, loco conditionis eſt.
- 27 Reſeruatio conſeruat reſeruanti ius quod habebat.
- 28 Et eſt quædam exceptio, quæ modificat actum.
- 29 Et ſemper regulatur à iure, & ſecundùm illud interpretari debet.
- 30 Et operatur effectum conſeruatiuum actus, perinde ac ſi eodem tempore factus fuiſſet, dato quòd poſtmodùm fiat.
- 31 Argumentis quinque principalibus adductis ſupra, ex num. 1. cum ſeqq. vel vno tantùm verbo reſponderi, vt hîc adnotatur.
- 32 Argumentum ſextum propoſitum ſuprà, num. 10, explicandum, atque diluendum prout hoc numero obſeruatur. Et ibidem in propoſito enucleatur textus in l. Lucius Titius, 54. ff. ad Trebellianum.
- 33 Meliorationem Tertij & Quinti, vel Quinti tantùm fieri in teſtamento, vel in vltima voluntate, vel fieri Tertij & remanentis Quinti, nihil intereſſe videri, vt hîc adnotatur, fieri tamen inter vinos Tertij & Quinti, aut Quinti ſimpliciter, vel remanentis Quinti, valdè differre. Nec haberi in conſideratione, quod in aliquo remanenti verificetur verbum ipſum remanentis Quinti, vt hîc adnotatur. Aliquando verò habitum fuiſſe in Senatu ex variis rerum, & perſonarum cauſis & circumſtantiis, vt hîc obſeruatur, & ſuprà, num. 15.
- 34 Melioratio Tertij & Quinti vtrùm extrahi poſſit, ac debeat de dote, vel donatione propter nuptias; & de aliis donationibus, quæ ad collationem adducuntur.
- 35 Vbi affirmatiua pars quatuor præcipuis fulcitur rationibus, ſiue fundamentis, & num. ſeq.
- 36 Si pater meliorauit filium in Tertio & Quinto bonorum, vel in vna re, quæ faciat Tertium & Quintum bonorum, quæ habebat tempore, quo dotauit filias; nunc verò deductis dotibus ex bonis, quæ habebat tempore mortis, excedit Tertium & Quintum, an valeat melioratio, vel inofficioſa ſit?
- 37 Melioratio Tertij & Quinti non extrahitur ex dote, vel donatione propter nuptias, nec de aliis donationibus, quæ ad collationem adducuntur. Idque de iure huius Regni indubitatum eſſe ex clara deciſione l. 25. Tauri, quæ hodie eſt l. 9. tit. 6. lib. 5. Et quatuor rationibus, ſiue fundamentis deciſio ipſa munitur, prout numeris ſeqq. ipſæ recenſentur.
- 38 Bona in dotem data, vel ob cauſam donata, eo ipſo exierunt de patrimonio parentis donantis, vel meliorantis, & effecta ſunt proprium patrimonium ipſius filiæ dotatæ, vel filij, cui donatio facta eſt, nec in bonis eiuſdem parentis remanent.
- 39 Donationes quæ meliorationem præceſſerunt, licèt collatæ ſint, verè tamen non fuerunt in bonis defuncti tempore mortis.
- 40 Melioratio regulanda eſt ſecundùm valorem bonorum tempore mortis, & ſic reſpicit tantum bona, quæ parens habet & poſſidet; quoniam omnis quota regulanda eſt ſecundùm tempus mortis. Et Tertium & Quintum ita regulatur.
- 41 Diſponere quem de bonis alienis, nunquam præſumitur, ſed tantùm de propriis.
- 42 Collationis introducendæ rationem potiſſimam, propter æqualitatem filiorum ſeruandam, fuiſſe.
- 43 Dos, donatio propter nuptias, & donatio ob cauſam conferuntur.
- 44 Donatio propter nuptias, de qua in legibus Tauri, & nouæ collectionis Regiæ fit mentio expreſſa, vtrùm dicatur ca, quæ datur filio, vt in matrimonium eat? Vbi receptior opinio probatur.
- 45 Ac in ea dictæ l. 25. Tauri conſtitutio accipitur, prout hîc adnotatur.
- 46 Dotem, aut donationem propter nuptias promiſſam vel datam, eodem iure cenſeri, & inde l. 25. Tauri deciſionem procedere in dote, aut donatione promiſſa, nondum tradita, nec ſoluta. Idque ex ſententia communi Interpretum huius Regni. Quam in effectu amplectitur Author, licèt dubitandi occaſionem lex ipſa Tauri ſibi præſtiterit, vt hîc adnotatur.
- 47 Melioratio Tertij & Quinti irreuocabilis præcedens, non minuitur per dotem, vel donationem propter nuptias ſequentem. Et inde dicta l. 25. Tauri procedit, & loquitur, quando præceſſit dos, vel melioratio propter nuptias meliorationem Tertij & Quinti; ſecus verò ſi melioratio irreuocabilis præceſſiſſet eas. Idque ex ſententia communi Interpretum huius Regni contra Azeuedum. Contra quem & vera, & concludens ratio proponitur.
- 48 L. 25. Tauri deciſionem obtinere, ſine melioratio fiat in contractu inter vinos, ſine in teſtamento: & vtroque caſu ipſam procedere, ac limitari dumtaxat, quando melioratio Tertij & Quinti irreuocabilis præceſſit. Prout hîc adnotatur, & ſpecificè magis quàm anteà factum fuiſſet, explanatur.
- 49 L. 25. Tauri vtrùm procedat, etiam reſpectu ipſius filij meliorati, cui anteà donatum eſt, vel cui facta Tertij & Quinti melioratione, res aliquæ in vita traditæ fuere. An verò reſpectu aliorum filiorum tantum, quibus dotes traditæ, aut donationes factæ fuere? Vbi vtriuſque partis rationes, & fundamenta perpenduntur maturè, & nonnulla adnotantur ingenti ſtudio, quæ nullibi erant anteà ſcripta, nec ponderata. Ac denique lex ipſa 25. indiſtinctè, ac reſpectu eiuſdem filij meliorati, cui anteà traditum, vel donatum fuerat, accipitur, & ſingulariter explanatur. Et Telli Fernandi, & Azeuedi ſententia damnatur.
- 50 Explicatur, & ſubtiliter diluitur ratio quædam dubitandi fortiſſima, quæ aduersùs ſuperiora ſubtiliter & nouè ponderatur.
- 51 Altera quoque ex penditur difficultas quæ notabiliter etiam & verè explanatur.
- 52 L. 23. Tauri, hodie l. 7. tit. 6. lib. 5. nouæ collect. Regiæ, licèt de Quinto non tractet, in ipſo tamen procedit, ſicut in Tertio.
- 53 Donatio certæ rei regulatur ſecundùm tempus mortis, vt appareat, an ſit inofficioſa, & non ſecundùm ius noſtrum Regium, licèt ſecus eſſet de iure communi.
- 54 Donatio quæ à Principio non fuit inofficioſa, ſi ex poſtfacto fiat, reuocatur de iure huius Regni, quamuis iure communi non reuocaretur.
- 55 Differunt autem in hoc certæ rei donatio, & Tertij & Quinti melioratio, prout hîc adnotatur.
- 56 Meliorationis Tertij in re aliqua deſignati, poteſt peti augmentum auctis facultatibus.
- 57 Diminutionis autem quemadmodùm ſolutio, & computatio fieri debeat, breuiter explanatur.
- 58 Argumentis tribus adductis ſuprà, numero 35. in contrarium eius, quod Taurina 25. conſtitutione fuit ſtatutum, responſum præbetur.
- 59 Antonij de Ayora locum adductum ſuprà num. 36. in alis terminis obtinere, quàm in eis de quibus agitur in d.l. 25. Tauri, vt hîc adnotatur.

PRo dilucida, & abſoluta huiuſce Capitis explanatione, quod intricatam equidem, nec diſtinctè adeò (vt res expoſcit) ſolutam materiam continet, animaduertendum erit, ipſius tractatum, atque explicationem ideò me, atque opportunè hoc loco ſuſcepiſſe, quòd melioratione Quinti facta in contractu inter viuos, ex cauſa oneroſa, vtrùm ipſa reuocari poſſit, nécne, cum Interpretes noſtri dubitauerint, & ſubobſcurè admodum explanauerint, leges etiam 17. & 22. Tauri, cùm principaliter expenderint, à caſu meliorationis Quinti ex cauſa oneroſa factæ, & in dicta l. 17. omiſſo, vt debeat ipſe in diſpoſitione iuris communis remanere, nec poſſit terminari ex deciſione legis eiuſdem 17. in Tertio loquentis, non modò frequentiùs arguere, ſed etiam adduci, atque maiori ex parte excitari ſoleant principaliter, vt ex iiſdem etiam referendis conſtabit: Vulgatamque potiùs eam allegationem caſus omiſſi, pro omiſſo habendi, tam in terminis propoſitis, quàm in caſu l. 25. Tauri, de qua ſtatim, quàm vtriuſque rei, & legum dictarum eandem, ſine æqualem rationem, atque doctrinas ſuperiori capite traditas, præ oculis habuerint nonnulli. Quocirca cùm in caſu ex facto occurrenti in Regio Hiſpalenſi Senatu, de his aliquando ex profeſſo inquiri, & matura deliberatione dubia præſentia definiti neceſſe fuiſſet, cùm Senatus ipſemet in melioratione Tertij, & reſidui, ſiue remanentis Quinti ex cauſa oneroſa matrimonij facta, verſaretur; ac etiam l. 25. Tauri materia in eodem caſu agitetur (vt infrà dicetur) vtile admodùm viſum eſt futurum, ſi eiuſdem Senatus definitiones nonnullæ, hoc capite inſerantur, ac ſimul ingenti ſtudio & labore digeſta, atque poſtmodum adnotata tradantur nonnulla, quæ futuris aliis practicis caſibus conducibilia, & notabilia eſſe poterunt.

Præſupponitur ergo in facto, Ludouicam Mexia, & vxorem eius, vinculum, ſine Maioratum perpetuum inter viuos feciſſe in fauorem D. Franciſci filij ipſorum maioris, ex ſuis legitimis, & Tertio, & remanente Quinti bonorum, idque ex contractu oneroſo cum tertio, hoc eſt, eum D. Eluira de Cordoua, & parte, eius celebrato, & inito, vtque cùm illa nobilis admodùm, & illuſtris generis matrimonium contraheret; poſtmodùm dictum Ludouicum Mexia, [Regij Hiſpalenſis Senatus deciſiones duæ inſignes.] & dictam vxorem eius, in ſuis teſtamentis in magna quantitate, de Quinto ſuorum bonorum diſpoſuiſſe, amplaque legata reliquiſſe, vt ferè totum Quintum conſumpſerint, atque erogauerint. His ita factis, & parentibus prædictis defunctis, magnæ equidem & inextricabiles lites inter dictum D. Franciſcum, & D. Mariam de Guzman ſororem eius, ac filios ipſius (quibus magna legata aui fecerunt) ortæ fuere, ac maximè diſpoſitionis, atque erogationis ferè totius Quinti occaſione, quoniam d.D. Franciſcus contendebat, legata de iure non ſubſiſtere, nec fieri potuiſſe in exceſſiua adeò quantitate, ſed in neceſſariis pro funerali, æqua moderatione, & iuxta parentum qualitatem dumtaxat. Sic etenim & Tertium cum quo contractum fuit ab initio, & meliorationem ipſam fraudari, contigit; D. autem Maria ſoror è contrario aſſeuerat, iuridicè & validè de Quinto etiam integrè diſponere, & legata ampla facere parentes potuiſſe, cùm melioratio Tertij & Quinti ſimpliciter facta fuerit, ſed Tertij & remanentis Quinti ſit; imò quamuis de Tertio & Quinto facta fuiſſet, idem ius prætendebat.

Vt igitur ad rem ipſam magis accedamus, pro parte dicti D. Franciſci filij maioris meliorati, & quòd melioratio in fauorem eius ex cauſa oneroſa facta in Quinto etiam reuocari non potuerit, ſiue dictis parentibus in damnum dicti filij non licuerit de toto ferè Quinto diſponere, ſequentia videbantur vrgere fundamenta.

Ac primùm equidem, quòd ex l. 17. Tauri deducitur, quæ eſt hodie l. 1. tit. 6. lib. 5. . nonæ collectionis Regiæ, iuncta l. 22. Tauri, quæ eſt l. 6. eiuſdem tituli, & libri. Nam cùm in dicta l. 17. Tauri, vt melioratio reuocari non poſſit, duo illi caſus æquiparentur, fieri ſcilicet meliorationem ex cauſa lucratiua, interueniente rei, vel ſcripturæ traditione, vel ex cauſa oneroſa, traditione non interueniente; & in dicta l. 22. Tauri, non ſolùm melioratio, ſed & pactum de meliorando in Tertio & Quinto ex cauſa oneroſa matrimonij irreuocabile fiat; meritò ex ea æquiparatione, & rationis identitate dicendum videtur neceſſariò, deciſionem dictæ l. 17. Tauri. reſpectu etiam Quinti ſeruari debere, quamuis lex ipſa non expreſſit Quintum, ſicuti in hac eadem, qua verſamur, materia, poſt alios Authores adnotatum ſpecificè, & ita induxerunt dictas leges, Pelaez à Mierez de maioratu, prima parte, quæſtione 28. num. 2. ad finem, in verſiculo, prætereà hæc concluſio nouiter. Ioannes Gutierez practicarum lib. 2. quæſt. 50. num. 1. ad finem, in verſ. reſpectu patris. Velaſquez Auendañus in eadem l. 17. Tauri, gloſſa 3. column. 2. in principio, verſ. contrariam tamen ſententiam: qui ſubdit, non minùs apiè id probari ex l. 44. Tauri, ſuppoſito, quòd eadem lex procedit in Maioratu ex Tertio & Quinto inſtituto, vt ibidem ſe probaſſe teſtatur ipſe Auendañus, & legem eandem 44. fortiùs inducit, vt Quinto, ſicut in Tertio lex eadem 44. Tauri, & l. 17. procedant. Mierez idemmet d. quæſtion. 28. num. 2. in verſ. quod ultra omnes ego probo.

Secundò deinde, & pro eadem parte facit id, quod in fortioribus terminis defendit Pelaez à Mierez, de maioratu, prima parte, dicta quæſtion. 28. num. 2. in principio, vbi contendit, meliorationem Tertij & Quinti factam à parente alicui filio, & ei tradita poſſeſſione corporali, vel incorporali, per ſcripturam, aut per conſtitutum, reſpectu etiam Quinti irreuocabilem eſſe, quamuis ex cauſa oneroſa matrimonij non fiat, quemadmodum reſpectu Tertij irreuocabilis eſt: Idq́ue, coniungendo dictas tres leges, videlicet, 17. 44. & 22. Tauri; nam cum in dicta l. 17. & 44. æquiparentur hi tres caſus, ſcilicet, traditionem ſcripturæ, vel rerum donatarum poſſeſſionem, vel meliorationem fieri ex cauſa oneroſa matrimonij: ſequitur apertè, quòd quemadmodum melioratio Tertij & Quinti non poteſt reuocari, quando fuit facta ex cauſa oneroſa matrimonij; ita ſimiliter reuocari non valeat, vbicunque à parentibus fuit tradita ſcriptura, aut poſſeſſio rei melioratæ, vt ſic lex noua loquens in vno ex æquiparatis per legem antiquam, extendatur ad alium, provt ipſe Mieres longa ſerie comprobat ibi, num. 3. per totum, Ioannes Guttierez practicarum, lib. 2. dicta quæſt. 50. num. 2. qui ita pariter argumentatur n. 3. verùm n. 8. poſt Tellum Fernandez tenet contrarium expreſsè; imò quòd melioratio Quinti facta in contractu inter viuos, etiam tradita poſſeſſione, vel ſcriptura, reuocari poſſit, ſi ex cauſa oneroſa non fiat, ſiue facta fuerit à patre filio in poteſtate, vel emancipato, ſiue à matre. Et idipſum tenuit apertè Matienzus (quem Gutierrez non citat) is namque d. gloſſa 4. num. 20. expreſsè tenet meliorationem Quinti inter viuos factam, etiam interueniente traditione reuocari poſſe; & hoc caſu ſequitur opinionem Ant. gomezij (de qua inferiùs) cæterùm n. 21. expreſſim affirmat, renocari non poſſe, quando ex cauſa oneroſa facta fuit melioratio Quinti, quemaddum nec reuocari poſſet venditio, vel alienatio bonorum à parente facta ex cauſa oneroſa, fraude ceſſante: Quòd ſi hanc opinionem, atque diſtinctionem admittas, argumentationi contrariæ ex coniunctione dictarum legum Tauri reſpondere poteris, provt reſpondet latè Gutierrez d. quæſt. 50. ex num. 8. per duas columnas, vſque in finem quæſtionis, verſ. ex ſuperioribus, vt nihil ſit necceſarium adiungere. Cæterùm Pelaez à Mierez obſeruationem contrariam, quòd ex traditione, etiam non interueniente cauſa oneroſa, melioratio Quinti ſit irreuocabilis: quam etiam clarè tenuit, & fortiſſima ratione comprobauit Velaſquez Auendañus in d.l. 17. Tauri, Gloſſa 3. columna finali, & eum, quaſi eandem cum Mieres ipſo ſententiam tenentem retulit Gutierrez dicto num. 8. ſi ſuſtinere contendas, etiam in praxi, atque meliorationem Quinti inter viuos ex ſola traditione, quamuis cauſa oneroſa non interueniat, irreuocabilem tueri, iuridicè equidem (& forſan verè) efficere poteris: ram ex ratione illa Pelaez à Mieres, quàm ex identitate rationis, & quia verè dici non poteſt, quòd dicta lex 17. Tauri, ex quo Quinti mentionem non facit, videatur Quintum ipſum in diſpoſitione iuris communis reliquiſſe, vtpote cùm legum earum Conditores, non ideò ibi omiſerint mentionem Quinti, quòd de eo vellent iudicari ſecundùm ius commune, quaſi de caſu omiſſo, ſed potiùs omiſiſſe eum, tanquam caſum minùs dubitabilem: Non enim poteſt reddi congrua ratio, quare magis donatio Tertij (quæ verè eſt Legitima inter filios) facta vni, fiat irreuocabilis per traditionem, ſine diſcrimine emancipationis, & patriæ poteſtatis; donatio verò Quinti non fiat irreuocabilis, tanquam caſus omiſſus: id quod rectiſſimè animaduertit ſolus Angulus ad leges meliorationum, lege prima, Gloſſ. 3. num. 2. qui adiicit, quòd ratio quæ ſtatim ſe offert, quòd id fiat fauore animæ, vt pro ea poſsit teſtator de Quinto diſponere, incongrua eſt; nam cùm pater poſsit eſſe in hoc minùs cautus, & ſuæ animæ fauori renunciare, donando Quintum extraneo, vel filio emancipato, non videt ipſe, cur onus hoc animæ potiùs & arctiùs adſtringat filium in poteſtate, cùm patria poteſtas quoad Tertium non conſideretur. Et hactenus Angulus, qui tamen non remanet firmiter in hac ſententia, vt ſtatim apparet num. 3. eiuſdem gloſſæ 3. vbi conciliat, ſiue admittit in vno caſu, in quo omninò admittendum credo, provt ibi videri poteſt in fine dictæ gloſſæ 3. poſſet tamen ex ratione relata, & ab eo obſeruata, ex eo etiam, quod conſtantius obſeruauit Auendan. dict. gloſ. 3. l. 17. in fine, quòd ſi melioratio Tertij bonorum ſequuta traditione irreuocabilis eſt, à fortiori irreuocabilis debet eſſe ea, quæ de ſolo Quinto fiat, cùm minus præiudicialis ſit filiis, & deſcendentibus, & ſub Tertio comprehendatur: Si enim de Tertio ad libitum pater diſponere valebat, & irreuocabilis erat melioratio, cur non de minore portione irreuocabilis eſt? Eo etiam, quòd ſi omnes donationes ſub nomine Tertij non fierent, in Tertium & Quintum neceſſariò computarentur, ex l. 26. Tauri, quaſi non fieri ſub nomine Tettij, non mutet earum donationum ſubſtantiam; & ideò ſequuta traditione irreuocabiles eſſe debeant, ac ſi de parte Tertij ſpecifice fierent, provt ibidem inquit, & Tellum, & Molinam improbat. Vides igitur in articulo præfato Tertij & Quinti, quando eius melioratio facta non fuit ex cauſa oneroſa, quamuis traditio interuenerit, maximam prædictorum Authorum contrarietatem, vt Quinti reuocatio liceat, vel non parenti: Pelaez à Mieres ſententiam, quòd ex ſola traditione reuocare non liceat, ſicut in Tertio, fortaſſis dictarum legum Tauri menti magis conuenire atque ſolutiones illas Ioannis Gutierrez, ex eiſdem, quæ nunc annotauimus, non modò ſubuerti, verùm & reſponſum deduci ad argumenta, quæ pro contraria parte perpendit Author ipſe; imò Tellum Fernand. in l. 30. Tauri, num. 1. in eandem videri apertè incidere Pelaez à Mieres ſententiam, quam in l. 17. Tauri, num. 10. & ſeq. improbauit, vt videbitur infrà ad quintum fundamentum: Azeuedus autem in l. prima, titulo 6. lib. 5. nouæ collectionis Regiæ, num. 18. in verſ. vt ſcilicet cùm ex cauſa oneroſa, quando interuenit traditio, & non cauſa oneroſa, magis accedit opinioni eorum, qui dicunt, quòd reuocari poſſit Quinti donatio, ſeu melioratio; ſed tamen quòd quarta pars Quinti remanere debeat meliorato: inquit namque, magis fauere leges contractibus oneroſis, quàm gratuitis; & ideò diſtinguendum, vt præcitati Authores diſtinguunt, & cauſæ oneroſæ plus iuris tribuendum, quam traditioni. Vtcumque ergo ſit, negari non poteſt, quin Pelaez Meires traditio, de qua ab initio n. 6. rectè pro parte dicti D. Franciſci ponderetur, vt melioratio nec reſpectu Quinti reuocari poſſit, & in caſu præſenti quòd fortiùs adſtringar, vt ſtatnn dicetur.

Prætereà & tertiò pro eadem parte facit id, quod in terminis contra Tellum, & Molinam defendit, & fortiſſimè comprobat valaſquez Auendan. dict. gloſ. 3. l. 17. Tauri, columna vltima, verſicul. aut melioratio non terty & Quinti ſimul, vbi conſtanter tuetur, meliorationem ſolius Quinti, non Tertij & Quinti ſimul (& ſic in fortioribus terminis) à parentibus factam, irreuocabilem eſſe, non modò ex cauſa oneroſa matrimonij factam, ſed etiam ex cauſa lucratiua. modò traditio rei, vel inſtrumenti interueniat: Nec intereſſe, an Tertij & Quinti, an ſolius Quinti facta ſit melioratio, cùm interueniente aliquo ex tribus, in eadem l. 17. contentis, id ipſum dicendum ſit in Quinto, quod in Tertio, tametſi Quinti mentio non fiat in ea lege, vt ſuprà diximus, & Auendañum eundem commemorauimus: Cui & expreſſim aſſentire videtur (ſed eum non citat) Azeuedus in d.l. prima, titulo 6. lib. 5. num. 18. circa finem, in illis verbis: Quam teneo, ſine melioratio fiat inſimul cum Tertio, ſine tantùm de Quinto, & ſecundùm hæc eſt declaranda ſententia Antonij Gomezij & c.

Rurſus & quarto loco facit, quod in articulo hactenus agitato, & numeris precedentibus adnotato, vtrùm, inquam, melioratio Tertij & Quinti in contractu inter viuos facta, reuocari poſſit reſpectu Quinti, quando fuit inita cum Tertio ex cauſa oneroſa matrimonij: in quo poſt ordinarios omnes antiquos legum Tauri Gloſſatores ſcripſerunt longa ſerie Tellus Fernand in l. 17. Tauri, num. 10. & ſeq. & in l. 22. Tauri, numero 14. & in l. 30. Tarui, numero primo, Baeça de non meliorandis dotis ratione filiabus, cap. 1. num. 28. per totum, Gregorius Lopez, Ioann. Lup. Roder. Suar. Cifuentes, & Peralta, cum quibus Pelaez à Mieres de maioratus prima parte, queſtione 28. ex numero primo, vſque ad numerum 5. Ludouicus Molina de Hiſpanor. primogen. lib. 1. cap. 12. num. 19. & lib. 4. cap. 2. num. 84. Velaſquez Auendañus in l. 17. Tauri, gloſ. 3. Matiençus in l. prima, tit. 6. gloſ. 4. num. 20. 21. & 22. lib. 5. nouæ collect. regiæ, Azeuedus ibidem, numer. 18. per totum, & in l. 13. numer. 2. eiuſdem libri, & tituli. Ayora de partitionibus 2. part. quæſt. 14. & 16. Ioan. Gutierrez practicarum, lib. 2. quæſtione 50. & 51. Angulus ad leges meliorationum, in l. 1. gloſ. 3. per titam, & in l. 13. gloſ. 3. ex num. 8. cum multis ſeqq. crebrior equidem, & receptior fuit ſententia, quòd etiam reſpeſpectu Quinti irreuocabilis ſit, quando ex cauſa oneroſa cum Tertio facta ſit: Non enim ſufficit fieri ex cauſa oneroſa, niſi cum Tertio, cui ius quæratur, fiat; & ſic vtrumque requiritur copulatiuè, provt ex Tello Fernand. & Matienço, rectè obſeruauit Ioannes Gutierrez practicarum, libro 2. dicta quæſtione 50. numero 3. in fine, in verſiculo, nempe quod ad hoc vt procedat; & id ipſum tenuerunt Azeuedus in dicta l. prima, titulo 6. lib. 5. num. 40. & ibidem Angulus gloſſa 10. num. primo: quando autem non cauſa oneroſa, ſed traditio interuenit, contrarietatem Authorum huius Regni vidiſti ſuprà. Cæterùm quod reſpectu impenſæ neceſſariæ pro funerali defuncti (quæ dicitur de corpore præſenti) debeat limitari, & moderari eadem communis ſententia, quæ etiam reſpectu Quinti reuocandi facultatem denegat, cùm impenſa funeris ſit penſio, ſeu hypotheca cohærens Quinto bonorum, & ſic onus reale ei annexum, quod ſequitur quemcunque poſſeſſorem Quinti, & ab eo exſoluenda eſt, provt latiſſimè omnium comprobauit Angulus dicta gloſ. 3. ex numero 9. vſque ad numerum 27. qui rectè obſeruat, iſtum non fuiſſe caſum omiſſum in dict. l. 30. Taur. ſed qui neceſſariò ex eius mente, & ratione deducitur, cùm Legitima filiorum non poſſit lædi, niſi in Quinto; nec læſa in Quinto, lædi amplius poſſit in impenſa funeris, & ſic velut in ea comprehenſus cenſeri debeat; iuxta ea, quæ c. præcedenti adnotata remanent. Et idem quod Angulus de onere reali Quinto annexo, adnotarunt Ioann. Gutierrez pract. lib. 2. dict. quæſtione 52. num. 7. in verſ. noſtra tamen præcedens, poſt alios Authores, quos ibi refert, & latius eod. lib. 2. quæſtione 51. colu. 2. ex verſ. quid tenendum, vſque in finem quæſtionis. Velaſquez Auendañ. dicta gloſ. 3. l. 17. Tauri, columna 2. in fin. in verſ. quam intrepidè veram exiſtimo, ibi: Deductis funeris impenſis, & aliis ad exonerationem conſcientiæ neceſſariis, Matiençus in dicta l. prima, titulo 6. ſub numero 18. in verſiculo, licèt fateri non verebar, gloſ. 4. Azeuedus in eadem l. prima, ſub numero 18. ibi: Illa tantùm donans, & meliorans poſſit in teſtamento expendere, quæ neceſſariò ſunt expendenda pro ſepultura, & Officiis diuinis dicendis corpore præſenti, vt dicitur in l. 13. numero finali. eod. titul. & lib. ſed non ita extendi poteſt, provt extendit Mieres dicta prima parte, quæſtione 28. num. 24. vt infrà dicendum eſt in quarto fundamento principali partis contrariæ. Videtur ergo, quòd reuocari non potuerit melioratio, ſiue Maioratus prædictus in fauorem dicti D. Franciſci ex Tertio & Quinto, & cauſa oneroſa matrimonij factus, niſi dumtaxat pro ea impenſa neceſſaria funeris, iuxta qualitatem teſtatoris, ſeu donantis, non verò quod in magna adeò, & exceſſiua quantitate in damnum & præiudicium filij eiuſdem meliorati, & in fauorem nepotum alterius filiæ, extraneorum etiam diſponere potuerit.

Facit etiam & quinto loco, quoniam in altero dubio, quando Quintum fuit in vita donatum ſequuta traditione rei, in qua fit donatio, vel melioratio, vel non ſequuta; vtrùm dicta lex 30. Tauri procedat, quæ hodie eſt l. finalis, titul. 6. lib. 5. nonæ collect. Regiæ, & inquit: La cera, y Miſſas, egaſtos del enterramiento, ſe ſaque con las otras mandas, gracioſas del quinto del teſtador, y no del cuerpo de la hazienda, aunque el teſtador mande lo contrario. Tametſi diuerſæ fuerint ſententiæ, ac Tellus Fernand. ibidem num. 1. in certa aliqua ſententia firmiter non ſiſtat, & cogitandum relinquat, quia eſt magni effectus inueſtigatio, & reſolutio, vt in fine dicti numeri profitetur; inquit tamen æquiorem fortè, & ſecuriorem opinionem eſſe, quòd ſi in teſtamento, vel eadem diſpoſitione de Quinto diſponatur, tunc impenſa funeris, & cætera legata voluntaria abſque dubio deducantur de eo, vt in ipſa l. 30. ſtatuitur a partè; & in hoc caſu, non verò in Quinto inter viuos donato loquitur: Si verò Quintum ſit donatum inter viuos, licèt irreuocabiliter, non tamen tradita fuerit poſſeſſio verè, vel fictè; tunc quòd ex ipſo Quinto funeris impenſa detrahatur, per text. in l. in eum, & in l. Neratius, ff. de relig. & ſumpt. funer. Si verò res donata, erat tradita, ita quòd effectum eſſet proprium patrimonium donatarij, quòd non deducetur ex eo funeris impenſa, cùm iam nec nomen, nec effectum Quinti retineat, provt ex ipſo Tello Fernand. latiùs commemorat, & comprobat Ioannes Gutier. lib. 2. practicarum, dicta quæſtione 51. columna prima, ex verſiculo, vera reſolutio forſan, vſque ad verſiculum, quid tenendum: breuiùs Angulus in dicta l. 13. gloſ. 3. num. 7. qui inquit, quòd duos caſus in effectu diſtinguit Tellus; aut cùm res irreuocabiliter donata, nondum erat tradita, & tunc impenſa funeris deducitur ex Quinto; aut erat iam tradita, & deducitur ex corpore hæreditatis: & quamuis duo ijs Authores in hoc vltimo Tellum Fernand. carpant iuridicè, vtpotè cùm ex corpore hæreditatis, etiam re tradita, impenſa funeris deducenda non ſit, ſed ex ipſo Quinto, cui impenſæ funeris onus reale adeò cohæret, vt præcedat omne æs alienum, & cum Quinto ipſo in quemcunque poſſeſſorem tranſeat, vt Ioannes Gutierrez d. quæſt. 51. & Angulus dict. gloſ. 3. legis 13. latiſſimè probarunt: vnanimiter tamen admittunt diſtinctionem illam vtrùm in vltima voluntate de eodem Quinto diſponatur; an verò inter viuos ir reuocabiliter donatum fuerit, vt hoc vltimo caſu dumtaxat deducatur ex Quinto impenſa funeris neceſſaria; legata vero gratioſa, & cætera alia deduci non valeant. Et ita pro parte dicti D. Franciſci, & Telli Fernand. & horum Authorum ſententia vrget omninò; cùm verè ipſi in eo dumtaxat different, quòd ex corpore hæreditatis detrahi impenſam nullo caſu admittant, ſed ex Quinto omninò detrahendam affirment; immò & in alio contrariari videtur ſibimet ipſi Tellus, ac repugnare his, quæ in d.l. 17. Tauri reliquit ſcripta; vtpote cùm ibid. dixerit generaliter, Quinti interviuos donati meliorationem irreuocabilem eſſe dumtaxat, quando ex cauſa oneroſa cum Tertio melioratio facta fuerit quòd ſi non ex cauſa oneroſa, quamuis traditio interueniat, reuocabilem eſſe donationem: in quo & alij quamplures, excepto Mieres, & Auendaño, ipſum Tellum ſequuntur, vt ſuprà vidimus, n. 6. quamuis etiam Angulus dubitauerit, vt ibi quoque diximus: Et tamen vſque adeò dixit, irreuocabile eſſe Quintum in d.l. 30. Tauri, n. 1. vt & funeris expenſam non detrahendam ex eo affirmet, ſed ex corpore hæreditatis. Niſi ſaluando Tellum ipſum dixeris, loqui eum, quando ex cauſa oneroſa cum Tertio donatio, vel melioratio fuit facta, ac etiam tradita poſſeſſio, vel ſcriptura, non verò quando traditio ſola interuenit, ſed ex cauſa oneroſa non fuit facta melioratio. Verè tamen indiſtinctè loquitur Tellus, & tam vno, quàm altero caſu, vt verba eius complectantur vtrumque; inquit enim, quòd legata voluntaria, non reuocant donationem inter viuos, quia iam conſumpta erat facultas diſponentis, nec ipſemet mutare, nec minuere poterat, l. perfecta donatio, C. de donat. quæ ſub modo; quod etiam pro parte dicit D. Franciſci non mediocriter videtur vrgere.

Deinde & ſextò facit, quòd in caſu præſenti, ac in dicta melioratione, ſine Maioratu inter viuos conſtituto ex cauſa oneroſa, & in fauorem dicti filij, quamuis melioratio ipſa facta non fuerit Tertij & Quinti ſimpliciter (quo caſu omnes relati Authores loquuntur) ſed Tertij, & remanentis Quinti facta ſit; adhuc tamen eadem cauſæ oneroſæ ratio, & matrimonij cum dicta D. Eluira de Cordoua contracti, expoſtulare videtur, vt idem omninò ius ſtatuatur nec differeutia conſtituatur, an Tertij & Quinti; an verò Tertij, & remanentis Quinti melioratio fiat: aliàs namque, ſi de Quinto liceret patri melioranti liberè diſponere, & tertius ille, cuius reſpectu melioratio facta eſt, hoc eſt, dicta D. Eluira remaneret decepta, quæ non aliàs forſan matrimonium contraheret, quàm ſi Quintum ſicut Tertium habiturum maritum crederet: quod videtur eſſe contra mentem omnium legum Tauri, de melioratione loquentium; & donans ipſe, ſeu parens, qui meliorauit, non modò bonam fidem non agnoſceret, ſed etiam fraude, & dolo, & vltra boni viri arbitrium, totum Quintum conſumeret legatis gratioſis, & aliis vltra necessitatem funeris, & animæ, voluntariè relictis. Quod videtur maximum inconueniens, & contra decisionem textus valdè ſingularis in propoſito, in l. Lucius 54. ff. ad Treb. vbi ſic ſcribitur: Lucius Titius rogætus eſt, quod ex hæreditate ſupereſſet, Mæuio reſtituere. Quod medio tempore alienatum, vel diminutum eſt, id quandoque peti non poterit, ſi non interuertendi fideicommiſſi gratia tale aliquid factum probetur: Verbis enim fideicommiſſi bonam fidem ineſſe conſtat.

Denique & vltimo loco facit, idem videri, quod Tertij, & remanentis Quinti, vel quòd Tertij & Quinti ſimpliciter melioratio fiat; nam vtcumque Quinti legatum, vel melioratio fiat, dumtaxat effectum habebit in remanente: vix etenim dari poteſt caſus, in quo totius Quinti futura ſit, cùm ad minus ex eo impenſa funeris neceſſaria detrahenda ſit: & ſic integrum dici non poteſt, quia non eſt integrum, cui pars aliqua deeſt, l. ſciendum, ff. de re iudicata, l. qui Romæ, in princ. ff. de verb. obligat. vnde in effectu idem videtur eſſe, Quintum donare vel relinquere quod eſt remanens Quinti, cum ex ſui natura tranſeat in quemcunque cum eo onere reali impenſæ funeralis, vt ſup. diximus, & Angul. d. gloſ. 3. l. 13. ex n. 7. cum infinitis ſeq. latiùs probauit, & ibid. gloſſa 1. n. 7. vbi dixit, legatarium Quinti teneri ſoluere ex Quinto ſibi legato ſumptus ſuneris, & alia gratuita: & n. 8. vbi ſcripſit, legatum Quinti ſemper intelligi de reſiduo, prout ſup. rétuli; vnde in caſu præſenti dicendum videtur, non conſtituendam differentiam in hoc, quod Tertij & Quinti, vel quòd Tertij, & remanentis Quinti melioratio fiat, quoad effectum vt non poſſit reuocari. Eo maximè quòd ſi de integro Quinto meliorans diſponere poſſet, verbum meliorationis remanentis Quinti, omninò remaneret ſuperfluum, & fruſtratorium, nec aliquid operaretur; & conſequenter deceptus maneret tertius ille, qui remanens nullum haberet, & non poteſt fieri interpretatio, vt diſpoſitio reddatur ſuperflua & eluſoria, quoniam verba ſemper debent aliquid operari in omni materia, iuxta text. in l. ſi quando, ff. de legat. 1. & ea, quæ alio c. infr. latiùs adnotabuntur. Et idcircò donatio, ſiue melioratio Quinti, ſi fiat ex cauſa oneroſa, & cum Tertio, irreuocabilis eſt omninò, ſicut donatio, vel melioratio Tertij, ſiue traditio interueniat, ſiue non, Baëça de non meliorandis dotis ratione filiab. c. 1. n. 28. Anton. Gomez. in l. 7. Tauri, n. 10. & Tellus ibi, n. 9. Auend. ibid. gloſ. 3. in fin. Ioan. Gutier. pract. lib. 2. d. quæſt. 51. Angul. in d.l. 13. gloſ. 3. num. 10.

Nihilominus tamen his non obſtantib. in caſu propoſito ſup. ex n. 1. cum ſeq. & facta Tertij, & remanentis Quinti melioratione inter viuos ex cauſa oneroſa (prout in præſenti contigit) non Tertij & Quinti ſimpliciter, contrarium viſum eſt Senatui noſtro Hispalensi, & reuocandi, atque alterandi, ſiue (vt propriùs dixerim) in Quinto diſponendi id fauorem aliorum, ſiue eorum, in quorum fauorem diſponere voluerit, facultatem habuiſſe dictum Ludouicum Mexia, & vxorem eius, non obstante quòd Tertij & remanentis Quinti meliorationem ex cauſa oneroſa matrimonij in fauorem dicti filij D. Franciſci fecissent, definitiuè decreuit, & eorundem diſpoſitiones, atque Quinti bonorum erogationem adimpleri, & ſeruari iuſſit: idque iuridicè equidem, cùm Senatus idemmet præ oculis habuiſſet, non fraude, non dolo, nec ob iniuriam, aut odium filij meliorati, eiúſve vxoris, ſed pro anima, aliiſque legatis, licèt gratioſis, iuſtis tamen de cauſis factis, ob remunerationem etiam ſeruitiorum, & ſanguinis coniunctionem, perſonas præfatas adductas, atque excitatas ad diſponendum de maiori parte Quinti bonorum ſuorum; aliquam verò eiuſdem Quinti partem remanſiſſe filio meliorato, omnibus his, quæ in teſtamento fuerant diſpoſita, adimpleris, & inde bona quædam remanſiſſe, in quibus verbum, y remamanente del quinto, verificari potuerit: immò & aliquando Senatus ipſe Hiſpalenſis (prout mihi conſtat) etiam minima parte Quinti remanente, dispositionem teſtatoris, qui in vita inter viuos ad eum modum meliorauerat, in reliquo admiſit omninò, nec meliorati querelam habuit in conſideratione, cùm iure ipſo, atque ex doctrinis adducendis ſtatim, id fieri poſſe videatur legitimè, atque ex verbo, y remanente del quinto, dumtaxat induci id, quod voluntariè remaneat, prout infrà probabitur: Aliquando etiam cùm teſtator, qui inter viuos ex cauſa oneroſa matrimonij meliorationem Tertij, & remanentis Quinti fecerat, amplum patrimonium haberet, ita quòd Quintum magnæ quantitatis eſſet, & totum legatis, & aliis diſpoſitionibus abſorbuiſſet teſtator, ipſam dispositionem Senatus reſtrinxit, & moderauit, vt Quinti eiuſdem certa pars filio meliorato cum Tertio maneret, quoniam remanentis Quinti adiectio ſupponit aliquid remanſurum. Matura ergo deliberatione, ex variis cauſarum, & perſonarum qualitatibus, & circunſtantiis, & iuxta quantitatem Quinti, & patrimonij, aliáque occurrentia inſpicere, cùm caſus ſe offeret, vnuſquiſque debebit, quid de iure congruentius obſeruari valeat, prout Senatus inſpexit. Præ oculis etiam habendum erit, verbis meliorationis bonam fidem ineſſe conſtare; & inde attendendum, an meliorationis interuertendæ gratia tale aliquid factum probetur, vt tunc bonus, diſcretúſque Iudex ſuccurrere debeat meliorato, argumento textus in d.l. Lucius Titius 54. ff. ad Trebel. & aliquid ei ex Quinto remanere, conſulere; aliàs autem dolo & fraude ceſſante, ſi idem qui meliorationem ita fecit non in odium meliorati, ſed vt iure ſuo vtatur, totum Quintum in fauorem animæ, & aliorum erogauerit, iure equidem feciſſe videbitur, nec melioratus conqueri poterit, qui ab initio cautius ſibi non providit. Verè namque in puncto & rigore iuris, indiſtinctè videtur verius, quòd Tertij, & remanentis Quinti melioratione facta, poſſit pater meliorans de Quinto diſponere in fauorem aliorum, vel animæ; & conſequenter Quinti reſpectu meliorationem reuocare. Vnde forſan (vt ego animaduerto) Interpretes huius Regni, & legum Taurinarum, & nouæ collectionis Regiæ Gloſſatores, ideò quæſtionem hanc Tertij, & remanentis Quinti non excitarunt, ſed tantùm in dubium reuocarunt alteram, Tertij ſcilicet & Quinti, de qua ſuprà num. precedentib. quòd indubitatam crederent, & ſupponerent, de toto Quinto licere iuridicè diſponere el. qui non Quinti cum Tertio ſimpliciter, ſed Tertij, & remanentis Quinti meliorationem fecerat, quaſi de eo ſenſiſſet dumtaxat, quod ſupereſſet, ſi aliquid ſupereſſe contingeret, non de alio. Nec veriſimile eſt, quòd negligentiâ, vel obliuione quæſtionis eius tractatum, atque explicationem prætermiſiſſent (ſi dubium haberet) qui in altera quæſtione meliorationis Tertij & Quinti, longa adeò commentaria ediderunt.

Præſens igitur Senatus noſtri deciſio, quæ non obſtante melioratione Tertij, & remanentis Quinti, ex cauſa oneroſa matrimonij facta, diſpoſitionem in maiori parte Quinti (prout facta fuit per teſtatorem) conſeruauit, ex ſequentibus comprobari poſſe videtur rationibus, & fundamentis.

Ac primùm equidem, quoniam eiuſmodi donatio, ſiue melioratio ex Tertio, & remanente Quinti facta, ſi ob cauſam oneroſam matrimonij, Quintum ſicut Tertium contineret præcisè, vt vtrumque reuocari non poſſet; ſiue cùm ex Tertio & Quinto fit ſimpliciter, ſi reuocari non poſſet, cùm reſpiceret bona præſentia, & futura, vt in l. 69. Tauri, hodie l. 8. tit. 10. lib. 5. parentes donantes, ſiue meliorantes, inteſtabiles efficerentur, cùm nihil haberent, ex quo diſponere poſſent; quocirca reuocare meliorationem in Quinto, videtur quòd iure ipſo valeant, argumento textus cum ſua materia, in l. ſtipulatio hoc modo concepta, ff. de verbor. obligat. & eorum, quæ ex infinitis aliis Authoribus ſcripſi ſupra hoc eod. lib. & tract. cap. 3. n. 12. prout etiam videtur, quòd ead. l. 17. Tauri, cum myſterio loquatur in melioratione Tertij tantùm, vt ipſa fiat irreuocabilis vno ex tribus actibus, quibus decidit, meliorationem Tertij effici irreuocabilem, & non expreſſerit Quintum. Ob quam rationem, affirmatiuam hanc opinionem, vt ſcilicet melioratio Quinti in contractu inter viuos reuocari poſſit, quando fuit facta cum Tertio ex cauſa oneroſa, vel interceſſit traditio rei, vel inſtrumenti; in terminis ipſius l. 17. Tauri, tenuit Anton. Gomez. ibi n. 10. & idem ſentit in l. 22. n. 26. & quamuis Gomezij ſententiam damnauerint communiter Interpretes omnes huius Regni, relati ſup. n. 6. & 8. & 9. & fundamento relato reſponderit Ioannes Gutier. lib. 2. practic. d.q. 50. n. 4. ipſe tamen multùm adſtringere fundamentum idem, fatetur expreſſim n. 8. in principio fol. 420. verſ. nec obſtat, quod ſupra eſt dictum & ideò reſtringit sententiam contrariam ad caſum dumtaxat, in quo melioratio facta fuit ex cauſa oneroſa, & amplectitur Gomezij ſententiam in alio caſu, quando ſcilicet traditio rei, vel inſtrumenti interuenit, vt d.n. 8. ſpecificè apparet. Quanto ergo magis hoc ipſum dici debebit, cum non Tertij & Quinti (prout Anton. Gomez. loquitur) ſed Tertij, & remanentis Quinti melioratio fuerit facta.

Secundò deinde facit, quod in fortioribus terminis, atque in melioratione Tertij & Quinti in contractu inter viuos facta irreuocabiliter ex cauſa oneroſa, tenuit Pelaez à Mieres de maioratu. d. 1. p.a. 28. n. 4. is namque cùm probaſſet communiorem Interpretum huius Regni ſententiam, vt melioratio ipſa in Quinto reuocari non poſſit, ſicut in Tertio non poteſt; ſubdit ſtatim, quòd tali promiſſione, & contractu non obſtante, licèt non de toto quinto, ſaltem de magna eius parte licet patri diſponere pro anima, quæ cunctis rebus eſt præferenda. Et quamuis opinio hæc non conueniat receptiori Interpretum ſententiæ, vt ſup. vidiſti; & inter oneroſam, & lucratiuam cauſam diſinguat Azeued. in l. 1. tit. 6. lib. 5. n. 18. in oneroſa contrarium ſtatuit; in lucratiua, quòd quarta pars remaneat, contendit: atque ex eadem communi ſententia per Ioannem Gutierrez improbetur ipſe Mieres practicar. lib. 2. d.a. 50. n. 7. in caſu præſenti abſque dubio obtinere videtur, vtpote, cùm non Tertij & Quinti melioratio facta fuerit, ſed Tertij, & remanentis Quinti: id quod Gutierrez idem in fine eius quæſt. admiſit libenter, atque expreſſim notauit; nam cùm defendiſſet conſtanter communem ſententiam, irreuocabilem ſcilicet eſſe meliorationem Tertij & Quinti ex contractu inter viuos, atque ex cauſa oneroſa factam, niſi reſpectu impenſæ neceſſariæ pro ſepeliendo corpore defuncti, & Antonij Gomezij opinionem contrariam damnaſſet, in fine d.q. 50. inquit in hunc modum: Ex ſuperioribus deducitur, ſupràdicta num. 8. in princ. procedere, quando talis melioratio fuit facta totius Quinti: ſecus verò ſi non totius Quinti, ſed alicuius partis, vel quantitatis eius fieret, remanente ſufficienti quantitate, de qua poſſit meliorans teſtari, & pro anima diſponere, vel ſi fieret del remanente del quinto; tunc enim cùm inteſtabilis non ſit effectus, prædicta melioratio uno ex dictis tribus modis, vel caſibus irreuocabilis effecta, reuocari minimè poterit à ratione ceſſante; quod eſt sufficiens argumentum, &c. Ecce vbi maximam differentiam constituit in hoc, quòd totius Quinti, aut Quinti ſimpliciter & Tertij melioratio facta fuerit; an verò alicuius quantitatis dumtaxat, vel partis fieret, remanente ſufficienti quantitate, de qua poſſit meliorans teſtati, & pro anima diſponere: tunc etenim pro ea parte, vel quantitate eſt omninò irreuocabilis, etiam pro anima, cùm de aliis partibus poſſit meliorans teſtari, & pro anima disponere: Et idem ius ſtatuit, ſi fieret del remanente del quinto: quia eo caſu, cùm non tantum Quintum, ſed remanens videatur à meliorante donatum, & ſic remanentis Quinti, ſolutis legatis, & diſpoſitis per testatorem adimpletis, fiat tantùm melioratio; conſequens eſt, vt nec dicatur inteſtatus eiuſmodi donator, cùm diſponendi de Quinto facultatem ſibi reſeruauerit, & remanentis Quinti fecerit dumtaxat meliorationem. Et ita præfatus Author clarè ſentit, remanentis Quinti melioratione facta, vel quod remanſerit, tantum deberi, vel eſſe perinde, ac ſi donatio non ficret, cùm poſſit meliorans de toto Quinto liberè diſponere. Et id ipſum agnouit quoque Angulus (quem Gutierrez non citat) in d.l. 13. gloſ. 1. n. 8. quò loci ſingulariter adnotauit, Legatum Quinti, etiam ſimpliciter factum, ſemper intelligi de reſiduo; & ideò quòd quotidie Tabelliones experti, cùm ſcribunt legatum Quinti, prout eſt quota, non loquuntur indiſtinctè, ſed cum adiectione reſidui, vt legata particularia, & funeris ſumptus priùs deducendos ſignificent; quod eis legibus, & menti teſtantis conforme eſt. Ecce locum expreſſum Anguli, vbi relicto, vel donato Quinto Cum adiectione reſidui, vel remanentis, aſſerit legata particularia, & funeris ſumptus priùs deduci, & reſiduum deberi dumtaxat; imò (& in fortiorib. terminis) legato Quinto ſimpliciter ad eum modum legatum videti, vt nunc dicebam.

Rurſus & tertiò facit, quoniam fundamenta illa quinque, quæ pro contraria parte ponderauimus ſupra, ex num 1. cum multu ſeq. verè non poſſunt huic caſui adaptari, nec vrgent in præſenti, vtpote cùm ea omnia, quæ eiſdem quinque fundamentis adduximus, in eis terminis procedant, in quibus ibidem notauimus expreſſim, quando ſcilicet melioratione Tretij & Quiniti in contractu inter vious ex cauſa oneroſa matrimonij facta cum tertio, vel traditione interueniente, dubitatur, vtrùm reſpectu Quinti reuocari poſſit; & eo caſu Anton. Gomez. (vt ſuprà vidimus) reuocandi facultatem conceſſit, etiamſi ex cauſa oneroſa facta fuiſſet melioratio, ratione illa, quæ ex l. ſtipulatio hoc modo concepta, ff. de verbor. obligat. cum ſua materia, deducebatur quoque ibi. Pelaez verò à Mieres reuocationem negauit in vtroque caſu; ex cauſa, inquam, oneroſa, contractu cum tertio inito, vel traditione interuenient, ab æquiparatione corum caſuum, & iuxta inductionem l. 17 &. 22. 44. Tauri, de qua etiam ſuprà. Hoc autem vltimo caſu, quando traditio interuenit, & non cauſa oneroſa, alij contradicunt, vt numeris præcedentib, diximus. Admittit tamen ipſe Mieres, eiuſmodi promiſſione, aut melioratione non obſtante, poſſe patrem, qui ex Tertio & Quinto meliorationem fecit, quamuis non de toto Quinto, ſaltem de magna eius parte pro anima diſponere; idque ex deciſione l. 30. Tauri: Crebrior autem Interpretum ſententia, non modò reuocandi meliorationem reſpectu Quinti, quoties ex cauſa oneroſa cum Tertio donatum, aut promiſſum eſt Quintum, facultatem denegauit præcisè, prout ex multis oſtendimus num. præcedentibus, ſed etiam contrarium eius, quod Pelaez à Mieres inquit, probarunt omninò, ac dumtaxat reſpectu impenſæ neceſſariæ funeralis limitunt, nec ita extendunt, prout Mieres extendit; deciſiones ergo illæ Interpretum omnium huius Regni, quæ facta melioratione Tertij & Quinti loquuntur (quo caſu Quinti & Tertij eadem videtur eſſe ratio, cum vna, ac eadem diſpoſitione, & integrè vnum & alterum fuerit relictum) trahi non poſfunt ad caſum præſentem, quo Quinti non integrè, & ſimpliciter, ſicut Tertij, ſed Tertiji, & remanentis Quinti meliorationem factam fuiſſe, noſcitur: idque vt euidenter demonſtretur, vltra ea, quæ num præcedentibus adnotata fuere, animaduertendum nunc erit, quòd in Scriptura Maioratus, aut meliorationis, & in capitulationibus matrimonialibus, de quibus agitur, non fit mentio Quinti; ſiue non Quinti, ſicut Tertij melioratio fit ſimpliciter, ſed remanentis Quinti; & ſic Tertium, & remanens Quinti donatur: quod in effectu idem eſt, ac ſi pater donans diceret, ex eo quod ſupererit, ſatisfactis, atque adimpletis omnibus his, quæ ex Quinto extrahenda ſunt, & de quibus diſpoſitum fuerit, & ita pater ipſe in Tertio, & remanente Quinti meliorans dictum filium, verbis eis ideò vtitur, vt ſignificet, quòd in ſe reſeruat liberam diſpoſitionem bonorum Quiniti, & quòd ex Quinto id intendit dumtaxat donare ipſi filio, vel ad eum peruenire, de quo non diſpoſuerit. Eiuſmodi autem interpretatio, & propriæ ſignificationi dicti verbi, del remanente del quinto, & iuris diſpoſitioni conuenit omninò; prout in ſimili caſu, probatur in authent. contrà rogatus, C. ad Trebellianum, vbi dubitabatur, inſtituto aliquo hærede, & grauato, vt eo ſine liberis decendente, quod tunc ex hæreditate ſupereſt (quod idem eſt, ac dicere el remanente) alteri reſtituat; quid fieri debeat in hoc caſu, & de quo poſſit hæres in præiudicium fideicommiſſi diſponere? Et textus reſpondet, ex eo quod grauamen erat ſolius remanentis, vel ex eo quod ſuperſit, poſſe hæredem omnibus bonis, & hæreditate quouis modo diſponere, & teneri dumtaxat hæredi referuate quartam partem, prout latiùs explicarunt, & exornarunt, atque ex eo textu deduxerunt omnes Scribentes ibi, Angel. in l. cogi, § inde queritur, ff. ad Trebel. Alex. in l. à filia, n. 13. ff. eod. tit. Fulgoſ. in conſil. 8. 2. Factum. Oldrad. in conſ. 107. Anton. Gom, to. 1. variarum. c. 5. n 16. Tiberius Decianus in conſ. 78. n. 6. volum. 3. Periſius in conſ. 27. n. 68. & ſeq. volum. 3. Anton. Gabriel commun. concluſion. tit. de Trebellianicaconcl. 3. Iacobus Menochius in conſ. 266. in 107. 108. & 109. & in conſilio 226. numero 16. libra tertio, Franciſc. Burſat. in conſ. 48. n. 3. &. 4. lib. 1. Petr. Surd. deciſ. 272. n. 7. &. 37. & in conſ. 294. n. 10. & 13. lib. 2. & in conſil. 352. num. 2. & 18. lib. 3. & in conſil. 557. num. 2. & in conſ. 382. n. 90. & in conſ. 304. n. 3. lib. 3. Ioann. Vincent. Honded in conſ. 22. n. 134. lib. 1. Sebaſtian. Næuius ſelectar. interpretat. iuris. in d. authent. contrà rogatus. Qui ex communi Interpretum placito ita ſummauit illum text. Rogatus de reſtituendo, quod ei ſupererit ex hæreditate, tenetur ſaltem quartam patrem reſeruare; Et textus ipſius in eadem, qua verſamur, materia, & quæſtione meminit, atque allegauit eum Azeuedus in l. 1. titul. 6. lib. 9. ſub n. 18. in verſ. cùm verò ex cauſa lucratiua: text etiam eundem, & materia latè explicauit Cæſar Barzius deciſ. Bononiæ 121. Quòd ſi dixeris, textum ipſummet videri euincere, quòd meliorans in Tertio, & remanente Quinti, ad minus quartam partem eiuſdem Quinti reſeruare teneatur, vt in ea ſaltem remanens verificetur: Reſpondetur ſtatim, diuerſum eſſe caſum illum à caſu prætenti, vtpote cùm textus idem loquatur in eo, qui grauatus eſt ab alio de reſtituendo quod ei ſupererit ex hæreditate; quo caſu iuridicè ſtatuitur, reſeruandam ad minus quartam partem, ne fideicommiſſum, & grauamen inutile futurum ſit, ſi in poteſtate grauati remanaret, nihil reſerurate, & totum conſumeret; id enim contra voluntatem taſtatoris grauatis eſſet, qui cùm voluit reſtituendum quod ſupereſſet ex hæreditate, aliquid velle ſupereffe demonſtrauit apertè. In caſu verò præſenti non verſamur in terminis eius, qui ab alio in fauorem alterius grauatus fuerit, ſed in eo ipſo, qui meliorationem Tertiji faciens ſimpliciter, Quinti non ita ſimpliciter, ſed remanentis mentionem fecit, id dumtaxat donate intendens quod remaneret; nihil autem, ſi ex Quinto nihil remaneret. Nec eo caſu intereſt, quòd nihil remaneat, cùm ratio ſuperior, ne inutile ſit fideicommiſſu, vel grauamen in ipſo diſponente, non militer nec ſine effectu ſit diſpoſitio, ex qua totum Tertium quis conſequitur; & quod ſupereſt ex Quinto: ſi autem nihil ſupereſt; Tertium integrum habet. Et ſic eius textus deciſio non vrget, vt quarta pars meliorato debeat relinqui ex Quinto. Idque quando melioratio facta fuit ex cauſa lucratiua, quamuis putauerit Azeuedus d. verſ. cum verò ex cauſa lucratiua, & tunc expendat text. in d. authen. contra rogatus: quando tamen fuit ex cauſa oneoſa, non ita ſtatuit, nec etiam loquitur in terminis noſtris, quando ſcilicet Tertij & remanetis Quinti melioratio facta eſt, ſed quando ex Tertio & Quinto ſimpliciter, & quæ eſt ſingularis explicatio in hac materia, & notanda obſeruatio, quia nullus hactenus ita tradiderat. Et pro ſolutione præfata, an ſimus in eo, qui ab alio grauatus eſt de reſtruendo quod ſupereſſet, an verò in ipſomet disponente, qui quod ſuperſit, vel remaneat, donat, vel relinquit; facit text. ſingularis in l. item quod Sabinus, 17. § unde idem, verſ. aliter atque. ff. de hæred. inſtit. in illis verbis: Aliter atque ſi ita ſcripſiſſet expleto. aſſe, ex reliqua parie hæres eſto, quoniam cùm nihil reliquum ſit, ex nulla parte hæres inſtitutus eſt. Ecce textum ſingularem, & expreſſum ad hoc, quòd ſi reſtaror in ſuo teſtamento vniuerſam hæreditatem ſuam diſtribuit inter aliquos hæredes, & alterum ex remanente, ſiue ex reliquo, aut ex eo quod remanſerit (quæ idem ſunt) hæredem ſcripſit; quòd ſi nihil remaneat, ex nullo videbitur inſtitutus; Et ſic eius inſtitutionis, aut diſpoſitionis vis, & effectus alius non eſt, ſicut nec teſtatoris intentio, quàm ſi quòd aliquid remaneat, in eo inſtitutio teneat, ſi autem nihil reliquum fit, ex nihilo videatur inſtitutus, vt per eum textum annotauit Petr. Rebuff. in l. poteſt reliquorum appellatio, in verſ. incipit, ff. de verbor. ſignif. vbi in hunc modum ſcribit: Si quiſpiam eſſet inſtitutus in reliqua parte, ſi nihil ſupereſt, in nihil videtur inſtitutus. Ita pariter in caſu præſenti, ſi omnibus ex Quinto relictis, ſatisfactis, & adimpletis, ſiue iis quæ ex Quinto deduci debent, prout funeralia, legata, cæteràque relicta, nihil ex Quinto remanet, ſiue reliquum eſt; filius melioratus, quod non remanet, petere non poteſt: nam, vt inquit Rebuf. ſi non remanent, non fuerunt meliorato relicta. Et dictum verbum remanente, intelligitur, id eſt, quod reliquum fuerit, ex dicto textu. Ex textu etiam in l. ſi quidem, vbi Baldus n. 4. C. de tranſactionibus, & l. deducta 58. §. penult. & vlt. ff. ad Trebellian. Alexand. conſ. 216. n. 4. lib. 7.

Præterè & quarto loco, atque in confirmationem eorum, quæ nunc dicebamus, facit textus in l. reſcriptum, ff. de his quibus vt indignis, & in l. 4. §. lege India, ff. ad legam Iuliam Peculatus; & in l. ex pluribus, ff. de acceptilationibus. Ex quibus apertè deducitur, quòd verbum hoc remanente, idem eſt, quod reſiduum, aut reliquum; & ita quod verificari poteſt etiam in minima quantitate, ſicuti verificantur dictiones Aliquid, & quidquam; de quibus latè per Tiraquell. in l. ſi vnquam, verbo, omnia, vel aliquam partem, n. 16. & 17. Menoch. in conſ. 4. n. 18. & in conſ. 32. num. 9. & in conſ. 71. num. 17. & in conſ. 90. num. 94. lib. 1. & probatur per text. in l. ſeruum filij, §. Prætor ait, vbi Bart. & DD. ff. de acquir. hæred. Clementina 1. de fore competenti. Immò (quod magis eſt) reliqui, reſidui, vel remanentis appellatione, etiam Nihil continetur, ſiue ſignificantur, l. qui non militabat, §. fin. ff. de hæred. inſtit. ibi: Reſiduæ portio non inuenitur. Et verè dicitur de quacunque parte, ſiue portione, quæ ſupereſt, prout ipſe Tiraquellus latiùs oſtendit in loco relato ſuprà. Sic etiam aliquando eadem reliqui, vel reſidui appellatio, ſeu commemoratio totum admittit, vel continet, iuxta textum ſingularem, & notabilem, in l. 2. C. de hæred. inſtit. l. vxori ſuæ, 32. ff. de legat. 3. l. quod ſi Mæuius, iunctis duabus legibus præcedentibus, ff. de hæred. inſtit. l. poteſt, 95. & l. cæterorum, & reliquorum, ff. de verbor. ſignificat. Ac in effectu, ex ſubiecta materia, de qua agitur, ex veriſimili, & præſumpta diſponentis intentione, vel certa aliqua iuris diſpoſitione, atque ex aliis circumſtantiis res æſtimanda erit, vt vel totam, vel nullam, vel partem aliquam comprehendat, vt notat Aliciat. in d.l. poteſt, & in l. portiones, ff. de verbor. ſignificat. Tiraquell. in dicto verbo, omnia, vel partem aliquam, n. 21. & ideò ex diuerſis rerù, & perſonarum qualitatibus, & circumſtantiis, atque ex prævumpta meliorantis voluntate, eiuſque fraude, aut delo, vel odio, ex diuerſis etiam coniecturis, & præſumptionibus, diuerſimodè definiſſe Senatum noſtrum Regium Hiſpalenſem, adnotauimus ad initium argumentorum, ſeu rationum huius partis.

Denique & quinto loco facit, quòd melioratio ex cauſa oneroſa matrimonij, vel ex alia cauſa irreuocabili filio facto, reuocari poteſt, quoties pater, vel inter cùm meliorationem fecit, ſibi reſerauit reuocandi facultatem, prout in d.l. 17. Tauri diſponitur, quæ hodie eſt l. 1. tit. 6. lib. 5. nouæ collect. Regiæ: Quoniam reſeruatio huiuſmodi, loco conditionis eſt, vt tradit Speculator in titulo, qui filij ſint legitimi, verſ. ſed numquid, & Innocentius in cap. verum, de foro competenti: vbi etiam Archidiaconus, & Doctores. Didac. del Caſtillo in eadem l. 17. Tauri, n. 70. & 71. Ioann, Matienzus in d.l. 1. tit. 6. gloſſ. 10. n. 3. & in l. 4. tit. 7. gloſſ. 6. n. 1. Sed ſic eſt. quòd donatio, vel melioratio ad eum modum, & remanentis Quinti facta, in effectu eſt velut melioratio, cum reſeruatione diſponendi de Quinto pro arbitrio teſtatoris; verba namque ea nihil aliud denotant, & clarè inducunt, quid ex Quinto remanſurum ſit, reſeruare ſibi meliorantem ipſummet, & in ſua voluntate reponere. Idcircò quemadmodum pares, ſi meliorationem non fecisset, poſſet de Quinto liberè diſponere, ac filiis ex ipſo Quinto nihil relinquere; ita pariter poteſt, prædicta reſeruatione facta, ex deciſione d.l. 17. Tauri: & quia reſeruatio conſeruat reſeruanti ius quòd habebat, Bart. in l. penultima, C. depoſiti. Franciſc. Becc. in conſ. 74. n. 16. & 34. Iacobus Menochius in conſ. 2. n. 57. lib. 1. Petr. Surd. in conſilio 152. n. 29. lib. 2. & in conſ. 402. n. 4. lib. 3. Et eſt quædam exceptio, quæ modificat actum, vt ſcilicet id tantùm remanens dicatur, vel remanere, quod diſponens remanere voluerit, & non ampliùs; aut nihil, ſi nihil remanſerit, Gloſſa in l. item Labeo, §. ſed ſi purè, ff. familiæ herciſcundæ. Beccius dicto conſ. 74. n. 14. Decianus in conſ. 32. num. 127. lib. 2. Petrus Surdus dicto conſ. 152. num. 30. & deciſione 163. num. 18. quòd ſi non diſpoſuerit, aut ex Quinto nihil aliis legauerit, ex vi donationis, ſeu meliorationis remanentis Quinti, ad eum pertinebit Quintum cum dicto onere impenſæ neceſſariæ ſuneris; nam conſequenter continet totum, quod alteri non datur, argumento l. cæterùm, ff. de verbor. ſignificat. l. cùm optio, ff. de optione legata, & eorum, quæ poſt alios Authores ſcripſit M. Anton. Peregrin. de fideicommiſſis, art. 9. num. 6. fol. 77. & reſeruatio ſemper regulatur à iure, & ſecundùm illud interpretari debet, l. quæro, §. inter locatorem, ff. locati, l. Gallus, §. 1. ſecundùm verum intellectum, ff. de liber. & poſthum. tradit Bartol. in l. uxorem, §. teſtamento, 2. ff. de legatis 3. Decianus in conſil. 10. num. 27. lib. 1. De iure autem non modò communi, ſed noſtro Regio Hiſpano nullibi cautum extat, remanentis Quienti melioratione facta, de Quinto diſponere non licere pro arbitrio, aut aliud quàm remanens (ſi quid fortè remeneat) censeri donatum: Et ſic operatur effectum conſeruatiuum actus, perinde ac ſi factus fuiſſet eodem tempore, dato quòd poſtmodùm fiat, l. item Labeo. §. 1. ff. familiæ herciſcundæ, & per Decian. in conſ. 41. n. 15. lib. 3. vnde quemadmodum meliorationis factæ tempore totius Quinti diſpoſitionem ſibi reſeruare poſſet meliorans; ita ex poſt facto disponendi de ipſo facultatem habere debebit, ex dictis verbis.

Nec obſtant argumenta in contrarium adducta; non obſtant quinque illa priùs propoſita; eiſdem namque plenum apparet reſponſum ex his, quæ ſuperiùs, fundamento tertio huius ſecundæ partis, ex n. 18. annotauimus ac vel vno verbo vt dixerim, ea omnia procedere, cùm melioratio ex cauſa oneroſa matrimonij cum tertio facta eſt Tertij & Quinti; & ita ſimpliciter Tertium & Quintum donatur; Nos verò (vt ſæpè enuntiaui) & in aliis terminis verſamur, & cum Tertij & remanentis Quinti facta fuit melioratio; quo caſu diuerſa militat ratio, & diuerfa quoque extat iuris deciſio, vt ſuprà probaui.

Non etiam obſtat ſextum; quoniam reſpondetur, ad modum prædictum, melioratione facta & Tertij, & remanentis Quinti (vt dixi) non Tertij & Quinti ſimpliciter, non modò malam fidem non præſumi ex eo, quòd de Quinto donans diſpoſuerit, ſed etiam bona fide, & citra fraudem, atque ex reſeruatione iure ſibi competenti id factum cenſeri: verbis enim meliorationis quamuis bonam fidem ineſſe conſtet, vt in fideicommiſſo inquit textus in d.l. Lucius Titius 54. ff. ad Trebellianum: Non ideò mala fides inducitur, quod de Quinto meliorans ipſe diſponat, (ſi non aliunde mala fides, aut fraus probetur) cùm in fortioribus terminis, atque in hærede grauato id quod medio tempore alienatum, vel diminutum eſt, non aliàs peti poſſe dixerit textus ipſe, quàm ſi interuertendi fideicommiſſi gratiâ tale quid factum probetur. Quando ergo magis in ipſo donatore, qui remanentis Quinti cum Tertio meliorationem fecit, id ipſum dicendum erit, ex quo diſponendi facultatem ſibi reſeruauit manifeſtè, qui ad eum modum meliorauit; nec tertuius conqueri poteſt, qui meliùs & apertiùs ſibi non conſuluit, & Quinti ſicut Tertij meliorationem fieri ſimpliciter eo tempore non intendit, quo debuit inſpicere, totum negotium reſpectu Quinti in voluntate meliorantis manere. Et ſic ſi aliud tempore meliorationis actum, vel dolum, aut fraudem, ſeu malam fidem in meliorante adeſſe contendat, onus probandi ei incumbit, ex deciſione dictæ l. Lucius Titius.

Non obſtat ſeptimum & vltimum: quoniam reſpondetur, quòd ſi in vltima voluntate, Tertij & Quinti melioratio fiat, vel Quinti dumtaxat, nihil intereſſe videri, an Quinti ſimpliciter, an verò remanentis Quinti legatum, ſeu melioratio fiat; cùm ſemper intelligi debeat, legatum, vel meliorationem fieri de reſiduo Quinti, & legatarius eiuſdem Quinti teneatur ſoluere ex eo non ſolùm ſumptus funeris, ſed etiam alia gratuita, vt ibidem diximus. Cæterùm ſi inter viuos meliorato fiat ex cauſa oneroſa matrimonij cum alio tertio, maxima equidem vertitur differentia, cùm remanentis Quinti melioratione facta, reſiduum, vel remanens dumtaxat fuerit donatum, & ita donatori liceat de Quinto ipſo, prout voluerit, diſponere, & remanens tantum debetur: Quinto autem ſimpliciter donato, aliud iuris eſſe, ex dictis ſuprà, redditur certum; cùm legata voluntaria non reuocent donationem inter viuos irreuocabiliter factam, vt etiam remanet dictum: nec intereſt dicere, quòd ſi ex Quinto nihil remaneat, verbum illud remanentis Quinti; ſuperfiuè videretur adiectum, nec aliquid operaretur in fauorem meliorati. Nam (vt etiam colligitur ex ſuperiùs quoque notatis) verbum huiuſmodi ex ſui natura id tantùm operatur, ac continet, quod remanet; & ſi nihil remanſerit, nihil continet, quia remanens cauetur, ac imputer ſibi, qui partem, vel quantitatem remanſuram exprimi non curauit, vt nihil ampliùs quàm quod remaneat, petere poſſit: quamuis (vt etiam dixi) fraude cognita, atque ob magnam quantitatem valoris Quinti, & ne tertius deceptus maneret, qui remanens aliquod conſiderabile putauit, ex eo etiam, quod aliud videretur actum, atque ex variis rerum, & perſonarum cauſis, & circumſtantiis, diuerſimodè Senatus noſter definierit, qui tamen his ceſſantibus, atque regulariter veriorem credidit præfatam ſententiam, quam defendimus, & etiam in puncto iuris amplectendam aſſerimus, vt ſupr à quoque diximus, & maximè n. 15.

Et hactenus de prima deciſione Senatus noſtri [Ex altera Senatus Hiſpalenſis definitione.] Regij Hiſpalenſis in dicto articulo, de quo ex n. 1. cum ſeq. Nunc verò de articulo alio agendum eſt, de quo in eadem lit, & cauſa hactenus agitata, Senatus ipſemet vertitatem inquirebat diligenter; eiuſdem namque inueſtigatio poſt dicti primi articuli definitionem ſtatim, & conſequenter ſe offerebat.

Vtrum, inquam, melioratio Tertij & Quinti extrahi poſſit, ac debeat de dote, vel donatione propter nuptias, & de aliis donationibus, quæ ad collationem adducuntur. In quo equidem dubio Didac. del Caſtill. Ioan. Lup. Cifuentes, Anton. Gomezius, Tellus Fernand. & Velaſq. Auendañus in l. 25. Tauri, ex profeſſo commentaria ediderunt, cùm lex eadem dubium veniat decidere, quod de iure communi controuerſiam poſſet habere: Matienzus etiam, & Azeuedus in l. 9. tit. 6. : lib. 5. nouæ collect. Regiæ, Ayora de partitionibus, 2. parte, quæſt. 3. per totam: & 3. parte, quæſt. 26. num. 85. & in exemplis partitionum, folio 202. in verſiculo, eſto preſupueſto: folio 103. per totum. And. Angulus ad leges meliorationum, in d.l. 9. gloſſ. 1. & quinque ſequentibus. Ioann. Gutierr. Practicarum, lib. 2. quæſt. 61. & 62. Aluar. Valaſc in praxi partitionum, cap. 19. ex num. 6. vſque ad num. 18. Franciſc. Muñoz de Eſcob. de ratiociniis, lib. 2. computatione 1. ferè per totam, maximè ex num. 7. vſque ad num. 14. Horum autem omnium ſcripta, & rationes ſi briginaliter & attentè prælegantur, pro parte affirmatiua, vt ſcilicèt dote, vel donatione propter nuptias, vel ex aliis donationibus, quæ ad collationem adducuntur, melioratio Tertij & Quinti extrahi valeat, ſequentia magis vrgere videntur, ac expendi poſſunt fundamenta.

Ac primum equidem quod eo ipſo quòd bona conferuntur, habentur perinde, ac ſi nunquam exiſſent à patrimonio, & ſubſtantia parentum, & efficiuntur ſicuti alia bona, quæ in hæreditate manſerunt, l. 3. §. 1. ibi: Sicut haereditatem, ita & collata ſunt, præſtet, ff. de collatione bonor. & in l. ſi ſoror, C. de collationibus, ibi: cum bonis dotem confundi iubebit. Et ſic lex illa vult apertè, quòd dotes non cenſeantur alio iure, quàm reliqua bona: & in l. fin. ff. de collatione dotis: & in l. vt liberis, cum ſimilibus, C. eod. tit. de. collat. & in authent. vnde ſi parens, C. de inofficioſo teſtamento; quæ iura ſimul ad hoc propoſitum expendunt Anton. Gomez. in dict. l. 25. Tauri, in princip. Matienz. in d.l. 9. tit. 6. lib. 5. gloſſ. 1. n. 2. & pro tertio, & quinto fundamento huius partis ponderauit ſeparatim eadem iura Aluar. Valaſc. dicto cap. 19. Praxis partitionum, n. 7. in verſ. tertiò ſuffragatur, vbi expendit textum, in d. l. 3. §. 1. de collatione bonorum: in verſ. quintò facit, eiuſdem numeri 7. citat text. in dicta. l. ſi ſoror. Videbatur ergo, meliorationem Tertij & Quinti extrahi debere ex dote, vel donatione propter nuptias, & cæteris, quæ ad collationem adducuntur, ex quo hæreditaria cenſentur: Eò magis, quòd cùm lex iubeat, dotem, & donata conferri, non ſe reſtringit ad vunum effectum, ſed ſimpliciter & generaliter confuſione facta omnium bonorum; & ſic videri poterat, non eſſe ſeparanda vt de illis Tertium, & Quintum non extrahatur, quod de bonis aliis defuncti extrahitur.

Secundò deinde facit textus in l. illam, C. de collationibus, in finalibus verbis, ibi: Commixitis huiuſmodi collationibus cum bonis mortuæ perſone. Videtur enim probare apertè, quòd bona collationum, cum bonis quæ parens reliquit tempore mortis, commiſceri debent, vt fiat diuiſio hæreditatis, quaſi pari iure vtraque bona cenſeantur, & vnam hæreditatem faciant; vnde conſequens etiam videtur, vt vtriſque Tertium & Quintum meliorationis extrahi debeat. Vel ex eo etiam, quòd dotes, & donationes propter nuptias, quando à parentibus dantur, & fiunt filiis, vel filiabus, cenſentur fieri, vt poſt mortem conferantur, & ad hæreditatem donatis reducantur; idque ex eiſdem anteà relatis iuribus, & tex. in auth. ex teſtamento; & l. dotis, & per totum titulum, C. de collat. & ff. de collat. bonor. & ſic multò magis videbatur, de omnibus meliorationem extrahendam, prout hanc rationem expendit in terminis pro hac parte, & ita argumentatur Aluar. Valſc. dict. C. 19. n. 8.

Rurſus & tertiò facit, quoniam ſi diceremus, quòd de dotibus, aut donationibus datis vni, vel aliquibus ex filiis vita, non eſſet deducendum Tertium & Quintum, ſicut de aliis bonis in hæreditate inuentis, coarctaretur per indirectum facultas illa, tot legibus huius Regni parentibus conceſſa, vt de Tertio & Quinto omnium bonorum ſuorum diſponere valeant; inter filios, inquam, de Tertio, & Quinto; vel inter extraneos etiam de Quinto, cum ad eum modum de dictis bonis Tertium, & Quintum non extrahatur.

Quartò & vltimò facit reſolutio illa Antonij de Ayora in commentariis de partionibus bonorum communium, 2. parte, quæſtione 3. per totam, ex fol. . 75. columna 3. & ſeq. vſque ad folium 78. vbi in eo dubio, ſi pater meliorauit filium in Tertio, & Quinto bonorum, vel in vna re, que facit Tertium & Quintum bonorum, quæ habebat rempore, quo datauit filias; nunc verò deductis dotibus ex bonis, quæ habebat tempore mortis, excedit Tertium & Quintum, an valeat talis melioratio, vel ſit inofficioſa; quod proponit Hiſpanis verbis in initio dictæ quæſtionis, & poſtmodum n. 4. in fine reſolutiuè affirmat, meliorationè Tertij & Quinti valituram, tam reſpectu bonorum, quæ tempore mortis habet, quàm eorum, quæ tempore daræ dotis, vel donationis propter nuptias factæ habebat, nec futurum patrem deterioris conditionis dantem in vita filiis legitimas, quam eum, qui vſque ad mortem non dedit, & inde etiam dotium, aut donationum propter nuptias meliorationem habituram effectum, niſi pater ſe reſtringeret ad bona, quæ de præſenti habebat; quoniam tunc melioratio Tertij & Quinti eorum bonorum præſentium duntaxat intelligeretur, vt ibidem diſtinxit n. 4. & 5. & putat veriſſimum, atque citat Tellum, & Anton. Gomezium, idem tenentes.

Nihilominus tamen Senatus noſter Regius Hiſpalenſis communiorem Interpretum huius Regni, & Gloſſatorum dicta l. 25. Tauri, quæ eſt l. 9. titulo 6. lib. 5. nouæ collect. Regiæ, ſententiam ſequutus, & ipſius legis verbis expreſſis adhærens, El Tertio y Quinto de mejora hecho por el teſador, ne ſe ſaque de las dotes, y donationes propter nuptias, ni de las otras donaciones, que los hijos, o deſcendientes traxeren a colacion, o particion; contrarium ſtatuit in ipſamet cauſa, & lite, & inter eaſdem perſonas (vt ſuprà dixi;) ita enim ex clara dictæ Taurinæ legis conſtitutione, quòd melioratio Tertij & Quinti non extrahitur ex dote, vel donatione propter nuptias, nec de aliis do. nationibus, quæ ad collationem adducuntur; tenuerunt vnanimiter Interpretes omnes huius Regni, ſuprà commemorati, vbi inter alios vide Ayoram 2. part. d. quæſt. 3. num. 4. vbi in hunc modem ſcripſit: De las quales dichas dotes, y donaciones no ſe puede ſacar la me ora de Tertio y Quinto, conforma a la dicha ley 25. de Toro, aunque deſpues la traygan los hijos a collacion, y partician, & c. Et iterùm eadem quæſtione. 3. ſub num. 6. ibi: En tal caſo podra el padre diſponer de todo el Tertio y Quinto de ſus bienes, iuntando las dotes, y donaciones propter nuptias, y baziendo todo un cuerpo, no para ſacar la mejora que hiziere, de las dotes y donationes propter nuptias, &c. Iterum etiam Ayora ipſemet in praxi partitionem, ſine in exemplis earum, fol. 202. ibi: Porque aunque es verdad, que de las dotes, y donaciones propter nuptias, que ſe iraen à collacion, y particion, no ſe pueda ſacar la mejora de Tertio y Quinto como lo diſpone la dicha ley 25. de Toro; pero ba ſe de hazer curepo de bienes de todo ello, anſi de los bienes que dexa el difunto al tiempo de ſumuerte, como de las dotes dadas, no para efecto que ſe ſaque nada de las dotes, o donaciones propter nuptias, para que lo lleue elmejorado, ſino para que ſe ſepa quanto monta la dicha mejora, y de quanto pudo diſponer el teſtador, y de aquello ſe le dè entera la mejora al que es mejorado en aquellos bienes, que le quedaron al tiempo que murio, no tocando, ni ſacando nada de las dotes, ni donaciones proper nuptias, ſaluo en aquello que fueren inofficioſas; Nam ſi inofficioſæ ſint, etiam ex dotibus extrahi poterit quod inofficioſumeſt, vt tenet expreſsè Gloſſa in l. 1. in Gloſſa magna, C. de inofficioſ. donat. quam ſequuntur ibi communiter Scribentes, & in authent. vnde ſi parens, C. de inofficioſo teſtamento: vbi eſt textus expreſſus, ſi benè conſideretur, & clariùs & expreſſiùs hoc aſſeuerat Tellus Fernandez in l. 25. Tauri. num. 4. Et iterùm in exemplis eiſdem, fol. 203. ibi: Secundo dubitatur, ſupueſto lo arriba dicho, que ſe ban de traer a collacion y particion las dotes dadas a las bijas, no para efecto que dellas ſ e ſaquen las mejoras de Tercio y Quinto, que es lo que probibe la ley 25. de Toro. Praxim etiam hanc recepiſſ Hiſpaniam communiter, profitetur Aluarus Valaſcus dicto cap. 19. praxis partitionum, num. 10. & iterùm num. 16.

Pro hac autem parte, vt non ſola legis Tauri conſtitutione expreſſa, ſed recta quoque iuris ratione adduci, atque excitari videamur, vt etiam lagis ipſius deciſio corroboretur, ſequentia vrgete videntur fundamenta.

Ac primùm fortiter vrget fundamentalis illa eius legis ratio, videlicet, quòd bona in dotem data, vel ob cauſam donata, eo ipſo exierunt de patrimonio parentis donatantis, vel meliorantis, & effecta ſunt proprium patrimonium ipſius filiæ dotatæ, vel filij, cui donatio facta eſt, nec in bonis eiuſdem parentis remanent, l. 3. §. fin. ibi: Quia in bonis eius non ſunt: & l. finali, ibi: Abſceſſit enim à bonis patris, ff. de collatione dotis, l. Pomponius Philadelphus, ff. familiæ herciſcundæ: vnde quando pater reliquit, ſiue donauit Tertium & Quintum bonorum ſuorum, non videtur intelligere niſi de bonis, quæ habet, vel habuerit tempore mortis, nec continentur bona, quæ dederat filiis in dotem, vel donationem propter nuptias, cùm illa non ſint in bonis ſuis, ſed iam diſceſſerint ab eo in vita ſua, & tranſierunt in alienum patrimonium, & dominium filiorum ſuorum; & ſic facta melioratione, cenſetur ſemper meliorans de reſiduis rantùm bonis meliorare, provt Caſtellus, Palacios Rubios, Cifuentes, & Anton. Gomezius in d.l. 25. Tauri adnotarunt, & ibidem Velaſquez Auendañus gloſſa vnica, num. 1. Matienzus in l. 9. titulo 6. lib. 5. gloſſa 1. num. 3. vbi inquit, quòd hæc ratio ſibi applaudit, quamuis eam impugnat Tellus Fernandez ibidem, num. 1. & ſeq. & aliam rationem aſſignat; communem etiam nunc relatam rationem ſequitur Ayora 2. parte, dicta q. 3. num 4. col. 3. in principio. Ioann. Gutierrez practicarum lib. 2. quæſ. 61. in principio. Angulus, vel vno ſolum verbo, in dicta l. 9. gloſſa 2. num. 1. in illis verbis: Ratio decidendi eſt ex l. 3. & 7. ſuprà, quiatales donationes, quæ meliorationem præceſſerunt, licèt collatæ ſint, verè tmen non fuerunt in bonis defuncti tempore mortis. Aluarus Valaſcus dicto cap. 19. Praxis partitionum num. 9. & cæteri alij relati ſuprà.

Deinde & ſecundò facit, quoniam in l. 19. Tanri, quæ hodie eſt l. 3. tit. 6. libro 5. nouæ collect. Regiæ. dicitur expreſſim, Con tanto que no exceda el dicho Tertio de lo que montare, o valiere la tertia parte de todos ſus bienes al tiempo de la muerte. Et in l. 23. Tauri, quæ eſt l. 7. eiuſdem tituli, & libri, dicitur: Quando el padre, o la madre por contrato entre vinos, o en otra poſtrimera voluntad biziere a alguno de ſus hijos, o deſcendientes alguna mejora del Tercio de ſus bienes, que tal mejora aya conſideracion a lo que ſus bienes valieren al tiempo de ſu merte, e no al tiempo, que ſe hizo la dicha mejora. Ex quibus apparet, quòd melioratio regulanda eſt ſecundum valorem bonorum tempore mortis; & ſic reſpicit tanùm bona, quæ parens habet, & poſſidet tempore mortis: Quoniam omnis quota regulanda eſt ſecundum tempus mortis, vt latiùs fundat Angulus in d.l. 7. ex num. 2. cum ſeq. in gloſ. 2. qui num. 1. rectè deduxit, quòd non ſolùm Tertium, ſed etiam Quintum regulandum eſt ſecundum tempus mortis, non autem ea, quæ nec habet, nec poſſidet tempore mortis, vt ſuprà dicebam, atque ex dictis legibus Tauri 19. & 23. rectè deduxit Anton. Gomezius in d.l. 25. in verſiculo, confirmatur, quia melioratio.

Prætereà tertiò facit pro ipſamet parte, quòd nunquam quis cenſetur diſponere de bonis alienis, ſed tantùm de propriis, l. conficiuntur, §. 1. ff. de iure codicillorum, authent. ingreſſi, C. de ſacroſ. Eccleſ. Vnde ſi de in dotem datis, & de donatis aliis filiis in vitadiceremus meliorationem cenſeri relictam in teſtamento, aut inter viuos conſtitutam, & in tempus mortis collatam, teſtaretur procul dubio, ſiue diſponeret parens de rebus alienis, & quæ in alterius dominio, hoc eſt mariti, vel filiorum ſunt; iuxta text. in l. doce ancillam, C. de rei vendicat. & in l. in rebus, cum vulgatis, C. de iure dotium. Idque quatenus attinet ab bona data in dotem: Quoad bona verò donationem, iuxta iura quamplurima, quæ in primo fundamento huius partis adduximus ſuprà numer. 38. Ergo de eis bonis nequaquam cenſeri debet facta melioratio, ſed de his tantùm, quæ meliorantis verè fuerunt tempore mortis, nec ab eius dominio, aut patrimonio diſceſſerant.

Quartò & vltimò facit, quòd per collationem filij ad æqualitatem reducuntur, & ob id à iure inducta videtur collatio, l. vt liberis, §. illud, C. de collationibus, l. finali, C. communia vtriuſque iudici. Et per Anton. Gomezium in l. 29. Tauri, num. 2. Menchacam de ſucceſſ. creat. lib. 3. §. 20. Matienz. in l. 3. tit. 8. gloſ. 1. lib. 5. nouæ collect. Regiæ. Si autem diceremus, quòd ex dote, & donatione propter nuptias, & donatione ob cauſam, quæ conferuntur, vt dictum eſt, & per Matienzum in d.l. 3. tit. 8. gloſ. 1. numer. 5. & 6. extrahenda eſſet melioratio Tertij & Quinti, vel Quinti tantùm à parentibus facta, maior equidem inæqualitas reſultaret, & inducta effectum præfatum, adeò contrarium operaretur, contra textum in l. legata inutiliter, ff. de adimend. legatis, cum vnlgatis; prout retionem hanc rectè expendit Aluarus Valaſcus dicto capit. 19. Praxis partitionum, num. 9.

Retenta autem, & ita corroborata dictæ Taurinæ l. 25. conſtitutione, & Senatus noſtri Regij Hiſpalenſis ei conueniente definitione admiſſa, legis ipſus deciſio exornanda, atque explicanda erit modis nonnullis, quibus explicandam non modò in caſu ex facto occurrenti prædicto, & ab initio huius capitis propoſito, ſed etiam in duobus aliis me præſente, & votum emittente, Senatus ipſe admiſit vnanimiter. Et primùm quidem, apud Scribentes huius Regni, & dictarum legum Tauri, & nouæ collectionis Regiæ Gloſſatores controuerſum admodùm fuiſſe, quænam ſit donatio hæc propter nuptias, de qua in eiſdem legibus toties ſit mentio expreſſa; & vtrùm dicatur ea, quæ datur filio, vt in matrimonium eat? Et quidem iidemmet Authores diuerſimodè, ac etiam è contrario articulum hunc explanarunt, ſicuti ex his deducitur, quæ poſt Antonium Gomezium, Tellum Fernand. Didac. Couarr. & alios, ſcripſerunt longa ſerie Matienzus in l. prima, titulo 6. gloſ. 8. num. 7. & ſeq. & in l. 6. eod. titulo 6. gloſſa 6. Angulus in eadem l. 9. gloſſa 4. per totam, vbi latè: Ayora de partitionibus, ſecunda parte, quæſtione. 13. ex numero 17. Ioannes Gutierrez practicarum lib. 2. quæſtion. 65. numer. 3. &9. communiori tamen ipſorum placito receptum eſt, quód in dictis legibus Regiis donatio propter nuptias cenſetur ea, quam pater dat filio cauſa contrahendi matrimonij, non quidem in genere, vt ditius matrimonium inueniat, ſed in ſpecie causâ contrahendi cum certa; ita vt donation ex canſa oneroſa per viam matrimonij, de qua in l. 17. & 22. Tauri, quæ ſunt l. prima, & 6. titulo 6. lib. 5. nouæ collect. Regiæ, ſit eadem, quam dict. 125. Tauri, & l. 3. & 9. eod. titulo 6. & lib. 5. appellant propter nuptias quoad collationem, provt ſuprà relati Authores tenuerunt; & in hunc ſenſum libenter, & iuridicè etiam admiſit Angulus dicta gloſſa 4. l. 9. in verſiculo, quocirca ſi ex prædicto fundamento. Ioannes Gutierrez dicta quæſtione 65. num. 9. qui ita limitat ea, quæ anteà tradiderat num. 3. vbi dixerat poſt alios Authores, quòd donatio, quæ ſit filio, vt in matrimonium eat, non dicitur propter nuptias, ſed ob cauſam matrimonij; & ſic putat intelligendum, provt Angulus intellexit, Pater Thomas Sanchez de ſponſalibus, lib. 6. diſputatione prima, numero primo.

Textum ergo in dicta l. 25. Tauri, prohibentem ex dote, & donatione propter nuptias, & aliis donationibus, quæ ad collationem adducuntur, deduci Tertium & Quintum meliorationis, intelligendum de his donationibus, quæ fiunt filiis à parentibus ca usâ contrahendi matrimonij cum certa perſona, in ea perte, In qua de donationibus propter nuptias loquitur, poſt alios antiquos aſſeuerauit expreſſim Matienzus in præcitata l. 9. titu. 6. gloſſa 2. & ibidem Angulus dicta gloſſa 4. numer. 18. ex verſiculo, quocirca, qui Didac. Couar. & alios ita tenentes commemorat, Ayora dicta gloſſa 4. numer. 18. ex numer. 17. qui etiam alios Authores refert, & inquit, quòd in Hiſpanis, leges, quæ loquuntur in donationibus propter nuptias, intelligi debent de donationibus, quas parentes filiis ſuis maſculis faciunt ex cauſa matrimonij, quod contrahunt: ij autem Authores Telli Fernand. ſententiam contrariam longa ſerie confutant, & fundamentis eius plenè ſatisfaciunt, provt ſatisfacit Angulus in d.l. 9. dicta gloſſa 4. ſub num. 18. in verſiculo, nec bis obſtant fundamenta, fol. mihi 186. Matienzus in dicta l. 1. titulo 6. gloſſa 8. ex num. 7. & Ayora in loco nunc relato: ex quibus etiam & ſatiſfieri concludenter poteſt Azeuedi traditioni in d.l. 9. titul. 6. lib. 5. num. 5. per totum: vbi ſequutus Tellum, affirmat, dictam l. 25. Tauri, intelligendam de vera & propria donatione propter nuptias, non verò de ea, quæ ob cauſam matrimonij contrahendi. Quod verum non eſſe, vel ex eo deprehenditur manifeſtè (vt alia omittam, quæ ab eiſdem Authoribus ponderantur) quòd in l. 53. Tauri, hodie l. 8. titulo 9. libro 5. inuenitur ſcriptum, vbi abſque vlla cauillatione, vel ſuppletione, quod datur filio per parentes, vt contrahat matrimonium, donatio propter nuptias appellatur; in ipſa quoque l. 25. Tauri, dicitur: No ſe ſaque de las dotes, y donaciones propter nuptias, ni de las otras donacitones, que los hjos, o deſcendientes traxoren a collation, o particion. Si autem verbum illud, y donaciones propter nuptias, intelligitur de ea donation, quam dicimus, contrahendi ſcilicet matrimonij cum certa perſona facta, vel alia ſimili, remanet equidem verbum ipſum ſuperfluum, nec alia donatione poſſet verificari, ac etiam contra manifeſtam legis intentionem reſtrigeretur. Rursùs & contra Azeuedum, & vitra relatos, quòd in Hiſpania, & apud nos vera & propria dicitur donatio præfata, quæ fit ob cauſam matrimonij contrahendi, ſicuti ex eiſdem legibus, & vltra ipſos, ex his, quæ adnotarunt Aluatus Valaſcus conſultatione 2. ex num. 7. & num. 9. & numer. 12. & 13. Queſada diuerſarum quæſtionum iuris, cap. 28. ni principio. Et ita Senatus noſter in propoſito caſu intellexit.

Rurſus & ſecundò adnotarunt præcitati Authores, dictæ l. 125. Tauri conſtitutionem procedere etiam in dote promiſſa, nondum tradita, nec ſoluta, vt ſic de ipſa, vel de donatione propter nuptias non detrahatur Tertium, nec Quintum: nam etſi defiat ratio illa fundamentalis legis ipſius, quòd dos, vel donatio de patrimonio parentis exierit; melioratio autem debeat eſſe de bonis defuncti relictis tempore mortis, vt ſuprà dicebam, cùm autem tradita non fuit dos, vel donatio; in patrimonio remanet donantis: aliæ quidem militant & fortiſſimæ retiones, quæ accuratè expenduntur per Ioannem Gutierrez lib. 2. practicarum, quæſtion. 61. per totam, qui ipſe hanc partem afirmatiuam tuetur, & ſequitur Cifuentes ita tenentis ſententiam; ſequitur etiam Auendañus in eadem l. 25. gloſſa unica, numer. 10. Angulus in dicta l. 9. gloſſa 3. numero 6. qui ſubdit, inter datum & promiſſum hac in re nullam eſſe differentiam, l. cum poſt mortem, §. primo, verſiculo, ſed is de quo, iuncta Gloſſa, verbo, promiſerit, ff. de adminiſtratione tutorum, l. ſi mandato, §. item ſi dum negotia, ff. mandari, l. ſi quis mandato, in fine, ff. de negotiis, l. prima, §. accedit, C. de rei vxoriæ actione. conſidera tamen, vtrùm vrba illa, ni de las otras donaciones, que los hijos, o deſcendientes traxeren a collacion, o particion, conuenire poſſint doti, vel donationi propter nuptias, nondùm traditæ, cùm nondum tradita ad collationem trahi non poſſint, vel non dicantur propriè conferri: An etiam ſatisfaciat concludenter Ioannes Gutierrez dicta quœſtione 61. eod. finem, ibi; Poteſt intelligi tam dotem, quàm actionem, quam habent ad dotem ipſam petendam, vt in l. ſi pater, C. de collat. qui in hunc modum reſpondit verbis illis, traxeren a collacion, o particion. Item & ſecundò reſpondet, quòd etſi lex ipſa 25. expreſsè de dote, & cæteris donationibus ob cauſam traditis loqueretur, adhuc iuris ratio poſtulat, vt idem dicendum ſit in dote, aut donatione promiſſa, nondùm tradita, in fauorem eorum, quibus ex promiſſione fuit ius quæſitum. Denique, atque ex ipſo Cifuentes inquit, deducendam priùs ex bonis parentis præmortui eam quantitatem dotis, aut donationis promiſſæ, tanquam æs alienum, & ſic meliorationem Tertij & Quinti ex eis non deduci, quemadmodum ſi traditæ fuiſſent, ob rationes illas, à Ioanne Gutierrez latiùs conſideratas. Et quia ſi ex cauſa oneroſa, vel ob cauſam fuiſſe factam donationem, introductionis, atque deciſionis dictæ l. 25. occaſio fuit, & ne in earum præiudicium & diminutionem Tertium & Quintum detrahatur; id ipſum in promiſſione videtur neceſſariò dicendum, vt promiſſum, inquam, abſque Tertij & Quinti deductione præſtetur integrè, quemadmodum integrè haberetur, ſi traditum à principio fuiſſet. Idque vltra præcitatos corroborari poteſt ex multis, quæ congessit Aluarus Valaſcus conſultatione 3. per totam, maximè num. 1. & 2. vbi ex relatione quamplurimorum Authorum probauit, quòd dos promiſſa tantùm, licèt non tradita, dicitur propriè dos, & quoad omnia habet effectus veræ dotis, & traditæ. Et inde, quòd lex, vel ſtatutum, aut diſpoſitio alia quælibet, quæ in dote loquitur, procedit in dote promiſſa, ſicut in tradita, provt tenent iidem Authores ibi commemorati.

Deinde & terriò, in alio conuenibat Seuatus ipſemet, cùm dubij, & articuli propoſiti veritatem ex propoſito inquireret, & dictarum, legum Tauri materiam euoluerer diligenter, videlicet, dictam l. 25. Tauri, dicentem, que el Tercio y Quinto de mejora hecho por el teſtador, no ſe ſaque de las dotes, y donaciones propter nuptias, ni de las otras donaciones, que los hijos, o deſcendientes traxeren a collacion, y particion; loqui, & procedere, quando præceſſit dos, vel donatio propter nuptias; ſecus verò quando cas præceſſit melioratio irreuocabilis: tunc etenim ex eis detrahetur Tertium & Quintum; aliàs namque prima donatio irreuocabilis, reuocaretur in parte, quod fieri non poteſt, & eſſet contra deciſionem textus in l. 17. Tauri, quæ eſt l. prima, tit. 6. lib. 5. nouœ collect. Reg. Et ita rectiſſimè defendit, atque iuridicè annotauit Tellus Fernandez in eadem l. 25. Tauri, numer. 2. & 3. quem ſequuntur ibidem Auendañus gloſſa vnica, num. 2. Matienz. in d.l. 9. tit. 6. gloſ. 1. numer. 2. Angul. in ead. l. 9. gloſ. 1. num. 2. vbi ſingulariter ſcripſit in hunc modum: Hinc deduces, legem loqui, & procedere in caſu, quo praeceſſit dos, vel donatio. Vnde ſi prius eſſet facta melioratio Terty & Quinti irreuocabilitor, & alteri poſtmodùm fieret donatio dotis, vel alin: tunc melioratio irreuocabilis, quœ præceſſit, extraheretur à tali donatione, nec per eam in aliquo minueretur: Nam licèt melioratio ſit extrahenda ſecundùm tempus mortis, l. 7. ſuprà; omnis tamen fraus abeſſe debet, vt ibi dixi: Adeſſet autem, ſi patri permitteretur taliter donare in praeiudicium præcedentis meliorationis irreuocabiliter factæ, quam ita lex irreuocabilem iudicat, vt per ſecundam minui non poſſit, vt in l. ſeq. & hoc tenet hic Tellus. Et idem tenuit ipſe Angulus iterùm, gloſſa tertia eiuſdem l. 9. num. 9. in fine, in illis verbis. Quœ omnia planè procedunt, quoties dotes, ſeu donationes præceſſerunt meliorationem; non ſi melioratio præcedit, vt dixi ſuprà, gloſſa prima, cùm ea minui non poſſit per ſequentes dotes, ſeu donationes, neceſſariò prædictus cumulus faciendus eſt, vt melioratio non minuatur. Defendit etiam conſtanter Ioannes Gutierez practicarum lib 2. quœſt. 62. per totam; vbi latiùs fundat, & contrariæ partis fundamentis ſatisfacit; & repetit lib. 3. quæſt. 109. n. 11. Moñoz de Eſcobar de ratiociniis, lib. 2. computatione prima, num. 11. & 12. & 13. & idem vidtur voluiſſe Ayora de partition. 3. parte, quæſt. 27. num. 85. & velut expreſſim ſentit Antonius Gomezius in dicta l. 25. Tauri, ibi: Quia poſtquam pater, vel mater dotauit, vel donauit, iam acquiſitum fuit recipienti; vnde ſi poſtea alteri meliorationem facit, videtur de reſiduis bonis tantum meliorare. Et ita tenendum erit, quidquid conſtanrer (præpoſterè tamen) tucatur contrarium Azeuedus in d.l. 9. titulo 6. lib. 9. in principio, columna prima, & 2. per totum numerum primum: vbi numero 2. concludit in hunc modum: Et ſic colligo veram, ac tenendam meo videri voncluſionem ſcilicet, quòd dotes, ac donationes propter nuptias, ac alia ad collationem & partitionem trahenda, nullo modo eſſe tretianda, neque quintanda, ſiue anteà præceſſerit melioratio Tertij & Quinti, ſiue ſequatur. Verè namque fundament eius debilia ſunt; nec elidunt vim rationis illis, quam Tellus conſiderauit; non etiam earum, quas Ioannes Gutierrez vbi ſuprà expendit. Argumentum autem illud, quòd dicta l. 25. Tauri loquuta ſit generaliter in ſui deciſione, ac negatiuè, & ſic videatur indiſtinctè intelligenda; facili equidem negotio diluitur, vtpotè cùm lex ipſa intelligi debeat, datis terminis habilibus, & iuxta ea, quæ aliis, eiſdèmque legibus Tauri, & maximè l. 17. quæ hodie eſt l. 6. titulo. 9. lib. 9. fuerat ſuerat ſtatutum; ne aliàs earundem legum (vel eo ſolo verbo) correctio, & contradictio inducatur, quod non eſt credendum, argumento l. ſi quando, C. de inofficioſo teſtamento; ac cuenire poſſit, meliorationem Tertij & Quinti ex cauſa oneroſa priùs factam. vſque adeò minui, vel reuocari ob dotes poſtmodùm conſtitutas, vel donationes factas, ſi ex ipſis non detraheretur Tertium & Quintum, vt nihil ferè remaneat, ex quo poſſit deduci, quode eſſet maximum inconueniens; & contrarium dictæ legis Tauri conſtitutioni, generaliter etiam dicentis, meliorationem Tertij & Quinti ex cauſa oneroſa factam reuocari non poſſe; ſic ſanè reuocari poſſet omninò. Et ita manifeſtè deducitur, legem ipſam loqui, & procedere in caſu, quo præceſſit dos, vel donatio, vt ſuprà probaui; & in hoc caſu, & quando dos, vel donatio præceſſit, verſabatur Senatus noſtri inueſtigatio: deducitur etiam, procedere æqualiter (provt ex dictis deprehendi valet,) ſiue melioratio fiat in teſtamento, ſiue in contractu inter viuos; nam cùm Interpretes noſtri relati ſuprà, dixerint meliorationem Tertij & Quinti irreuocabilem præcedentem, non minui per dotem, vel donationem propter nuptias ſequentem, ſed procedere tantùm in caſu, quo proceſſit dos, vel donatio; nec, quando ſequitur melioratio, diſtinguant, nec etiam in conſideratione habeant, an inter viuos vel in teſtamentro facta ſit melioratio, quæ ſequitur; elicitur manifeſtè, meliorationem sequentem, etiam inter viuos, non modò in teſtamento, non eſſe extrahendam ex dote, & donatione propter nuptias præcedenti, nec eſſe aliquam differentiam, an inter viuos, atque ex cauſa oneroſa, an in vltima voluntate melioratio ſequens facta fuerit, ſed indiſtinctè admittendam dictæ l. 25. Tauri deciſionem, ac limitandam dumtaxat in caſu, quo melioratio præceſſerit, vt dictum fuit ſuprà. Nec ab aliquo hactenus dubium excitatum de hoc, vt ex eiſdem Authoribus obſeruatione præcedenti commemoratis, apparet, qui apertiſſimè ſentiunt, meliorationem in contractu irreuocabili factam, non deduci ex dotibus, vel donationibus propter nupter nuptias præcedentibus.

Nec obſtat verbum illud, el Tercio y Quinto de mejora hecho por el teſtador, &c. in dicta l. 25. Tauri appoſitum; quod denotare videur, legem eandem loqui in melioratione facta in teſtamento, & non in contractu: Quoniam reſpondeetur, deciſionem, & rationem legis eiuſdem generalem eſſe vtrique caſui, modò melioratio irreuocabilis non præcedat; nec intereſſe, ſi melioratio ſequatur, quòd inter viuos, vel in vltima voluntate fiat, vt dixi. Ex quamuis lex ipſa dixerit, de mejora hecho por el teſtador: non inde deducitur, quòd non procedat etiam in melioratione facta in contractu, quia non dixit, Hceho en teſtamento, ſino hecho por el teſtador. Eo autem loquendi genere vtitur, quia cùm ſermonem, & deciſionem faciat de caſu poſt mortem teſtatoris definiendo (quo tempore bonorum valor inſpicitur,) vicauit eum teſtatorem; non tamen differentiam conſtituit, an ſubſequens melioratio ex contractu inter viuos, an ex teſtamento facta ſit, ſicuti nec diſtinxerunt Interpretes omnes huius Regni, & legum earum Gloſſatores. Idque ex aliis legibus redditur euidens, & veriſſimum; nam in l. 17. Tauri, quæ eſt lex prima, tit. 6. lib. 5. meliorationes factæ ex contractu inter viuos, vel in vltima voluntate æquiparantur, ibi: En teſtamento, o en otra poſtrimera voluntad, o por otro algun contracto entre viuos: & in l. 19. Tauri, ibi: En vida, o al tiempo de ſu muerte, quæ eſt l. 2. eodem titulo, & lib. & in l. 20. Tauri, quæ eſt l. 4. titul. 6. lib. 5. loquitur in melioratione facta per teſtatorem, & abſque dubio intelligitur etiam in melioratione facta in contractu: & in l. 23. Tauri, quæ eſt l. 7. titulo 6. eodem libro 5. vbi etiam æquiparatur melioratio facta por contracto entre viuos, o en otra poſtrimera voluntad: & in l. 26. Tauri, quæ eſt l. 10. titul. 6. eodem lib. 5. fit eadem æquiparatio; ſicut etiam fit in l. 27. Tauri, quæ eſt l. 11. eodem titulo, & libro: & in l. 28. Tauri, quæ eſt l. 12. præcitati tituli, ibi, En vida, y muerte.

Denique & vltimò, in eo, quod maiorem equidem difficultatem continet, & à nullo, Scribentium omnium, non modò explicatam, ſed nec ita ſpecificè hactenus tactam, Senatus prædictus Regius Hiſpalenſis magis inſiſtebat, vtrùm, inquam, dicta l. vigeſimaquinta Tauri, quæ ſtatuit, meliorationem non extrahi ex dote, vel donatione propter nuptias, vel aliis donationibus, quæ ad collationem adducuntur, procedat non ſolùm in donationibus factis alteri filio, vel filiis vltra melioratum, ſed etiam reſpectu donationis propter nuptias, vel alterius eidem filio meliorato factæ, vel reſpectu carum rerum, quæ sibi traditæ fuere ex contentis in melioratione, aut partis, vel quantitatis alicuius meliorationis ſtatim ſolutæ: vtputa quia donatio propter nuptias, vel ob cauſam vni filio facta fuiſſet, & poſtmodùm in Tertio & Quinto à parente idem melioratus: Vel cùm in Tertio & Quinto bonorum parentes eum melioraſſent, aliquam partem, vel quantitatem ei tradiderunt; poſtmodùm verò mortuo parente, qui meliorauit, & faciendo Tertij & Quinti bonorum, quæ remanent tempore mortis, computationem, contendit filius ipſe melioratus, deducendam ſuam meliorationem ex donatione etiam propter nuptias anteà ſibi facta, vel ex parte meliorationis, a cuenta (vt vulgò dicitur) de la mejora de tercio y quinto, ſibi tradita, ſeu ſoluta. Et inſuper deciſio [Ex Senatus Hiſpalenſis definitione altera in caſu admodum neceſſario, aſſiduo, & practico.]nem dictæ l. 25. Tauri, non obtinere, nec procedere reſpectu ipſius meliorati, cui anteà donatum, vel ex melioratione aliquid traditum eſt: è contrario verò cæteri filij contradicunt, & caſum eſſe expreſſum dictæ Taurinæ conſtitutionis contendunt, vt ſcilicet melioratio Tertij & Quinti non extrahatur de dote, nec de donatione propter nuptias, nec aliis, quæ ad collationem adducuntur; & inde legem ita generaliter loquentem, in donatione, ſiue melioratione cuicunque anteà facta, procedere, cùm verba legis ipſius, donationibus eiſdem filiis factis, ſicut quæ aliis non melioratis fierent, conueniant æqualiter, & illas comprehendant; & ita diſpoſitio ipſa debeat conuenire reſpectu eorum, quæ tradita fuere, & Interpretes dictarum legum huius Regni ita ſupponant pro certo, cùm in omni donatione loquantur indiſtinctè, nec inter ipſum melioratum, cui anteà donatum, vel traditum eſt, aliòſve filios diſtinguant, quaſi omnibus ſentiant, legem ipſam loqui, & procedere: Melioratus autem ex eo non acquiſcit, ſed potiùs reſiſtit, quòd contendit, ſe eſſe ipſum melioratum (vt dixi) & bona ſibi non eo animo tradita, vt Tertium & Quintum ex eis tempore mortis denegaretur, vel vt Tertij & Quinti deductio diminueretur; ſed potiùs, vt ad dictum Quintum & Tertium, & computationis eius partem, illa haberet: & idcircò in ſui commodum & fauorem factum, vtque ſtatim eis vteretur, & frueretur, ſibíque propria ipſa haberet, non debere in damnum & odium retorqueri, vt ex eiſdem ſibi traditis non deducat Tertium & Quintam, ex quibus deduceret traditione non interueniente, ſi in patrimonio meliorantis manſiſſent mortis eius tempore. Et hæc quidem diligenter ego conſiderabam, cùm in caſu prædicto de facto occurrenti in Regio Hiſpalenſi Senatu, & inter eaſdem perſonas, de quibus dixi ſuprà in initio huius cap. huiuſce articuli diſputatio, & controuerſia verſaretur, poſtmodùm etiam longa conſideratione perpendi: Nam cùm dictus Ludouicus Mexia filiæ cuidam ante factam dictam meliorationem, dotem tradidiſſet, nec alteri filio donationem aliquam feciſſet, præfatum autem D. Franciſcum filium in Tertio, & remanente Quinti melioraſſet, & ſtatim certam partem tradidiſſet, ex parte in vita tradita meliorationem non deducendam, (ſicut non deducitur ex bonis ex cauſa donatis, vel donationis propter nuptias aliis filiis donatis, & traditis) ſed dumtaxat ex bonis defuncti, quæ remanſerunt tempore mortis in eius patrimonio; decreuit Senatus definitiuè. Eiuſdem autem deciſio, vltra rationes præfatas, & illam, quòd lex ipſa non diſtinguat, & generaliter loquatur, & ſic comprehendat traditum, vel donatum in vita filio ipſimet meliorato; ſequentia magis adſtringunt fundamenta.

In primis, quòd ratio illa fundamentalis eius legis, bona ſcilicet in dotem data, vel ob cauſam donata, eo ipſo exiiſſe de patrimonio dotantis, ſiue donantis, & effecta eſſe proprium patrimonium filij; itque ideò de eis, vtpote alienis, atque extra patrimonium extantibus, non videri factam meliorationem, & eam regulandam eſſe ſecundùm tempus mortis, iuxta bona tunc relicta; tunc autem quæ tradita fuerunt in vita, non poſſe cenſeri aliquo pacto relicta (abſceſſerunt enim à bonis patris,) ita æqualiter procedat reſpectu dotis traditæ, vel donationis propter nuptias alteri filio non meliorato factæ, ſicut reſpectu eorum, quæ a cuenta de la mejora traduntur in vita filio ipſi meliorato, vel donationis propter nuptias, quæ fit eidem; nec poſſe aliquam reddi differentiæ rationem, quòd exemplum proponatur in bonis alteri filio, vel deſcendenti traditis, vel donatis, vel in bonis traditis eidemmet filio meliorato: Tertium namque & Quintum, cum (vtcunque res ſit) non ex aliis bonis deducendum ſit, quàm ex his quæ tempore mortis in ſuo patrimonio, vel (vt vulgo dicitur) por bienes ſuyos meliorans reliquit; ex his equidem, quæ iam tradita fuerunt, deduci poterit vllo modo, iuxta leges Truri 19. &. 23. hodie legem tertiam, & legem ſeptimam, titulo ſexto, libro quinto nouæ collectionis Regiæ, ibi: Q valiere la tercia parte de todus ſus bienes al tiempo de ſu muerte. Et ibi: Que la tal mejora aya conſideracion a lo que ſus bienes valieren al tiempo de ſu muerte. Quæ in vtraque lege inueniuntur, & apertè excludunt bona, quorum dominium tranſiuit in filium ex donatione, aut melioratione irreuocabili, quia non poſſunt dici ſus bienes, cùm ſint aliena, & verbum ſuus denotet proprietatem, & dominium eius, ad quem referuntur, qui eſt donans, l. is qui ſuis nummis, ff. de manumiſſis teſtamento, §. ſi quis inſuo ſolo, Inſtitut. de rerum diuiſione. Et ita in ſimili caſu argumentatur Iacobus Mandellus de Alba in conſilio 41. numer. 5. in illis verbis: Prætereà ſtatutum dicit quartam bonorum ſuorum; & ita debet intelligi de bonis, de quibus poterat Dominus Ioannes Baptiſta liberè diſponere, l. is qui ſuis nummis, in principio, &c. Nec lex ipſa 23. Tauri: quæ eſt dicta lex ſeptima, contenta fuit dicere de ſus bienes, ſed vt remoueret dubium omninò, addidit al tiempo de ſu muerte, dicens verba prædicta, que la tal mejora aya conſideracion a lo que ſus bienes valerien al tiempo de ſu muerte. Et in dicta l. 19. Tauri, quæ eſt dicta lex tertia, id ipſum ſcribitur, vt ſuprà vidiſti, ibi: la tertia parte de ſus bienes al tiempo de ſu muerte. Non ergo ſufficit, quòd tempore donationis, ſiue meliorationis ſua eſſent, niſi tempore mortis ſua ſint; & ideò in dicta lege ſeptima, titulo ſexto, lib. 5. dicitur, y no al tiempo que ſe hizo la dicha mejora. Quid ergo intereſt, ſi ſua non ſint tempore mortis, quòd ſint alterius filij, vel filij eiuſdem meliorati. Aliàs autem maximum ſequeretur abſurdum, quòd etſi conſumpta, vel in Tertium donata, alienata fuiſſent per filium, Tertium & Quintum deducendum eſſet de ipſis, quo nihil abſurdius dici poſſet.

Rurſus, & pro eadem parte facit, quod in dicta l. 25. Tauri, non abſque myſterio dicitur, que el Tercio y Quinto de mejore hecho por el teſtador no ſe ſaque, &c. Sed ideò imperſonaliter profertur, vt ſignificentur, non deducendum indiſtinctè, nec de donationibus factis aliis, nec de his, quæ eidem filio meliorato fierent, aut a cuenta de la mejora, o parte della traderentur in vita; & ob id non dixit, el mejorado no ſaque, ita enim denotari videretur, ius illud non deducendi ex donationibus aliis factis, non denegari ſibi ex his, quæ in vita recepit, cuius contrarium non modò præſentit lex ipſa, ſed etiam decidit manifeſtè, vt vides. Prætereà non leuiter adſtringit pro eadem parte, quòd in eiſdem, quibus verſamur terminus, non eſſe differentiam in hoc, quòd ipſe melioratus ſit, qui in vita donationem propter nuptias, vel a cuenta de la mejora, aliquid effectiuè recepit; vel quòd ſit alius filius, vel deſcendens, aduertit expreſſim in exemplis, quæ proponit Andreas Angulus in dicta l. 9. gloſſa 3. n. 3. ibi: Demùm in teſtamento fuit idem, vel alius in Tertio & Quinto melioratus. Et ibi: Poſtmodùm in morte eundem, ſeu alium eſſe in Tertio & Quinto melioratum. Et quamuis ipſe Author dum refert Tellum Fernand. ita dixertit;ſtatim tamen in ipſo exemplo loquens, dicit in hunc modum n. 4. eiuſdem l. 9. & dictæ gloſſæ 3. At finge in ſupracitati Authoris exemplo, donata priùs decem; iſta numquid valebunt ſimul cum melioratione reſpectu bonorum tempore mortis, vel deducentur à dicta melioratione: ſupracitatus Author in vtroque magnum inconueniens reperit; mihi quæſtio facilis apparet, duobus ſuppoſitis. Primum, quòd omnis donatio ſimplex facta in vita, iudicatur melioratio, & in Tertio & Quinto computatur; de hoc eſt expreſſa deciſio legis ſequentis. Secundum, quòd Tertium & Quintum, de quo pater poteſt diſponere, debent regulari ſecundùm bona relicta tempore mortis: de quo eſt qxpreſſa deciſio l. 7. ſupra. Et id ipſum tenuit quoque expreſſim, & Angulum ſequutus eſt Franc. Muños de Eſcobar de ratiociniis, lib. 2. computatione prima, n. 7. ibi: Et poſteà in teſtamento reſidumm eiuſdem tertij, vel Quinti eidem, vel alij legauit, vel prælegauit. Et n. 9. in fine, vbi concludendo inquit: Ex quibus manifeſtè patebit, Gomezium, & Tellum in hoc à ſcopo veritatis aberraſſe, quatenus ſenſerunt, donationem priùs factam coaceruandam eſſe cum bonis tempore mortis relictis, pro deductione Tertij, vel Quinti, vel vtriuſque, vel reſidui illorum; nimis enim ex tali accumulatione Legitimæ filiorum decreſcerent, & Tertium & Quintum augeretur contra mentem l. 27. Tauri, &c. Et quamuis Authores hi duo loquentur in donatione anteà facta eidem filio, qui poſtmodum eſt melioratus; eadem, atque omninò æqualis ratio militat in rebus traditis, vel in quantitate ſoluta a cuenta de la mejora, nec aliqua differentiæ ratio reddi poteſt. Et ipſamet euidentiùs demonſtrabuntur, ſi animaduertas, Tellum Fernand. in dicta l. 25. Tauri, exiſtimaſſe, pro metienda Legitima tempore mortis, verbaliter cumulari donationes præcedentes; & fingit filio in vita donata eſſe decem, quæ ex l. 26. Tauri, hodie l. 10. titulo ſexto, libro 5. nouæ collectionis Regiæ, pro melioratione Tertij & Quinti iudicantur, & in eo debent computari; poſtmodùm in morte eundem, ſeu alium eſſe in Tertio & Quinto melioratum, relictis tempore mortis centum viginti in bonis, ex quibus Tertium & Quintum ſunt quinquaginta ſex; arguit ipſe, Si filius melioratus in morte reportat integra quinquaginta ſex, non deductis inde decem, quæ in vita fuerunt donata, cæteri filij grauantur in illis decem: Sed ſi ex prædictis quinquaginta ſex deducuntur decem, quæ fuerunt filio in vita donata, pater ſolùm diſponit de quadraginta ſex, & non de integro Tertio & Quinto, cùm decem ſoluantur ex bonis extra patrimonium defuncti exiſtentibus, & non de his, quæ reliquit tempore mortis, ex quibus Tertium & Quintum extrahendum erant. Concludit itaque Tellus, verum eſſe, vt id quod in vita donatum erat, in rationem Tertij & Quinti verbaliter accumuletur cum bonis relictis tempore mortis, & inde deducatur Tertium & Quintum, & ex eo Tertio & Quinto deducantur decem in vita donata, & reliquum remaneat huic meliorato. Et adducit iuridicum (vt ipſe puta) fundamentum, ac id ipſum firmaret, ſi in alio caſu, quando filio meliorato pars aliqua, ſiue quantias tradita fuit, interrogaretur, aut de eo meminiſſet, & eius ſententiam probauit Azeuedus in dicta lege nona, titul. 6. lib. 5. n. 10. per totum.

Cæterùm contrariam ſententiam conſtanter, & veriùs tuentur (qui & latiùs opinionem, & fundamenta Telli recitant) Angulus in ipſamet lege nona, gloſſa tertia ex numer. 3. vſque ad numerum ſextum. Eſcobar dicta computatione prima, ex n. 7. vſque ad num. decimum: qui ſingulariter & iuridicè animaduertunt, à mente dictarum legum Tauri, nihil magis alienum eſſe, quàm ad deductionem Tertij & Quinti, alia bona aliena, & extra patrimonium teſtatoris exiſtentia accumulare, præter illa, quæ defunctus pater tempore mortis reliquit; & inde in prædicto Authoris exemplo, cùm tempore mortis ſint relicta centum viginri, Tertium & Quintum de quo pater poteſt diſponere, ſunt quinquaginta & ſex; neceſſariò inde ſunt deducenda decem priùs in vita donata. Nam cùm illa in Tertium & Quintum, de quo pater poteſt diſponere, debeant imputari, & pater non poſſit diſponere niſi de quinquaginta ſex, cùm reliqua ſint filiorum Legitima; ergo in morte diſponit tantùm de quadraginta ſex, nec computantur ad augendam quantitatem damnationes, quæ in vita præceſſerunt, provt ipſi Authores latiùs obſeruant: nec videtur diſſentire Aluarus Valaſcus (licèt atticulum hunc non proponat) in praxi partitionum, c. 19. n. 12. Addiderim ego, computationem hanc (vt vides) æqualiter, ac iuxta modum prædictum faciendam, ſi non donationes præceſſerint, ſed facta melioratione, aliqua eius pars, vel quantitas ſit ſoluta, ſiue tradita aliqua res; nam cùm reſtricta ſit quantitas meliorationis ad tempus mortis, id ipſum obſeruari debebit, nec in morte disponi poterit, nili ex Tertio & Quinto, & inde prius deducenda ſunt in vita ſoluta. Addiderim etiam, iuxta ſuperiorem reſolutionemm, & dicta legis 25. & dictarum legum 19. & 23. Tauri deciſiones ad vnguem obſeruari, ac etiam feruari dicta legis 17. Tauri conſtitutionem, quatenus ipſa dicit, quod melioratio Tertij & Quinti facta ex cauſa oneroſa non reuocetur; non enim hîc reuocatur, nec reuocari poteſt, sed pro ea deducenda, tempus mortis conſideratur omninò; quod eiſdem ſuperiùs traditis conuenit apertè, & iuridicè.

Denique & vltimò pro ipſa parte, & Senatus noſtri deciſione, fortiſſimè vrget, ex deciſione dictarum legum Tauri, non modò licere parentibus in Tertio & Quinto bonorum ſuorum filium aliquem meliorare, ſed etiam & bona meliorationis, vel partem aliquam tradere, aut quantitatem promiſſam, vel partem ſoluere: Sed ſic est, quòd vbi ſolutio iure permittente facta fuit, ipſamet lex 25. Tauri vetat, ne ex ea aliquid extrahatur; & inde ex ſolutione facta pro ſolutione Legitimæ, o a cuenta de la legitima (vt vulgò circumfertur communiter) nihil detrahitur: Ergo nec detrahi debebit ex eo, quod pro melioratione Tertij & Quinti, vel a cuenta eius, ſolutum appareat. Quòd autem nihil extrahatur ex solutis pro Legitima, aduertit expreſſim Tellus Fernand. in eadem lege 25. num. 1. verſiculo, & ideò verus intellectus, & ratio noſtræ legis eſt: & in verſiculo, Ergo lex noſtra tantùm: & in fine eiuſdem numeri primi, ibi: Nihilominùs, quia fuit solutio Legitimæ iure permittente facta, vetat hæc lex, ne ex ea extrabatur aliquid. Ecce vbi ex eo, quod pro Legitima fuit in vita ſolutum, negat quòd poſſit detrahi Tertium, nec Quintum. In quo tamen animaduertendum erit vnum ſingulare, & nouum, & à nullo ſuperiorum Authorum traditum, videlicet, quòd quemadmodum melioratio Tertij & Quinti irreuocabilis præcedens deducit Tertium & Quintum ex dote tradita, donatione propter nuptias, quæ ſubſequitur, & præcedens dumtaxat dos, vel donatio, non ſubſequens, non detrahitur; ita pariter atque ex eo, quod pro Legitima ſoluitur à parentibus in vita poſt factam meliorationem irreuocabilem, ex cauſa oneroſa, de trahetur Tertium & Quintum: Aliàs qutem in poteſtate parentis eſſet poſt factam meliorationem irreuocabilem ex cauſa oneroſa, eam fruſtare, & ad nihilum reducere, ſoluendo Legitimas filiorum aliorum in vita;ſic etenim nihil in eius bonis, & patrimonio maneret, ex quo Tertium, aut Quintum poſſet deduci. Quemadmodum ergo ex dote, & donatione propter nuptias, vel aliam ob cauſam non detrahitur Tertium, nec Quintum, quando dos, vel donatio præcedit; ita nec detrahendum eſt ex eo, quod ſoluitur pro Legitima, ſi ſolutio meliorationem præcedat;ſecus tamen ſi poſt eam ſequatur, quoniam eadem ratio militat. Et ita eſt intelligendum quod tradit Tellus num. 1. in dict. l. 25. Tauri: Et conuenit his, quæ ſtatim ſcripſit ipſe n. 2. & eiuſdem leg. 25. Tauri conſtitutioni: nam ex omnibus quæ conferuntur, non detrahitur Tertium, nec Quintum, niſi melioratio præcedat, vt dixi: conuenit etiam reſolutioni illi communi Interpretum huius Regni, de qua num. 47. nam ſi ex eo, quod ſoluitur pro dote ex poſtfacto, detrahitur Tertij & Quinti melioratio irreuocabilis præcedens, quantò magis ex quocunque alio, quod pro Legitima ſoluetur extra cauſam dotis detrahi debebit.

Nec intereſt, ſi aduersùs reſolutionem prædictam, ex num. 49. traditam, dixeris, quòd iuxta eandem, melius futurum eſſet filiis melioratis in Tertio & Quinto, aut quibus in vita aliquid donatum eſt irreuocabiliter à parentibus, qui & meliorati poſtmodùm fuerunt in teſtamento; quòd ſibi rerum aliquarum, ſiue partis, aut quantitatis alicuius meliorationis ſolutio, vel traditio ſtatim non fieret in vita, quando meliorati fuerunt, vel quòd donatio irreuocabiliter facta non, quando poſtmodùm ſunt meliorati, cùm ſi res donatæ non traderentur, vel pars aliqua earum, nec à patrimonio donantis, ſeu meliorantis exirent, ipſo mortuo, eorum, ſicuti cæterorum omnium, quæ remanſerunt in bonis, & patrimonio meliorantis, deduceretur Tertij & Quinti, aut Tertij melioratio, quæ tamen ex anteà traditis rebus non detrahitur, sed attenditur tempus mortis, (vt ſæpè dictum) ne ex aliis bonis, quàm ex his, quæ tunc remanent, melioratio deducatur. Et inde tantò maius incommodum, & damnum prouenire videri, quantò maior quantitas, vel pars bonorum traditafuerit, cùm tantò minus Tertium & Quintum, vel Tertium futurum ſit, nec ex eis Tertium & Quintum deducatur; & tamen ſi in teſtamento, aut tempore mortis melioratio fieret, ſiue donatio inter viuos non præceſſiſſet; & ex omnibus bonis melioratio deduceretur, & inſuper bona ipſa in Tertio & Quinto remanerent meliorato. In caſu autem propoſito licèt bona tradita in vita, eidem filio meliorato, ſiue cui donatio facta eſt, remaneant irreuocabiliter acquiſita, non tamen ex eis detrahit tempore mortis Tertium nec Quintum, vel Quintum, vt dixi.

Verumenimverò conſiderationi, atque argumentationi huic reſpondetur, filio in vita meliorato, vel cui inter viuos donatio facta eſt irreuocabiliter rei alicuius, vel quantitatis, ſatis conſultum eſſe;ſiquidem lex vſque adeò ipſi proſpexit, vt non modò donandi, aut meliorandi in vita, facultatem patri conceſſerit, ſed etiam & rem ipſam, vel res tradendi, vt ſic non modò rei dominio, ſed etiam fructibus, & commoditatibus pater priuetur, & filius ipſe ſtatim fruatur, vtatùrque eiſdem: Contentus ergo debebit eſſe fructibus, ex eo tempore percipiendis, & qui aliorum filiorum Legitimam, & ius augerent, ſi traditio non interueniſſet, nec vltrà rei eiuſdem, aut rerum traditarum Tertium & Quintum prætendere, cùm fructus semetipſi commodè compenſari valeant cum ea parte Tertij & Quinti, quæ ex Tertij & Quinti ſuperare, aliquando æqualitatem cum ea continere, contingere poterit: & vtcunque res ſit, etiam ex breui vitæ parentis meliorantis tempore, minoris quantitatis fructus eſſe contigerit, ex dubio, futuroque euentu conqueri filius non poterit, & ſatius ei fuerit, in vita parentis rerum dominium, & fructus conſequi, quàm parente ipſo mortuo, nudum dominium, & Tertij & Quinti partem obtinere: Alioquin autem multa ſpecialia, & contra iuris rationem, & æqualitatem inter filios deſideratam contigerent, videlicet quòd pater filio, etiam in poteſtate conſtituto, donationem inter viuos facere potuerit: Quòd etiam rem, aut res donatas ſtatim tradere, & a ſe nedum dominium, ſed etiam fructus abdicare potuerit, qui & aliorum filiorum Legitima eſſent: Ac denique, quòd eorum, quorum verum habuit dominium, & fructus percipit, Tertium & quintum extraheretur, cùm in dominio patris non remanſerint, & lex ſæpè dixerit de ſus bienes, aut los bienes, quæ remanſerint tempore mortis dumtaxat detrahendum Tertium & quintum.

Sed nec intereſt, ſi dixeris, ex dictis hactenus, & ęqualiter acceptis in ipſo filio meliorato reſpectu eorum, quæ in vita accepit, ſicut in altero filio reſpectu dotis, aut donationis propter nuptias, vel donationis alterius, quæ conferuntur, maximum ſequi inconueniens videri, videlicet quòd ſi facta melioratione alicuius quantitatis, tunc non excedente Tertiuim & Quintum, veluti trium mille ducatorum argenti ex cauſa oneroſa matrimonij, vel facta Tertij & Quinti ſimpliciter, aut Tertij, & remanentis Quinti melioratione, & ſtatim traditis aliquibus bonis, vel quantitate; poſtmodùm tempore mortis meliorantis, vel parentis, qui filio donationem facit in vita irreuocabiliter, & Tertium & Quintum deducatur, vel adeò tenue patrimonium remanere, veluri mille dumtaxat ducatorum; tunc equidem nullam meliorationem eſſe in effectu, vel futuram dumtaxat Tertij & Quinti bonorum, quæ remanent; & inde fortaſſis, nec pro ea parte, aut quantitate, quæ tradita eſt, non modò pro promiſſa, poſſe meliorationem ſubſiſtere, cùm Tertium & Quintum bonorum, quæ remanent, aut multò minus valeat, aut ferè nihil. Reſpondetur equidem, quòd cùm leges metipſæ Tauri, & nouæ collectionis Regiæ abſurdum, ſiue inconueniens præditum in conſideratione non habuerint, nec nos habere debemus aliquo pacto, vt à ſuperiorum veriſſima reſolutione diſcedamus; idque ratione illa ſæpe repetita, quòd melioratio Tertij, & Quinti regulanda ſit ſecundùm valorem bonorum meliorantis tempore mortis, non autem tempore factæ meliorationis, ſiue donationis, ex dicta l. 2. 3. Tauri, hodie l l. 7. tit 6. lib. 5. quæ licèt de Quinto non tracter; in ipſo tamen procedit, ſicut in Tertio, & ita non ſolùm Tertium, ſed etiam Quintum regulandum eſt ſecundùm tampus mortis, vt ſuprà dicebam, atque ex aliis obſeruarunt Matienzus in eadem. l. 7. gloſſa prima, & gloſſa 2. n. 1. & 2. Angul. ibidem, gloſſa ſecunda, n. 1. & ſeq. Clarè ergo comprehendit lex ipſa caſum propoſitum; & abſurdum, ſiue inconueniens nunc conſideratum; nec in conſideratione habet aliquo modo, an pauca, vel multa, vel etiam minuma bona ſint tempore mortis; generaliter potius ſtatuit (vt cum eo periculo, & qualitate filius quicun que ſit meliorandus) meliorationem regulandam eſſe ſecundùm valorem bonorum tempore mortis, idque tam in commodum, & vtilitatem, quàm in damnum filij meliorati (vt incertus, communiſque, & promiſcus euentus ſit;) quocirca donatio certæ rei regulantur ſecundùm tempus mortis, vt appareat, an ſit in officioſa, & non ſecundùm tempus factæ donationis, ſecundùm ius noſtrum Regium, licèt ſacus eſſet de iure communi, cùm talis donatio ad Tertium & Quintum ad tempus mortis referatur, vt rectè percipiunt, & annotant ſic ſpecificè Matienz. in eadem l. 7. gloſſ. 2. num. 4. &. Angul. gloſſa 2. num. 4. qui ſubdit num. 5. quòd donatio, quæ à principio non fuit inofficioſa, etiamſi ex poſtfacto fierert, reuoncatur de iure huius Regni, quamuis iure communi non reuocaretur: Differre autem donationem certæ rei à donatione Tertij & Quinti in hoc, quia Tertium & Quintum poteſt creſcere, ſi valor bonorum tempore mortis creuerit; donatio autem certæ rei refertur ad mortem, non vt creſcat, quia non poteſt, etiamſi bona creuerint, ſed vt decreſcat, ſi bona fortè decreuerint. Quod etiam admiſit Matienzus dict. gloſſ. 2. num. 8. vbi inquit, quòd melioratonis Tertij in re aliqua deſignat: poteſt peti augmentum, aut is facultatibus, licèt pater filio tradiderit rem aliquam, quæ tempore donationis inſpecto, integrum eſſet Tertium. Non eſt ergo (vt ſuprà dicebam) de quo conqueratur filius melioratus, nec etiamm tertius, cum quo contractum eſt ex cauſa oneroſa matrimonij, ſi id contingat; cùm meliorationes omnes, & donationes parentum ei ſubiaceant ex legis generalis diſpoſitione ſit ſecundùm tempus mortis, & cum qualitate dict. l. 25. Tauri fiant; Cùm etiam lex fraudi, & dolo malo patris prouideat, ne dolosè, aut in odium, & fraudem filij bona perdiderit, vel diſtraxerit; Ceſſante autem dolo malo, & fraude, ſicut Tertium & Quintum poteſt creſcere in vtiliatatem, & commodum meliorati, ita & decreſcere in eius damnum: & ne res claudicare dicatur (maximè inter filios, qui æquali adeò iure debent cenſeri) idem ius ſtatuendum, ac reſoluntiuè dicendum quod ſi donatio certæ rei facta fuiſſet eidem filio poſtmodum meliorato, vel cum melioraretur, res aliqua tradita, vel quantitas ſoluta, mortuo parente, qui meliorauit, soluenda erit in eo, quod accepit; & ſi minus valet, ſupplendum erit ex bonis, quæ in hæreditate remanſerunt rempore mortis: ſi autem excendat, & Tertium & Quintum quod accepit, facta computatione, provt ex Andr. Angulo, & Muñoz de Eſcobar, faciendam diximus ſuprà, excedat etiam ipſam Legitimam, tenebitur redderetanquam inofficiosè datum, quod plus acceperit: quod ſi acceptum plus valet, quàm Tertium & Quintum, ſed non plus quàm Tertium & Quintum, & Legitima; tunc equidem pro ratione Legitimæ habebit quod plus receperit, quàm Tertium & Quintum valeat, & reliquum ex bonis hæreditariis ſupplebitur; & ita tempus mortis attendendum erit omninò, prout ſuperiora colliguntur ex eiſdem Authoribus, & vero ſenſu, atque ratione dictarum legum Tauri.

Non obſtant nunc argumenta illa pro contraria parte adducta, & contra ſuperiora, dictæque Taurinæ l. 25. Tauri conſtitutionem ex num. 35. cum ſeq. ponderata ſuprà: Non obſtat primum, & ſecundum, quæ eò tendunt, vt efficiantur bona, quæ conferuntur, hæreditaria, & velut ea iudicentur, quæ mortis tempore reliquit teſtator; Quoniam reſpondetur, verè id nullo iure, nullàque lege cautum, & text. in dicta l. 3. §. 1. ff. de collatione bonorum, loqui per illa verba, ſicut haereditatem, quæ denotant ſimilitudinem, & non identitatem, quia verè non poſſunt dici hæreditaria, cùm non ſint in bonis teſtatoris tempore mortis, ſed in bonis aliorum, & ab extra ad collationem veniant. Commiſcentur autem quoad collationem, & æqualem diuiſionem, non verò quoad deductionem Tertij & Quinti meliorationis iure communi incognitam, prout Aluar. Valaſc. reſpondet ad text. in d.l. ſoror, & in d.l. illam, d. cap. 19. Praxis partitionum; & in eandem ſolutionem videtur incidere (licèt alia via) Matienz. in. dict. l. 9. gloſſ. 2. n. 4. in verſ. nec oberit: quatenus reſpondet, quòd iura, quæ dicunt cenſeri hæreditaria bona, quæ conferuntur, intelliguntur hæreditaria quoad Legitimam filiorum, vt circa eam æqualitas ſeruetur, non autem vt de his extrahatur Trtium & Quintum meliorationis, quæ teſtator ignorabat, poſt mortem futura hæreditaria, cùm ad ignorata voluntas nunquam extendatur, vt ibi per dictum Authorem.

Non obſtat tertium, quia facultas parentibus conceſſa, vt poſſint de tertia & quinta parte bonorum ſnorum, etiam ex contractu inter viuos, filium aliquem, vel deſcendentem meliorare, non coarctatur ex eo, quòd Tertium & Quintum non deducatur ex dote, & propter nuptias donatione, & aliis donationibus, quæ ad collationem adducuntur; immò id conuenit facultati, & conceſſioni metipſi, & his, quæ legibus eiſdem Taurinis ſunt ſtatuta, vtpote cùm melioratio regulanda ſit ſecundùm valorem bonorum, quæ remanent tempore mortis, vt ſæpiſſimè dictum eſt: ea autem bona non remaneant, & ſic non coarctatur, ſed intelligitur, provt in cæteris bonis, cùm ex eis dumtaxat deducatur, quæ in hæreditate remanent, & ita non ex eis, quæ alienata fuiſſent, vel conſumpta, nec de ipſis quæ ob donationes à patrimonio meliorantis exierant.

Non obſtat quartum & vltimum ex loco illo, ſiue obſeruatione Antonij de Ayora 2. par. de partit. q. 3. quoniam reſpondetur, deciſionem illam non fuiſſe in terminis, nec in caſu dict. l. 25. Tauri, ſed in alio caſu quæſtionem proponi, & tradi reſolutionem, videlicet quando filius melioratus in Tertio, & Quinto, non vult illud extrahere ex dotibus datis, & donationibus propter nuptias factis, ſed vult, vt imputent filij in ſuam Legitimam id quod receperunt in dotibus, & donationibus ob cauſam factis, ad quod de iure tenentur; quod eſt valdè diuerſum, ac etiam de iure certum, prout apparet ex his, quæ Ayora ipſa latiùs obſeruat præcitato loco, vbi videri poterit: Et ibidem ita explicat, vt ſignificet, caſum eundem differre à caſu dictæ l. 25. Tauri. Et hactenus de his, & duabus Senatus Regij Hiſpalenſis definitionibus.

CAPVT XVII.

Ex coniecturali, & præſumpto quemadmodum voluntas teſtatores elici, atque interpretatio fieri debeat in caſu dubio, ſicque coniecturæ, & præſumptiones quanti æſtimari debeant, pondùſque habeant in teſtamentis, & vltimis voluntatibus interpretandis? Expreſſum etiam an illud eſſe dicatur, quod ex præſumptionibus conſtat, & coniecturis, & quot modis expreſſum aliquid, ſiue tacitum dicatur in iure? Indéque, an expreſſa voluntas dici valeat ea, quæ ex coniecturis, & præſumptionibus colligitur (id quod Interpretes omnes, ac maximè Conſulentes enuntiant frequentiſſimè:) Rurſus quàm verum ſit, expreſſionem eius, quod tacitè ineſt, nihil operari; taciti etiam, & expreſſi idem eſſe iudicium, eandémque virtutem, & quando expreſſum ſilere faciat tacitum (quæ iuris axiomata quacunque in materia neceſſaria ſunt, & adeò vulgata, vt per manus circumferantur quotidie:) ac denique horum omnium non modò diſtinctior, ſed & diligentior, & accuratior traditur explanatio, & reſolutio, vt hîc videbitur.

SVMMARIVM.

- 1 Taciti & coniecturati parem eſſe virtutem, & vim in interpretandis teſtatorum vltimis voluntatibus.
- 2 Parèſve eſſe vires coniecturationis, & dispoſitiones in ſcrutanda vltima defunctorum voluntate.
- 3 Teſtatori voluntas vel ex verbis conſtat, vel ex coniecturis.
- 4 Et ſufficit, quòd ſit declarata ex coniecturis.
- 5 Velle enim aliquid dicitur ille, cuius voluntas colligitur ex coniecturis, & præſumptionibus.
- 6 Et huiuſmodi voluntas teſtatoris coniecturatæ, ſiue præſumpta, ita operatur, ac ſi verbis expreſſa fuiſſet.
- 7 Dicitur enim expreſſa, quæ ex coniecturis colligitur, & per eam euidenter conſtare de intentione teſtatoris, et ſi verbis expreſſa non fuerit.
- 8 Et ſic debet ſeruari, ſicut voluntas verbis expreſſa.
- 9 Immò & ſpecialiter prouiſum dicitur, quod ex mente aut intentione diſponentis apparet per coniecturas.
- 10 Scriptum etiam illud cenſetur, quod ex coniecturis, & præſumptionibus colligitur.
- 11 Et propter vim coniecturarum recedimus à præſumptione inducta à legali diſpoſitione; ſiue legis præſumptio non attenditur in ſubſtitutionibus, vbi conſtat de contrariamente teſtatoris, ſaltem ex coniecturis.
- 12 Ac denique coniecturæ plurimùm poſſunt, & fortiter euincunt in perſcrutanda teſtatoris vltima voluntate.
- 13 Et ſufficiunt ad faciendam rem certam cùm clarum & certum dicatur illud, quod appare ex coniecturis.
- 14 Sufficiunt etiam, quando nominatim aliquid fieri requiritur.
- 15 Et voluntas quæ colligitur ex coniecturis, tollit omnia obiecta; & altera dicitur expreſſa, altera tacita: & de exemplis vtriuſque.
- 16 Hominis diſpoſitio interpretari ſolet vel ex verbis, vel ex mente.
- 17 Mens autem vna eſt expreſſa, altera tacita: & qualiter vltraque cognoſcatur?
- 18 Expreſſum aliquid, ſiue tacitum pluribus in iure modis accipi, vel ſignificari, de quibus actum latiſſimè ab his, qui commemorantur hoc loco.
- 19 Expreſſum dici, ſiue conſiderari ſolet tribus modis, generaliter, ſpecialiter, & ſingulariter, ex ſententia communi. Ex ſententia verò Iacobi Menochij, expreſſum dicitur, ſiue conſideratur altero de quatuor modis, hoc eſt verbis vniuerſalibus, generalibus, ſpecialibus, & ſingularibus.
- 20 Expreſſio verbis vniuerſalibus fit, cùm quis verbis vniuerſalibus vtitur.
- 21 Expreſſio in genere fit, cùm verbis generalibus aliquid profertur.
- 22 Expreſſio in specie dicitur, quando aliquid specialiter exprimitur, id eſt, quando ſpecies ipſa ſub qua indiuidua continentur, exprimitur.
- 23 Expreſſio verò ſingularis dicitur, quando aliquid erprimitur in indiuiduo.
- 24 Expreſſa voluntas, ſiue dispoſitio expreſſa dicitur eiſdem modis, quibus expreſſum in iure dici nunc annotauimus.
- 25 Expreſſum dicitur, quod voce profertur; vel per ſcripturam apparet: & ſic quod ſcriptum, vel dictum reperitur. Tacitum verò, quod colligitur ſolùm per rationem intellectus. Seu quod virtualiter comprehenditur. Seu quod venit in conſequentiam expreſſi. Siue quod magis intellectu percipitur, quàm loquutione exprimitur.
- 26 Scriptum, ſiue voce prolatum videri quoque illud, quod ex ſcriptis colligi poteſt, quamuis verbis expreſſis non ſit annotatum.
- 27 Quemadmodum & expreſſum dici ſolet id, quod verbis etiam generaliter prolatis, ſiue ex vi verborum colligitur, aut neceſſariò importatur ex verbis, quamuis verba illud non exprimant.
- 28 Expreſſum dicitur, ſiue directè, ſiue indirectè contineatur in inſtrumento.
- 29 Expreſſum dicitur, quod ex generaliter enuntiatis proficiſcitur, vel ab antecedentibus, & conſequentibus neceſſariis. Et quòd non eſt omninò, ſed ſequitur ad expreſſum.
- 30 Tacitum quod includitur ex natura expreſſi, & expreſſum, in puncto iuris non differunt.
- 31 Expreſſum dicitur, quod ſub generali vocabulo continetur, vel ex natura dispoſitionis comprehenditur.
- 32 Et quodcunque ineſt ex natura verbi expreſſi hoc importantis.
- 33 Antecedens neceſſarium cenſetur expreſſum, ſi exprimatur conſequens, quamuis ſecus in antecedenti non neceſſario.
- 34 Expreſſum dicitur illud, quod ex mente, & intentione diſponentis, & ex ratione, & cauſa finali venit.
- 35 Ex coniecturis, & præſumptionibus quæ progrediuntur, neque generaliter, neque ſpecialiter, neque ſingulariter expreſſa eſſe, ſed pro expreſſis haberi.
- 36 Tacitum non eſſe verè expreſſum, ſed haberi pro expreſſo. Et ibidem Ioannis Bologneti locus annotatus, & relatus.
- 37 Expreſſum illud dici non poteſt, quod ex præſumptionibus conſtat, & coniecturis, octo in caſibus, qui ex Menochio commemorantur hoc loco.
- 38 Tacitum vtrùm habetur pro expreſſo in forma, in ſubſtantialibus, in naturalibus, & in accidentalibus diſpoſitionis cuiuſlibet? remiſſiuè.
- 39 Taciti & expreſſi diſceptatio proponitur.
- 40 Taciti & expreſſi eandem vt plurimum eſſe virtutem, & potentiam, & idem operari. Sic ab expreſſo ad tacitum, argumentum deductum, probabile reputatum communiter, & vtile eſſe, & frequens.
- 41 Tacitum operatur pluſquàm expreſſum multis in caſibus, remiſſiuè. Idque quemadmodum intelligatur?
- 42 Taciti & expreſſi eandem eſſe cauſam, virtutem, & effectum, ſiue tacitum haberi pro expreſſo, contingere poſſe multis modis, ad quos hucuſque Scribentium omnium placita reducuntur, vt hîc adnotatur. Et communes Interpretum obſeruationes commemorantur. Ac denique And. Alciati in propoſito huius materiæ reſolutio notabilis profertur.
- 43 Et eorum, quæ dicta fuêre num. 42. ſuprà, ſumma quædam breuiter traditur, & taciti & expreſſi materia continuatur.
- 44 Expreſſio eorum, quæ tacitè inſunt, regulariter nihil operatur.
- 45 Siue per conditionem, ſiue per modum, ſiue per aliam qualitatem.
- 46 Et idem eſſe, ſi per modum dispoſitionis inſint.
- 47 Et tacita multis modis exprimi poſſe per modum diſpoſitionis: Vide infrà, capit. 38. num. 42.
- 48 Expreſſionem eorum, quæ tacitè inſunt, aliter factam, quàm ineſſet, plurimum operari, ſed eo modo quo ineſt, factum, nihil operari.
- 49 Veluti ſi exprimatur per modum conditionis habentis ſe ad eſſe, vel ad non eſſe, quia tunc operatur.
- 50 Expreſſio eius, quod tacitè ineſt, aliquid operatur, quando aliquid inducit, quod non eſſet, ſi expreſſio non fieret.
- 51 Operatur etiam, quando non ineſt ex neceſſitate, ſed actus eſt de voluntate exprimentis.
- 52 Et vt includantur omnes caſus in expreſſione, qui aliàs tacitè non venirent ex natura rei.
- 53 Et in dubio videtur facta alio modo, quàm in ſit, ex ſententia Bolognet; contrà verò ex ſententia communi.
- 54 Et ſemper operatur duos effectus, vnum, quòd tacitum efficitur expreſſum; alium quòd facit eſſe de voluntate.
- 55 Operatur etiam, quando expreſſum non ineſt ex natura actus, ſed eſt qualitas extrinſeca.
- 56 Vel ex præſumpta teſtatoris voluntate, quæ magis debet attendi.
- 57 Ac denique, quoad hoc, vt expreſſum non dicatur ſuperfluum quoad ea, quæ ſupponit incluſa eſſe.
- 58 Superfluum non dicitur, quod ad tollendam dubitationem exprimitur.
- 59 Vel ad maiorem declarationem.
- 60 Vel quod magis diſtinctè exprimit illud, quod abſque aliqua diſtinctione ſubintelligebatur.
- 61 Expreſſio operari debet omni caſu, iuxta ſententiam quorundam, etiamſi eodem modo ineſſet ex natura rei tanquam facta ad tollendam dubitationem.
- 62 Seu appoſita ex ſpeciali & abundantiori prouiſione.

PRo dilucida, atque diſtincta huiuſce Capitis explicatione, quod intricatam, & ab Interpretibus noſtris confusè admodùm reſolutam, atque explanatam materiam continent, obſeruandum, atque conſtituendum erit primo loco ex hactenus dictis, & adnotatis capit. præcedentibus, & capite 16. ſuprà, plena manu reſolutis, deduci manifeſtè, taciti & coniecturari parem eſſe virtutem, & vim in interpretandis teſtatorum vltimis voluntatibus, & ita caſum omiſſum, ex variis cauſis pro expreſſo haberi, aut tanquam expreſſum operari, d. cap. 16. latiſſimè adnotaui, & infinitos Authores ita tenentes commemoraui: Et idipſum, videlicet taciti & coniecturati eandem eſſe virtutem, & potentiam in hac eadem coniecturali, qua verſamur, materia, parèsve eſſe vires coniecturationis, & diſpoſitionis in ſcrutanda vltima defunctorum voluntate, poſt alios Authores reliquerunt ſcriptum Hieronymus Gabriel in conſil. 140. num. 92. lib. 1. Petrus Antonius de Petra de fideicommiſſis, quæſt. 9. num. 10. Iacobus Menoch. in conſ. 110. num. 40. 41. & 42. lib. 1. & praeſumpt. 45. ex num. 1. cum multis ſeqq. Petrus Surdus in conſil. 21. num. 4. libro 1. Cæſar Barizius deciſione Bononiœ 121. num. 9. Ioannes Vincentius Hondedeus in conſilio 61. numero 48. libro ſecundo. Cardinalis Dominicus Tuſcus practicarum concluſionum iuris, tom. 8. littera T, concluſione ſeptima, num. 13. infinitos alios ſciens, conſultòque prætermitto, quoniam ſtatim pert diſcurſum referam eos; Sicque reſtaroris voluntatem, & intentionem non ſolùm ex verbis, ſed etiam ex coniecturis elici poſſe, ex his dilucidè conſtat, quæ eiſdem ſuperioribus cap. huiuſce lib. & tracstatus, & maximè cap. 7. & 8. latiſſimè obſeruaui, & in terminis regulare eſſe, quòd teſtatoris voluntas ipſa conſtare dicatur vel ex verbis, vel ex coniecturis, tradiderunt Bald. in. l. ſi pate, quæſt. 4. C. de inſtitut. & ſubſtitut, Carolus Ruinus in conſil. 179. num. 5. lib. 2. Decius in conſ. 197. num. 5. Iacobus Menochius in conſilio 95. num. 104. lib. 1. & ſufficere, quòd ſit declarata ex coniecturis, per tex. in l. 2. §. voluntatem, ff. ſoluto matrim. ſcripſerunt Iaſon in conſil. 202. colum. 5. lib. 2. Pariſ. in conſ. 25. ex num. 34. volum. 3. Menochius in conſ. 110. num. 43. lib. 3. latiùs lib. 1. dicta concluſ. 45. num. 1. & mulis ſeqq. velle enim aliquid dicitur ille, cuius voluntas colligitur ex coniecturis, & præſumptionibus, vt Iaſon idem in 3. notabili, in dicto §. voluntatem, admonuit; Socinus iunior in conſ. 101. num. 11. & in conſ. 102. num. 17. lib. 1. Pariſius in conſ. 48. num. 13. lib. 2. Decius in l. ſub numero 4. C. de collat. Menochius dicto conſ. 210. numero 24. & ſequentib. lib. 3. Barboſa in dicto §. voluntatem, num. 28. & huiuſmodi voluntas teſtatoris coniecturata, ſiue præſumpta ita operatur, ac ſi verbis expreſſa fuiſſet, l. inter veſtem, ff. de auro & argento legato, iuncta l. cum proponeratur, ff. de legatis 2. Gloſſa notabilis in l. prætor, §. interdum, in verſic. expreſſum, ff. de noui operis nunciat. Decius in conſ. 68. num. 13. Cephalus, in conſil. 37. num. 14. lib. 1. & in conſ. 590. ex num. 4. cum ſeq. lib. 4. Hieronymus Gabriel in conſil. 111. num. 52. lib. 1. Iacob, Menochius in conſ. 56. num. 52. lib. 1. & dicta præſumpt. 45. n. 1. 3. 4. 5. &9. lib. Mieres de maioratu, in initio 2. p. numero 3. cum ſeq. Antonius Theſaurus deciſ. Pedemontana 148. num. 3. Simon de prætis de interpretat. vltimar. volunt. lib. 2. ſolutione 5. à num. 13. fol. 153. & dubitatione 1. num. 178. fol. 248. Dicitur enim expreſſa, quæ ex coniecturis colligitur, & per eam euidenter conſtare de intentione teſtatoris, etſi verbis expreſſa non fuerit, l. licet Imperator, ff. de legatis 1. l. cùm auus, ff. de condition. & demonſtrat. l. qui ſolidum, §. 1. ff. de legatis 2. l. quidam teſamento, ad fimen, ff. de vulgar. & l. ſi quis locuples, in fine, ff. de manumiſſis teſtamento. Decius, Tiraquellus, zanchus, Molina, Mieres, Decianus, Riminaldus, & Menochius, quos lib. 2. quoeidian. har. controu. iuris, capit. 4. num. 53. recenſui, & cum infinitis Authoribus probauitipſe Menochius dicta præſumption. 45. ex numer. 3. vſque ad numer. 7. & numer. 9. cum ſeq. & in conſil. 232. num. 37. & 38. & in conſil. 236. numero 24. & ſeq. lib. 3. Mantica de coniecturis vltimar. voluntat. lib. 3. tit. 19. num. 4. in fine, & tit. 3. n. 10. Surdus in conſil. 21. num. 4. & in conſil. 110. num. 12. lib. 1. & in conſil. 294. num. 21. lib. 2. Ioannes Vincentius Hondedeus in conſil. 50. num. 32. & in conſil. 61. num. 64. & ſeq. lib. 2. & ſic debet ſeruari ſicut voluntas verbis expreſſa, ex eiſdem Authoribus, & iuribus nunc relatis, & per Decium in conſil. 15. num. 2. Ruinum in conſil. 179. num. 15. lib. 2. Gratum in conſ. 41. num. 3. Auendañum in l. 40. Tauri, gloſſa 20. num. 2. & n. 6. cum ſeq. vſque ad num. 12. Cæſarem Barzium deciſione 121. num. 9. Rolandum in conſil. 70. ex num. 52. cum ſeq. lib. 2. Ioannem Vincentium Hondedeum in conſil. 69. num. 7. & ſeq. lib. 1. pet. Magdalenum de num. teſtium in teſtamentis requiſito, prima parte, cap. 15. num. 10. & 11. part. 1. immò & ſpecialiter prouiſum dicitur, quod ex mente, aut intentione diſponentis apparet per coniecturas, l. cum acutiſſimi, C. de fideicommiſſis. And. Sicul. de Barbat. in conſilio 11. columna. 5. parte. 2. Sigmorolus in conſil. 176. n. 7. & referens multos Tiraquellus de legibus connubialibus, verbo, expres, gloſ. 7. provt cap. quarto, num. 54. lib. 2. reuli eum: Afflictis deciſione 44. num. 15. Menochius lib. 1. dicta præſumptione 45. num. 3. Scriptum etiam illud cenſetur, quod ex coniecturis, & præſumptionibus colligitur (tanta coniecturæ vis eſt;) ita ſanè Alexander in l. num. 15. in fine, C. qui admitti, Zuccardus in l. vltima, num. 194. C. de edicto Diui Hadriani tollendo. Angelus in l. quoties, per illum text. ff. de hæred. inſtit. & in conſil. 17. ad finem. Bartol. Baldus, Curtius ſenior, Pariſius, Ancharanus, & Cephalus, cum quibus ita annotauit Velaquez Auendañus in d.l. 40. Tauri, dicta gloſſa 20. num. 7. & vltra eum Menochius in conſilio 95. num. 37. lib. 1. & de adipiſcenda poſſeſſione, remedio 4. num. 122. & lib. 1. dicta præſumptione 45. num. 10. quò loci, n. 11. extendit traditionem ſuperiorem, vt expreſſum dicatur. quod ex coniecturis colligitur, etiam quando lex requirit aliquid nominatim exprimi; nam & tunc legi eſt ſatisfactum, cùm ex coniecturis id colligitur, provt tenuerunt alij Authores ibi relati: extendit etiam num. 12. vt procedat in his, quæ ſtrictam tantum admittunt probationem, & exemplum tradit, propter vim etiam coniecturarum recedimus à præſumptione inducta à legali diſpoſitione, ſiue legis præſumptio non attenditur in ſubſtitutionibus, vbi conſtat de contraria menta teſtatoris, ſaltem ex coniecturis: Comenſis in conſilio. 2. in primo dubio. Socinus ſenior in conſilio. 6. numero 13. libro 3. Rolandus in conſilio. 82. numer. 40. lib. 3. Pariſius in conſil. 19. num. 95. lib. 2. Ruinus in conſil. 168. num. 30. lib. 3. Menoch. in conſil. 95. num. 26. & 32. lib. 1. Ac denique, vt generaliter dixerim, coniecturæ quòd plurimùm poſſint, & fortiter euincant in perſcrutanda teſtatoris voluntate obſcura, firmarunt Socinus ſenior in conſilio 27. num. 5. lib. 3. Pariſius in conſilio 38. num. 13. & in conſilio 39. num. 7. & in conſ. 40. num. 9. & in conſilio 91. num. 28. lib. 2. Socinus iunior in conſilio 116. num. 15. lib. 1. petrus Surdus in conſilio 112. num. 12. lib. 1. Menochius in conſilio 124. numer. 55. lib. 2. & in conſilio 232. num. 37. lib. 3. vbi quòd coniecturæ ſufficiunt ad faciendam rem certam; cùm clarum & certum dicatur illud, quod apparet ex coniecturis. ex d.l. licèt Imperator, cum ſimilibus, & numer. 38. quòd coniecturæ ſufficiunt, quando nominatim aliquid fieri requiritur, ſicuti dixerat in loco relato ſupra, num 10. vbi diſtinxit; & voluntas, quæ ex coniecturis colligitur, quòd omnia obiecta tollit, poſt Fulgoſium, Caſtrenſem, & alios tradidit Surdus in conſ. 21. n. 4. & in conſilio 110. n. 11. lib. 1. Et hactenus de prima obſeruatione, ex qua colligitur, maximam eſſe vim, & virtutem coniecturarum ad interpretandam vltimam voluntatem quamcumque, provt etiam colligitur ex reſolutis ſuprà hoc eodem lib. & tractatu, capit. 7. & 8. & 9. vbi de coniecturis ex mente, & tacita voluntate egimus, & de fideicommiſſis ex ſola voluntate inducendis. Secundò deinde & principaliter obſeruandum, atque conſtituendum eſt, ex his, quæ de coniecturato & tacito hucuſque diximus, velut expreſſim deduci, quòd voluntas, ſiue diſpoſitio quælibet vltima, duplex eſt; altera expreſſa, & altera tacita: & ita colligitur ex theorica Bartoli in l. 1. in principio, in 2. columna, ff. de vulg. & pup. ſubſt. vbi Socin. colum. 7. Ripa colum. 8. & ſeq. ex Bald. etiam in l. centurio, colum. fin. eiuſdem tituli, Alexand. in conſ. 95. in principio, lib. 5. & in conſilio 201. colum. 3. lib. 6. Afflict. deciſ. 44. num. 14. & 15. Ruin. in conſ. 79. circa finem, lib. 2. Tiraquel. in legibus connubialibus, gloſ. 7. ex num. 81. & eo dumtaxat relato in terminis obſeruauit Aluarad. de coniecturata menta defuncti, lib. 1. cap. 2. numer. 1. latiùs Simon de Præt. de interpret. vltim. volunt. lib. 2. interpret. 1. dubitation. 1. ſolutione 5. numer. 46. in fin. & num. 47. fol. mihi 155. & ſentit apertè Camillus Gallin. de verbor. ſignificat. lib. 2. cap. 8. in principio; & vtriuque diffinitione, ac etiam conuenientias, & differentias adduxit Tiraquel. d.n. 81. cum pluribus ſeqq. & eo non relato Simon de Præt. nunc commemoratus ex d.n. 47. vſque ad num. 62. qui ſcripſit, quòd voluntas, aut diſpoſitio expreſſa dicitur, quæ voce, vel ſcriptura à natura verborum expreſſorum, ſeu prolatorum, taliter eſt compoſita, & demonſtrata, quòd intellectus in ea intelligenda non laborat, & neceſſariò talis apparet, qualis eſt; idque per text. in l. certum, ff. ſi cert. petat. §. ſi verò expreſſim, in authen. de hæred. & falcidia, Bald. in l. ſed & ſi quis, §. quæſitum, colum. 3. ff. ſi quis cautionibus, vel breuius dici poteſt ex doctrina Baldi eiuſdem, quòd voluntas expreſſa dicitur illa, quæ ſcripta, vel dicta reperitur, ex iuribus præcitatis, & alio textu, quem Camill. Gallinius expendit de verbor. ſignificat. lib. 2. cap. 8. n. 3. in l. oratio, ff. de ſponſalibus, ibi, Locuta eſt; ſiue quæ voce profertur, vel per ſcripturam apparet: Tacita verò voluntas, ſiue diſpoſitio dicitur intellectus ſubauditus, ſiue qui indirectè colligitur, ſicuri Bald metipſe docuit in l. 2. C. de cond. inſertis. Dec. in conſ. 597. In cauſa Mutinenſi, prope finem, Camill. etiam Gallin. dict. c. 8. n. 4. dum inquirit, quid dicatur expreſſum, ſeu tacitum, conuenit omninò, ac in effectu concludit, quòd tacita voluntas dicitur, quæ colligitur ſolùm per rationem intellectus, idque per textum in l. iam hoc iure, ff. de vulg. & pupil. ſubſt. l. 1. ff. de his, quæ in teſtam. delen. l. non rectè, C. de fideiuſſoribus, & quæ conſiſtit in interpretatione iuris, vt Baldus quoque ibi relatus, alio in loco annotauit. Addiderim ego intellectum ſubauditum dicere, nihil aliud eſſe, quàm ex coniecturis, argumentis, & præſumptionibus voluntatem, atque intentionem elicere, quod eſt indirectè colligere, & per rationem intellectus: Et ita racitam voluntatem dici (tametſi prout expreſſa operetur, vt ſuprà diximus) obſeruarunt Socinus in d.l. cùm auus, num. 62. Alexander in conſilio 201. Perſpectis, columna 3. lib. 6. Afflictis deciſione 44. num. 14. & 15. Simon de Prætis dicta ſolutione 5. num. 54. & conuenit Iacobus Menochius in conſilio 110. num. 40. 41. & 42. lib. 2. quatenus inquit, quòd hominis diſpoſitio interpretari ſolet, vel ex verbis, vel ex mente, l. ſcire leges, ff. de legibus, l. Labeo, ad finem, ff. de ſupell. legata, l. nominis & rei, §. verbum ex legibus, ff. de verborum ſignif. mentem vnam eſſe expreſſim, alteram tacitam: Expreſſam cognoſci verbis dumtaxat, quando ſcilicet certum eſt, verba illa cum mente conuenire, provt ibi explicat, & alios Authores citat: Tacitam autem mentem altero de tribus modis cognoſci: Primo, quando tacitum venit in conſequentiam expreſſi, iuxta l. 2. ff. de iuriſdict. omnium iudicum; Vel quando tacitum ex natura actus pro expreſſo eſt, iuxta l. interdum, ff. de verborum obligat. & vtrumque tacitum idem operatur, quod expreſſum (concludit ipſemet Menochius) vt de primo eſt tex. in l. illud, ff. de adquir. hæred. & de ſecundo in l. cùm quid, ff. ſi certum petatur. Tertio modo cognoſcitur mens tacita (vt Menochius etiam enuntiat) ex coniecturis & præſumptionibus, ex quibus tacitam voluntatem procedere dicimus, l. ſi ſeruus plurium, §. vltimo, ff. de legatis primo, l. quoties, ff. de rebus dubiis: quæ omnia (vt vides) in placitum illud Baldi tendunt, tacitam voluntatem dici intellectum ſubauditum, ſiue qui indirectè, & ſic per coniecturas, atque interpretationem colligitur. Cæterùm vt dilucidè magis, atque diſtinctiùs quàm ſoleant, ipſa exornentur, animaduertendum erit, non modò in hac coniecturali, & præſumpta, atque interpretatiua vltimarum voluntatum materia, & tractatu, ſed etiam in alia diſpoſitione quacumque, expreſſum aliquid, ſiue tacitum pluribus modis accipi, ſiue ſignificari de iure, ſicuti poſt Bartol. Bald. Alex. Socinum, Aretinum, Imolam, Ripam, Decium Iaſonem, & alios permultos ordinarios, & antiquos annotarunt, atque exornarunt Authores ſequentes (vt eos prætermittam) quia ab eiſdem commemorantur.

Andreas Tiraquellus latiſſimè poſt leges connubiales, gloſſa 7. ex num. 81. folio mihi 309. vſque in finem gloſſæ, qui ſub nem. 179. enumerat tredecim genera Expreſſi.

Aymon Craueta in l. cum filiofamilias, in tertia parte, ſub num. 9. ff. de legatis primo, & in conſilio 130. columna 3. & in conſilio 157. columna prima.

Ioannes Cephalus in conſilio 74. ex n. 20. lib. 1. & in conſ. 169. ex num. 12. cum ſeq. lib. 2.

Tiberius Decianus in conſilio 1. n. 126. & in conſilio 10. n. 15. lib. 4.

Pet. Paul Pariſius in repetitione l. hæredes, ff. de vulg. & pup. ſubſtitut. ex n. 46. cum ſeq.

Hieronymus Zanchus in l. hæredes mei, §. cùm ita, n. 249. ff. ad Trebel.

M. Anton. Natta in conſilio 474. n. 13.

Iacobus Mandellus de Alba in conſilio 147. n. 7. & in conſilio 164. numero 12. & in conſilio 171. num. 30. & in conſilio 188. num. 3. & in conſilio 355. num. 12. & in conſilio 561. num. 9. & in conſilio 765. num. 12. & tribus ſeqq.

Guil. Benedictus in cap. Rainuntius, de teſtamentis, verbo, ſi abſque liberis, 2. ex num. 14. cum ſeq.

Brunorus à Sole in compendio reſolutorio propoſitionum iuris, littera E verbo, expreſſum, el 1. folio 81.

Aluaradus de coniecturata mente defuncti, lib. 1. c. 2. in principio.

Rolandus à Valle in conſ. 27. num. 34. & ſeq. lib. 4.

Hieronymus Cagnolus in l. expreſſa, numer. 5. de reg. iuris.

Hieronymus Gabriel in conſ. 169. n. 78. lib. 1.

Sfortia Oddi in compendio ſubſtitut. prælud. part. 2. quæſt. 3. num. 2.

Ioannes de Monteſperello in conſ. 267. n. 5.

Iacobus Menochius remedio 4. adipiſcendæ, n. 255. 226. & 232. & de arbitrariis, caſu 270. n. 30. & ſeq. & lib. 1. præſumpt. 45.

Idem Menochius in conſilio 210. num. 28. & ſeq. lib. 3.

Simon de Prætis de interp. vltimar. volunt. lib. 2. d. ſolut. 5. ex n. 47. cum ſeq. fol. 155.

Camillus Gallinius de verborum ſignificat. lib. 2. cap. 8. per totum, quem etiam vide cap. ſeq.

Hippolytus Riminaldus in conſ. 21. num. 68. & in conſ. 37. n. 8. lib. 1.

Petrus Surdus in conſ. 294. n. 21. lib. 2.

Fuluius Pacianus in conſ. 9. n. 25.

Cæſar Barzius deciſ. Bononiæ 121. ex num. 5. vſque ad num. 15.

Achilles Pedrocha in conſ. 16. num. 43. & 14. & 17. & in conſ. 5. n. 174. & in conv. 37. n. 149.

Ludouicus Morotius in reſponſo primo, num. 12. & reſponſo 24. num. 21. & reſponſo 2. num. 15. & reſponſo 89. num. 5. & reſponſo 80. num. 10. & reſponſo 18. num. 12.

Nicolaus Intrigliolus deciſ. 36. n. 17.

Cardinalis Franciſcus Mantica de tacit. & ambig. conuentionibus lib. 3. tit. 1. num. 27. & 28. & tit. 9. n. 3. & lib. 6. tit. 9. n. 9.

Ludouicus Caſanate in conſ. 60. num. 5. cum quinque ſeqq. vſque ad n. 11. & n. 27.

Proſper Farinacius in addit. ad conſilium 27. littera B.

Cardinalis Dominicus Tuſcus practicarum concluſ. iuris tomo 3. littera E. concluſione 650. folio 500. & vide concluſione 651. folio 501. vbi an, & quando expreſſio generalis, ſeu ſpecialis, ſeu ſingularis dicatur: Et concluſione 653. folio 504. vbi quando expreſſio generalis ſufficiat vel non: & concluſione 652. vbi expreſſio indiuidua, & ſpecialis quando requiratur, vel non: Et concluſione 654. vbi an ſufficiat tacitum, vel præſumptum, quando expreſſum requiritur.

Et prædictorum Authorum nonnullos ego recenſui in commentariis de vſufructu, cap. 1. ex numer. 46. & 47. alios verò adiicio nunc, ac etiam diſtinctiùs, & latiùs explanandum duxi, & conſtituenda ex communi eorundem authorum placito ſequentia.

In primis, quòd Expreſſum in iure dici, ſiue conſiderari ſolat tribus modis, generaliter, inquam, ſpecialiter, & ſingulariter: Generaliter, quando verbis generalibus aliquid exprimitur: ſpecialiter, quando verbis ſpecialibus: ſingulariter, quando verbis particularibus & in indiuiduo; in quo (vt dixi) omnes Authores ſuprà relati conueniunt, vt per Camillum lib 2. de verborum ſignificatione, dicto cap. 8. num. 6. Pedrocham dicto conſilio 16. num. 13. Sfortiam, Prætis, & relatos ſuprà, & Tuſcum d. concluſ. 651. ex ſententia verò Menochij d. conſ. 210. num. 28. lib. 3. Expreſſum dicitur, ſiue conſideratur altero de quatuor modis, hoc eſt verbis vniuerſalibus, generalibus, ſpecialibus, & demum ſingularibus. Verbis vniuerſalibus fit expresſio, cùm quis verbis vniuervalibus, putà omnibus, vniuerſis, vtitur, vt tradit egregiè Bartolus in l. 2. ff. de nouationibus, qui ait, quòd vi quis promittit centum, computato omni alio inſtrumento, dicitur facta nouatio per illa verba vniuerſalia, & tamen nouatio non ſit, niſi expreſsè agatur, l. vlt. C. de nouationibus, & apertiùs cù Bartolo idem cenſuit Craueta in conſ. 297. columna antepenultima, verſiculo reſpondeo. Expreſſio in genere ſit, cùm verbis generalibus aliquid profertur, l. vltima C. quod cum eo, Bartolus in l. 1. in principio, num. 5. ff. de vulgar. & pup. ſubſtitut. Et ibidem Ripa num. 50. vbi Bartolum ſequitur, & ſeptem modis limitat: Sequitur etiam A rentius ibi, num. 9. Imola in l. illud, ff. de acquirenda hæreditate, Alexander num. 10. Iaſon. num. 14. qui limitat quatuor modis, Socinus num. 13. in dicta l. 1. ff. de vulg. & pup. ſubſtitut. Lancelotus Politus in tractatu ſub ſtitutionum quæſt. 2. priuileg. §. vbi latè. Tiraquellus latiùs dicta gloſſa 7. vbi num. 87. cum ſeq. limitat viginti modis. Expreſſio in ſpecie dicitur, quando aliquid ſpecialiter exprimitur, id eſt, quando ſpecies ipſa, ſub qua indiuidua continentur, exprimitur, vt declarat ipſe Bartolus in dicta leg. 1. in principio, num. 6. vbi Ripa num. 67. Lancelotus vbi ſuprà, dicta quæſt. 7. num. 7. Expreſſio verò ſingularis dicitur, quando aliquid exprimitur in indiuiduo, vt declarat Bartolus in eadem l. prima, in principio, num. 7. & ibidem Ripa num. 75. & Bartoli theoricam, ſiue diſtinctionem prædictam ſequuti ſunt Scribentes communiter, vt conſtat ex his, quæ Tiraquellus, Menochius, Aluaradus, Prætis, Gallinius. Guil. Benedictus, & Sfortia in locis relatis reliquerunt ſcripta: Sic quoque expreſſa voluntas, ſiue diſpoſitio expreſſa dicitur eiſdem modis, quibus expreſſum in iure dici nunc annotauimus, quod iidemmet Authores præſentiunt expreſſim, ac maximè Aluaradus lib. 2. dicto cap. 2. in principio. Simon de Prætis lib. 2. dict ſolut. 5. num. 47. fol. 155. & vide Farinacium in addit. ad dictum conſil. 27. littera B. fol. 130.

Prætereà ex ipſiſmet deducitur Authoribus, expreſſum dici quod voce profertur, vel per ſcripturam apparet. & ſic quod ſcriptum, vel dictum reperitur: Tacitum verò, quod colligitur ſolùm per rationem intellectus, ſeu quod virtualiter comprehenditur, ſiue quod venit in conſequentiam expreſſi, aut quod magis intellectu percipitur, quàm locutione exprimitur, provt ex Baldo nonnullis in locis obſeruarunt Cagnolus in dicta l. expreſſa, num. 5. Camillus Gallinius lib. 2. de vervorum ſignificatione, dicto cap. 8. num. 2. & tribus ſeqq. & conueniunt ſuprà commemorati: Scriptum tamen, ſiue voce prolatum videri quoque illud, quod ex ſcriptis poteſt, quamuis verbis expreſſis non ſit annotatum: Ipſi quoque vel aliquando enuntiant, vel aliquando præſentiunt apertè; & notarunt Hieronymus Gabriel in conſilio 127. num. 41. lib 1. Anguiſſol. in conſilio 166. num. 8. & in conſilio 277. num. 9. lib. 1. Sylueſter Aldobrandinus in conſilio 109. num. 7. lib 1. quemadmodum & expreſſum dici ſolet id quod ex verbis generaliter prolatis, ſiue ex verborum colligitur, aut neceſſariò importatur ex verbis, quamuis verba illud non exprimant, l. certum, ff. ſi certum petatur, l. nominatim, ff. de condit. & demonſtrat: authent. de de hæred. & Falcidia, §. ſi verò expreſſim, Angelus, Simon de Prætis, Affictus, Craueta, Cephalus, Zuccardus, & Tiberius, quos in ipſum propoſitum ego adduxi in commentariis de vſufructu, cap. 1. num. 49. & vltra relatos ibi, Velaſquez Auendañus in lib. 40. Tauri, gloſſa 20. num. 7. 8. & 9. Matienzus in lib. 1. titul. 4. lib. 5. gloſſa 19. num. 15. Cæſar Barzius deciſione Bononiæ 121. num. 8. Alexander Raudenſis de analogis, lib. 1. cap. 34. num. 158. Ludouicus Caſſanate in conſilio 60. num. 5. Vbi quod expreſſum dicitur, ſiue directè, ſiue indirectè contineatur in inſtrumento, per textum in cap. cùm olim, in fine, de cenſibus, & inductionem quam facit, & Authores, quos citat: Et num. 6. vbi quòd expreſſum dicitur, quod ex generaliter enuntiatis proficiſcitur, vel ab antecedentibus, & conſequentibus neceſſariis, & quod non eſt omninò omiſſum, ſed ſubſequitur ad expreſſum, vt ibi probat num. 7. & num. 9. Quòd racitum quod includitur ex natura expreſſi, & expreſſum in puncto iuris non differunt: Et num. 10. quòd expreſſum dicitur, quod ſub generali vocabulo continetur, vel ex natura diſpoſitionis comprehenditur. Et quodcumque ineſt ex natura verbi expreſſi hoc importantis, vt ibidem num. 12. & num. 15. quòd antecedens neceſſarium cenſetur expreſſum, ſi exprimatur conſequens, quamuis ſecus in antecedenti non neceſſario, vt num. 21. & num. 23. quod eo caſu non dicatur expreſſum ſimpliciter, ſed expreſſum tacitè: Et num. 27. quòd expreſſum dicitur, vbi ex expreſſo ſequitur tacitum, quod etiam multis Authoribus relatis annotauit Petrus Surdus in conſil. 249. num. 21. lib. 2. Cæſar Barzius deciſione Bononiæ 121. num. 5. vbi quòd expreſſum dicitur, quod in neceſſariam conſequentiam venit, iuxta theoricam Bartoli ibi relatam, & tradita per Doctores ibi commemoratos: Et num. 6. 7. & 12. expreſſum id dici, quod ex propria ſignificatione, vel ex natura verbi prolati neceſſario ſequitur, vel quod ſequitur ex expreſſo: Et num. 13. expreſſum dici, quidquid natura verborum fert, & ſub verbis expreſſis comprehendi poteſt, etiamſi pro forma expreſſio requireretur. Rurſus expreſſum dici illud, quod ex mente, & intentione diſponentis, & ex ratione, & cauſa finali venit, vt per Raudenſem de analogis, lib. 1. dicto cap. 34. num. 129. Fuluium Pacianum de probationibus lib. 1. cap 19. num. 64. Hieronym. Laurent. deciſion. Auenion. 145. ſub n. 1. Fabium Turretum in conſil. 92. n. 12. Petrum Surdum (qui multos alios recenſet) in conſil. 294. n. 21. lib. 2. Cæſarem Barzium dicta deciſione 121. n. 10. & 14. Ioannem Gutierrez practicarum lib. 3. q. 17. n. 82. Camillum Gallinium de verbor. ſignific. lib. 2. cap 10. Deducitur quoque ex eiſdem Authoribus anteà relatis, ſuperiùs dicta, videlicet expreſſum illud eſſe dici, quod ex coniecturis & præſumptionibus colligitur, ſiue dicamus eſſe præſumptionem iuris, & de iure, ſiue ſolam iuris, ſiue ſolam hominis, provt Iacobus Menochius exactè explicauit, atque iure, & authoritate comprobauit, & ampliauit etiam multis modis, lib. 1. dicta præſumptione 45. ex num. 1. vſque ad num. 15. ſimiliter voluutatem ex coniecturis elicitam, ſicut expreſſam obſeruanduam eſſe, aut expreſsam videri, provt etiam probauimus ſuprà, c. 7. 8. & 9. ea, inquam, ita accipienda, vt verè expreſſa non fuerint, nec expreſſa simpliciter dici valeant, ſed pro expreſſis haberi in caſibus præfatis, ex communi Interpretum ſententia, & maximè ex Cæſare, Barzio, & Ludouico Caſanate ſuprà relatis: Id quod ipſimet Authores, ac cæteri omnes, qui hactenus de hac materia ſermonem inſtituunt, pro certo ſupponunt, & verbis improprietatem denotantibus, ſemper vtumtur: Inter alios tamen Camillus Gallinius de verborum ſignificatione, & cap. 11. num. 4. ſingulariter, atque ſpecificè annotauit; dixit namque Ex coniecturis, & præſumptionibus, quæ progrediuntur, neque generaliter, neque ſpecialiter, neque ſingulariter expreſſa eſſe, ſed pro expreſſis haberi, provt ibi probauit iuridicè, & repetit cap 15. eiuſdem lib. 2. num. 9. vbi inquit, quòd expreſſum generaliter, vel ex coniecturis, non poteſt dici expreſſum, idque ex doctrina Bartoli, & Alexandri, quos ibi refert: Et vltra eum, tacitum non eſſe verè expreſſum, ſed haberi pro expreſſo, in puncto, & ratione iuris annotauit, & fundauit iuridicè Ioannes Bolognetus, (quem nullus Recentiorum commemorat) in l. cùm quid, num. 14. per illum text. ff. ſi certum petatur, vbi in hunc modum reliquit ſcriptum: Quartò notandum eſt, in verſ. nam quòd illud, quod tacitè actum eſt, habetur pro cauto, id eſt, habetur pro expreſſo in contractu: nam ſi præſupponitur actum eſſe, non eſt opus vt ampliùs caueatur; vnde neceſſariò illud verbum, pro cauto, exponi debet, id eſt, pro expreſſo: ex quo infertur, quod tacitè actum non eſt verè expreſſum, vt probatur in verbo, habeatur, quod denotat improprietatem, l. iure ciuili, ff. de regulis iuris: & per Bartolum in l. ſi is qui pro emptore, col. 3. & ibi latè Iaſon ff. de vſucapionibus: Item verbum pro, denotat improxrietatem, vt per Bartol. in l. 1. ff. de ſuis& legitim. hæred. & hoc etiam pater ad ſenſum, quia oculis non videtur ſcriptum, nec auribus auditur, ideò non eſt verè exprſſum, l. 1. ff. de his quæ in teſtam. delent.

Iuxta autem nunc traditam obſeruationem, apparebit etiam dilucidè (quod nullus Recentiorum hactenus animaduertit) Iacobum Menochium lib. 1. dicta præſumpt. 45. ex num 15. cum ſeq. vſque in finem præſumptionis, octo ilis modis congestis, & ſingulariter adnotatis, rectè explicasſe ea, quæ ex num. 1. vſque ad num. 15. tradiderat: nam cùm probaſſet diffusè, expreſſum illud eſſe dici, quod ex præſumptionibus conſtat, & coniecturis; ſtatim ex dicto num. 15. vt oſtendar, tacitum non eſſe veré expreſſum, ſed haberi tantùm pro expreſſo, enumerat præfatos octo caſus, in quibus expreſſum illud dici non poteſt, quod ex præſumptionibus conſtat: Quorum primus eſt, quando lex requirit aliquid fieri expreſsè ob id, quod factum ſimpliciter eſt contra diſpoſitionem iuris communis; nam tunc non sufficiunt coniecturæ, & præſumptiones, ſed requiritur expreſſio verbis ſpecialibus. Secundus caſuseſt, quando expreſſio pro forma requiritur, quo etiam caſu non ſufficit expreſſio facta ſignis, & coniecturis, etiam indubitatis. Tertius caſus eſt, quando requiritur euidens, vel patens expreſſio. Quartus, quando requiritur expreſſio verbis facta; nam tunc non ſufficit, quòd colligatur ex præſumptionibus, cùm id non dicatur fieri verbis expreſſis, l. 3. in principio, vbi Bartolus, ff. de legitim. tut. Et ex hoc quarto caſu (vt ego animaduerto) comprobatur traditio illa Camilli, & Bologneti, de qua ſuprà. Quintus caſus eſt, quando coniectura non colligitur ex ſcriptura, ſed ſolùm ex mente tacita; nam tunc non dicitur expreſſum. Sextus casus eſt, quando expreſſio requiritur reſpectucertæ perſonæ conſtitutæ in magna dignitate; nam tunc non ſufficit expreſſio, quæ ex coniecturis reſultat. Septimus caſus est, quando lex, ſeu hominis diſpoſitio requirit ſpecialem expreſſionem; nam tunc non ſufficit hæc, quæ prouenit á coniecturis & præſumptionibus, quandoquidem hæc non dicitur expreſſio ſpecialis. Octanus caſus elt, quando requiritur propria expreſſio; nam tunc non ſufficeret expreſſio his coniecturis facta, cum impropria hæc dicatur. Et hactenus Menochius, qui præcitatos omnes caſus latiùs comprobat, nec ab eo diſſentit in effectu Ioannes Bolognetus (quem idem non citat) in dicta l. cùm quid, num. 54. & tribus ſeqq. in illis dubiis, vtrùm tacitum habeatur pro expreſſo in forma, in ſubſtantialibus etiam, in naturalibus quoque, ac denique in accidentalibus diſpoſitionis cuiuſlibet: Et loco præfato Menochij iunge Simonem de Prætis de interpretat. vltimarum volunt. lib. 2. interpretat. 1. dubitat. 1. ſolut. 5. num. 61. fol. 156. qui cùm dixiſſet, voluntatem, atque diſpositionem tacitam, & ex coniecturis collectam, ſufficere pro expreſſa, ſiue pro ea, quæ expreſſa requiritur, idq́ue Iaſonis veſtigia ſequutus, pro regula conſtituiſſet, ſtatim poſt iplum Iaſonem limitat quatuor modis: Primò, quòd ea regual non procedit, quando aliquid requiritur expreſſum verbis, & pro forma. Secundò, quando debet fieri mentio expreſſa reſpectu certæ perſonæ in magna dignitate conſtitutæ. Tertiò, quando eſſemus in materia odioſa. Quartò, quòd regula non habet locum, quando lex requirit aliquid fieri expreſsè pro eo, quod factum ſimpliciter eſt contra iuris diſpoſitionem, provt ipſe Iaſon & iure, & authoritate confirmat, & Præris metidem alio & quinto modo limitat, & tendit hæc limitatio in ſecundam traditam ſupra, quando ſumus in aliqua magna & notabilire; quia niſi de ea expreſsè dicatur, nulla verborum generalitate includitur, vt probat Oldradus in conſ. 185. Thema tale eſt, Titius Canonicus, in verſ. Tertiò eſt conſiderare.

Denique & vltimò, atque ex ipſis antea relatis Authoribus apertè deducitur, non modò in teſtamentdis, & vltmis voluntatibus, taciti (& ſic coniecturarum, & præſumptionum) & expreſſi (& ſic ſcripti, aut verbis prolati) eandem eſſe virtutem & potentiam, & tacitum præſumptum pro expreſſo haberi, ſed etiam in contractibus, & in aliis diſpoſitionibus quibuſcunque idipſum ius obſeruari; textus namque in l. cum quid, ff. ſi certum potatur, & in l. triticum, & in l. interdum, ff. de verbor. obligat. ex quibus taciti & expreſſi æqualem virtutem deduxerunt Interpretes noſtri vnanimiter, non in teſtamentis, ſeu vltimis voluntatibus, ſed in contractibus loquuntur; quocirca, vt taciti & expreſſi axiomata illa adeò vulgata, vt per manus circumferantur quotidie, & frequentiſſimè ab Interpretibus noſtris, & maximè à conſulentibus vatiis in caſibus expendi ſoleant, diligentiùs & accuratiùs, quàm aliquis Recentiorum omnium hactenus fecerit, explanentur, breuíque ſumma, & diſtinctione, atque certis regulis circumſcribantur, ſequentia obſeruare, atque ſuo ordine conſtituere neceſſarium duxi: ac primo loco obſeruandum, eoſdem Interpretes noſtros mille in locis tradidiſſe, nec regula alia frequentiùs vti, taciti, inquam, & expreſſi eandem vt plurimùm eſſe virtutem, & potentiam, & idem operari: Sic ab expreſſo ad tacitum argumentum deductum, probabile reputatum communiter, & vtile eſſe, & frequens; idque per textum in l. de quibus, in fine, ff. de legib. in dicta l. cum quid, & in dicta l. triticum;ſicuti deduxerunt Oldard. in conſilio 141. Baldus in conſilio 209. caſus talis eſt, Titius, lib. 1. Paulus Caſtrenſis in conſil. 28. ex num. 1. lib. 2. Alexander in conſil. 109. num. 17. lib. 7. Romanus in conſil 176. num. 10. & in conſil. 271. num. 4. Tiberius Decianus in conſil. I. num. 232. & ſeq. lib. 1. Federicus de Senis in conſil. 269. latè Nicolaus Euerardus, qui cùm regulam hanc generalem in loco ab expreſſo ad tacitum, deduxiſſet num. 1. ex fol. 212. ſubdit ſtatim eodem. n. 1. regulam ipſam facere ad multa, & quatuordecim caſus, ſine exempla commemorat vſque ad num. 8. Andreas Tiraqtiellus de legibus connubialibus, gloſſa 7. n. 16. & pluribus ſeqq. vbi latè comprobat multis in caſibus, conſenſum tacitum idem operari, quod expreſsu: Matienzus in l. 3. gloſſ. 1. n. 5. & quinque ſeqq. titul. 3. lib. 5. nouæ collect. Regiæ, qui infert ad tacitum conſenſum mariti in caſu illius legis, vtrum, inquam, tacitus conſenſus ſufficiat vt vxor contrahere valeat: Sylueſter Aldobrandibus, qui etiam ex facto conſultus, taciti & expreſſi argumentationem, atque æquiparationem adducit in conſil. 3. num. 27. Achilles Pedrocha in conſil. 38. num. 158. Iacobus Menochius in conſil. 10. num. 41. lib. 2. Ioannes Bolognetus, And. Alciatus, Simon de Prætis, Cæſar Barzius, Petrus Surdus, & alij, quos ſtatim commemorabo. Cardinalis Dominicus Tuſcus practicarum concluſionum iuris, tom 8. littera T. concluſ. 7. fol. 3. & concluſ. 8. fol. 6. vbi tacitum operari quantum expreſſum multis in caſibus, probat latiſſimè: Et vide concluſ. 11. ex fol. 7. vbi quòd tacitum operatur plus quàm expreſſum multis in caſibus, provt ibi eos recenſet; & antea adnotauit Euerardus in dicto loco, ab expreſſo ad tacitum, num. 17. folio 210. Hoc autem vltimum (vt ita abſolutè non tranſeat) vel ex ſubiecta materia, aut natura actus, qui geritur, vel ex præſumpta diſponentis voluntate, vel ex legis diſpoſitione iuſtis de cauſis ita ſtatuente procedit, cùm aliàs tacitum operari non valeat plus quàm expreſſum, vt dicam ſtatim: Taciti denique & expreſſi æquiparationem, atque argumentationem adduxit Ioannes de Monteſperello in conſilio 98. num. 19. & in conſil. 508. num. 7. Stephan. Gratianus diſceptationum forenſium, lib. 2. cap. 306. ex n. 20. & num. 41.

Secundò deinde & principaliter conſtituo, axioma præfatum, taciti & expreſſi eandem eſſe cauſam, virtutem & effectum, ſiue tacitum haberi pro expreſſo, verificari, & contingere poſſe multis modis, ad quos Scribentium omnium hucuſque placita, & reſolutiones in hac materia debent reduci; eò namque traditiones, atque obſeruationes quorumcunque tendunt regulariter, videlicet tacitum haberi pro expreſſo, velex natura rei, quæ ita ſuadet, iuxta textum in dicta l. cùm quid, ff. ſi certum petatur, l. interdum, ff. de verborum obligat. & l. triticum, eiuſdem tituli: Vel ex natura cauſæ, vt in l. prima, C. de diuerſis reſcriptis, & in l. ſi te. C. in quibus cauſis infamia irrogetur: & in c. 2. de reſcriptis: Vel ex præſumpta voluntate, vt, in l. Labeo, ff. de pactis: & pluribus in caſibus adductis, & longa ſerie comprobatis ſuprà hoc eodem libro, & tractatu, cap, 7. 8. & 9. & cap. 16. vbi latiſſimè: Vel ratione conuentionis ſubiectæ contractui, vi in l. ea lege, in principio, ff. locati: Vel ratione conſuetudinis, vt in l. quod ſi nolit, §. quia aſſidua, ff. de Adilitio edicto: Vel rartione præcedentium, vt in dicta l. triticum. Quæ enim in præfationibus dicuntur, in ſubſequentibus repetita intelliguntur, l. Titia, §. idem respondit, ff. de verborum obligation. Vel ratione ſequentium per quæ declarantur præcedentia, l. ſi cùm fundum iuncta Gloſſa, verbo, inferiore, ff. de verborum ſignificat. l. ſi ſeruus plurium, §. finali, ff. de legatis primo, cum ſimilib. Vel ex legis diſpoſitione, aliàve coniectura ſumpta ex legis præſumptione, vt in l & quia, ff. de pactis, in l. vnica, §. primo, C. de rei vxoriœ actione, in l. aſſiduis, C. qui potiores, in l. aufertur, §. fiſcus, ff. de iure fiſci, in l. pro officio, C. de adminiſtrat. tutorum, & in l. ſemper in ſtipulationibus, ff. de regulis iuris, & in aliis caſibus, in quibus tacitè contrahitur hypotheca ex diſpoſitione iuris, provt hæc omnia ad litteram tradidit Nicolaus Euerardus dicto loco, ab expreſſo ad tacitum, num. 8. per totum: à quo cæteri poſtmodùm accipiunt, ſed nullus ita diffusè tradit: & Euerardo conueniunt Authores commemorati obſeruatione praecedenti: Bolognetus etiam in dicta l. cùm quid, num. 58. de quo ſtatim ſpecificam faciam mentionem: Iacobus Menochius dicto conſil. 110. num. 41. & 42. lib. 2. qui non ita copiosè, ſed tribus in caſibus tacitum dixit haberi pro expreſſo, & idem operari; quando ſcilicet tacitum venit in conſequentiam expreſſi, vt in l. 2. ff. de iuriſdiction. omnium iudicum. Vel quando ex natura actus pro expreſſo eſt, vt in dicta l. cum quid, & in d.l. interdum: Vel quando ex coniecturis, & præſumptionibus colligitur, vt in d.l. ſi ſeruus plurium, § vltimo, ff. de legatis primo, & in l. quoties ff. de rebus dubiis. Cæſar Barzius, qui idipſum in effectu concludit, ſed alios caſus vltra ters à Menochio relatos recenſet dicta deciſ. 121. num. 15. cum ſeq. vſque ad num. 25. quem ſupr. commemoraui in eo articulo, Expreſſum aliquid quando dicatur, ſiue quot modis accipiatur: Et eiſdem modis, quibus dixi ibid. aliquid expreſſum diiudicari, eiſdem racitum pro expreſſo haberi, & idem operari; obſeruari debebit Cardinalis Dominicus Tuſus practicar. concluſionum iuris, tom. 8. littera T. dicta concluſion. 7. num. 1. ibi: Tacitum quando includitur de natura expreſſi, &c. & num. 2. ibi: Tacitum quod ineſt vel reſultat ex expreſſo, dicitur acceſſorium ad expreſſum: Et num. 13. ibi: Taciti & coniecturati par eſt virtus cum expreſſo. Quod in effectu ad tres illos caſus Menochij reducitur, nec dictis in locis Euerardi, & ſuperiorum commemoratio habetur: Non etiam ita copiosè, aut diſtinctè explanatur Andreas Alciatus (quem in hoc tractatu, & taciti, atque expreſſi axiomate, immeritò filentio prætereunt Recentiores omnes;) is nameque in eadem l. cum quid, ff. cerium petatur, cùm aliorum Authorum ſententias retuliſſet, à quibus, & à ſuperioribus non videtur diſſentire quoad effectum relatum; Zazij obſeruationes in ipſamet l. cùm quid, ſicut & Iaſonis placita ad quinque conſiderationes reducta, inquit tandem regulam eſſe ex ſua ſententia, quòd tacitum habetur pro expreſſo, quando tacitum ex coniecturis validis demonſtratur, ſed quando ſunt aliæ coniecturæ, tunc ceſſat virtus taciti: Et ſic præſupponit, quòd tacitum habens coniecturas fortes, eſt æqualis virtutis cum expreſſo, per illum textum; & in effectu facit regulam, quòd par eſt virtus taciti & expreſſi, vbicumque militat eadem ratio, ſecus ſi non militat eadem ratio: & ita ſoluit iura illa contraria, in quibus dicitur, quòd tacita non habentur pro expreſſis, ſiue non eſt pars virtus taciti & expreſſi, vt in l. finali, C. de nouat. l. expreſſa, l. actus legitimi, ff. de regulis iuris, cum aliis fere infinitis, quæ Ioannes Bolognetus in d.l. cum quid, num, 60. adducit. Item eſt par virtus taciti & expreſſi (inquit Alciatus ipſe,) ſi diſponentes habeant hanc mentem; ſed ſi non conſtat de mente, ſecus eſt, & ita etiam tollit multa contraria, vt latiùs ibi oſtendit, & rectè, cum tacita iſta diſpoſitio, quæ coniecturis inducitur, eatenus valeat, quatenus apparet, quòd illa voluntas ſe extendit: Camillum etiam Gallinium de verborum ſignificatione, lib. 2. cap. 8. ad tres illos Menochij caſus, diſputationem hanc reduxiſſe, apparet ex his, quæ ipſe ſcripta reliquit ibidem, num. 1. in principio, & num. 8. & num. 10. Simonem quoque de Prætis (quiſubobſcurè loquitur, & minùs abſolutè) de interpretat. vltimarum voluntatum, lib. 2. interpretatione 1. dubitat. 1. ſolut. 5. num. 54. & 56. folio 155. & lib. 3. interpretat. 2. dubitat. 1. ſolut. 11. num. 7. & 8. fol. 148. quò loci in effectu id concludit, quod Iacobus Menchius relatus ſuprà, in illis tribus caſibus annotauit: Et idipſum obſeruarunt Ioannes de Monteſperello in conſil. 267. num. 5. Cardinalis Franciſcus Mantica de tacitis & ambiguis conuentionibus, libro 3. titulo 1. numero 27. ſolio 105. Gratianus diſcept. forenſ. lib. 2. cap. 306. ex num. 20.

Remanet ergo concluſio firma, taciti & expreſſi oandem eſſe cauſam, virtutem, effectum, ſiue tacitum pro expreſſo haberi modis præfatis, aut aliquo eorum concurrente; & idcircò ſubſequitur, atque eorundem Interpretum placito vniformi probatur, quòd ſi aliquod eorundem deficiat, ſiue ſubiecta materia, aut diuerſa ratio, vel legis, aut hominis præſumpta mens (non modò expreſſa) aliud ſuadeat, taciti & expreſſi non eſſe eandem, ſed diuerſam virtutem: id quod Euerardus obſeruauit ſpecificè & iuridicè in dicto loco, ab expreſſo ad tacitum, num. 18. ibi: Triatamen nolo te ignorare: primum eſt, quòd tunc demum tacitum œquiparatur expreſſo, quando de hoc conſtat clarè, vel ſaltem praeſumptiuè per aliquem ex modis ſuprà commemoratis, aut ſimilem, aliàs autem mens in animo retenta nihil operatur, &c. Et quantum conueniat his, quæ capitibus praecedentibus huiuſce libri, & tractatus, & maximè cap. 11. 12. & 13. renabebt reſoluta, vides apertè: Et ita quoque videtur concludere (ſed non exprimit, prout nunc exprimitur ſpecificè) Iacobus Menochius dicto conſil. 110. num. 42. in fine, libr. 2. Simon de Prætis lib. 2. dicta ſolut. 5. num. 65. & 66. folio 156. qui concludendo, inquit in hune modum: Tunc verò par eſt virtus taciti & expreſſi, quando ſumus in his, quæ tacitè veniunt ex natura actus, vt per Iaſonem in dicta l. cùm quid, ſecunda lectura, columna 3. & quando tacitum & expreſſum procedunt ex eadem potentia cauſæ efficientis, ſecundùm Baldum, in l. in teſtamento, ff. de teſtamentaria tutela; quod maximè procedit in vltimis voluntatibus, in quibus ſequimur mentem teſtatoris tactitam, ſicut expreſſam, &c. Sic ergo in eiſdem vltimis voluntatibus, propter ſubiectam materiam, de qua agitur, rei naturam, rationis diuerſtatem, aut prædictæ regulæ vulgatæ, taciti & expreſſi idem eſſe iudicium, prout in illis caſibus aggregatis per Bolognetum in d.l. cùm quid, num. 60. ac maximè quod ad noſtrum attinet propoſitum, & tractatum, regula ipſa locum non habebit, quoties coniecturæ tales non adſint, & concurrant (ex quibus tacitum contendatur) quales adeſſe, & concurrere debere, cap ſeq, dicendum eſt; vel cùm legitimè non probentur, vt etiam dicetur ibidem: Tunc namque ſcripto ſtandum erit, & ſic expreſſo; & non præſumpto, & ſic racito, prout ſuprà, cap. præcedentibus dilucidè tradidi; dumtamen ſemper intelligatur, expreſſum circa vnum caſum, non tollere tacitum circa alium, ex ſententia Bartoli in l. ſi conſtante, num. 54. ff. ſoluto matrimonio, vbi Crotus in ſecunda lectura, num. 106. Alexander, Ripa, & Bellonus, cum quibus Petrus Surdus in conſil. 198. num. 24. lib. 2. Sic etiam expreſſum non facere ſilere tacitum, qunado tendunt ad diuerſum finem, & effectum, vt declarat Decius in conſil, 386. num. 6. Ruinus in conſil. 32. num 6. libro. 2. Socinus iunior in conſil. 130. num. 12. voluprine 2. Petrus Surdus dicto conſil. 198. num. 25. lib. 2. Prætis de interpr. vltim volunt. lib. 2. d, ſolut. 5. num. 70. & 71. fol. 156.

Rurſus & tertiò, atque principaliter conſtituo, iuxta ſuperiora euinci manifeſtè, negari non poſſe, imò cerit iuris eſſe, expreſſum latiùs patere, quàm tacitum, iuxta Gloſſam notabilem, in Clementia, ſæpè, in verbo, partibus, de verborum ſignificatione; quam ſingularem dicit Caſtrenſis in conſil. 334. num. 5. libro 1. & in l. ſi conuenit, ff. de iuriſdict. omn iudic. ac etiam Romanus Conſil. 133. in verſiculo breuiter, & refert Cæſar Barzius deciſione Bononiæ 70. numero 24. & eſſe refulariter maiorem vim & potentiam expreſſi, quàm taciti, ex communi omnium ſententia annotauit Iacobus Menochius dicto conſil. 110. numero 49. lib. 2. Petrus Surdus in conſil. 10. num. 24. lib. 41. & in conſil. 71. num. 14. eod. lib. 1. & in conſilio 198. num. 19. lib. 2. qui inde deducit poſt Crauetam, in conſil. 34. num. 3. tacitum voluntatem non ita latè interpretari, ſicut expreſſam: Et idipſum ſcripſit dict. conſil. 10. num. 25. & dicto conſil. 71. numero 14. lib. 1. & aſſentit apertè in diſtinctione, quam adducit Iacobus Menochius d. conſ. 110. ex num. 39. & 40. lib. 2. tebuerunt etiam Laurentius de Pinu in conſilio 69. num. 12. Franciſcus Beccius in conſil. 39. num 23. & 24. ita ſanè expreſſum plus operari, quàm tacitum multis in caſibus, immò & regulariter, vndecim exemplis probauit Nicolaus Euerardus in dicto loco, ab expreſſo ad tacitum, ex num 10. vſque ad numerum 17. infinita etiam commemorauit exempla Ioannes Bolognetus in d.l. cùm quid, num 60. & 61. per totum. Achilles Pedrocha in conſil. 38. num. 148. & in conſil. 40. num. 20. Cardinalis Dominicus Tuſcus practicarum concluſ. iuris, tom. 8. littera. T concluſione 7. ex num. 14. vſque ad numerum 23. & numer. 31. cum ſeq. & concluſione 9. per totam, Vbi etiam latè, tacitum minùs operi, quàm expreſſum, & multis, comprobat exemplis tomo. 3. littera E. concluſ. 655. fol. 506. Simon de Præris de interpr. vltim. voluntat. lib. 1. interpret. 1. dubit. 2. ſolut. 5. num. 57. fol. 34. vbi poſt Crauetam, & Gomezium inquit, tacitam voluntatem non eſſe tantæ ponitentiæ, ſicut expreſſam ad aliquid inducendum: Quod etiam intendit num. 56. ita etiam & tacitam voluntatem teſtaſtorisfaciliùs reuocari, quàm expreſſam, ex Iaſone, Baldo, & Aretino obſeruauit Achilles Pedrocha in conſil. 40. num. 170. Quocirca & conſequente, expreſſum ſuperare, ſiue facere ſilere tacitum apud Interpretes noſtros enunciatur frequentiſſimè, & per Conſulentes traditur quotidie variis in casibus: Idque per text. in l. finali, C. de pactis conuentis, l, ſi fundum ſub conditione, §. Stichum, & ibi Paulus Caſtrenſis ff. de legatis primo, l. cùm ex filio, § filio, ff. de vulg, & pup. ſubſtit. l. maritu. C. de procuratoribus, l. 2. § ſi duo, ff. de bonor. poſſeſ. ſecund. tabulas. l. qui ad certum. ff. locati, & cùm multis exemplis adnotarunt Nicolaus Euerardus dicto loco, ab expreſſo ad tacitum, num. 20. & 21. Cardinalis Dominicus Tuſcus practicarum tom. 3. littera E. concluſione 656. folio 506. latè Franciſcus Viuius deciſ. 283. lib. 2. Tiberius Decianus in conſil. 18. num. 163. lib. 1. & in conſil. 97. num. 6. lib. 2. & in conſil. 64. n. 19. & 36. eod. lib. 2. Menochius in conſil. 111. num. 39. libro 2. latiùs Hippolytus Riminaldus in conſil. 164. num. 16. cum ſeq. libro 2. & in conſil. 330. num. 5. lib. 3. Ioſephus de Ruſticis in tractatu, an & quando liber. in condit. poſit. cenſeant. vocati. lib. 2. cap. 3. num. 7.

Achilles Pedrocha in conſil. 38. num. 149. & num. 159. & in conſil. 40. num. 271. Petrus Surdus in conſ. 156. num. 22. lib. 1. & in conſil. 198. num. 4. lib. 2. Cardinalis Franciſcus Mantica de tacit. & ambig. conuen. lib. 14. tit. 18. num. 6. Simon de Prætis lib. 2. d. ſolutione. 5. num. 68. folio 15. vbi etiam quòd quando concurrunt tacitum & expreſſum, non eſt par virtus taciti & expreſſi, quia expreſſum facit ceſſare tacitum, ex dicta. l. cùm ex filio, §. primo, ff. de vulg. & pup. ſubſtit. & l. doli clauſula, ff. de verbor. obligat. & proponit exemplum, rationem autem reddit Hadrianus Gilmañus rerum iudicatarum Germaniæ, deciſione 6. num. 92. & 93. vbi inquit, expreſſum facere ceſſare tacitum, atque præſumptum; maior ſiquidem, ac certior voluntatis declaratio conſiſtit, in eo, quod expreſsè diſponitur, quàm quod in conſequentiam colligitur, argumento. l. item. apud. §. ait. Prætor, ff. de iniuriis. Nec obſtat (ſubdit Author ipſe) qùod dicatur, taciti & expreſſi eſſe eandem virtutem etiam in teſttamentis, in quibus ſequimur mentem teſtatoris tacitam, ſicut expreſſam: Quoniam hoc procedit (vt ibi probat num. 94. &95) quando concurrunt tacitum & expreſſum; tunc enim expreſſum facit ceſſare tacitum, Cardinalis Franciſcus Mantica libro 12. titull. 26. num. 2. Ita ſanè & tacitum reſultans ex expreſſo ceſſat, ſiue vitiatur, ceſſante aut vitiato expreſſo, vt per Euerardum in dicto loco, ab expreſſo ad tacitum, numero finali, latiùs per Cardinalem Tiſcum practicar, concluſionem iuris, tomo 8. littera T. concluſione 12. folio 8. & per Barboſam in l. ſicum dotem, num. 23. ff. ſoluto matrimonio, Hippolytum Riminaldum in conſil. 502. num. 115. libro 5. Simonem de Prætis lib. 2. ſolut. 5. num. 8. fol. 155. vbi limitat tacitum non vitiari, vitiato expreſſo, quando non ſubeſt eadem ratio vitiandi tacitum, quæ vitiandi expreſſum: vel quando tacitum per ſe ſtare poteſt, & continetur æquè principaliter, & non acceſſoriè ſub expreſſo, & aliunde originem trahit, per tex. in l. ſi fideiuſſor, ff. de legatis 1. & in l. prima, §. primo, ff. quibus modis pignus, vel hyp. per quæ iura idipſum ſcripſit Alex. Trentacinquius de ſubſtitutionibus, prima parte, cap. 21. num. 2. folio 75.

Quartò & vltimò, atque in eodem articulo taciti & expreſſi conſtituo, ex hactenus dictis inferri ad ea, quæ Ioan. Bologn. in d.l. cum quid, ff. ſi certum petatur, n. 60. & 61. annotauit (circa quem Recentiorum omnium nullus inſiſtit;) is namque Author iuridicè & verè reliquit ſcriptum, expreſſum eſſe maioris virtutis, & potentiæ, quàm tacitum regulariter, ſicuti ex iiſdem conſtat Authoribus, quos tertia obſeruatione principali nunc recenſui; quamuis aliquando tacitum eiuſdem virtutis ſit, quod expreſſum, intelligendo ſemper, prout declaratum fuit ſuprà, annotatione 2. principali. Rurſus Bolognetum eundem in præfato dubio, an taciti & expreſſi eadem virtus ſit, in effectu in videri remanere ſententia, quam probauimus, & ita in communem reincidere diſtinctionem, cùm verè differentia illa, quam ipſe conſtituit, magis verbalis ſit, quàm realis, ſiue nominis magis, quàm rei, aut in eo dumtaxat conſiſtat, quòd fiat regula negatiua, taciti & expreſſi non eſſe eandem virtutem, cùm tamen Doctores communiter affirmatiuam fecerint regulam, taciti, taciti & expreſſi eandem eſſe virtutem & potentiam: Nam ex quo Bolognetusmetidem fatetur, textum in d.l. cùm quid, ff. ſi certum petatur;& in d.l. triticum, ff. de verborum obligat. probare apertè, quòd tacitum attendatur, & non neligatur, & quòd ſeruatur tanquam expreſſum; negauerit tamen, quòd leges eædem dixerint, parem, aut eandem eſſe virtutem, & potentiam taciti & expreſſi; in idem equidem cum Communi reincidit (vt dixit:) Communis ſiquidem dum notauit, taciti & expreſſi eandem eſſe virtutem, effectum magis, & rem, quàm verba, ſeu loquendi modum conſiderauit; & ſic dixit expreſſim, tacitum attendi, & ſeruari tanquam expreſſum, ipſemet Bolognetus: quod in effectu idem eſt ac dicere, eandem eſſe virtutem taciti & expreſſi: dum autem Bolognetus ab ea regula, quam conficit negatiuè, ſcilicet quòd taciti & expreſſi non eſt eadem virtus, ſiue quòd tacitum non habet omnes virtutes, & prærogatiuas expreſſi, excipit in hunc modum: Concluſio igitur remanebit, quòd tacitum non habet omnes virtutes, vel prærogationas expreſſis, niſi ex aliquo adminiculo, & in caſibus à iure expreſſis; cogitandum relinquit in hæc verba: Cogita tamen. Iterùm & apertiùs reincidit in ſententiam communem, quæ licèt dixerit, taciti & expreſſi eandem eſſe vietutem, & potentiam, ſtatim explicat, ac intelligit id procedere, modò alia adminicula, ſiue legis, ſiue hominis concurrant, vt ſaprà vidiſti; aliquòdve eorum interueniat, de quibus ſuprà, dicta ſecunda obſeruatione principali. Iuxta hæc ergo nihil intereſt, an regula ſit negatiua, taciti & expreſſi non eſt eadem virtus (ſicet Bolognetus contendit;) ſiquidem ſtatim excipit, niſi ex aliquo adminiculo, & in caſibus à iure expreſſis (provt communis in effectu probauit:) vel quòd regula ſit affirmatiua, taciti & expreſſi eadem eſt virtus & potentia, iuxta Communem, exceptio autem ſit negatiua, non eſt eadem vis & potentis, ex diuerſitate rationis; quia diuerſa militat ratio, vel ex defectu voluntatis præſumptæ legis, aut hominis, aliquàve ratione earum, quas ſuprà notaui, ſi aliqua earum non concurrat: Et ita, vt dixi, in eo dumtaxat conſiſtit contentio Bologneti contra Communem, quàd pro regula ſit ſtatuendum id, quod pro exceptione Communis ſtatuit; quod etiam iura quæ in hac materia loquuntur, non dixerint, quòd par eſt virtus taciti & expreſſi, ſed dicunt ſolum, quòd tacitum attendatur, ſiue pro expreſſo habeatur, & ſeruetur tanquam expreſſum, quod idem in effectu eſſe, ſiue ſufficere, quòd ea iura enuntient, vt inde communis Interpretum ſententia poſt Gloſſas, & Bartolum deducere potuerit, teciti & expreſſi virtutem æqualem, nullus proculdubio negabit, qui eorundem iurium verba, & mentem perpendet maturè.

Et hactenus de tacito & expreſſo, & quando vtriuſque eadem virtus, vis, & effectus: Quando verò tacitum, ſiue id quod tacitè ineſt, ſpecialiter exprimitur, an vltrà aliquo modo, ſiue quid operetur, vel in terminis taciti vtrùm remaneat, inueſtigandum erit, & quemadmodum ex eo, quod tacitè ineſt, ſi exprimatur ſpecificè, coniectura voluntatis deduci, atque interpretatio fieri valeat in hac eadem coniecturali, & interpretatiua, quâ verſamur materia, quod admodùm neceſſarium, & quotidianum eſt: Quocirca meminiſſe oportebit, Interpretes noſtros frequentiſſimè quoque eo vti axiomate, & regula generali, ipsàque ſæpiſſimè excitari, atque adduci in vltimis voluntatibus interpretandis. Vnde pro regula generali obſeruandam, atque conſtituendum erit primo loco, quòd expreſſio eorum, quæ tacitè inſunt, regulariter nihil operatur; ad quod quotidie allegatur textus in l. 3. ff. de legatis primo, prout dixit Iaſon ibidem, num. 13. qui num. 8. citauit textum etiam ad idem, in conditionibus, §. hæc ſcriptura, ff. de condit. & demonſtr. atque ex num. 34. cum ſeq. & num. 40. cum ſed. latiùs explicauit, & membra diſtinctionis Bartoli ad vnguem proſequitur: Pro eadem etiam regula citari ſolet textus in l. aliquando 106. ff. de condit. & demonſt. vbi Gloſſa, & Bartolus ita notarunt; & in l. ſi dies, 21. §. finali, & in l. ſi Tutio 22. §. quædam, ff. quando dies legati cedat; & in l. non rectè, C. de fideiuſſorib. de cuius intellectu latè agit Ioannes Bolognetus in d.l. 3. de legatis 1. num. 177. & præfatam regulam, quòd expreſſio eorum, quæ tacitè inſunt, nihil operetur, exornarunt, atque explicarunt, & variis applicarunt negotiis, & rebus, omnes Scribentes communiter in d.l. 3. vbi latè Iaſon, Socinus, & Ripa, Ancharanus in conſ. 404. Tria dubia, num. 7. Caſtrenſis in conſ. 338. num. 2. & in l. quibus diebus, §. quidem Titio, in fine, ff. de cond. & demonſt. qui accipit tam in legis, quàm in hominis diſpoſitione, Ioannes Cephalus in conſilio 158. numer. 38. lib. l Franciſcus Burſatus in conſilio 40. num. 44. & in conſilio 36. num. 62. libro primo, & in conſ. 177. numer. 16. lib. 2. Cæſar Barzius deciſione Bononiæ 66. numer. 29. & 30. Antonius Galeatius Maluaſſia in conſilio 81. num. 36. Nicolaus Intrigliolus deciſione 3. num. 122. Ludouicus Morotius reſponſo 32. num. 11. & reſponſo 5. num. 10. vbi inquit, quòd expreſſio eius, quod tacitè ineſt, dicitur ſimplex quædam locutio, quæ nihil operatur, Carolus Ruinus in conſilio 168. numer. 14. & 15. lib. 1. Iacobus Mandellus de Alba in conſ. 119. num. 58. & in conſilio 120. num. 6. Petrus Surdus in conſilio 110. num. 4. & 5. & 6. lib. primo, latè Guido Pancirolus, de quo infrà, in fine capitis. Cardinalis Dominicus Tuſcus practicarum concluſionum iuris tomo 3. littera E, concluſione 657. ex folio 507. Ludouicus Caſanaste in conſilio 1. num. 55. Camillus Gallinius de verborum ſignificatione. lib. 1. cap. 10. per totum, ex folio 7. Leander Galganetus de condit. & demonſtrat. prima parte cap. 17. folio 53. Iacobus Menochius in conſilio 110. num. 42. lib. 2. vbi reddit rationem regulæ prædictæ, prout etiam tradit Galganetus vbi ſuprà; latiſſimè omnium Ioannes Bolognetus in d.l. 3. ff. de legatis primo, ex num. 126. cum multis ſeqq. & num. 146. vbi theoricam præfatam, quòd expreſſio eorum, quæ tacitè inſunt, nihil operatur, breuiter refert cum ampliationibus, & limitationibus: Et numer. 150. quòd expreſſio eorum, quæ tacitè inſunt, nihil operatur, ſiue per conditionem, ſiue per modum ſiue per aliam qualitatem, quia eadem eſt ratio, argumento dictæ l. non rectè, C. de fideiuſſoribus: Et idem eſſe, ſi per modum diſpoſitionis inſint, longa ſerie probauit ex num. 162. cum multis ſeqq. vbi explicauit iura quamplurima in ea materia: Et num. 179. theoricam Bartoli refert, & declarat pleniùs, quia eſt diminuta (vt putat:) & num. 181. tacita multis modis per modum diſpoſitionis exprimi poſſe, quæ ibi exemplificat: Et n. 183. quòd materia hæc habet dno capita; vnum de ſubſtantialibus expreſſiuum; aliud de iuſſu legis expreſſiuo: Inquit etiam num. 151. ex communi illa Interpretum diſtinctione, expreſſionem eorum, quæ tacitè inſunt, aliter factam, quàm ineſſet, plurimum operari, ſed eo modo quo ineſt, factam, nihil operari, per textum in l. Titia, ff. ad legem Falcidiam, & in l. prima, ff. ſi pendente appellat. per quæ iura ita quoque tradiderunt Alexander in conſilio 33. numero 5. libro primo, & in conſilio 22. numer 18. lib. 5. Tiberius Decianus in conſilio 99. n. 6. lib. 2. Ioannes Vincentius Hondedeus in conſilio 4. num. 19. lib. 2. Petrus Surdus in conſilio 198. num. 5. lib. 2. Camillus Gallinius de verbor. ſignificat. lib. 1. d. cap. 10. n. 4. Ioſeph. de Ruſticis in tractatu, an, & quando liber. in condit. poſiti cenſeant. vocati, lib. primo, cap. 2. num. 12. parte 2. & libro 2. cap. 2. numer. 22. Ludouicus Caſanate in conſilio primo, num. 61. Cardinalis Dominicus Tuſcus tomo 3. littera E. concluſione 657. n. 21. veluti ſe ad eſſe, vel ad non eſſe, quia tunc operatur, provt docuit Bartolus in d.l. 3. ff. de legatis primo, num. 2. vbi Iaſon. num. 38. & Socinus n. 40. Baldus in l. vnica, in principio, num. 15. C. de caducis tollendis, Valaſquez Auendañus in l. 40. Tauri, gloſ. 8. num, 39. Ludouicus Caſanate in conſilio primo, n. 62. Petrus Surdus deciſione 114. num. 16. Cæſar Barzius deciſ. Bononiæ 73. num. 21. vbi quòd expreſſio eius, quod tacitè ineſt, aliquod operatur, quando aliquid inducit quod non eſſet, ſi expreſſio non fieret, vt in exemplo ibi propoſito; Semper etiam operatur effectum, quando actus eſt de voluntate exprimentis, prout explicauit Ioannes Bolognetus in d.l. 3. n. 153. Camillus Gallinius lib. 1. d. cap. 10. num. 3. vbi quòd expreſſio eius, quod non ex neceſſitate, ſed ex voluntate ineſt, ſemper operatur, ſicuti & iure, & authoritate ibi comprobat, Caſanate dicto conſil. 1. num. 59. & 60. Operatur etiam, vt in ea includantur omnes caſus, qui aliàs tacitè non venirent ex natura rei, vt notanter dixit Tiberius Decianus in conſil. 35. numero 45. & in conſil. 41. num. 51. lib. 2. ſequitur Ioannes Vincentius Hondedeus in conſil. 4. num. 20. lib. 2. & in dubio expreſſio eorum, quæ tacitè inſunt, videtur facta alio modo, quàm in ſit, ne ſit ſine vtilitate aliquid operandi, argum. l. ſi quando, ff. de legatis 1. Et ita notauit Bolognetus in d.l. 3. num. 223. contrarium tamen, imò quòd cùm expreſſio eſt ambigua, in dubio præſumendum ſit, quòd fuerit facta per eum modum, per quem tacitè ineſt; & quod potiùs toleratur iſto caſu ſuperfluitas verborum abſque aliquo effectu, tenuerunt Baldus in l. vnica, §. videamus, num. 2. C. de rei vxoriæ actione, Alexander in d.l. 3. col. 2. verſ. & ſubdit Paulus de Caſtro, ff. de legatis 1. Carolus Rainus in conſ. 98. num. 17. lib. 2. & in conſil. 168. num. 14. & ſeq. lib. 1. & in conſil. 105. poſt num. 7. lib. 3. Curtius ſenior in conſil. 77. Exordiente, poſt numerum 7. circa finem. Ludouicus Morotius in responſo 32. num. 12. & 13. qui num. 14. dicit, id præſertim procedere, quando ex eiuſmodi: expreſſione diſpoſitio iuris communis reſtringeretur: & loquitur d. numer. in expreſſione prægnantiæ vxoris in inſtitutione poſthumi his verbis facta; quia vxor mea prægnans eſt, aut quæ prægnans eſt, & ſubdit, quòd expreſſio ipſa nihil operatur, quando reſtator ſciebat eam eſſe talem, quia dicitur facta per eum modum, per quem tacitè ineſt, prout latiùs ibi explicat: Duos autem effectus operatur ſemper expreſſio eius, quod tacitè ineſt; vnum, quòd tacitum efficiatur expreſſum: aliud, quod facit eſſe de voluntate, vt latiùs comprobat Bolognetus ibid. num. 189. & repetit num. 193. vbi reſolutiouè, & congerendo ea, quæ latiſſimè adnotauerat numeris præcedentib. inquit tres eſſe caſus, ſiue limitationes tres d.l. 3. ff. de legatis 1. & in quibus expreſſio aliquid operatur, & in hunc modum ſcribit: Prima quæ eſt generaliſſima, quando tacitum exprimitur alio modo, quàm in ſit tacitè; nam in his quæ poſſunt alterari per disponentem, ſemper aliquid operatur. Secunda eſt, quòd ſemper facit tacitum, deſinere eſſe tacitum, & effici expreſſum. Tertia eſt, quod facit expreſſum ſemper eſſe de voluntate, quamuis tacitum eſſet contra, vel præter voluntatem: vnde ſequuntur multi effectus ſuprà relati. Nec diſſentit Camillus Gallinius lib. 1. de verbor. ſignificatione, dicto cap. 10. num. 11. vbi Ioannem Bolognetum laudat, & remiſſiuè refert eius theoricam in materia eius, quod tacitè ineſt: & num. 12. vbi pro notabili caſu ſcripſit, expreſſionem eius, quod tacitè ineſt, quantum ad inducendam voluntatem exprimentis, in eo quod tacitè inerat, ſemper operari: & num. 6. quatenus ex ſententia communi ſtatuit, expreſſionem eius, quod racitè ineſt, operari quantum ad hoc, vt non dicatur ampliùs tacitum: Ita etiam expreſſio eius, quod tacitè ineſt, nihil operatur, ſi inſit ex natura actus, non ſi ſit qualitas extrinſeca, ſicuti materia fideicommiſſorum, & ſubſtitutionum poſt alios multos Authores obſeruarunt Auendañus in dicta 1. 40. Tauri, gloſſa 8. num. 40. Ludouicus Caſanate dicto conſil. 1. num. 57. & 58. vel ex præſumpta teſtatoris voluntate, quæ magis debet attendi, iuxta ea, quæ ſuperiùs tradita fuere, & reſolutionem Ludouici Caſanate dicto conſil. 1. num. 59. & 60. Ioſephi de Ruſticis in tractatu, an, & quando liber. in condit. poſit. cenſeant. vocati, lib. 1. cap. 2. parte. 2. num. 10. folio 23. qui ex voluntate teſtatoris, expreſionem eorum, quæ tacitè inſunt, ſemper operari, poſt alios ſcribit. Ac denique expreſſio eorum, quæ tacitè inſunt, nihil operatur quoad ipſum, quod exprimitur, vt ſcilicet maioris ſit efficaciæ, vel effectus; tamen operatur quoad hoc, vt expreſſum non dicatur ſuperfluum, quoad ea, quæ ſupponit incluſa eſſe: Baldus in l. ex verbis, C. de donationibus inter. Aretinus in conſil. 8. Aliunde, numero 3. in verſiculo. præterea. Dominic. de Sancto Geminian. in cap. 1. numero 22. de ſumma Trinitate. libro 6. per Gloſſam ibi: Decius in conſil. 77. ſub num. 7. & in conſil. 517. ſub num. 2. Cardinalis Dominicus Tuſcus practicar. concluſion. iuris, tomo 3. littera E. concluſione 657. numer. 24. Iacobus Mandellus de Alba in conſil. 119. ex num. 47. & in conſil. . 120. num. 6. Sylueſter Aldobrandinus in conſil. 3. num. 71. & 72. vbi inquit, quòd expreſſio eorum, quæ tacitè inſunt, non dicitur fruſtratoria, aut ſuperflua; & ideò ſi ea, quæ tacitè inſunt, exprimantur, & declarentur expreſsè, non per hoc dicitur fieri aliquid ſuperfluum, aut fruſtratorium: quoniam ſuperfluum non dicitur, quod ad tollendam dubitationem exprimitur, vt reſponderunt Rolandus à Valle in conſilio 56. numero 29. libro 3. Tiberius Decianus in conſilio 108. num. 34. & ſeq. lib. 3. Craueta, & Albanus, cum quibus Achilles Pedrocha, in conſilio 24. num. 62. vel ad maiorem declarationem, per text. in §. ius autem, quem ibidem ad hoc notauit Aldobrandinus num. 10. Inſtitut. de patria poteſtate. Pedrocha ipſe in conſilio 32. num. 137. vel quod magis diſtinctè exprimit illud, quod abſque aliqua alia diſtinctione etiam ſubintelligebatur, cap. primo, in principio, de exceſſibus prælatorum, vbi Hoſtienſis, Ioannes Andreas, & Anton. de Butrio, cap. primo, de ſumma Trinit. & fid. Cathol. in 6. Pedrocha dicto conſilio 82. num. 178. Ioannes Vincent. Hondedeus in conſilio 4. num. 21. lib. 2. qui inquit ex ſententia Decij, Socini ſenioris, Rotæ Romanæ, & Cephali tribus locis, quòd expreſſio operari debet omni caſu, etiamſi eodem modo ineſſet ex natura rei, tanquam facta ad tollendam dubitationem, l. qui mutuam, ff. mandati, l. quæ dubitationis, vbi latè Decius, ff. de regulis iuris: ſeu appoſita ex ſpeciali, & abundantiori prouiſione, vt poſt alios tradidit Franciſcus Burſatus in conſilio 86. num. 27. lib. primo: Et idem voluit Mantica de tacitis & ambiguis conuentionibus, lib. 22. titulo 25. numero 19. folio 460. vbi generaliter tradidit, quòd expreſſio eius, quod tacitè ineſt, non eſt ſuperuacua, quia apertiùs declarat mentem diſponentis, & aliud eſt, ſi quid tacitè continetur; aliud, ſi verbis exprimatur, vt dicitur in l. ſi ita legatum, §. illi ſi volet, ff. de legatis primo. Iacobus Mandellus de Alba dicta conſ. 119. num. 47. & 48. & dicto conſil. 120. num. 6. vbi inquit, quòd exprimitur aliquando illud, quod tacitèineſt, & non cauſa diſponendi, ſed potiùs enuntiandi illud, quod futurum eſt: Exprimitur etiam aliquando aliquid ad abundantem cautelam, & ad tollendam dubitationem, de qua non eſt curandum, prout ibi probauit latiùs Guido Pancirolus in theſauro variarum lectionum, lib. 3. cap. 4. per totum, fol. 344.

CAPVT XVIII.

Voluntas teſtatoris cùm ex coniecturis, atque præſumptionibus tacitè, & coniecturaliter colligitur, quales debeant eſſe coniecturæ ipſæ, & præſumptiones, maximè vt ſint eiuſdem virtutis & ita operentur, ac ſi expreſſa interueniſſet diſpoſitio; an etiam vrgentes, neceſſariæ, & velut concludentes requirantur, nec fragile ſufficiant, aut leues? Rurſus, coniecturæ eædem an ex verbis expreſſis in teſtamento, ſiue ex aliis, quæ diſpoſita proponuntur, deduci debeant, aliundéve, etiam extra teſtamentum elici valeant iuridicè; & quemadmodum teſtatoris voluntas declaretur, atque colligatur ex his, quæ dicta ſunt ante, vel poſt teſtamentum? Denique, ne in coniecturanda, atque interpretanda mente teſtatoris erretur (in qua Aduocati, & Iudices decipiuntur ſæpiſſimè) quàm cautè, & diligenter debeat procedi; diligens equidem, & diſtincta explanatio, & reſolutio, quâ (vt videbis) adnotantur nonnulla, quæ aliter ordinantur, atque digeruntur, quàm anteà fuiſſent.

SVMMARIVM.

- 1 Coniecturarum diuerſas ſpecies conſtitui per Doctores communiter; & infrà n. 6.
- 2 Coniecturam dupliciter dici poſſe, & dici communiter, hominis, inquam, vel legis; & infrà n. 6.
- 3 Legis coniectura dicitur, quæ ab ipſamet lege inuenta eſt, vel approbata, cuius plura exempla traduntur.
- 4 Hominis coniectura dici poteſt, & verè dicitur illa, quæ iure non eſt expreſſa, ſed tamen ex variis, diuersiſque fontibus, ſiue cauſis deducitur. Et regulariter intellectu magis, quàm verbis percipitur. Nam cùm frequenter quis plus ſignificet, quàm loquatur, id coniectura aſſequi neceſſe eſt.
- 5 Coniecturam in vltimis voluntatibus nullam reperiri, quæ iuris & de iure præſumptio dici poſſit. Quia in teſtamento non eſt aliqua præſumptio, contra quam probatio non ſit admittenda.
- 6 Coniecturarum plures ſpecies tradi per Franciſcum Manticam.
- 7 Coniectura per gradus diſtingui poteſt; alia namque eſt leuis, alia grauis, alia violenta.
- 8 Coniectura leuis in propoſito nequaquam ſufficeret, nec per eam induceretur effectus tacitæ voluntatis, quem induci per coniecturas, cap. præcedenti diximus. Generaliter namque in dispoſitione qualibet vltima non debemus, nec poſſumus adduci leuibus coniecturis.
- 9 Etiamſi multæ coniecturæ ſint ſimul vnitæ.
- 10 Coniecturæ vt ſortiantur effectum, quando admittuntur ad cognoſcendum mentem teſtatoris, & interpretationem voluntatis eius faciendam, debent eſſe manifeſtæ, vrgentes, veriſimiles, neceſſariæ, & concludentes, & non hominis, ſed legis, nec fragiles, aut debiles admittuntur.
- 11 Mentem verbis non expreſſam elici, atque probari debere ex coniectura manifeſta & neceſſaria, aut valdè vrgente, & probabili, provt latiùs hîc adnotatur.
- 12 Coniectura vna, in vltimis voluntatibus non ſufficeret, vbi ex coniectura aliquid inducitur, vel probari contenditur, ſed coniecturæ duæ neceſſariæ eſſent ex ſententia multorum.
- 13 Contra verò ex ſententia aliorum, etiam cùm agitur de fideicommiſſo inducendo, dummodò coniectura vna ſit vrgens neceſſaria, & concludens.
- 14 Cæterùm ex ſententia Authoris, vtriuſque articuli definitio, vtrùm ſcilicet in interpretatione vltimarum voluntatum vna ſola coniectura ſufficiat; quæ etiam dicantur manifeſtæ, neceſſariæ, aut concludentes coniecturæ, Iudicis arbitrio relinquendum erit.
- 15 Ipſe namque perpenſis, & conſideratis nonnullis, quæ hîc adnotantur an coniecturis vel etiam vna ſola adduci, vel non adduci debeat, meliùs diiudicare poterit, provt hîc adnotatur.
- 16 Nec ſolis imaginariis, aut ex capite procedentibus, ſiue non iuridicè, ac velut concludenter deductis coniecturis excitari debebit.
- 17 Arbitrium enim eius non eſt liberum, ſed à iure regulatur.
- 18 Idcircò vna ſola coniectura maximi erit aliquando effectus, & momenti, ac debebit omninò in conſideratione haberi, ſi eiuſmodi ſit, vt in caſu occurrenti neceſſaria, aut concludens, aut multùm probabilis videatur.
- 19 Plures etiam coniecturæ nihil aliquando proderunt, vel prodeſſe debebunt, etſi concurrant ſimul, ſi eiuſmodi ſint, vt quælibet non dicatur concludens, nec efficax, aut neceſſaria.
- 20 Quamuis regulariter plures coniecturæ ſimul iunctæ id efficere valeant, quod vna coniectura per ſe ſumpta efficere non poſſet.
- 21 Et coniectura ſpecialis tanquam fortior, vincere debet generalem.
- 22 Coniecturalem materiam totam eſſe arbitrariam.
- 23 In qua Iudicis prudentia dominatur, cùm ea nulla iuris conſtitutione in vniuerſum definiri poſſit. Nec propter infinitam multitudinem factorum, & accidentium varietatem poſſit commodè terminari generaliter.
- 24 Voluntatis teſtatoris interpretatio plena periculi eſt, & perſæpe in illius cognitione errare ſolemus.
- 25 Ambulare enim dicimur in tenebris, cùm agimus de interpretanda mente teſtatoris, cum quo loquuti non ſumus, & qui non poteſt modò mentem ſuam aperire.
- 26 Nec de mente hominis vllum certum teſtimonium eſt, quia ſoli Deo nota eſt.
- 27 Ideò magis inhærendum eſt verbis certis quàm menti imaginariæ.
- 28 Coniecturæ enim non debent eſſe phantaſiæ, & imaginationes, quæ pro libito voluntatis conſtituantur, ſed reales & in opinionibus bonorum virorum fundatæ.
- 29 Et cauendum eſt ab his, qui dicunt talem eſſe teſtatoris mentem coniecturatam, nec id concludenter, & probabiliter oſtendunt.
- 30 Quare exactiſſima diligentia teſtatoris voluntatem perſcrutari opertet, & eius veſtigia ſemper ſequi debemus.
- 31 Nec in eius interpretatione diuinare.
- 32 Quia in teſtamentis nihil eſt tam proprium quàm claritas.
- 33 Et difficillimum, mentem defuncti diiudicare.
- 34 In cuius coniecturatione frequenter decipimur.
- 35 Idcirco cautè, & attentè procedendum erit in hac material.
- 36 Non enim eſt ſomnianda teſtatoris mens, & voluntas.
- 37 Sic potiùs Iudex debet in propoſitorem examinare, ſicut exanimandam dixit Petrus de Peralta hîc præcitatus.
- 38 Quoniam Aduocati, & Iudices ſuper interpretatione mentis teſtatoris ſæpiſſimè prophetizant in graue damnum voluntatis eius, & hæredum. Quod eſt periniquum, & fieri non debet, ne iudicia defunctorum defraudentur.
- 39 Coniecturæ, & præſumptiones, in hac coniecturali, & præſumpta vltimarum voluntarum materia, vt dicantur veriſimiles, neceſſariæ, & concludentes, vt etiam ex eiſdem validè inducatur id, quod contenditur, vtrùm neceſſariò debeant ex dictis, & diſpoſitis in teſtamento, ſiue ex verbis dispoſitiuis deduci. An verò aliunde etiam, & extra teſtamentum colligi poſſit mens, & voluntas coniecturata, de qua contenditur.
- 40 Dubium equidem maximum, in quo interpretes noſtri diuerſimodè ſe habent, nec certam tradunt reſolutionem, imò ipſimet ſibi non conſtant.
- 41 In primis namque, voluntatem teſtatoris cognoſci, & declarari etiam ex his, quæ extra teſtamentum dicta, vel facta sunt, tenuerunt Authores permulti, vt hic adnotatur, atque exornatur; & vide infrà n. 49. ad medium.
- 42 Idque etiam, vt ſit locus tranſmiſſioni fideicommiſſi conditionalis, ex ſententia multorum.
- 43 Nec contrarium inficiatur Baldus, vt Cardinalis Franciſcus Mantica eruditè & verè adnotauit.
- 44 Fideicommiſſum quoque ex coniecturis extra teſtamentum deduci, alij aſſeuerarunt, quorum hîc mentio fit ſpecificè.
- 45 E contrario tamen, & generaliter, quòd coniecturæ voluntatis in conſideratione haberi non debeant, niſi eliciantur ex eo, quod eſt expreſſum in teſtamento, & non aliter, permulti alij tenuerunt Authores, provt hîc præcitantur.
- 46 Similiter, fideicommiſſum non induci, aut non deſumi ex coniecturis extra teſtamentum, ſed colligi debere ex verbis in teſtamento expreſſis, ſiue ex his, quæ teſtator in ipſo dispoſuit; tenuerunt alij quamplurimi, vt hîc obſeruatur.
- 47 Regulam etiam generalem in idem tendentem fecit, & eſſe optimam maximam in materia vltimarum voluntatum, dixit Petrus de Peralta, provt hîc adnotatur.
- 48 Ac denique pro fideicommiſſo conditionali tranſmittendo ad ſuos, ac pro coniectura poſitorum in conditione, quòd ſint vocati; ſic pariter annotarunt alij permulti, qui hoc loco commemorantur.
- 49 Author verò vt ſententiam ſuam interponat, & articulum præfatum diſtinctiùs, quàm alij fecerint, explanet, nonnulla duxit adnotanda, atque obſeruanda, quæ nullus anteà (vt videbis) ita ſpecificè tradiderat.
- 50 Simonis etiam de Prætis in explicatione articuli eiuſdem diſtinctionem, & reſolutionem (quæ in effectu ex mente communi procedit) approbauit hoc loco.
- 51 Coniecturis faciliùs interpretari fideicommiſſum iam inductum, vel probari inductum, quando dubitatur de illo, quàm in nouo induci.

QVoniam cap. præcedenti, longa ſerie annotatum fuit atque ſcriptum, taciti & expreſſi in vltimis voluntatibus, ſiue tacitæ voluntatis ex coniecturis, & præſumptionibus elicitæ, eundem eſſe effectum, eandemque potentiam, & virtutem, ſicut verbis prolatæ, aut ſcriptæ; operæ pretium erit nunc inueſtigare, quæ, & cuius qualitatis debeant eſſe coniecturæ eiuſmodi vt ſic operari poſſint, ſicut operaturas ibidem demonſtrauimus. Id autem vt diſtinctius, & accuratius appareat, non nulla costituenda duxi ſuo ordine quæ ſic dilucidè, & abſolutè neque ordinata neque explicata anteà fuerant. Ad rem igitur accedendo, conſtituendum erit primo loco, coniecturarum diuerſas, ſpecies conſtitui per Doctores communiter, ſicuti ſuprà, hoc eodem libro, & tractatu cap. 2. annotaui: vbi hactenus Scribentes commemoraui; ibidem etiam dixi, coniecturam dupliciter dici poſſe, & dici communiter, hominis, inquam, vel legis. Legis coniectura dicta eſt, quæ ab ipſamet lege inuenta eſt, vel approbata: Cuius primum exemplum eſſe poteſt ex l. cùm auus, ff. de condit. & demonſtrat. l. cùm acutiſſimi, C. de fideicommiſſis, & generaliter, §. cùm autem, C. de inſtitut. & ſubſtitut. Secundum ex l. licet Imperator, ff. de legatis primo. Tertium ex l. ſi. ſeruus plurimum, §. vltimo, ff. de legatis primo, quo textu cùm plures coniecturæ tradantur, quibus duci debemus, cùm de coniecturanda vltima diſpoſitione quacunque tractetur, planè omnes illæ, legis coniecturæ dici poſſunt, fiue à lege ipſa inuentæ, aut approbatæ; Hominis autem coniectura dici poteſt, & verè dicitur illa, quæ in iure non eſt expreſſa; ſed tamen ex variis, diuersíſque fontibus, ſiue cauſis deducitur, & regulariter intellectu magis, quàm verbis percipitur. Nam cùm frequenter quis plus ſignificet, quàm loquatur, id coniectura aſſequi neceſſe eſt; ita ſanè in propoſito obſeruauit Cardinalis Franciſcus Mantica de coniecturis vltimarum voluntatum, libro primo, titulo 2. qui numero 3. & 4. optimè aſſeuerauit, coniecturam nullam in vltimis voluntatibus reperiri, quæ iuris & de iure præſumptio dici poſſit, quia in teſtamento non eſt aliqua præſumptio, contra quam probatio non fit admittenda, vt ibidem probat ipſe Author: Et demùm ex numero 6. cum multis ſeqq. coniecturarum alias ſpecies adducit, vt etiam ibidem poterit videri: & dixi ſupra, cap. 2. numero 12. præfatam diſtinctionem (alium ſcilicet eſſe legis, & aliam hominis coniecturam) admiſerunt quoque vlta Manticam, Corneus in conſilio 202. Pluries, num. 6. & in conſilio 230. num. 7. lib. 3. Ripa in l. hæredes mei, §. cum ita, num. 17. ff. ad Trebellian. Hieronymus Gabriel in conſilio 97. num. 12. lib. primo. Ioſeph. Maſc. & Franciſ. Mant. quos ſupra, dict. cap. 2. huius lib. 4. num. 8. commemoraui: Et de vtraque loquitur, ſed non ita diſtinguit Marc. Anton. Peregrin. de fideicommiſ. artic. 11. num. 40. & 43. de vtraque etiam hominis, & legis coniectura ſermonem faciunt (ſed nec ita diſtinguunt) Iacobus Menochius in conſilio 85. num. 83. & ſeq. lib. 1. Marçarius in conſil. 7. columna 83. Ioannes Cephalus in conſilio 517. ex num. 65. cum ſeq. lib. 4. Petrus Anton. de Petra de fideicommiſ. quæſt. 9. num. 146. & 192. Rurſus, & per gradus quoque diſtingui poteſt, & diſtinguitur communiter coniectura; alia namque eſt. leuis, alia grauis, alia violenta, quod poſt Ancharanum, Socinam, & Decium, annotauit Cardinalis Franciſcus Mantica de coniecturis vltimarum voluntatum lib. 1. d. titul. 2. num. 5. Maſcardus etiam & Farinacius. & Menochius, cum quibus ſuprà, hoc eodem tractatu, cap. 2. num. 12. obſeruaui. Corneus in conſilio 97. ſub num. 3. volumine primo, & in conſil. 146. num. 19. in fine, volumine 2. Ruinus in conſil. 157. num. 13. lib. 2. Ioannes Cephalus in conſilio 252. numer. 74. lib. 2. Socinus iunior in conſ. 145. numer. 36. volum. 3. Alciatus in conſ. 482. num. 8. Petr. Anton, de Petra de fideicommiſſis, quæſtione 9. num. 62. & numer. 199. Vt ergo ad propoſitum noſtrum deueniamus, leuis equidem, aut fragilis coniectura in hac interpretatiua, & coniecturali, qua verſamur materia, nequaquam ſufficeret, nec per eam induceretur effectus tacitæ voluntatis, quem induci per coniecturas diximus ſuprà, cap. præcedenti, vt expreſſæ diſpoſitioni æquiparetur: ita ſanè, ac generaliter, quòd in diſpoſitione qualibet vltima non debeamus, nec poſſimus adduci leuibus coniecturis obſeruarunt Iaſon in conſ. 228. colum. 3. lib. 2. Albanus conſ. 31. n. 9. Corn. in conſil. 230. num. 7. volumine 3. Roland. in conſil. 43. num. 49. volumin. 4. Tiberius Decianus in conſ. 10. num. 71. volum. 3. Cardinalis Franciſcus Mantica de coniect. vltimar. volunt. lib. 3. num. 10. Alciat. in conſ. 585. colum. penultim. in fine, & ſeq. qui dixit id procedere, etiamſi multæ coniecturæ ſint ſimul vnitæ, vt ibi per eum, & per Socinum in conſ. 116. lib. 3. Cephalum in conſil. 476. ex num. 17. cum ſeq. volum. 4. & in conſ. 517. ex num. 65. lib. 5. Pariſium in conſ. 87. num. 16. lib. 2. & in conſ. 66. num. 13. lib. 3. Hippolyt. Riminald. in conſ. 358. num. 171. lib. 4. Torniell. inter conſilia Portij, conſ. 43. num. 6. Marc. Anton. Peregrin. de fideicommiſſis, artic 11. num. 43. Coniecturæ ergo ipſæ vt probent, & eiuſdem effectus faciant eſſe tacitam diſpoſitionem, ſeu voluntatem tacitam ex eis deductam, cuius expreſſam eſſe cap. præcedenti diximus, & quando admittuntur ad cognoſcendam mentem teſtatoris, & interpretationem voluntatis eius faciendam, debent eſſe manifeſtæ, vrgentes, veriſimiles, neceſſariæ, & concludentes. & non hominis, ſed legis, nec fragiles, aut debiles admittuntur Id quod in eadem noſtra materia poſt Iaſonem, Socinum, Ripam, Baldum, Caſtrenſem, Corneum, Grauetam, Tiraquellum & alios, rectè obſeruauit Simon de Prætis de interpretat. vltimarum volunt. lib. interpretat. 2. dub, 1. ſolut. 1. num. 11. folio mihi 79. Ioannes Cephalus in conſil. 443. num. 35. & 36. lib. 3. Iacobus Menochius in conſil. 85. n. 88. & ſeq. lib. 1 Burſatus in conſ. 51. ſub num. 9. lib. 1. Alciatus in conſ. 528. num. 1. Berous in conſ. 84. n. 50. column. 2 Hieronymus Gabriel in conſ. 69. num. 27. lib. 1. Iacob. Beretta in conſ. 63. num. 16. lib. 1. Borgninus Caualcanus deciſ. 5. num. 19. 40. 56. & 58. part. 3. Marc. Anton. Peregrin. de fideicommiſſis, articulo 11. num. 39. & ſeq. folio mihi 90. quem in idem recenſui lib. 2. har. quotidianar. controuerſ. iur. cap. 4. num. 63. Petrus Surdus in conſ. 120. num. 23. lib. 1. Ioannes Botta in conſ. 28. num. 39. Cardinalis Franciſcus Mantica libro 3. dicto titulo 3. num. 10. qui poſt Alciatum, & Curtium iuniorem generaliter admonet in hac materia, mentem verbis non expreſſam, elici, atque probari debere ex coniectura manifeſta, & neceſſaria, & valdè vrgente, & probabili: Et refert Cephalum in conſ. 269. numero finali, lib. 2. qui coniecturas concludentes, & neceſſarias exigit; ipſe tamen exiſtimat, probabiles poſſe ſufficere, quoniam ex his opinio sapientium naſcitur. Pet. Anton. de Petra de fideicommiſſis, quæſtione 9. numero 143. & numero 146. Mantica quoque idem lib. 11. titulo 20. numero 9. & meliùs libro 8. titulo 1. num. 23. Hieronymus Gabriel in conſ. 121. numero 29. lib. 1. qui vt fideicommiſſum conditionale tranſmittatur ex coniecturis, neceſſarias, aut multùm probabiles coniecturas requirunt, & in fideicommiſſo coniecturis inducendo, neceſſarias pariter & concludentes requirit coniecturas idem Mantica lib. 8. dicto titulo. 1. numero 23. Peregrinus dicto titulo 11. numero 39. Menochius in conſil, 399. num. 5. lib. 4. Cephalus in conſil. 419. num. 43. & pluribus ſeqq. lib. 4. Pet. Anton. de Petra de fideicommiſſis, dicta quæſt. 9. n. 62. & num. 148. & num. 177. & 190. in fin. Antonius Gabriel commun. concluſ. lib. 4. titulo de fideicommiſſis, concluſ. 4. numero 29. Tiberius Decianus in conſil. 12. ex num. 22. cum ſeq. lib. primo, qui poſtquam oſtendit, coniecturæ quales eſſe debeant, vt ex ipſis aliquid inducatur, vel inductum probetur; tandem concludit, voluntatem teſtatoris coniecturis probari poſſe, dummodò coniecturæ Vrgentes ſint, & neceſſariæ, & quæ id ſolummodò importare poſſint. Michael. Graſſus receptarum ſententiarum, §. fideicommiſſum, quæſt. 4. num. 7. qui etiam dicit neceſſe eſſe, quòd coniecturæ ſint ſufficientes, & neceſſariæ.

Immò nec ſufficere coniecturam vnam in vltimis voluntatibus, vbi ex coniectura aliquid inducitur, vel probari contenditur, ſed coniecturas duas neceſſarias eſſe poſt alios Authores in hoc eodem, quo verſamur tractatu, reliquit ſcriptum Simon de Prætis lib. primo; dicta ſolutione prima, numero 14. in verſiculo, & vbi coniecturis, folio 79. cuius reſolutio adiuuari poteſt ex his, quæ in eodem propoſito ſcripſerunt, & ita concludunt Carolus Ruinus in conſil 110. numero 11. lib. 2. & in conſil. 131. numer. 13. lib. 3. Ripa in l. prima, num. 9. C. de pactis, & in l. centurio, numero 165. ff. de vulg, & pup. ſubſt. Rolandus à Valle in conſil. 51. num. 11. lib. 3. Antonius Gabriel dicta conc. 4. num. 49. Iulius Clarus §. teſtamentum, quæſt. 79. in finalibus verbis. Et generaliter, quando agitur de iudicando ex coniecturis, & præſumptionibus, quòd coniectura vna non ſufficiat, latè probat Ioannes Cephalus in conſ. 476. numero 16. libro 4.

Contrarium tamen, immò ad fideicommiſſum inducendum, & aliam diſpoſitionem quancumque, vnam ſolam ſufficere coniecturam, modò ipſa ſit vrgens, & neceſſaria, nec duas requiri, tenuerunt permulti alij Authores prout eos referunt Portius in conſ. 40. num. 22. & ſeq. Craueta in conſ. 62. Corneus in conſil. 97. ſub num. 3. volumin. 1. & in conſ. 146. num. 19. in fin volumin. 2. Thobias Nonius in conſ. 31. num. 13. & in conſ. 32. num. 9. Ioannes Cephalus in conſ. 476. num. 17. & ſeq. & in conſ. 517. num. 66. lib. 4. Petrus Antonius de Petra de fideicommiſſis, dicta quæſt. 9. num 190. vbi diuerſas in hoc articulo ſententias recenſet.

Ego verò cùm vtriuſque articuli diſceptationem controuerſam videam, nec certa aliqua doctrina, aut generali regula, quæ omnibus caſibus occurrentibus æqualiter adaptari valeat, ſiue conuenire videatur; poſſe definiri (nulla enim omnibus negotiis æquali iure poterit commode applicari) in vno, & altero dubio, quando ſcilicet in interpretatione vltimarum voluntatum inquiritur, an vna ſola coniectura ſufficiat, vel plures neceſſariæ ſint, quæ etiam manifeſtæ, & neceſſariæ, ſiue multum vrgentes, & probabiles coniecturæ diiudicari valeant; totum hoc Iudicis arbitrio & religioni relinquendum, atque committendum arbitror; ipſe namque iuxta ſubiectam materiam, & naturam rei, ſiue diſpoſitionis, de qua agitur, ex variis etiam rerum, & perſonarum circumſtantiis, & verbis vltimæ diſpoſitionis maturè perpenſis, præſumptámque voluntatem, & coniecturas diligenter inquirens, vtra harum opinionum in vtroque dubio, & in caſu occurrenti præualere debeat, commodiùs deducere, & maturiùs diffinire valebit. Et quidem, cùm voluntatis teſtatoris quæſtio ad eum pertineat, l. voluntatis, C. de fideicommiſſis, l. stichus, ff. de legatis tertio. Ludouicus Molina de Hiſpanorum primogeniis, libro 1. cap. 5. num. 41. Peregrinus de fideicommiſſis, articulo 11. numero 40. maturè (vt dixi) perpendere, atque perſcrutari debebit omnia, quibus ex coniecturis adduci, vel non adduci debeat, nec ſolis imaginariis, aut ex capite procedentibus, ſiue non iuridicè, ac velut concludenter deductis coniecturis excitari: ſicuti eleganter aduertit Socinus ſenior in conſilio 100. numero 8. libro 3. Corneus in conſilio 61. numero 2. libro 2. Berous in conſilio 67. numero 8. volumine ſecundo, Mantica de coniecturis vltimarum voluntatum, libro 3. titulo 19. numero 5. & 6. Peregrinus dicto articulo 11. numero 40. Simon de Prætis libro 1. dicta ſolutione 1. numero 12. folio 79. dicens, quòd arbitrium hoc Iudicis non debet eſſe liberum, ſed à iure regulari: Verè itaque negari non poteſt, quin aliquando vna ſola coniectura maximi futura ſit effectus & momenti, ac omninò debeat in conſideratione haberi, ſi eiuſmodi ſit, vt in propoſito, & in caſu occurrenti neceſſaria, aut concludens, aut multùm probabilis videatur. Id quod ſpecificè adnotarunt Craueta, & Iulius Clarus, cum quibus rectiffimè annotauit Petr. Anton. de Petra de fideicommiſſis, dicta quæſt. 9. numero 190. column. 3. in verſiculo, ego verò puto: & ſub eodem verſ ibi: fieri enim poteſt, ſol. 209. & ita procedit eorum opinio, & ſententia, qui, in interpretatione vltimarmn voluntatum vnam ſolam coniecturam ſufficere contendutur. Plures verò coniecturæ nihil aliquando proderunt, vel prodeſſe debebunt, etſi concurrant ſimul, fi eiuſmodi ſint quælibet non dicatur concludens, nec efficax, aut neceſſaria, vel cùm omnes leues ſunt, & fragiles, etſi plures; idque ex ſententia Petri Pauli Pariſij in conſ. 35. num. 26. 27. &8 28. lib. 3. Lanarij in conſil. 60. num. 48. Alexand. Rauden. deciſ. 27. n. 85. quibus non commemoratis, ita quoque apertè voluit Pet. Anton. de Petra in loco nunc relato. Quamuis regulariter plures coniecturæ ſimul iunctæ id efficere valeant, quod vna coniectura per ſe ſumpta efficere non poſſet, vt poſt alios multos Authores annotauit Ludouic. Molina lib 1. de Hiſpan. primog dict. cap. 5. num. 42. Margarius de fideicommiſ part. 2. quæſtione 20. Alexand. Raudenſ, d. deciſ. 27. num. 253. Hippolyt. Riminald. in conſ. 1. num. 21. 22. & 23. lib. 1. Semper tamen coniectura ſpecialis tanquam fortior vincere debet generalem, l. cùm de indebito, & ibi notant Bartol. & Bald. ff. de probat. Hippolyt Riminald. in loco nunc relato: Et cum infinitis Cardinalis Franciſcus Mantica de coniectur. volunt. lib. 12. tit. vltim. num 17. & alio cap. dicemus infrà. Remanent ergo in vtroque articulo, an vna ſola ſufficiat coniectura, & quæ dicatur concludens, aut neceſſaria; præfatam reſolutionem tenendam, ac etiam coniecturalem materiam, totam eſſe arbitrariam, & Iudicis diſcreti arbitrio, relinquendam; qui tamen concludentibus, atque iure approbatis coniecturis adduci, atque excitari debebit, nec leues in conſideratione habebit, etiamſi plures concurrant (vt ſuprà dixi) ſicuti ex Curt iunior. Crauet. Iul. Clar. vtroque Socin. Antonio Gabr. Iacob. Menoch. Ripa, Portio, Toruiello, Ruino. & Ceph. concludit Petra d. quæſt. 9. num. 190. colum. 3. ex verſ ego verò puto, folio 209. & num. 191. & 192. & num. finali, & vltra relatos ab eo, Aluaradus de coniecturata mente defuncti, lib. 1. cap. 3. num. 11. & 12. Molina lib. 1. dict. cap. 5. num. 41. Simon de Præris lib. 1. dicta ſolutione 1. num. 12. folio 79. Mantica libro 12. dicto titulo. finali, numeris 42. & 43. qui ſingulariter inquit, quòd in omnibus coniecturalibus quæſtionibus Iudicis prudentia dominatur, cùm ea nulla iuris conſtitutione in vniuerſum definiri nec poſſit, nec propter infinitam multitudinem factorum, & accidentium varietatem, poſſit commode terminari generaliter, Peregrinus dicto artic. 11. num. 41. Semper tamen debebit Iudex (vt dixi) & debebimus quoque nos cautè procedere, dum in interpretatione eiuſmodi tacitæ voluntatis verſamur; interpretatio namque voluntatis teſtatoris plena periculi eſt, & persæpe in illius cognitione errare ſolemus: Simon de Prætis de interpretatione vitimarum voluntatum libro primo interpretatione 1. ſolatione 2. num. 5. fol. 11. vbi citat Sociuum vtrumque Iaſonem, Ruinum, Crauetam, & Menochium ira dicentes; Petrus Antonius de Petra de fideicommiſſis quæt. num. 28. & num. 146. qui poſt Bald. ibi relatum ſcribit in propoſito, quòd ambulare dicimur in tenebris, cùm agimus de interpretanda mente teſtatoris, cum quo loquuti non ſumus, & qui non poteſt modò mentem ſuam aperire: Tiberius Decianus in conſ. 10. num. 71. lib. 3. vbi refert Baldum pluribus iu locis dicentem, quòd de mente hominis nullum certum teſtimonium eſt, quia ſoli Deo nota eſt: Ideò magis inhærendum eſt verbis certis, quàm menti imaginariæ, ex eodem Authore, & Peregrino de fideicommiſſis, articulo 11. num. 40. quem lib. 2. har, quotidianar. controuerſiar. iuris, cap. 4. num. 60. retuli, atque ex num. 56. ſuperiora notaui: Coniecturæ enim non debent eſſe phantaſiæ, & imaginationes, quæ pro libito voluntatis conſtituantur, ſed reales, & in opinionibus bonorum virorum fundatæ, ſicuti ex communi Doctorum sententia firmauit Petra de fideicommiſ. quæſt. 9. d.n. 146. & Cauendum eſt ab his, qui dicunt, talem eſſe teſtatoris mentem coniecturatam, nec id concludenter, & probabiliter oſtendunt, vt reſpondit Rota Bononienſis inter conſilia Marçarij conſ. 7. col. 83. verſ. reſtat. ſolum labefactare. Corn. in conſ. 61. num. 2. lib. 2. Alciat. in conſ. 499. Petra d.n. 146. Peregrin. d. art 11. n. 40. Quare exactiſſima diligentia teſtatoris voluntatem perſcrutari oportet, & eius veſtigia ſemper ſequi debemus, l. penultima, C. de neceſſar. ſeru. hæred. inſtitu. Cardinalis Franciſcus Mantica de coniecturis vltim. volunt. lib. 3. titu. 2. num. 1. in fine, nec in eius interpretatione diuinare: quia in teſtamentis nihil eſt tam proprium, quàm claritas, vt in authent. de teſtamentis imperfectis; per quem text. ita dixit Bald. in conſ. 235. in princip. lib. 5. Craueta in conſ. 161. n. 12. Rolandus in Conſ; 59. n. 47. lib. 3. Mantica lib. 3. dict. artic. 2. n. 2. Iacob. Menoch. in conſ. 97. n. 94. lib. 1. Peregrin. d. ar. 11. n. 40. Cum ergo mentem defuncti diiudicare difficillimum ſit, l. ex facto ff. ad Trebellian iunctis his, quæ ſpecificè notarunt Simon de Prætis de interpret vltim. volunt. lib. 1. d. ſolut. 1. n. 4. fol, 11. Mieres de maioratu, in initio 2. p.n. 1. Iacob. Menoch. in conſ. 117. num. 48. lib. 2. & d.c. 4. lib. 2. n. 57. ita quoque notaui, & in eiuſdem interpretatione, atque coniecturatione decipiamur frequenter; vt ſcribit Baldus in l. precibus n 23. C. de impuberum: quem referunt, & multis exornant Tiraq. in l. ſi vnquam, in verbo, libertis ex n. 10. Aluaradus de coniecturatamente defuncti, lib. 1. c. 1. num. 1. Mantica de coniecturis vltim. volunt. lib. 3. tit. 2. num. 1. Quos etiam d. cap. 4. lib. 2. num. 56. recenſui: Meritò dictum eſt ſuprà, cautè & attentè procedendum eſſe in hac materia, & Iudicis arbitrium non liberum futurum, ſed à regulis iuris, & probatis præſumptionibus regulandum eſſe; item eas duntaxat coniecturas attendi debere, quæ neceſſariæ, aut valdè vrgentes, & concludentes videantur, quod & d.c. 4. lib. 2. n. 63. ſcriptum reliqui: Non enim ſomnianda eſt teſtatoris mens, & voluntas, vt dixit Alciatus in conſ. 44. n. 33. in fin lib. 9. Corneus in conſ. 61. num. 2. lib. 2. Berous in conſ. 67. num. 8. volumin. 2. Sic potiùs Iudex debet in propoſito rem examinare, sicut examinandam dixit Petrus de peralta in l. fi quis in principio teſtamenti, num. 174. ad finem, in verſ. vltim. & num. 175. & ſeq. fol. 474. vbi vide omninò: Vide etiam Borgninum, Caualcanum deciſione 5. n. 19. 20. 22. & 23. parte 2. vbi inquit poſt Corneum, & Crauetam, quòd. Aduocati, & Iudices ſuper interpretatione mentis teſtatoris ſæpiſſimè prophetizant in graue damnum voluntatis eius, & hæredum; quod eſt periniquum, & fieri non debet, ne iudicia defunctorum defraudentur. Et hactenus de prima obſeruatione principali huius capitis.

Secundo deinde loco obſeruandum, atque conſtituendum erit, dubium eſſe omninò neceſſarium in hac materia, nec ab vllo hactenus, quem viderim, abſolutè explicatum; vtrum, inquam, in hoc tractatu coniecturali, & præſumpto voluntatis teſtatoris, vt coniecturæ, & præſumptiones dicantur neceſſariæ, concludentes, probabiles, & veriſimiles; vt etiam ex eiſdem validè deducatur id; quod contenditur, neceſſariò debeant ex dictis, & diſpoſitis in teſtamento, ſiue ex verbis diſpoſitionis deduci; an verò aliunde etiam, & extra teſtamentum colligi poſſit mens, & voluntas coniecturata, de qua contenditur? Et quidem ſi in dubio hoc Scribentes omnes hactenus originaliter prælegeris, inuenies ipſos diuerſimodè ſe habere, nec certam tradere reſolutionem, mirè potiùs variaſſe; imò & ſibi non conſtare eoſdem, maximè pro varietate caſuum occurrentium. conſulendo. Inprimis namque, voluntatem teſtatoris cognoſci, & declarari etiam ex his, quæ extra teſtamentum dicta, vel facta ſunt, probari videtur ex doctrina illa Bartoli in leg. 2. in principio, numero 39. 40. 41. & 42. ff. de vulg. & pup. ſubſt. & in l. hæredes palam, §. ſed ſi notam, ff. de teſtamentis. Angeli in l. fideicommiſſi, §. cum Pollidius, ff. de vſuris, tenuerunt Ripa in dict. l. 2. num. 52. vbi Ruinus num. 62. & Socinus iunior num. 112. idem Ripa in l. ſerui electione, §. cum fundus, numero primo, in fine, ff. de legat is primo Iaſon in l. 2. ff. de bonor. poſſeſ. ſecund. tabul. Socinus ſen. in conſilio 23. num. 9. lib. primo, Ruinus in conſilio 73. num. 15. lib. 2. Alexander in conſilio 100. num. 11. lib. 4. Parifius in conſilio 79. num. 12. & ſeq. libro 2. Ioannes Cephalus in conſilio 144. num. 29. libro 2. & in conſilio 452. numero 37. lib. 4. Afflictis deciſione 44. ſub numero 29. Pancirolus in conſilio 103, numero 14. Tiberius Decianus in conſilio 37. numero 33. libro primo. Cardinalis Franciſcus Mantica de coniectur. vltimar. voluntat. libro 3. titulo primo, numero 4. Iacobus Menochius libro 4. præſumptione 67. numero 17. & in conſilio 266. num. 74. libro 3. & in conſilio 349. numero 12. libro 4. & in conſilio 198. numero 18. libro 2. quò loci dixit, teſtatoris affectionem maiorem circa aliquem ex vocatis, detegi non ſolùm ex his, quæ eodem in teſtamento ſunt ſcripta, ſed etiam ex his, quæ aliunde extra teſtamentum colliguntur: Cardinalis franciſcus Mantica lib. 3. de coniecturis vltimar. volunt. tit. 1. numero 5. & libro 11. tit. 20. num. ſecundo Achilles Pedrocha in conſilio 2. num. 104. & 105. vbi quòd voluntas teſtatoris declaratur ex prælocutionibus ipſius extra teſtamentum: Et id ipſum, ad hoc vt ſit locus tranſmiſſioni fideicommiſſi conditionalis, vtque declaretur voluntas extra ea, quæ ſunt in teſtamento diſpoſita reſponderunt Socinus iunior in conſil. 167. columna 3. libro 2. Rubeus in conſilio 8. in fine. Pariſius in conſilio 5. num. 17. lib. 3. Menochius præſumptione 67. numero 17. libro 4. & vltra eum idem quoque notarunt Alex. Ruinus, Socinus iunior, & Curtius iunior, quos refert, & ſeq. Zanchus in l. hæredes mei, §. cum ita, in. 4. parte, numero 183. ff. ad Trebellian. Decianus in conſilio 88. num. 64. & 65. lib. 2. Achilles Pedrocha in conſil. 40. num. 302. vbi aſſerit etiam ex coniecturis extrinſecus extra teſtamentum collectis tranſmiſſionem induci: Craueta etiam in conſi ſilio 776. num. 12. volumine 5. nec contrarium inficiatur Baldus in l. vnica, numero 10. C. de his qui ante apertas tabulas: Nam etſi ſentiat, coniecturas ex his, quæ ſcripta ſunt in teſtamento, deduci oportere; non negat, quin etiam coniecturæ poſſint deduci ex his, quæ teſtator dixit extra teſtamentum, antè, vel pòſt, vt Baldum declarans, optimè aduertit Mantica lib 11. dicto titulo 20. numero 9. qui dum dicit, ſic poſſe eo caſu elici coniecturas, ac in cæteris caſibus deducuntur, ex variiſque cauſis, & diuerſis fontibus procedere, apertè ſuperiori ſe ſubſcribit ſententiæ: Ac denique deſumi fideicommiſſum ex coniecturis extra teſtamentum aſſeuerarunt Paſetus. in conſil. 92. in principio, & in conſ. 134. num. 5. Celſus Hugo in conſil. 5. num. 8. & in conſil. 93. num. 10. Anguiſſola in conſil. 14. num. 10. & in conſ. 26. numer. 2. & in conſ 29. numer. 10. Crotus in conſ. 349. numer. 17. volum. 3. & alij plures, quos congeſſit Franciſcus Burſatus in conſilio 202. num. : 3. lib. 2. & nullum referens, ſecurê tenuit Menochius lib. 4. dicta præſumptione 67. num. 17. quò loci dixit expreſsè, quòd ſi in teſtamento nihil fuerit expreſſum, tamen aliunde probari potest teſtatoris voluntas, quòd etiam hoc caſu ſufficit coniectura ad inducendum fideicommiſſum: nouissimè Fuluius Pacianus in conſilio 15. numer. 76. & num. 74. & num. 9. vbi reſolutiuè firmauit, quòd coniectutæ ad probandum mentem teſtatoris, non ſolùm debent ſumi intrinſecus ex teſtamento, iuxta ea, quæ ibidem probauat dicto n. 9. ſed etiam extra teſtamentum.

E contrario tamen, & generaliter, quòd coniecturæ voluniatìs in conſideratione haberi non debeant, niſi eliciantur ex eo quod, eſt expreſſum in teſtamento, & non aliter, responderunt, Decius in consilio 397. num. 6. Socinus iunior in conſilio 117. n. 33. libro 1. Paulus Caſtrenſis in conſilio 152. in fine, lib. 1. Gozadin. in conſ. 89. colum. 1. Hippolyt. Riminald. in conſ. 75. num. 28. lib. 1. Carolus Ruinus in conſ. 181. num. 6. lib. 2. Franciſcus Burſat. in conſ. 395. num. 5. libro 4. Petrus Magdalenus de numero teſtium in teſtamentis requiſito, prima parte, cap. 15. num. 10. vbi ad hoc vt tacita voluntas ex coniecturis collecta, idem operetur, quod expreſſa, requirit neceſſariò, ac generaliter iu omni vltima diſpoſitione, quòd coniecturæ ex teſtamento reſultent: Pariſ. in conſ. 87. numero 18. volumin. 2. Marçarius in conſil 7. Petrus Antonius de Petra de fideicommiſ. quæſtione nona, numero ſexto, & numero 142. Portius in conſilio 14. numero 2. & in conſ. 43. numero 1. & ſeq. Molina de Hiſpanorum primogeniis, lib. 3. cap. 4. numer. 38. & quòd fideicommiſſum non inducatur aut non deſumatur ex, coniecturis extra teſtamentum, ſed colligi debeat ex verbis in teſtamento expreſſis, ſiue ex his, quæ teſtator in ipſo diſpoſuit, poſt alios multos Authores obſeruarunt Socin. iun. in conſ. 29. num. 2. volum. 4. Pariſ. in conſilio 44. num. 25. & ſeq. lib. 2. Tiberius Decianus in conſil. 44. num. 10. & 11. lib. 3. Hieronym. Gabriel. in conſ. 121. num. 39. lib. 1. Franciſcus Mantica de coniectur. vltimar. voluntat. libro 8. tit. 1. numer. 18. & numer. 23. Torniellus in conſil. 33. numer. 1. cum ſeq. Michaël Graſſus §. fideicommiſſum, quæſtione 4. num. 7. ibi: Et colligantur ex dictis per teſtatorem per verba inducentia diſpoſitionem: Petrus Antonius de Petra de fideicommiſſis, quæſt. 9. num. 60. & num. 62. per totum, & num 148. & n. 177. conſtanter Marcus Antonius Peregrin. de fideicommiſſis, articulo 11. ex numer. 44. & ſeq. Petr. Surdus in conſ. 129. num. 47. lib. 1. Petrus de Peralta in l. ſi quis in principio teſtamenti, num. 148. in fin. & num. 152. verſic. Quintus caſus eſt, & num. 147. vide omninò num. 154. vbi facit regulam generalem, quam dicit eſſe optimam, maximam in hac materia vltimarum voluntatum, videlicet quòd vt tacita voluntas teſtatoris ſit, vel cenſeatur eſſe legitima, ac diſpoſitiua, debet euinci ex ipſius verbis expreſſis, id eſt, debet conſequi ex eiuſdem diſpoſitione expreſſa, ſeu fluere ex diſpoſitis apertè per eundem, aliàs non poteſt quis ea niti ad legatum, vel fideicommiſſum conſequendum. Ac denique, pro fideicommiſſo conditionali tranſmittendo ad ſuos, ac pro coniectura poſitorum in conditione, quòd ſint vocati ita pariter annotarunt, atque voluntatem teſtatoris neceſſariò colligendum ex his neceſſariò, quæ ſcripta, aut dispoſita fuerunt in teſtamento, nec poſſe colligi extrinſecus tenuerunt Interpretes multi, quos citauit Franciſcus Mantica de coniectur. vltimar. volunt. libro 11. titulo 20. numero 9. Simon de Prætis de interpret. vltimar volunt. libro primo, interpret. 2. dubitation. 1. ſolutione prima, numero 6. folio 78. Petr. Anton. de Petra de fideicommiſſis, quæſtione 9. numero 146. & 147. numero 60. & 62. Ioannes Vincentius Hondedeus in conſil. 60. num 51. & in conſil. 74. numero 50. libro primo. Vides ergo in definitione articuli præfati non modò ambiguitatem, ſed & contrarietatem inter Doctores, atque Scriptores noſtros communiter, & à nonnullis eorundem attingi, ſiue agnoſci, non tamen diſſolui, provt Petr. Paul. Pariſius d. conſil. 5. numero 16. & 17. libro tertio, Portius, Torniel. & Petra in locis relatis ſuprà, indiſſolutam, reliquerunt: Ego verò vt ipſam diluam abſolutè, & diſtinctè magis me habeam, ſequentia (vt moris habeo) conſtituere, atque obſeruare neceſſarium duxi: Et inprimis eiuſdem dubij explanatione videnda omninò, atque in memoriam reuocanda ea omnia, quæ ſuprà, hoc eodem libro, & tractatu, cap. 8. cum ſeq. & cap. 15. ſcripta, & reſoluta reliqui: Nam quae ibidem diximus, regulariter erunt obſeruanda, idque cùm in dubio verſamur, vel in caſu omiſſo, aut verbis non expreſſo, provt latiùs explanauimus.

Deinde & ſecundo, in vnoquoque negotio, & caſu occurrenti, ac propoſito articulo, ex numer. 39. agitato, Iudicis arbitrium multum valiturum; ipſe namque ſi verba diſpoſitionis attentè prælegerit, & mentem eiuſdem diligenter inquirat, & perſcrutetur, an ex diſpoſitis, ſiue expreſſis in teſtamento deducantur, vel non deducantur coniecturæ voluntatis, ſiue aliunde, aut extrinſecus deductæ ſufficiant; ex perſonis etiam, & cauſis, & rebus, de quibus agitur, aliíſque circumſtantiis, meliùs definire poterit, quàm hic à nobis certa regula, aut doctrina generali demonſtrari, provt diximus ſuprà; in eodem dubio, fideicommiſſi, inquam, inducendi, vel conditionalis tranſmittendi, ſiue in conditione poſitorum, quòd ſint vocati, ac denique in omni materia, in qua de inducendo aliquo ex coniecturis agitur, obſeruarunt Socinus iunior in conſt 141. numer. 23. volumine 2. Curtius iunior in conſilio 48. num. 6. Franciſcus Mantica de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 11. titulo. 20. num. 10. in fine. Petrus Antonius de Petra fideicommiſſis, quaeſtione 9. num. 152. Prætis lib. 1. dicta ſolutione prima, num. 11.

Prætereà & tertio conſtituto, coniecturas nonnullas eius qualitatis, & conditionis aliquando eſſe, vt non modò ex teſtamento intrinſecus, ſiue ex diſpoſitis, aut expreſſis ibi colligi, atque probari valeant, verùm etiam aliunde, & ita extrinſecus eas colligere, atque deducere vis quodammodo fit; immò congruentiùs, atque concludentiùs colligantur: quod enim teſtator faciebat vinus, vel ſolitus erat facere, quod ante, vel poſt teſtamentum fecit, aut dixit, quam affectionem ad aliquas perſonas habebat, & an maiorem ad vnum, quàm ad alterum & multa alia ſimilia, meliùs aliquando (immò & regulariter) extrinſecus colligi, & probari valent, quàm ex ipſo teſtamenro, aut ibidem diſpoſitis colligi poſſint: Voluntatem ergo teſtatoris aliunde, atque extrinſecus colligi poſſe, rectê obſeruarunt Authores omnes, quos ſupra retuli, num. 41. pro quibus (vt alia iura omittam) expendi ſolet textus valdè ſingularis, l. quoties 1. ff. de hæred. inſtit. vbi teſtator extra teſtamentum dixit ſe velle inſtituere talem hæredem in quadrante, deinde in teſtamento ſcripſit ſemiſſem pro quadrante; & textus inquit, quòd cùm mens teſtatoris eſſet de quadrante ex dictis extra teſtamentum, quod ſolùm erit hæres in quadrante: & textus ipſe ex eo notabilior eſt, quòd loquatur, quando apparet, vnum voluiſſe teſtatorem extra teſtamentum, & aliud contrarium reperitur ſcriptum: Et ideò quòd verba prolata extra teſtamentum, perinde haberi debeant, ac ſi eſſent appoſita in ſcriptura eiuſdem teſtamenti, poſt alios multos ad interpretationem vltimæ diſpoſitionis cuiuſdam adnotauit Burgos de Paz in conſ. 7. num. 13. & repetit in conſilio 14. n. 50. & in conſ. 27. n. 7. & 24. latè Fuluius Pacianus in conſ. 15. n. 74. & 76. vbi infinitos cumulat Authores ad probandum, quod dicta à teſtatore ante, vel poſt conditum teſtamentum, efficaciter probant voluntatem eius, Weſembec. in conſil. 34. num. 41. lib. 1. Peregrin. in conſ. 35. num. 4. lib. 3. Hadrianus Gilmañus rerum iudicatarum Germaniæ, lib. 1. deciſ. 7. num. 10. Pedrocha in conſilio. 2. num. 104. & 105. eleganter Petrus Surdus in conſ. 414. num. 56. lib. 3. dum dixit, voluntatem teſtandi colligi ex his, quæ dicta ſunt ante, vel poſt teſtamentum, & ideò in caſu illo inſtitutionem factam fuiſſe ſecundùm voluntatem ipſius teſtatoris, quia antequam teſtamentum faceret, dixit ſæpiùs, velle vniuerſalem hæredem inſtituere Dominam Eliſabetham eius ſororem: Et num. 64. & 66. vbi idem repetit poſt alios Authores, & poſt Baldum, Cardinalem Manticam, Simonem de Prætis, & alios, ſubdit id procedere, etiamſi ex interuallo poſt actum verba protulerit: Idem Surdus deciſ. 54. n. 6. & 16. quò loci ſeparatim fecit concluſiones duas; dicto namque num 6. inquit inprimis, voluntatem teſtatoris declarari ex his, quæ dixit ante teſtamentum, idque procedere, etiamſi verba à teſtatore non ſint prolata in forma teſtandi, vt dicunt Authores ibi relati: Deinde eodem n. 6. limitat ſingulariter, quando poſt verba prolata ante teſtamentum, diſpoſuit quis in contrarium eius, quod perfunctoriè loquendo profeſſus fuerat; tanc namque non attenduntur verba dicta ante teſtamentum quia poſteriora prioribus derogant, l. pacta nouiſſima C. de pactis, l. Diuo, §. licet, ff. de iure codicillorum: Et Simon de Prætis ibi relatus. Denique dicto num. 16. ſecundam fecit concluſionem, quòd ex his, quæ poſt teſtamentum dicta, vel facta ſunt, colligitur teſtatoris voluntas; idque ſecundum Baldum in l. precibus, n. 10. C. de impuberum dicentem, quòd actus perfecti recipiunt formam declaratoriam, non diſpoſitoriam: Et ſecundùm hæc deducitur manifeſtè, ſuſtineri non poſſe indiſtinctè (vt vides) ſententiam eorum, qui aſſerunt, coniecturas voluntatis colligi non poſſe extrinſecus extra teſtamentum, nec aliunde, quàm ex expreſſis, aut diſpoſitis in teſtamento, cùm in contrarium ſit veritas, & crebriori Interpretum omnium placito recepta opinio, vt ex eiſdem conſtat Authoribus.

Rurſus & quarto loco conſtituto, coniecturas ex ipſo teſtamento deductas, ſiue ab expreſſis elicitas, faciliùs demonſtrari, & probari, quàm eas, quæ extrinſecus colliguntur; immò & aliquando non egere probatione aliqua, ſi probabiles ſint apud Viros ſapientes: ipſas tamen extrinsecus & aliunde collectas, non reiiciendas, nec parui habendas, ſi eiuſmodi ſint, quòd verificari, atque veriſimilitudine, & neceſſitate magna poſſint: Et ita in vno genere coniecturarum probatio maior requiritur, quam in altero; non verò reiicitur onus probandi, ſi ab eo, qui illis iuuatur, ſumatur. Quod in propoſito ſingulariter animaduertit, (ſed apertiùs nunc expono) Cardinalis Franciſc. Mantica coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 11. titulo 20. n. 10. is namque Author, in eo quòd coniecturæ deducantur ex ipſo teſtamento, vel non deducantur, ſed aliunde, atque extrinſecus colligantur ex his, quæ non ſunt ſcripta, dumtaxat differentiam conſtituit quoad maiorem numerum teſtium; provt etiam conſtituit Michael Graſſus receptarum ſententiarum, §. fideicommiſſum, quæſt. 4. n. 10. & cap. ſeqq. latiùs dicemus: Non verò negat, quin coniecturæ illæ attendi atque in conſideratione haberi debeant, ac ſi ex teſtamento colligerentur; ſi tamen verè, ac numero teſtium requiſito probentur, quod etiam ſtatim dicetur, nec alij ſic explicant: optimè tamen percipit Ioſeph. Maſcardus de probationibus, tom. 1. concluſione 406. n 11. & 12. quem Recentiores non citant.

Denique & vltimò conſtituo, Simonem de Prætis in propoſito articuli prædicti diſtinctiùs ſe habuiſſe, cæterósque alios antecellere in altercationis præfatæ contrarietate diſſoluenda; ipſe namque libro primo de interpretatione vltimarum voluntatum, interpretatione 2. ſolutione prima, numero 6. ſuperiorem contrarietatem conſiderat; ac demum numero 8. folio 78. in fine, & 79. in principio, ſic putat conciliari poſſe, aut reſolui contrarias Scribentium ſententias, quòd ſi coniectura adducatur ad dilucidandum ambiguum, vel obſcurum aliquid voluntatis teſtatoris, quòd ſapiat diſpoſitionem extendere, vel includere alias perſonas, quæ ſpecialiter diſpoſitæ, ac expreſſæ non ſunt; tunc vera ſit opinion, quòd coniectura debet probari, & apparere ex diſpoſitis, & expreſſis in teſtamento, & non aliunde, niſi probetur diſpoſitiuè per legitimum numerum teſtium requiſitum ad probationem vltimæ voluntatis: In quo vltimo (vt vides) & Franciſci Manticæ reſolutioni, & ſuperiori à me traditæ obſeruationi conuenit omninò, nec ita animaduertunt Authores quamplurimi relati ſuprà, ex n. 45. cum ſeq. qui abſque diſtinctione reiiciunt coniecturas, quæ aliunde, & extrinſecus, ſiue extra teſtamentum colliguntur: Si verò (inquit Prætis ipſe n. 8.) coniecturæ ſint neceſſariæ pro declaranda voluntate teſtatoris ambigua, & ſic ad ſolam declarationem tendant, quòd tunc eſt vera alia opinio, quòd ſufficit eas haberi, & colligi aliunde ex qualitatibus ſcilicet, factis, & circumſtantiis, & in effectu, ex factis, & dictis extra teſtamentum, vt ibidem Prætis probauit, & vide ſuprà tradita cap. 8. cum ſeq. & cap. 15. ex illis namque dilucidè, & explanatur, atque deducitur, quando caſus, vel perſona non expreſſa, de quibus contenditur, admitti debeat, vel non: Iunge etiam Pet. Anton. de Petra de fideicommiſſis, quæſt. 9. num. 61. qui rectè adnotauit, coniecturis faciliùs interpretari fideicommiſſum iam inductum, vel probari inductum, quando dubitatur de illo, quàm de nouo induci, & refert Alexand. Socin. Albanum, Gratum, Cephalum, & Rolandum, & idem reſpondit Marc. Anton. Peregrinus in conſ. 34. num. 4. & 5. lib. 3. Pet. Surdus, Maſcard. & Honderus, quorum, & aliorum ſtatim duobus cap. ſeqq. ſpecificam faciam mentionem.

CAPVT XIX.

De probanda vltima voluntate, & diſpoſitione quacunque teſtamentaria per coniecturas, quæ ſubſtantiam, vel accidentia diſpoſitionis concernunt, & de ipſis coniecturis probandis, ex quibus elici voluntatem contenditur, cùm agitur, tam inducendo nouam voluntatem, quàm declarando eam, quæ iam inducta fuit; cùm etiam de probatione eius inquiritur, quod per errorem à Notario omiſſum, aut non ſcriptum, vel aliter prolatum, qui requiratur teſtium numerus regulariter? vbi in effectu, quæ variis in locis iuris Interpretes adnotarunt, ſuo ordine, & diſtinctè traduntur, & ita digeruntur, vt quotidianis, & practicis negotiis vtilia admodùm ſint futura, ac inter alia Petri Surdi conſ. 129. lib. 1. in hac materia magis ponderatur, & commendatur, de quo etiam ſuprà per tranſitum, cap. 6. huiuſce libri, & tractatus.

SVMMARIVM.

- 1 A teſtatore quæ dicta fuere, & à Tabellione prætermiſſa, per teſtes poſſunt probari: ita ut ſuum ſortiantur effectum. Quia interdum minus ſcriptum, & plus nuncupatum eſt.
- 2 Omiſſum in teſtamentis, ſuppleri debet, ſi per teſtes ſufficienter probatur, quia præſumitur omiſſum per errorem, & obliuionem.
- 3 Teſtator ſi poſt conditum teſtamentum aſſeruerit ſe aliquid omiſiſſe, quod voluiſſet disponere, eius intentio probatur teſtibus.
- 4 Subſtitutionem à Notario omiſſam in inſtrumento, poſſe probari teſtibus.
- 5 Scripturam ſuppleri per viuam vocem.
- 6 Errorem ſcripturæ poſſe probari teſtibus.
- 7 Teſtes quando omiſſum in ſcriptura ſupplere poſſint remiſſiuè.
- 8 Subſtitutionis omiſſionem probari etiam per impropriam probationem, quæ fit per coniecturas.
- 9 Subſtitutionem errore omiſſam fuiſſe, non poſſe per Notarium ipſum probari.
- 10 Notarius quando admittatur ad teſtificandum de, his, quæ in inſtrumento continentur remiſſiuè.
- 11 Errorem à Notario commiſſum in ſcribendo teſtamentum, poſſe probari teſtibus.
- 12 Ad probandum omiſſum aliquid fuiſſe in teſtamento, errore, aut obliuione tabellionis, ſiue ad probandam voluntatem omiſſam, qui requirantur teſtes neceſſariò? Vbi in effectu concluditur per totum numerum, tot teſtes requiri, quot ſunt neceſſarij, ſi omiſſum expreſsè disponeretur, vel ſi expreſſa probatio fieret directæ dispoſitionis.
- 13 Coniecturæ, quibus; præſumptiuè probatur dispoſitio teſtatoris, probandæ ſunt per ſeptem teſtes, ſicut ipſum teſtamentum: & infrà, num. 24. Idque in teſtamentis; in codicillis autem per quinque. Et de iure communi, de iure autem Regio, eodem numero teſtium probari debebunt, qui in confectione teſtamentorum, & codicillorum exigitur de iure huius Regni. Quoties de noua dispoſitione inducenda tractetur. Idque ex communi interpretum omnium ſententia. Quæ deducitur ex ſingulari illa theorica, atque doctrina Baldi.
- 14 Quod circa ſubſtantiam teſtamenti vbi fit probatio, requiruntur tot teſtes in probando errore, aut in voluntate inducenda probanda, quot in voluntate teſtantis probanda, & in dispoſitione ipſa conficienda, requiruntur. Circa certitudinem verè, duo teſtes ſufficiunt.
- 15 Et eò tendere Petri Surdi (ex mente communi) ſingulares; & notandas reſolutiones in hac materia, in conſil. 129. lib. 1. Qui, quotieſcunque de noua voluntate inducenda agitur, & ſic de ſubſtantia, non de qualitate, aut circunſtantia, non etiam de aliqua declaratione, teſtes requirit præcisè. Duos autem ſuſſicere rectè aſſerit, quando agitur de probanda voluntatis iam deductæ declaratione. Quod eſt dicere, circa ſubſtantiam errorem, aut omiſſionem dispoſitorum, vel non dispoſitorum, ſeptem ſeptem teſtibus probari debet. Circa accidentia verò duos teſtes ſufficere.
- 16 Et id ipſum circa ſolemnitatem, provt latiùs ex eodem Surdo hîc adnotatur, & vide ſtatim cap, ſequenti, per totum.
- 17 Ac denique de errore à Notario commiſſo in ſcribendo teſtamentum, & quibus teſtibus probando, eiuſdem Petri Surdi nonnullæ obſeruationes commemorantur, & probantur.
- 18 Et Ioannis Vincentij Hondedei in idem, placitum, & conſenſus nouè expenditur, & num. ſeq.
- 19 Legati verba dubia declarantur coniecturis, ſed quando mutatur ſubſtantia vel aliquid additur, debet probari per ſeptem teſtes in teſtamentis, vel quinque in codicillis.
- 20 Addens qualitatem, ita demùm declarare dicitur, ſi non alterat ſubſtantiam, aliàs, ſecus.
- 21 Teſtes tot requiruntur in probando id, quod ſapit dispoſitionem extendere vel addere, quot requiruntur ad probandum dispoſitionem principalem: & cap. præcedenti, num. 50.
- 22 Ad probandum voluntatem teſtatoris contrariam primæ directæ, & vniuerſali dispoſitioni, idem teſtium numerus requiritur, qui ad ipſam expreſſam dispoſitionem neceſſarius eſt.
- 23 Quemadmodum teſtamento reuocando, eadem ſolemnitas exigitur, quæ in eo conficiendo deſideratur.
- 24 Ad probandam voluntatem teſtatoris per coniecturas, & coniecturas ipſas, (quibus quis innititur) probandas, ſolemnis requiritur numerus teſtium, qui ad probandum ipſum teſtamentum requiritur, intelligendo, provt ſtatim dicetur.
- 25 Simonem de Prætis in propoſito huius materiæ plures caſus diſtinxiſſe, qui tamen omnes comprehenduntur ſub reſolutione prædicta, atque eò tendunt, vt ſi id, quod venit probandum, concernit dispoſitionem, & voluntatem teſtatoris, debeat probari per numerum teſtium ad probationem vltimæ voluntatis requiſitum. Si verò respicit declarationem eorum, quæ dispoſita fuere, poteſt probari per duos teſtes; & ſuprà num. 15.
- 26 Voluntas teſtatoris per coniecturas probanda, vel coniecturæ ipſæ, ex quibus voluntas ipſa reſultat, quare probari debeat per ſolemnem numerum teſtium, ad probationem vltimæ voluntatis requiſitum.
- 27 Teſtium numerus in probandis indiciis idem requiritur, qui requiritur in probanda veritate.
- 28 De probanda teſtatoris voluntate, non dispoſitiua, ſed declaratoria cùm agitur, duo tantùm teſtes ſufficiunt.
- 29 Et Simonis de Prætis in propoſito, duobus in locis repetita diſtinctio, atque vera, & notanda proſita reſolutio, quæ equidem duci debebit vnuſquiſque, ne decipiatur in hac materia.
- 30 Qui declarat, nihil de nouo facit, ſed iam factum aperit, & ſignificat.
- 31 Idcircò declaratio non requirit illam ſolemnitatem, quæ requiritur in ipſa principali diſpoſitione. Quia declaratio trahitur ad ipſam principalem diſpoſitionem, & fingitur vna & eadem cum ipſa.
- 32 Dummodò ſit propria, & vera declaratio.
- 33 Quam iure poteſt teſtator poſt conditum teſtamentum coram duobus teſtibus facere, ſiue dubium quodlibet, ſiue incertum coram duobus teſtibus declarare.
- 34 Quam etiam ſi non declaraſſet, committeretur res declarationi Iudicis, qui poſſet eam ex variis declarare.
- 35 Secus tamen ſi declaratio non eſſet propria, & vera, ſiue reſpiceret diſpoſitionem, quæ de iure erat certa, & aliter declararetur; tunc etenim requireretur ſolemnis numerus teſtium, qui in teſtamentis requiritur, vt latiùs hîc adnotatur.
- 36 Declaratio an reſpiciat circunſtantias, vel ſubſtantiam actus, cùm inquiritur; vtrùm diſtingui debeat, provt Baldus, & alij diſtinguunt.
- 37 An verò inſpici duntaxat debeat, quòd ſit propria, & vera declaratio reſpiciens diſpoſitionem dubiam, & obſcuram, vel per eam, an mutetur ipſa principalis diſpoſitio, quæ erat à principio certa? Vbi Petri Magdaleni obſeruatio noua contra Communem recipitur.
- 38 Et Simonis de Prætis in eodem placito ſententia conformis adducitur, nouáque concordia proponitur.
- 39 De probanda teſtatoris voluntate declaratoria cùm agitur, quòd duo tantùm teſtes ſufficiant quod dictum eſt ſæpè, procedit etiam, cùm mortuo teſtatore ad probandam ipſius voluntatem, teſtes adducentur. Et etiamſi teſtes teſtamentarij non ſint.
- 40 Declaratio voluntatis etſi perſonaliſſima ſit, vt nec ad hæredes tranſeat regulariter.
- 41 Tranſit tamen, vbi declaratio non conſiſtit in mera voluntate diſponentis, ſed ex variis, & diuerſis rerum argumentis deprehendi poteſt.
- 42 Vel quando teſtes audiuiſſent ab ipſo teſtatore eius voluntatem, ſic vt poſſent de ea disponere; nam tunc talis declaratio ad quencunque transire poteſt.
- 43 Petri Surdi in conſil. 129. num. 32. lib. 1. ſententia illa, errorem commiſſum in teſtamento, probari non poſſe niſi per teſtes rogatos à teſtatore, non contrariari dictis ſuprà, num. 39. de teſtibus non teſtamentariis. Provt nouè, & verè animaduertit Author hoc loco.
- 44 Voluntas teſtatoris cùm declaratur, vſque adeò fauorabilis materia dicitur, vt etiam teſtes aliàs inhabiles, & qui omni exceptione maiores non ſunt (quales mulieres ſunt) admittuntur.
- 45 Immò & per teſtes ſingulares voluntatis declaratio fieri.
- 46 Et per vnum teſtem in indiuiduo, & directè deponentem.
- 47 Et per vnum de teſtamentariis.
- 48 Maximè quando alia adminicula cum vno teſte coniunguntur.
- 49 Teſtamenti verba vnico ſolùm teſte poſſe declarari,
- 50 Immò & ſtipulatio, quæ eſt ſtricti iuris, & non ita fauorabilis ſicut teſtamentum, vnius teſtis dicto declarari poteſt.
- 51 Voluntatis teſtatoris declaratio fieri poteſt per vnum teſtem, de quo teſtator conſiltus eſt, ſiue cui teſtator voluntatem ſuam declarauit, aut declarandam commiſit.
- 52 Coniectura vnaquæque quòd probari debeat ſaltem per duos teſtes regulariter; quamplures iuris Interpretes tradidiſſe indiſtinctè, nec aliter declaraſſe.
- 53 Et quidem in aliis materiis id veriſſimum eſſe, & regulariter procedere.
- 54 Cæterùm, cùm verſamur in interpretatione, & probatione vltimarum voluntatum, & coniecturarum earum, non ita abſolutè id eſſe accipiendum; ita potiùs diſtinguendum, provt diſtinctum eſt numeris præcedentibus.
- 55 An ſcilicet de inducenda voluntate dispoſitiua, & ea probanda agatur, vel de inducta declaranda, tractetur.

PRo dilucida, atque abſoluta huiuſce capitis explicatione, & quò diſtinctiùs procedatur, conſtituendum, atque obſeruandum erit primo loco, certiſſimi iuris eſſe, quòd ea, quæ dicta fuerunt à teſtatore, & à Tabellione prætermiſſa, per teſtes poſſunt probari, & ita ſuum effectum ſortiantur; quia interdum minus ſcriptum, & plus nuncupatum eſt, l. quoties; §. 1. ff. de hæredib. inſtit. l. cum auus, ff. de condit. & demonſtr. l. cum proponebatur, ff. de legat. 2. l. errore, C. de teſtam. Ita ſanè iu ſpecie reſponderunt Paulus Caſtrenſis in conſ. 18. n. 3. lib. 2. Romanus in conſ. 385. num. 7. in fine; vbi inquit, quòd ſi aliquid fuerit omiſſum, debeat ſuppleri, ſi per teſtes ſufficienter probetur, quia præſumitur omiſſum per errorem, & obliuionem, per text. in d.l. quoties, §. 1. Pet. Paul. Pariſius in conſ. 3. col. 5. lib. 3. Decius in conſ. 105. col. 2. Cardinalis Franciſcus Mantica de coniectur. vltim. volunt. lib. 12. tit. 16. num. 1. qui poſt Socinum ſeniorem in l. in ambiguo, num. 7. ff. de rebus dubiis, ſcribit, quòd ſi teſtator post conditum testamentum minuerit, se aliquid tor poſt, quod voluiſſet diſponere, eius intentio probatur teſtibus: Ioſephus Maſcardus, qui latiùs de prædictis agit tom. 3. de probationib. concluſ. 1344. vbi ex num. 1. vſque ad num. 7. inquit, ſubſtitutionem à Notario omiſſam in inſtrumento, poſſe probari teſtibus: per text. præcitatum in d.l. quoties, §. 1. ff. de hæred. inſtit. vbi Bald. in 4. notabili. deduxit, ſcripturam ſuppleri per vinam vocem: Et errorem ſcripturæ poſſe probari per teſtes, alio in loco docuit Baldus ipſe, Bartolus etiam, & alij iuris Interpretes tradiderunrt, provt Maſcard. refert. vbi ſuprà, n. 3. & num. 4. explicat, quando teſtes omiſſum in ſcriptura ſupplere poſſint: Et num. 5. inquit poſt alios Authores, ſubſtitutionis omiſſionem probari etiam per impropriam probationem, quæ fit per coniecturas; idque per text. in l còm proponebatur, ff. de legatis 2. Et 7. ſingulariter admonet poſt Baldum, tribus in locis, Bartolum etiam, & Barbat. ſubſtitutionem errore omiſſam fuiſſe, non poſſe per Notarium ipſum probari: Et num. 8. latiùs explicat, quando Notarius admittatur ad teſtificandum de his, quæ in inſtrumento continentur. Superiorem quoque resolutionem, videlicet ſubſtitutionem à Notario omiſſam, poſſe probari teſtibus: ſimiliter, errorem à Notario commiſſum in ſcribendo teſtamentum, teſtibus probari, adnotauit, & ex multis comprobauit Petrus Surdus in conſ. 129. num. 2. & tribus ſeqq. lib. 1. & ante ea dixerat num. 1. quòd Notarius ſi quid omiſit in inſtrumento ſcribere, & id probetur teſtibus, ſeruabitur teſtamentum ſecundùm dicta teſtium: Idque per quatuor illa iura relata ſuprà, num. 1. & Surdi præfato in loco mentionem feci ſuprà, hoc eodem libro, & tractatu, cap. 6. num. 15. & ſeq. eandem etiam tradit reſolutionem Ioannes Vincentius Hondedeus in conſ. 51. ex n. 71. & ſingulariter explicat numeris ſeqq. lib. 2. Cæterùm qui teſtes requirantur hoc caſu ad probandum, omiſſum aliquid fuiſſe in teſtamento, er rore, aut obliuione Tabellionis, ſiue ad probandam voluntatem omiſſam; & iure noſtro Regio attento, an teſtes ciues ſint neceſſarj, cùm de probatione prædictorum agitur, ſiue de errore eorum, quæ in teſtamento expreſſa fuere, poſt Gloſſam, caſtrenſem, Angel. Baldum, Iaſonem, socinum, Seguram, Felinum, Guid. Pap. Decium. Mainerium, Vincentium, Pariſium, & Tiraquellum tractauit Burgos Salon de Paz in l. 3. Tauri, 1. p. num. 806. fol. mihi 275. Aluaradus de coniecturata mente defuncti, lib. 1. cap. 3. num. 3. qui concludunt, quòd per eundem teſtium numerum probari debet error certæ diſpoſitionis, ſiue directa probatio offeratur, ſiue per coniecturas, nam ad probandas coniecturas eadem ſolemnitas requiritur, per quam diſpoſitio ipſa probari deberet Et conſequenter, in terminis l. 3. Tauri, quemadmodum quinque teſtibus vicinis teſtamentum nuncupatiuum probari poſſet, ſic & error in eodem teſtamento contentus, eodem numero teſtium probari debebit, nec maior, aut minor numerus requiritur, vt Burgos ipſe de Paz dicto num. 806. in fine, rectè obſeruauit: Et idem quoque notauit Simon de Prætis de inierpretat. vltimarum voluntat. lib. 1. interpretatione prima, dubitatione; solut. 5. num. 28. folio mihi 29. quo loco poſt Gloſſam, Bartol. Baldum, Albericum, caſtrenſem, & Imolam in l cùm proponebatur, ff. de legatis 2. Iaſon. Caſtrenſem, Decium, Socinum, Guid. Pap. & Anton Gomezium reſoluit, & communem opinionem eſſe dicit quòd teſtes quinque, vel ſeptem, qui requiruntur ad probandam diſpoſitionem principalem teſtatoris, iidemmet requiruntur ad probanda dicta per teſtatorem ampliantia diſpoſitionem non ſcriptam in teſtamento, & errore omiſſam: Fuit etiam in eodem placito, atque ex communi Doctorum ſententia pariter reſoluit Ioſeph. Maſcard. de probationibus, tom. 1. concluſ 406. num. 3. qui Author ad probandum ſubſtantiam diſpoſitionis, ſeu voluntatem teſtatoris omiſſam per errorem Notarij, tot teſtes requirit, quot ſunt neceſſarij, ſi fieret directa probatio expreſſæ diſpoſitionis: Et num. 4. tradit etiam ex aliis iuris interpretibus. quod coniecturæ, quibus præfumptiuè probatur diſpoſitio teſtatoris, probandæ ſunt per ſeptem teſtes, ſicut ipſum teſtamentum; provt etiam tradidit Petrus Surdus in conſ. 129. num. 43. lib. 1. quem ſtatim latiùs commemorabo: & num. 5. & 6. inquit ipſe Maſcardus, quòd ad probandas coniecturas requiruntur in teſtamento ſeptem teſtes, & in codicillis quinque; ſi diſpoſitio teſta toris ſit in certa: Idque de iure communi; de iure autem Regio, eodem numero teſtium probari debebunt, qui in confectione teſtamentorum, & codicillorum exigitur de iure huius Regni: Et num. 12. idem concludit, dicens, quòd ſi coniecturæ extrinſecus colliguntur ex his, quæ non ſunt ſcripta in teſtamento, & agatur de noua diſpoſitione inducenda, per ſeptem teſtes probari debent: Et tom. 3. dicta concluſ. 1344. cùm ex num. 9. cum ſeq. in eodem dubio verſaretur, ſubſtitutionem, inquam, errore omiſſam fuiſſe à Notario, quibus teſtibus probari deberet contrarias ſententias profert, & tandem reſolutiuè tenet præfatam ſententiam, videlicet, quòd inter extraneos ſeptem teſtes requirantut, & inter liberos duo teſtes; vt quemadmodum ſeptem teſtes requiruntur in condendo teſtamento, ita etiam in probanda ſubſtitutionis omiſſione, ſeptem teſtes deſiderentur: Et n. 13. adducit egregiam illam diſtinctionem Bald in d.l. errore, col. 2. n. 4. C. de teſtamentis: vbi magiſtraliter docuit quòd circa substantiam teſtamenti vbi fit probatio, requiruntur tot. teſtes in probando errore, quot in voluntate teſtantis probanda: Et quòd hoc caſu loquitur text. in d.l. cum proponebatur, cum Gloſſa, ff. de legatis 2. aut circa certitudinem probatio fit; & tunc duo teſtes requiruntur & ita dicit procedere quod habetur in l. hæredes palam, §. ſed ſi notam, ff. de teſtamentis: Et id ipſum eruditè admodùm reſoluit (vt adſolet) Petrus Surdus in conſil. 129. lib. 1. vbi inquit num. 28. ſubſtitutionem factam in teſtamento, probari debere ſeptem teſtibus, nec minori numero probati poſſe: Idque procedere, ſiue agatur de probanda expreſſa, ſiue tacita voluntate, quotieſcunque de noua voluntate inducenda agitur, & ſic de ſubſtantia, non de qualitate, vel de aliqua declaratione: Et magis ſe explicat num. 20. vbi ex communi tradidit ſententia, ſeptem teſtes requiri in teſtamento, quando agitur de probanda voluntate, de cuius ſubſtantia nihil apparet, ſed duos ſufficere, quando agitur de probanda voluntatis iam deductæ declaratione: Et num. 31. vbi quòd error circa ſubſtantiam diſpoſitionis in teſtamento, ſeptem teſtibus probati debet; circa verò accidentia duo teſtes ſufficiunt: Et eodem num. 29. adducit nonnulla notabilia, & vtilia, & concludit quòd ſi de probanda voluntate teſtatoris principaliter tractetur, ſeptem teſtes requiruntur; ſi verò de ſolemnitate, duo teſetes ſufficiunt: Et infert, quòd ſi fateatur aduerſarius, teſtatorem feciſſe teſtamentum, & talem inſtituiſſe hæredem, ſed neget eum fuiſſe ſanæ mentis, vel teſtes fuiſſe negatos, poterit per duos teſtes probari, quòd erat ſanæ mentis, & quòd teſtes fuerunt rogati: ſi verò negaret, teſtamentum fuiſſe factum, vel talem fuiſſe inſtitutum, vel tale legatum fuiſſe factum, tali caſu ſeptem teſtes ſunt neceſſarij: refert etiam Cottam in memorab. incipien. inimicitiæ, col. 2. vbi dicit, quòd ſi tractetur de probanda expreſſa legati reuocatione, tot debent adeſſe teſtes, quot requiruntur ad legati validitatem: Si verò agatur de probanda tacita, vel præſumpta reuocatioue, tunc duobus teſtibus probatur inimicitia: Ac denique ex omnibus præcitatis ibidem Authoribus infert, ſufficere duos teſtes ad probandum, quòd deceſſerit teſtator; quòd relictum fuerit factum titulo inſtitutionis; quòd teſtator non ſic declarauerit; quòd is, qui fuit inſtitutus, eſſet filius teſtatoris; quòd teſtes, qui fuerunt adhibiti, fuerint rogati; quia in his non agitur de inducenda noua voluntate, ſed declarando eam quæ iam inducta fuit: quod ſecus eſt, quando agitat de probanda teſtatoris diſpoſitione. Rurſus in eodem conſilio 129. lib. 1. dicto num. 29. in verſiculo, & non obſtas, quod ex quo iſta, & num. 1. vt Surdus ipſe reſpondeat his, quae ex num. 1. cum ſeq. arguendo propoſuerat, vbi adduxerat Interpretum quorundam authoritates nonnullas ad probandum, errorem à Notario commiſſum in ſcribendo teſtamentum, vel in omittendo ſubſtitutionem, probari poſſe per duos teſtes; animaduertit iuridicè, quòd id poſſet ſubſiſtere, ſi conſtaret de ſubſtantia ſubſtitutionis, & ſolus error omiſſionis eſſet probandus. : eo enim caſu duo teſtes probarent, eam fuiſſe per. errorem omiſſam, ſed quando in dubium reuocatur ſubſtitutio ipſa, non poſſe agi de illius errore, niſi primò probetur eam fuiſſe factam, quia omiſſio præſupponit exiſtentiam, & non entis nullæ ſunt qualitates, vt latiùs comprobat, &: ad rem noſtram expendit doctrinam illam Bartoli in d.l. cum proponebatur, num. 3. ff. de legatis ſecundò: vbi inquit Bartolus, quòd aliquando quis vult probare. teſtatorem ſic diſpoſuiſſe, & tunc ſeptem teſtes requiruntur in teſtamento, & quinque in codicillis: Aliquando diſpoſitio teſtatoris eſt certa, & iam in eſſe producta, ſed vult quis probare, quòd circa. eam fuit erratum in qualitate, vel quantitate; & tunc minor numerus teſtium ſufficit, vt ibidem oſtendit, & citat quoque Angelum in d.l. quoties, in principio, ff. de hæred. inſtit. dicentem, quòd ſi error eſt in ſubſtantia voluntatis, & diſpoſitionis, tot teſtibus probandus eſt. quot requirit ipſa diſpoſitio:ſi verò verſatur error circa demonſtrationes, vel alia. accidentia, ſufficit eum probari per duos teſtes; & cum Angelo tranſeunt alij, Authores, quos idem Surdus commemorat: & num. 31 in caſu illo, de quo conſultus reſpondit, in hunc modum concludit: Hîc igitur non eſt quæſtio de qualitate, ſeu accidentibus ſubſtitutionis, idcircò error illius, vel omiſſio probari debet ſeptem teſtibus, &c. Et num. 23. poſt alios Authores dicit vnum ſingulare & ab omnibus ſuperioribus prætermiſſum, videlicet, quòd error commiſſus in teſtamento, probari non poteſt, niſi per teſtes rogatus à teſtatore: Et Surdi in præcitato conſilio 129. lib. 1. ſpecificam mentionem fecit, & eum ſequutus eſt Ioannes Vincentius Hondedeus in conſil. 51. ex num. 72. cum ſeq. lib. 2. dicens, quòd quoties non agitur de declaranda voluntate, & diſpoſitione teſtatoris, de qua conſtat, ſed eſt dubia; ſed agitur de probanda ipſa voluntate, & diſpoſitione, in cuius omiſſione prætenditur fuiſſe erratum, tunc in diſpoſitione fauore extranei quæ non ſit inter liberos, requiruntur ſeptem teſtes, fi agitur de teſtamento; & quinque in codicillis & ſi quòd ſubſtitutio errore omiſſa, per ſeptem teſtes probari debet, quando prætenditur facta in teſtamento. Et vltra Surdum, & relatos ab eo, recenſet num. 74. Nattam in conſil. 363. lib. 2. qui reſpondit, quòd quoties agitur de declarando aliquod verbum ambiguum poſitum in legato, tunc ex coniecturis poteſt declarari; ſed vbi mutatur ſubſtantia legati, vel additur qualitas, quæ alterat legatum, opus eſt quinque teſtibus deponentibus de voluntate teſtatoris, subdens poſt Baldum in l. hæredes palam. §. ſi quis poteſt, in 3. notabili, ff. de teſtamentis, quod tunc ille, qui adiicit qualitatem. dicitur potiùs declarare, quàm aliquid de nouo facere, quando qualitas illa fungitur loco demonſtrationis, nec alterat ſubiectum: & num. 76. adiicit Hondedeus ipſe vnum ex relatione Simonis de Prætis lib. 1. folio 17. num. 28. & num. 40. verſiculo & ſi quis: & melius fol. 47. num. 3. & 8. quod in fine cap. præcedentis, ſpecificè ego expendi, quòd quando agitur de probando eo, quod facit diſpoſitionem extendere, vel includere alias perſonas, vel aliter diſpoſitioni iam factæ addere, fieri debet probatio per tot teſtes, quot ſunt neceſſarij ad probationem principalis diſpoſitionis: Ac denique eodem num. 76. in hæc verba concludit: Vnde cum probatio ſubſtitutionis dictorum filiorum alteret ſubiectum, addatque nouam qualitatem & perſonam, quæ non continetur in ſubſtitutione expreſſa, & ſic non agitur de declaratione verbi ambigui, ſed de probatione voluntatis teſtatoris, & ſic diſpoſitionis ſubſtantialis, clarum videtur, quòd ad probationem requiratur numerus teſtium requiſitus in teſtamento. Et id ipſum ita pari ter reſoluunt Cardinalis Franciſ cus Mantica de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 12. tit. num. 13. Petrus Magdelanus de numero teſtium in teſtamentis requiſito, prima parte, cap. 13. num. 13. Peregrinus in conſil. 34. num. 4. & 5. lib 3. Burgos de Paz in conſil 27. num. 7. Pariſius in conſil. 79. num. 12. lib. 2. Cephalus in conſil. 525. num. 52. lib. 4. Et ad probandum, voluntatem teſtatoris contrariam primæ directæ, & vniuerſali diſpoſitioni, quòd idem numerus teſtium requiratur, qui ad ipſam diſpoſitionem expreſſam neceſſarius eſt, quemadmodum in teſtamento reuocando eadem ſolemnitas exigitur quæ in eo conficiendo deſideratur, poſt alios Authores ex ſententia communi obſeruarunt Burgos Sal. de Paz l. 3. Tauri num. 813. Couarr. in rubrica de teſtamentis, 2. num. 19. in verſiculo, Quarta concluſo: vbi congerit modos 17. ad probandum contra voluntatem expreſſam, Aluaradus de coniecturata mente defuncti lib. 1. cap. 3. princip. Et hactenus de prima obſeruatione principali in hac materia, & de errore à Notario commiſſo in omittendo, vel in ſcribendo, vt dixi: Quâ equidem (vt apparet) vt ex relatione Ioſeph. Maſcardi, Petri Surdi, & Ioan. Vincent. Hondedei, & in dicto articulo erroris à Notario commiſſo, dicta fuêre nonnulla, quæ ſine vitio repetenda ſeq. obſeruationibus ideò duxi, vt diſtinctiùs, atque ſpecificè magis materia ipſa explanetur

Secundo igitur loco obſeruandum, atque conſtituendum erit, ex eiſdem tribus Authoribus, & dictis ſupra num. 13. ſatis dilucidè, atque expreſſim conſtare, quod ad probandum voluntatem teſtatoris per coniecturas & coniecturas ipſas (quibus quis innititur) probandas ſolennis requiritur numerus teſtium, qui ad probandum ipſum teſtamentum requiritur, dummodò id ſemper intelligatur, prout ſtatim dicitur, atque ex ipſis anteà relatis Authoribus dictum fuit ſuprà: Et vltra eos: ita quoque obſeruarunt poſt ordinarios in ſuis locis, & alios multos Authores Decius in conſil. 107. num. 3. & in conſil. 315. num. 7. Romanus in conſil. 65. num. 2. Iaſon in l. errore, C. de teſtamemtntis, in fiue. Bellamera deciſione 742. licet obſternet. Burgos Salon de Paz in dicta l. 3. Tauri, prima parte, num. 806. & num. 813. Aluaradus de coniecturata mente de functi, lib. 1. cap. 3. num. 3. & 7. in principio. Michael Graſſus receptarum ſententiarum, §. fidei commiſſum, quæſtione 4. num. 10. Antonius Gomezius tomo primo variarum, cap. 5. num. 24. in verſiculo, etenim in cauſa. Cardinalis Franciſcus Mantica de coniectur vltimar. volunt. lib. 11. titulo 20. num. 10. in verſiculo ſed ſi coniecturæ: & lib. 12. titulo 16. num. 9. & quinque ſeqq. Ceruantes in l. 3. Tauri, num. 187. Simon de Prætis de interpretatione vltimarum voluntatum, lib. 1. interpretatione prima, dubitatione 3. ſolutione 5. ex num. 27. vſque ad num. 34. fol. 29. & num. 40. in verſiculo, & ſi quis diceret. vbi plures caſus diſtinxit, qui tamen omnes ſub reſolutione præhabita, obſeruatione prima principali comprehenduntur, atque eò tendunt, vt ſi id, quod venit probandum, concernit diſpoſitionem, & voluntatem teſtatoris, debeat probari per numerum teſtium, ad probationem vltimæ voluntatis requiſitum, ſi vero fecit declarationem eorum quæ diſpoſita fuere, poſſit probari per duos teſtes, prout Prætis ipſe in ſummario dicti num. 27. & dicto num. 4. expreſſè obſeruauit; & repetit eodem lib. 1. interpretatione 2. dubitatione prima ſolutione prima, num. 3. folio 78. vt ſtatim dicetur: & eandem reſolutionem communem amplectitur inter conſilia vltimarum voluntatum, volumine 2. conſil. 23. ex num. 18. vſque ad num. 23. Ioſeph. Maſcardus de probat. tomm primo, concluſione 406. num. 4. & num 12. prout ſuprà retuli num. 13. latiùs Petrus Surdus dicto conſil. 129. num. 43. lib. 1. cuius verba hoc loco inſerenda eò duxi, quòd communia interpretum noſtrorum placita, diſtinctiùs, atque elegantiùs exprimant, & oſtendant, quàm hucuſque Scribentium omnium recentiorum commentaria efficient; inquit ergo Surdus dicto num. 43. in hunc modum: Præterea, huiuſmodi coniecturæ concernentes ſubſtantiam ſubſtitutionis, & itareſpicientes prinipalem diſpoſitionem, vt admittantur, probari debent ſingula ſeptem teſtibus, qui in teſtamentis indicia & coniecturæ tot teſtes requirunt, quot ſunt neceſſarij ad probandum veritatem, vt volunt Gloſſa in l. cùm proponebatur. ff. de legatis ſecundo; & ibi Bald. colum. prima, verſic. nota ex Gloſſa, dicit, quòd idem numerous teſtium requiritur in probandis iudicijs, qui etiam requiritur in probanda veritate directa; & ſubdit, hoc eſſe notabile dictum: & dicit Caſtrenſisi ubi num. 6. quòd conientura, quæ concernit ſubſtantiam diſpoſitionis, tot teſtes requirit, quot ipſa diſpoſitio, ſed ad probandam qualitatem, ſeu diſpoſitionem, quam conſtat fuiſſe factam, minor numerus requiritur; & addit, Gloſſam illam ad id ſemper allegari; & infrà etiam num. 8. dicit, quod quando conſtat diſpoſitionem eſſe factam tunc coniecturæ probantur quinque teſtibus, ſi quæritur an teſtator perſeuerauerit in eadem voluntate, ſi vero non conſtat eam fuiſſe factam, & inducuntur coniecturæ ad probationem, ſeptem teſtes requiruntur: Et hoc ait Imola colum 2. eſſe benè notandum; & ante eos hoc voluit Bartolus ibi num. 3. dicens, quòd diſpoſitio teſtatoris, ſiue directè probetur, ſine per coniecturas septem teſte requirit, ſi agitur de teſramento; & quique, ſi de codicillis: & dicit Bald in loco præcitato, quòd etſi vnus teſtis regulariter faciat iudicium, tamen hoc eſt verum, quando certus teſtium numerus non requiritur pro ſolemnitate; & illud etiam ſequitur Vital. in dicto tract. clauſul. vhi ait de clauſul. teſtam verſic. ſequitur qualiter probetur error, col 1. in fine, & col. 3. tamen intelligit dictum Baldi, quando tractatur de probanda diſpoſitione, quæ non apparet, & quæ non eſt certa, & ſubdit poſt Bald. quod teſtes, qui inducuntur ad probandas coniectur as, eo caſu debent eſſe rogati: Neuizan in conſ. 34. num. 42. & vltimo loco hoc tenuit Franciſcus Mantica de coniect. vltimar. volun. lib. 12. titul. 16. num. 12. Cum igitur hæ coniecturæ duobus tantùm teſtibus probentur, non relenant, Gomez. de teſtam. cap. 5. num. 24. Hactenus petrus Surdus, qui communes, & certas profert reſolutiones (vt vides) & eaſdem ſequitur Petrus Magdalenus de num, teſtinum in teſtamentis requiſito, 1. part. cap, 15. num. 3. & 5. & num. 10. & duobus ſeqq. & cap. 30. in princip. qui d. num. 5. cap. 15. rectè animaduertit (ex mente tamen communi in d.l. cum proponebatur) quod mirum videri non debet, quòd voluntas teſtatoris per coniecturas probanda, vel coniecturæ ipſæ ex quibus voluntas ipſa reſultar, probari debeant per ſolemnem numerum ſeptem reſtium, quia ſi tot teſtes ſunt neceſſariji ad probandam voluntatem expreſſam teſtatoris, & ea, quæ ſunt expreſſa in teſtamento, quæ ſunt clara, & apertè patent, multò magis idem ius eſſe debebit reſpectu voluntatis, quæ non eſt expreſſa, nec ita clarè patet, ſed tacitè ex coniecturis deprehendi, & colligi valet, in qua maior probatio videtur requirenda, argum. text. in hæredes palam, ff. de teſtamentis; & in. l. iubemus: & ibi notat Baldus num. 1. & ſeq. Paul. & Alex. num. 2. & poſt alios Iaſon ex num. 1. C. de teſtamentis & eodem cap. 15. ex numero 6. latiùs comprobat: & num. 10. & 11. aliam rationem adducit & num. 12. obiectioni cuidam in propoſito ſatisſacit; ac denique reſert doctrinam illam Baldi in d.l. cùm proponebatur, col. 1. ff. de legat. 2. (de qua ſuprà per Surdum,) quod idem numerus teſtium requiritur in probandis indiciis, qui requiritur in directa probatione veritatis. prætereà & tertio loco obſerundum erit, ex dictis hactenus prima, & ſecunda obſeruatione, atque ex relatione Ioſeph. Maſcardi, Simonis de Pratis, Petri Surdi, Ioan. Vincentd. Hondedei, & aliorum, dilucidè apparere, quòd de probanda teſtatoris voluntate cum agitur, tametſi id fieri non poſſit niſi per numerum ſeptem teſtium, de iure communi; vel de iure regio per numerum teſtium apud nos requiſitum; cæterum de probanda teſtatoris voluntace non diſpoſitiua, ſed declaratoriæ, & inducta cum agitur, duo tantùm teſtes ſufficiàt, nec ſolennis numerus septem testium neceſſarius, eſt, vt dictum fuit ſuprà, per text. iuncta Gloſſa, verbo poſſe, in l. haeredes pala. §. ſi quid poſt, ff. de teſtament. & ibi benè declarat Bartol. n. 4. & Caltrenſis num. 13. & Baldus in §. ſed ſi notam, in fine: idem Bart. Bald. Iaſon, Alex. Oldrad. Socinus, Curtius iunior, Romanus, Decius, Signorolus, Aretin. Salicet. Corneus, Pariſ, Barbartia, Bellonus, & Capicius, cum quibus ſic reſoluit, & de communi, & veriſſima ſententia profitentur Mantica de coniectur. vltim. volunt. lib. 3. tit. 1. num. 12. & lib. 5. tit. 14. num. 12. & lib. 11. tit. 20. num. 10. & lib. 12. tit. 16. num. 2. & ſeq. vbi latiùs declarat: Antonius Gabriel commun. concluſion. lib. 6. titul. de reglis iuris, concluſione 3. num. 29. Burgos Salon de Paz 1. part. dictæ l. tertia Tauri, num. 813. Aluaradus de coniecturata mente defuncti: lib. 1. cap. 3. num. 7. 8. & 9. Molina de Hiſpanorum primogeniis, libro 1. capit. 5. num. 40. fine. Grasſus § fideicommiſſum, quæſt. 4. num. 10. & § ſubſtitut. quæſt. 31. in principio. Ceruantes in l. 3. Tauri, ex num. 182. vſque ad num. 187. Ripa, Socin. iunior, Baldus, Salicet. Alex. Iaſ. Calcaneus, Corneus, Oldrad. Pariſ. Berous, Crotus, Crauet. Gozadin & Burſat. cum quibus Achilles Pedrocha, in conſ. 2. ex num. 107. vſque ad numerum 117. Petrus Surdus dicto conſ. 129. num. 29. libro 1. & in conſ. 414. num. 57. éod. lib. Petrus Magdalenus de num. teſtium in teſtamentis requiſito, prima parte, cap. 30. ex num. 1. cum ſeq. Cardinalis Dominicus Tuſcus practicar. concluſion. iuris, tom. 8. littera V. concluſione 284. fol. 637. & tom. 2. littera D, concluſ. 94. fol. 473. Ioannes Vincentius Hondedeus in conſilio 67. num. 11. lib. 2. Azeuedus in l. 1. tit. 4. lib 5. num. 66. 67. 76. &77. Simon de prætis de interpretat. vltimar. volunt. lib. 1. dicta ſolutione 1. numero 3. fol. 78. & dicta ſolutione 5. ex num. 26. & num. 32. & num. 40. fol. 31. vbi reſolutiuè, & verè conſtituit, quòd coniectura poteſt diuerſimodè probari; ſi enim tendit ad aliam diſpoſitionem, ſiue quæratur probari aliqua diſpoſitio de nouo, vel addendo, vel minuendo, aut adimendo, vel corrigendo, vel aliquo modo alterando diſpoſitionem iam apparentem, tot teſtes requiruntur, quot ſunt neceſſarij ad probationem principalis diſpoſitionis: Si verò tendit ad declarationem ambiguæ diſpoſitionis iam factæ, tunc ſufficiunt duo teſtes, vt ibi comprobat; & repetit eod. lib. 1. & dict. ſolutione 5. num. 32. & 33. fol. 29. dicens, generalem eſſe doctrinam in hac materia, quòd quotieſcunque à lege, velà Doctoribus in aliquo articulo vltimarum voluntatum inducitur, vel elicitur, ſic eſſe coniecturam voluntatis teſtatoris, vel dicitur (vt ſæpiſſimè in legibus ipſis exprimitur) niſi contrarium conſtet, vel probetur teſtatorem voluiſſe, dummodò non vergat in nouam diſpoſitionem, expreſsè dando, vellimitando, vel adimendo, aur alterando; de hac contraria voluntate, vel declaratoria poteſt per duos teſtes conſtare.

Prædictorum autem ratio eſt, quòd qui declarat, nihil de nouo facit, ſed iam factum aperit, & ſignificat, ſine qualis fuerit voluntas in diſpoſitione, oſtendit, dicta l. hæredes palam, §. ſi quod poſt, ff. de teſtamen. vbi Gloſſa allegat concordantes, l. adeò, cùm quis ff. de acquirendo rerum dominio, l. aſſe toto, ff. de hæred. inſtit. l. ſcripſero, ff. de condit. & demonſtrat. & exornant permultis Decius, Gomezius, Anania, Barbatia, Anton. Gabr. Simon de prætis, Hippoly. Riminaldus, Burgos de Paz, Maſcard. Achilles Pedrocha, & Petrus Magdalenus, quos ego in idipſum congeſſi, & commemoraui, quotidian. bar. contròuerſ. iuris, lib. 3. c. 10. num. 30. Idcircò declaratio non requirit illam ſolemnitatem, quæ requiritur in ipſa principali diſpoſitione, quia declaratio trahitur ad ipſam principalem diſpoſitionem, & fingitur vna & eadem cum ipſa, vt alios cumulans, aduertit Anton. Gabriel commun. concluſion. lib. 6. dicta concluſ. 3. ex n. 9. Petrus Magdalenus 1. parte, cap. 30. num. 4. Vnde ſubſequitur, ad limites iſtius rationis accipienda, atque explicanda eſſe ſuperiora, & conſequenter communem hanc reſolutionem traditam ex num. 28. tunc procedere, cùm ſumus in vera & propria declaratione, quæ conſiſtit circa diſpoſitionem dubiam & obſcuram, & multipliciter intelligibilem. Exemplum attulit nobis Iureconſultus in dicto §. ſi quid poſt, de legato facto Titio, & Sticho, cum plures eſſent eiuſdem nominis: Et ibidem dicit Gloſſa in verbo Stichum circa inſtitutionem; putà ſi fuit inſtitutus hæres Titius amicus teſtatoris, cùm duo amici eius eſſent eiuſdem nominis. Et ſimile in datione tutelæ eſt vulgatum exemplum in l. duo ſunt Tity, ff. de teſtamentariatutel. Hæc enim incertitudo perſonæ licèt vitier legatum, inſtitutionem, & tutuelam, niſi declaretur, iuxta, d.l. duo ſunt Tity & l. ſi ita fuerit, ff. de rebus dubiis: Tamen quia in rei veritate valet iſta diſpoſitio, quæ apud legem eſt certa, licèt impediatur executio, donec certificatur, quia non deficit ius, ſed tantùm probatio: Iure igitur poteſt teſtator poſt conditum teſtamentum, hanc incertitudinem coram duobus teſtibus declarare, quia ex hoc nihil de nouo diſponit, ſed diſpoſitionem iam perfectam, & apud ſe certam, licèt apud nos obſcuram aperit, & declarat, quam etiam ſi non declaraſſet, committeretur declarationi Iudicis, qui poſſet eam ex variis circumſtantiis declarare, vt poſt Bart. & Caſtrenſem, optimè declarat Petrus Magdalenus de numer. teſtium in teſtanentis requiſito, prima parte, dicto cap. 30. num. 6. cum ſeq. vſque ad num. 11.

Non verò procederent reſolutioneſmetinſæ, ſed declaratio non eſſet propria, & vera, ſiue reſpiceret diſpoſitionem, quæ de iure erat certa, & aliter declaratur; tunc etenim, ipſius etiam teſtatoris reſpectu, ſolemnis requirertur numerus teſtium, qui in teſtamentis requiritur, quia iſta non eſt propria declaratio, ſed noua iuris datio, & noua diſpoſitio: Idque per text. ſæpè allegatum in dicto §. ſi quid poſt, in principio;& ibid. Gaſtrenſem d. verbo poſſe Dinum, & Bartol. num. 4. & Caſtrenſem num. 2. & num. 4. in fine: qui id expendit ad gratias, quæ ſolent per Pontifices in præiudicium alicuius declarari: Et latiùs explicant Antonius Gabriel lib. 6. tit. de regulis iuris, dicta concluſione 3. num. 62. & 63. cum ſeq. Mantica lib. 3. tit. 1. num. 14. & lib. 12. dicto tit. 16. num. 8. & vide nonnulla, quæ adnotata, atque ſcripta reliqui in propoſito, lib. 3. d cap. 10. num. 26. & quinque ſeqq. Pet. Magdalenum d. cap. 30. num. 11. &12. qui rectè concludit, præfatam communem ſententiam, quæ ad declarationem, duorum tantum teſtium numerum requirit: procedere, vbicunque declaratio tendit ad reddendam certam diſpoſitionem iam factam, quæ erat obſcura & ſic quando ſumus in vera, & propria declaratione; ſecus verò quando declaratio eos terminos egreditur, & in noua diſpoſitione verſamur, prout dicto cap. 10. ſcriptum reliqui, & alio cap. huiuſce libri dicetur; & conueniunt Prætis, & relati ſupra.

Subſequitur etiam, ad ſenſum nunc dictum ſuperiùs reſoluta, intelligenda, quando dubitatur, an declaratio reſpiciat circumſtantias, ſiue ſubſtantiam actus; nam etſi Baldus in l. quoties, § ſed ſi non in corpore, ad medium in verſ. per quos autem teſtes ff. de hæred. inſtit. & l. errore, ex num. 4. C. de teſtam. Iaſon ibid. ex num. 7. Decius in l. 1. num. 9. C. de impuberum & cum multis Anton. Gabr. dicta concluſ. 3. numero 61. Mantica lib. 12. d. tit. 16. num. 13. & 14. expreſſim docuerint, præfatam communem reſolutionem, iuxta quam ad declarandum vltimam voluntatem, duo teſtes ſufficiunt, procedere dumtaxat, vbi declaratio reſpicit circumſtantias, non verò obtinere, cum reſpicit ſubſtantiam actus: Verè tamen, licèt ea ſit communis, & recepta, atque regulariter in praxi ſeruanda opinio, & per Maſcardum probetur to. 1. concluſ. 406. ex num. 3. Petrum Surdum in conſ. 129. num. 29. & 30. lib. 1. prout ſuprà retuli obſeruatione 1. principali: Verè, inquam, tota vis non ſtat in eo, ſed in alio, quod nunc dicebamus, an ſcilicet declaratio ſit vera, & propria, & reſpiciens diſpoſitionem dubiam, & obſcuram; tunc namque, & cùm in terminis veræ & propriæ declarationis verſemur, ſiue declaratio reſpiciat circumſtantias, ſiue ſubſtantiam actus, non requiritur ea noua ſolemnita, quæ requiritur in ipſa principali diſpoſitione. vt in terminis probat textus in d. §. ſi quid poſt, iuncta Gloſſa in verbo, Sticbumr, vbi Gloſſa extendi illum text. etiam vbi declaratio reſpiceret inſtitutionem hæredis in qua equidem inſtitutione conſiſtit ſubſtantia totius teſtamenti, § ante hæredis, Inſt it. de legatis. Et tamen licèt ambiguitas verſetur circa hæredis inſtitutionem, adhuc ea declarari poteſt per duos teſdtes, vt in terminis tradit, & declarat Paul. Caſtrenſ. in d.l. errore, ſub n. 5. C. de teſtam. in verſic. ſed quot teſtes. Peralta in l. vnum ex familia, §. ſi de Falcidia, num. 11. ff. delegatis 2. Ceruantes in. l. 3. Tauri. num. 184. An veròfimus in propria declaratione, per quam immutatur ipſa principalis diſpoſitio, quæ erat à principio certa, iuxta tradita, ſuprà;& tunc quia in effectu videtur noui iuris conceſſio, non veteris declaratio, ſemper (vt anteà dixi) requirit eandem ſolemnitatem, quæ requiritur in ipſa principali diſpoſitione & ita loquitur, & declarat Paulus Caſtrenſis in d. §. ſi quid poſt, num. 2. etiamſi ſimus in circumſtantiis: & cæteris aliis recentioribus elegantius obſeruat Pet. Magdalenus de num. teſtium in teſtamentis requiſito, 1. parte, d.c. 30. num. 13. per totum: Et iunge Simonem de Prætis in duobus locis antea citatis, ſcilicet lib. 1. fol. 29. ex numero 27. vſque ad num. 32. & num. 40. & fol. 78. n. 3. qui id ipſum in effectu voluit; non enim inquirit, an circa ſubſtantiam, vel circa circumſtancias verſemur, ſed dumtaxat inſpicit, an fiat vera propria declaratio circa ambiguum, aut incertum, vel aliquid de nouo addatur, adiiciàtve, vel adimatur, ſiue in nouum aliquid introducatur, prout etiam comprobatur ex his, quæ dicto cap. 10. lib. 3. ex. num. 26. ego adnotaui. Saluando tamen doctrinam Baldi relatam, & communiter approbatam, conſiderabam dici poſſe, communem ipſam Interpretum ſententiam, non accipere ſubſtantiam ad eum modum, ſiue iuxta exemplum Caſtrenſis; eo namque caſu, duobus etiam teſtibus Communis eſſet contenta, ſed ad alium modum accepiſſe ſemper, hoc eſt, ad differentiam diſpoſitionis non inductæ, nec factæ, & ſic quæ nullibi conſtat: nam in exemplo Caſtrenſis, diſpoſitio aderat, ſed declaratio neceſſaria erat; quo caſu verum eſt, cùm de ſola declaratione voluntatis inductæ agatur, non eſſe differentiam, quòd declaratio reſpiciat ſubſtantiam actus, vel circumſtantia: Aliàs autem, & voluntate expreſſa non apparente, eſſe maximam differentiam; nam voluntatis diſpoſitiuæ, & non inductæ, ſolemnis numerus teſtium neceſſarius eſt, ſicut ab initio requiritur: inductæ autem, & apparentis, ſed de qua dubitatur, probatio fieri poteſt per duos teſtes: In quo equidem communis eſt ſuſtinenda omninò necà placito deuiat Magdaleni; non etiam ipſe deuiat, cùm differentiam reiiciat dumtaxat ſubſtantiæ, & circumſtantiæ, quando de ſubſtantia diſpoſitionis apparet, sed declaratio neceſſaria eſt, non verò quando non apparet; & ſic poſito caſu voluntatis inducatæ, ſed dubiæ eſt aliqua circumſtantia, etiamſi ſit circa ſubſtantiam, vt in inſtitutione iuxta exemplum Pauli Caſtrenſis facta: Idque apertiùs declarauit Bartolus, & magis ad terminos prædictos inductæ, & ſic apparentis, vel non inductæ, & ſic non apparentis diſpoſitionis, quàm ad ſubſtantiam, vel circumſtantias reſpexit: Inquit namque (vt ſuprà vidimus, atque ex Petro Surdo dicto conſ. 129. num. 30. retulimus,) quòd aliquando quis vult probate, teſtatorem ſic diſpoſuiſſe, cùm tamen non appareat: & tunc ſeptem icſtes requiruntur in teſtamento, & quinque in codicillis, vt in d.l. cùm proponebatur, num. 3. fundauit: Aliquando diſpoſitio teſtatoris eſt certa, etiam in eſſe producta, ſed vult quis probare, quòd circa eam fuit erratum in qualitate, vel quantitate; & tunc minor numerus teſtium ſufficit.

Rurſus atque ex prædictis ſubſequitur, quæ hactenus adnotata fuere de voluntate declaratoria diſpoſitionis iam inductæ, procedere non ſolùm, quando teſtator ipſe declaraſſet ſuam diſpoſitionem, vt loquitur textus præcipuus in hac materia, in dicat. hæredes palam, dicto §. ſi quid poſt; verùm etiam ſi mortuo teſtatore adducerentur teſtes, ad declarandam, & probandam eius voluntatem, quia in huiuſmodi voluntate declaratoria, duo tantùm teſtes, & etiam non teſtamentarij ſufficerent; puta in terminis dicti §. ſi quid poſt, vt ſi teſtator legauit Titio eius amico, cùm plures Titios amicos haberet, vel in legato non fuerit expreſſa nummorum qualitas, vel de qualitate alia agatur; ex his etiam, quæ ante, vel poſt teſtamentum factum, teſtator dixit, vel fecit: ea namque, & ſimilia poterunt poſteà duo teſtes, etiam non teſtamentalij (vt dixi) declarare, iuxta Gloſſam notabilem, & ſingularem in dicto §. ſi quid poſt, verbo, poſſe;& ibi Bartol. numero 4. & infinitos alios Authores ſupr. relatos: qui omnes in his terminis loquuntur, dum dicunt, quòd ad probandam coniecturam, quæ reſpicit declarationem voluntatis teſtatoris, duo teſtes ſufficiunt; intelligunt namque indiſtinctè id procedere, quando mortuo teſtatore teſtes ad effectum probationis huiuſmodi adducuntur: Sci quoque intelligit Petrus Magdalenus de numero teſtium in teſtamentis requiſito, 1. parte, dicto cap. 30. num. 15. qui in propoſito rectè animaduertit, quod etſi declaratio voluntatis ſit perſonaliſſima, vt nec ad hæredem tranſeat, vt ibid, probat ex reſolutione quamplurimorum, & Anton. Gabr. commun. concluſion. lib. 6. tit. de regul. iuris, concluſione 3. ex num. 71. Tamen reſolutio præfata procedit, quando declaratio talis eſſet, quæ non conſiſteret in mera voluntare tanùm diſponentis, ſed ex variis, & diuerſis cauſis, & argumentis deprehendi poſſet; iuxta text. in eodem §, ſi quid poſt, in fine: Vel quando ijdem teſtes audiuiſſent ab ipſo teſtatore eius voluntatem, ſic poſſent de ea deponere (quocunque modo id contingat;) tunc nanque declaratio talis ad quemcunque tranſire poteſt, vt Magdalenus ipſe probauit, & vnanimiter acceperunt cæteri omnes, qui hactenus in propoſito ſermonem inſtituunt; nunquam enim in dubium excitarunt, an in alios tranſeat: tranſire namque & duobus teſtibus declarationem probari, pro cerro ſupponunt, vt ſuper ea deponere iure valeant: Et vltra citatos ſuprà, poſt Baldum, & Guillielm. Benedictum, obſeruauit Petrus Antonius de Petra de fideicommiſſis, quæſt. 9. num. 253. dicens, coniecturatæ voluntatis teſtaroris probationem fieri per duos teſtes ſaltem, qui dicant, teſtatorem ita voluiſſe, & intentionem ſuam declaraſſe apud eos.

Et quamuis Petrus Surdus dicto conſilio 129. numero 32. lib. 1. poſt Bald. & alios authores, in ea fuerit ſententia, vt firmiter crediderit id, quod ſuprà, hoc eodem cap. 19. obſeruatione prima principali, ex relatione eiuſdem tradidimus, videlicet errorem à Notario commiſſum in teſtamento, probari non poſſe niſi per teſtes rogatos in teſtamento: Et in coniecturis probandis repetit num. 43. in fine; dicens poſt Bald. & Vitalem, quòd diſpoſitio teſtatoris, non modò vbi directè probatur, ſed etiam vbi indirectè per coniecturas, teſtes debent eſſe rogati, qui inducuntur ad probandas coniecturas: Et idem tenent Neuizan. & Mantica ibi relati: Quamuis inquam, ita Surdus tenuerit, ipſius reſolutio nequaquam obſtat nunc traditæ obſeruationi, quâ etiam non teſtamentarij, nec rogati teſtes admittuntor, vtpote cùm Interpretum doctrinæ, quæ ponderantur à Surdo, ac etiam placita ipſius procedant, quando verſamur circa diſpoſitius, ſiue agimus de diſpoſitione teſtatoris directè, vel indirectè per coniecturas probanda: tunc namque, vel quando tractatur de errote omiſionis, non alij admittuntur teſtes, quàm hi, qui in teſtamento fuerunt adhibiti, & per teſtatorem rogari, quia vt conſtet de errore, probari debet, rem aliter ſe habere: id autem probari non poteſt in reſtamento, niſi per ſeptem teſtes, qui ſint rogati; ergo ſeptem teſtes rogati quoque requiruntur ad probationem erroris, vel diſpoſitionis teſtatoris inducendæ: Quod ſecus tamen eſt, quando circa voluntatem inductam, & de qua apparet, & ſic declarandam eam, quæ iam inducta eſt, teſtes admittuntur; tunc namque duo ſufficiunt, etiam non teſtamentarij, vt dixit, & per Surdum in eodem conſil. 129. num. 30. libro 1.

Immò fauorabilis adeò eſt huiuſmodi probatio, ſiue fauorabilis materia vſque adeò dicitur, cùm de voluntate teſtatoris iam inducta declaranda agitur, vt etiam teſtes alias inhabiles, & qui omni exceptione maiores non ſunt (quales mulieres ſunt) admittantur; quemadmodum egregiè firmauit Oldrad. in conſilio 297. numero 8. & ſequuntur Cardinalis Franciſcus Mantica de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 3. tit. 1. num. 13. Simon de Prætis de interpret. vltimar. voluntat. lib. 1. interpretat. 1. dub. 3. ſolutione 5. numero 40. folio 31. Ioſeph. Maſcardus de probat. tomo 1. concluſione 485. numero 3. Petrus Surdus in conſilio 129. ſub numero 38. lib. 2. Achilles Pedrocha in conſilio 2. num. 108. & 109. Cardinalis Dominicus Tuſcus practicar. concluſion. iuris, littera D. concluſione 94. fol. 473. quinimò teſtatoris ipſa voluntas per teſtes ſingulares declarari, & probari poteſt, vt ſpecificè, atque ſingulariter reſpondit Caſtrenſis, quem refert, & ſequitur, & latè comprobat eius opinionem Aymon Craueta in conſ. 73. num. 33. Corneus in conſ. 56. num. 11. in ſine, lib. 2. Alexand. in conſ. 79. num. 13. & 14. lib. 5. Petr. Paul. Pariſius in conſ. 94. ſub num. 46. lib. 2. Socin. iunior in conſ. 178. ex num. 6. cum ſeq. lib. 2. Gozadin. in conſ. 3. ſub num. 2. Mantica de coniecturis vltimar. volunt. lib. 12. tit. 12. num. 18. Burſatus in conſ. 118. num. 23. volum. 1. Bargos de Paz in conſ. 27. num. 24. Maſcard. tomo 1. concluſione 466. num. 8. Simon de Prætis lib. 1. dicta ſolutione 5. num. 35. fol. 30. Achilles Pedrocha in conſil. 2. num. 110. & 125. & num. 111. poſt Caſtrenſem, Crauetam, & Simone de Prætis, inquit valere teſtimonium teſtium ſingularium affirmantium; ſed ita audiniſſe dici à teſtatore, vel eius hærede: Et voluntatem, ſeu mentem declaratoriam teſtatoris, probari per vnum teſtem in indiuiduo, & directè deponentem, aut ſaltem facere magnam præſumptionem voluntatis teſtatoris, ſcripſerunt Socinus ſenior in conſil 37. col. 3. verſ. & pro certo, lib. 3. Corneus in conſil. 56. col. 3. lib. 2. Simon de Prætis dicta ſolutione 5. numero 35. folio 30. Et probari per vnum de teſtamentariis, dixit Calcaneus in conſilio 84. numero 6. & non eſſe neceſſariam plenam probationem, maximè quando alia adminicula cum vno teſte coniunguntur, poſt Alexand. & Socinum tradit Simon de Prætis dicto num. 35. fol. 30. generaliter etiam, teſtamenti verba vnico ſolum teſte poſſe declarari, firmauit Baldus in l. directas, C. de testament. manumiſ. Socin. ſenior in l. ſita ſcripſero, numero 3. ff. de condit. & demonst. Gozadin. in conſilio tertio, num. 27. Achilles Pedrocha in conſ. 2. num. 116. Immò & ſtipulationem, quæ ſtricti iuris, & non ita fauorabilis, ſicut teſtamentum, vnius teſtis dicto declarari poſſe, probat text. in l. 1. . §. finali. ff. de verbor. oblig. vbi Doctores communiter, & Pedrocha vbi ſupà, n. 114. Ac denique per vnum teſtem, de quo teſtator confiſus eſt, ſiue cui teſtator voluntatem ſuam declarauit, ſiue declarandam commiſit, declaratur voluntas eius, per textum in l. Theopompus, ff. de dote prælegata & in l. quem hæredi, ff. de condit. & demonſtrat. & latiùs declarat Cardinalis Franciſcus Mantica de coniectur. vltimar. volunt. lib. 3. titulo 1. num. 13. & 15. & 16. & vide Maſcardum de probationibus, tomo 1. concluſ. 485. ex num. 4. cum ſeptem ſeqq.

Denique & vltimò ſubſequitur, iuxta diſtinctiones ſuperiores neceſſariò intelligendam quamplurimorum Interpretum generalem traditionem in hac materia probatoria coniecturarum; inter quos fuere Baldus in l. quamuis, num. 1. C. de impuberum; quem refert, & ſequitur Petr. Anton. de Petra fideicommiſſis, quæſt. 9. num. 100. ad finem, num. 253. Guid. Pap. ſingulari 658. incipit, coniectura vltimis voluntatibus. Guid. Bened. in cap. Rainuntius, de teſtam. quem etiam retulit Petra dicto num. 253. Pariſius in conſ. 34. num. 36. & in conſ. 94. numer. 46. lib. 2. & in conſ. 13. num. 14. lib. 3. Natta in conſilio 363. num. 16. Alexander in conſ. 54. num. 3. lib. 3. & in conſilio 29. num. 21. lib. 7. Mantica de coniectur. vltimar. voluntat. lib. 12. titul. 19. num. 9. in fine: ij namque & alij iuris Authores indiſtinctè obſeruarunt, coniecturam quamcunque probari debere per duos teſtes: Et quidem in aliis materiis id veriſſimum eſt, & regulariter procedit; requiritur namque; eadem probatio, ſiue idem numerus reſtium in iudiciis, & coniecturis probandis, qui requiritur in directa probatione veritatisl, vt poſt Baldum, ſupà animaduertebam: Regulariter autem in cuiuſcunque rei, aut negotij probatione duo, vel tres teſtes ſufficiunt, vt notiſſimum eſt, & valdè vulgatum, & probatur in l. vbi numerus, & ibi Gloſſa, ff. de teſibus, cap. in omni negotio, & cap. licèt vniuerſis, de teſtibus, & optimè explicat, atque proſequitur Petrus Magdalenus de numero teſtium in teſtamentis requiſito, prima parte, cap. primo. per totum: Et id circò regulam generalem, quòd coniectura vnaquæque probari debeat ſaltem per duos teſtes, rectæ poſt alios Authores tradit Maſcardus tomo primo, dicta concluſione 406. numero primo. Cæterùm, cùm verſamut in interpretatione, & probatione vltimarum voluntatum, & coniecturarum earum, non ita abſolutè id erit accipiendum, ſed potiùs ſic diſtinguendum, provt diſtinctum eſt numeris præcedentibus, an ſcilicet de inducenda voluntate diſpoſitiua, & ea probanda agatur, vel de inducta declaranda tractetur; nam in primo caſu, ſiue de indirecta per coniecturas agatur, duo teſtes non ſufficiunt, ſed ſeptem, aut quinque requiruntur, vt etiam coniecturæ ipſæ probentur, provt ex ipſo Maſcardo, & Surdo retuli ſuprà, num. 13. & 24. & eadem concluſione 406. num. 2. aduertit idem Maſcardus: in ſecundo autem caſu duo teſtes ſufficiunt, & eiſdem coniecturæ voluntatis declaratoriæ probantur, vt ſuprà quoque obſeruari, & plurimos ſic tenentes commemoraui.

CAPVT XX.

De voluntate teſtatoris quotieſcunque quæſtio non eſt, ſed de aliis circumſtantiis, aut qualitatibus extrinſecis quibuſcunque probandis tractatur, veluti quòd conditum fuerit teſtamentum (quod in dubio conditum non præſumitur,) quòd ſolemnis numerus teſtium, aliàve ſolemnitas interuenerit (quæ etiam in dubio non præſumitur) Tabellionem etiam, aut plures teſtes in loco conditi teſtamenti, aut codicilli, adinueniri non potuiſſe, teſtamentum amiſſum fuiſſe, teſtium rogitum præceſſiſſe, teſtatorem ſanæ mentis fuiſſe ciues, aut oppidanos eſſe teſtes adhibitos, & qui teſtium numerus requiratur, & an duo tantum teſtes ſufficiant? Quid denique dicendum ſit in ea diſpoſitione, quâ quis implicitè, vel explicitè per relationem ad aliam ſcripturam, ſchedulam ſcilicet alij traditam, aut concreditam, legat, vel inſtituit, & dicit, quòd hæres det; quod relictum eſt in ſchedula, quam poſuit teſtator apud Guardianum Sancti Franciſci, vel quòd in ea contentus ſit hæres: Et vtrùm ſufficiat, quòd ex comparatione literarum, vel ex aliis legitimis coniecturis conſtet, ſchedulam à teſtatore fuiſſe ſcriptam? vbi prædictorum omnium breuis, atque diſtincta traditur reſolutio, & deciſio illa Bartoli in l. ſi ita ſcripſero, 38. per illum text. ff. de condit. & demonſtrat. exornatur nonnullis.

SVMMARIVM.

- 1 De voluntate, & dispoſitione teſtatoris vbicunque quæſtio non eſt, nec agitur de ea probanda, ſed duntaxat de probanda aliqua qualitate, ſiue circumſtantia extrinſeca, etiamſi ſit de ſubſtantialibus pro validiate diſpoſitionis, duo teſtes ad eius probationem ſufficiunt.
- 2 Idque generaliter procedit in omnibus qualitatibus, ac circumſtantiis extrinſecus, ex ſententia communi.
- 3 Vt teſtamentum ab aliquo conditum, cùm de eius ſucceſſione agitur, quamuis non præſumatur.
- 4 Quoniam condere teſtamentum, eſt quid facti.
- 5 Ea autem, quæ facti ſunt, non præſumuntur:
- 6 Et ſic legitimus hæres non tenetur probare, teſtamentum non eſſe factum; nam cùm ipſe petit legitiman hæreditatem, ſatis habet fundatam intentionem, quòd proximior eſt, & à lege vocatur.
- 7 Tamen ad probandam, quòd teſtamentum conditum fuerit, duo tantum teſtes ſufficiunt, ſed ad probandum ſic, vel ſic actum, ſeptem requiruntur.
- 8 Teſtamenti ſolemnitas, quamuis in dubio non præſumatur, niſi quatenus eius prima facies oſtendit, ſiue requiſitam à lege formam habet.
- 9 Tamen cùm ipſa ſolemnitate probanda dumtaxat agitur, quia non negatur, teſtamentum conditum, ſed debitam ſolemnitatem non interueniſſe dicitur; tunc equidem duo tantùm teſtes ſufficiunt, etiam non rogati, & non teſtamentarij & infrà n. 14.
- 10 Teſtamenti conditi loco, Tabellionem, vel vltra tres teſtes vicinos adinueniri non potuiſſe, duobus tantùm teſtibus, etiam non vicinis probari poſſe.
- 11 Et cui hoc caſu onus probandi incumbat? remiſſiuè.
- 12 Teſtamenti amiſſio vtrùm duobus tantùm teſtibus, etiam non vicinis probari poſſit? Et amiſſione ipſa probat, an eiuſdem teſtamenti tenor duobus tontùm teſtibus probari poſſit? remiſſiuè.
- 13 Teſtmento immixtus contractus, quibus teſtis probari debeat? remiſſiuè.
- 14 Teſtori ab hærede de eius voluntate adimplenda, facta promiſſio, vtrùm duobus teſtibus probari poſſit?
- 15 Rogitus teſtium in teſtamento vſque adeò eſt de eius ſubſtantia, vt alias teſtamentum ſit nullum: Et vide infrà, num. 22. in fine.
- 16 Rogitus teſtium per duos tantùm teſes, etiam non teſtamentarios probari poteſt.
- 17 Teſtes in teſtamento adhibitos, ciues, aut vicions eſſe ipius loci, in quo teſtamentum conditum eſt, duobus teſtibus, etiam, non ciuibus probari poteſt.
- 18 Teſtamentum fuiſſe lectum, ſiue publicatum, duobus tantum teſtibus, etiam non ciuibus probari poteſt.
- 19 Electio in teſtamento commiſſa vtrùm duobus teſtibus probari poſſit? remiſſiuè.
- 20 Legatorum tacita ademptio, vtrùm poſſit duobus teſtibus probari remiſſiuè.
- 21 Teſtes in teſtamento deſcriptos, & adhibitos, præſumi fuiſſe rogatos, quia eſt ſolemnitas, quæ tunc temporis potuit interuenire.
- 22 Legitima filiorum licèt relinqui debeat titulo inſtitutionis, ad hoc vt teſtamentum valeat.
- 23 Tamen quòd filio ſimpliciter relictum, fuerit relictum titulo inſtitutionis duo tantùm teſtes poſſunt probare.
- 24 Notario ſi obiiciatur, quod erat excommunicatus, & ſic quod non potuit rogari de teſtamento, per duos tantum teſtes probari poteſt, quòd eo tempore fuerat reſolutes.
- 25 Teſtatoris habilitas ad teſtandum, duobus tantum teſtibus probari poteſt.
- 26 Ad probandum teſtatoris voluntatem, quòd ſub vulgari expreſſa ſubſtitutione contineatur tacita pupillaris, duo teſtes ſufficiunt.
- 27 Pupillaris ſubſtitutio tacita quòd matrem excludat ex coniectura voluntatis teſtatoris, duobus teſtibus probari poteſt.
- 28 Teſtator ſi voluerit, & dispoſuerit, fidem adhiberi memoriali eius manuſcripto, quoad interpretationem ſuæ voluntatis; dubium non eſſe, quin talis ſcriptura fidem faciat dummodò conſtet ex comparatione literarum, vel ex aliis legitimis coniecturis, ſcriptam fuiſſe manu ipſius teſtatoris, & infrà n. 32. & 35. Et ibidem de memoriali, aut ſchedula tradita, & concredita à teſtatore, Guardiano, vel alteri, & de Bartoli deciſione per illum textum, in l. ſi ita ſcripſero 38. ff. de condit. & demonſtr.
- 29 Teſtamentum valere quoad hæredis inſtitutionem, & quoad legata, ſi teſtator inſtituat illum, qui continetur in tali ſcriptura, vel in tali ſchedula, vel ſi dixerit, quòd fiat, vel adimpleatur ſcriptum in ſchedula, quam reliquit penes Guardianum Fratrum Minorum, dummodò legitimè conſtet, ſchedulam eſſe teſtatoris.
- 30 Maioratus, aut melioratio rectè conſtituitur in filium, quem teſtator nominauit in quadam ſchedula, dummodò de veritate ſchedulæ conſtet.
- 31 Et ſufficit, quòd ex comparatione, vel ex aliis legitimis indiciis, & coniecturis appareat, quòd illa ſchedula eſt teſtatoris: & num. 35.
- 32 Teſtator ſi in teſtamento ſolemni refert ad aliquam priuatam ſcripturam non ſolemnem, omnia contenta in ſcriptura priuata cenſentur expreßè dispoſita, & expreſſa in ipſo teſtamento referente.
- 33 Et in huiuſmodi cenſetur ſufficiens probatio confeſſio filiorum dicentium ſchedulam eſſe ſcriptam, vel ſubſcriptam manu parentis.
- 34 Comparatio etiam literarum ſufficiens cenſetur (vt dictum eſt num. præcedentibus) etiamſi aliqui teſtes, vel inſcripti, vel præſentes non fuerint.
- 35 Et ſic multò magis duorum teſtium probatio ſufficiens cenſebitur.
- 36 Executores non tenentur ſequi voluntatem ſcriptam in epiſtola, niſi veritas epiſtolæ per quinque teſtes comprobetur, quia poteſt eſſe ſuppoſitia.
- 37 Erratum circa qualitates extrinſecas teſtamenti, per duos tantam teſtes probatur.

PRo dilucida, atque abſoluta huiuſce Capitis explicatione obſeruandum, atque conſtituendum erit, quòd cùm cap. præcedenti plene explicatum fuerit, cùm agitur de inducenda, atque probanda voluntate, ſiue ex expreſſa, ſiue tacita, cùm etiá de inducta probanda, & declaranda tractatur, qui numerus teſtium requiratur? Reſtar nunc videre, quæ probatio neceſſaria ſit, cùm agitur dumtaxat de qualitatibus, ſeu circunſtantiis quibuſlibet extrinſeca probandis: Et quidem de voluntate, & diſpoſitione teſtatoris vbicunque quæſtio non eſt, vec agitur de ea probanda, ſed dumtaxat de probanda aliqua qualitate, ſiue circunſtantia extrinſeca, etiamſi ſit de ſubſtantialibus pro validitate diſpoſitionis, duo teſtes ad eius probationem ſufficiunt, nec maior teſtium numerus deſideratur; ita ſanè docuerunt Bartolus, Caſtrenſis, & Imola in d.l. cùm proponebatur, ff. de legatis 2. Baldus notanter in l. 2. ex n. 2. vbi Alex. Iaſ. in l. Decius & alij, C. de bonor. poſſe. ſecund. tabul. Iaſ. in l. errore, ex n. 7. & ibidem Caſtrenſ. col. 1. c. de teſtamentis. Ancharan. in conſ. 337. n. 2. Socinus ſenior in conſil. 92. n. 10. lib. 3. Alciatus in conſ. 111. num. 9. lib. 9. Calcan. in conſ. 47. colum. 2. Pariſius in conſ. 94. ſub num. 45. & num. 46. lib. 2. Cardinalis Franciſcus Mantica de coniect. vltimar. voluntas. lib. 12. tit. 16. n. 13. in fine, & n. 14. cum ſeq. Simon de Prætis interpret. 1. dubit. 3. ſolut. 5. num. 34. fol. 30. Michaël Graſſus §. fideicommiſſum, quæſt. 4. n. 10. in fine, & §. ſubſtitut. q. 31. in principio. Burgos Sal. de Paz in l. 3. Tauri. 1. ex. n. 804. vſque ad n. 814. Aluaradus de coniecturata mente defuncti, lib. 1. cap. 3. n. 2. 4. 5. & 10. & his non relatis Ioſephus Maſcardus de probationibus, tom, 1. concluſ. 406. n. 2. Petrus Surdus in conſil. 229. num. 29. lib. 1. Vbi plura proponit exempla, provt eum retuli cap. præcedenti, num. 16. Petrus Magdalenus de num. teſtium in teſtamentis requiſito, 1. p. cap. 15. n. 13. & 14. fol. 159. latiùs cap. 31. n. 2. 3. & 4. & num. 9. tribus ſeqq. vbi ex ſententia aliorum Interpretum inquit, generaliter id procedere in omnibus, ac quibuſcunque qualitatibus, & circunſtantiis extrinſecis, provt Prætis etiam dict. num. 34. notauit.

Et hinc ſanè eo (vt exemplis rem hanc demonſtremus, & ſpecificè magis loquamur) quòd teſtamentum ab aliquo conditum, cùm de eius ſucceſſione agitur, quamuis non præſumatur; Quoniam condere teſtamentum, eſt quid facti: Ea autem quæ facti ſunt, non præſumuntur, l. in. bello, §. factæ, ff. de capt. & poſtlim. reuerſ. plenè Menochius lib. 6. præſumptione 14. Ita ſanè adnotarunt, & teſtamentum ab aliquo conditum non præſumi, probarunt Alexander num. 19. & Iaſon num. 84. in l. is poteſt. ff. de acquir. hæreditate. Qui ſcripſerunt ita Bartolum ibi ſenſiſſe, n. 25. idem Alexander, Corneus, Ruinus, Gratus, Iaſon, Curtius iunior, Hippolyt. Riminaldus, Sapia, Cagnol. Guid. Pap. Bolognetus, Guil. Benedictus, Bertrandus, Gail Mainer. Natta, Anton. Gabriel, & Didac. Couarruu. quos referunt, & hanc partem amplectuntur, & contrariæ opinionis fundamentis ex propoſito ſatisfaciunt Franciſcus Mantica de coniectur, vltimar. voluntat. lib. 2. tit. 1. per totum. Ioſeph. Maſcardus de probationibus, tom. 3. concluſione 1353. ex num. 1. cum ſeq. vſque ad num. 13. Iacob. Menochius lib. 4. præſumpt. 1. per totam. Qui rectè adnotarunt, legitimum hæredem non teneri probare, factum non eſſe teſtamentum; nam cùm ipſe petit legitimam hæreditatem, ſatis habet fundatam intentionem, quòd proximior eſt, & à lege vocatur, l. 1. ff. de petit. hæred. l. obuenire, ff. de verbor. ſignificat. l. 3. §. de illo, ff. pro ſocio, & in omnibus titulis, in quibus agitur de legitimis hæredibus ab inteſtato venientitibus: Idcircò qui tentamentum conditum dicit, id probare, atque, teſtamentum oſtendere debet. Tamen (vt à propoſito noſtro non diſcedamus) ad probandum, quòd teſtamentum conditum fuerit, duo tantùm teſtes ſufficiunt, licèt ad probandum ſic factum, ſiue ad probandam teſtatoris voluntatem, ſeptem teſtes requirantur; & ſic primum probare, parum prodeſt, niſi probetur ſecundum, iuxta Gloſſam ordinariam, & notabilem, in l. 2. in Gloſſam magna, ad finem, C. de bonor. poſſeſſion. ſecund tabul. quæ communiter approbatur per omnes Doctores ibi: & per Oldrad. in conſil. 297. num. 7. Socinum ſeniorem in conſ. 92. numero 10. lib. 3. Manticam de coniect. vltimar. volunt. lib. 12. tit. 16. num. 15. Maſcardum de probationibus, tomo 1. concluſ. 406. num. 2. & concluſ. 1153. num. 51. Azeuedum in l. 1. tit. 4. lib. 5. num. 32. Petrum Surdum dicto conſil. 129. ſub num. 29. Pet. Magdalenum de num. teſtium in teſtament. requiſito, 1. parte, cap. 31. num. 14. Aldobrandinum in conſ. 32. num. 33.

Similiter, vbi de voluntate, & diſpoſitione teſtatoris quæſtio non eſt, ſed tantùm de ſolemnitate teſtamenti, quæ in dubio non præſumitur, niſi quatenus eius prima facies oſtendit, ſiue requiſitam à lege formam habet, vt latiùs explicat Menochius lib. 4. præſumptione 9. per totam. Maſcardus de probat. concluſione 1354. vt puta, ſi ſuccedentes ab inteſtato non negauerint, teſtatore m teſtamentum condidiſſe, ſed debitam ſolemnitatem interueniſſe negant; nam tunc duo teſtes ſufficiunt, etiam non rogati, nec teſtamentarij, prout etiam concludunt Doctores communiter in l. hæredes palam, in principio, vbi optimè Bartolus ſub num. 5. Caſtrenſis num. 8. & cæteri communiter ff. de teſtamentis: Communiter etiam Doctores in l. 2. C. de bonor. poſſeſſion. ſecund. tabul. vbi Decius colum. 2. & 3. & prius Iaſon num. 10. & 11. Maſcardus concluſ. 1353. num. 51. Petrus Surdus d. conſ. 129. ſub n. 29. lib. 1. Gloſſa Oſtienſis, Speculator, Aretinus, Afflictis, Chaſſaneus, Pariſius, Ioann. Lub. Didac. del Caſtrillo, Montaluus, Boërius, Socinus, & Sylua Nuptialis, cum quibus Burgos Salon de Paz in dicta l. 3. Tauri, prima parte, num. 804. & inquit numero 805. quòd ſi quis probare nititur in loco, in quo teſtamentum eſt conditum, Tabellionem, vel vltra tres teſtes vicinos adinueniti non potuiſſe, id duobus teſtibus, etiam non vicinis probari poteſt & num. 822. vſque ad num. 825. vbi de eodem agit, & cui hoc caſu onus probandi incumbat: & num. 807. agit ipſe Burgos Salon de Paz, an teſtamenti amiſſio duobus teſtibus, etiam non ciuibus probari poſſit, vel maiori numero teſtium, ac de iure huius Regni oppidanorum debeat probari: De quo etiam Malſeardus dicta concluſione 1353. num. 52. vbi quòd teſtament ſcriptura vbi eſt deperdita, tenor eius duobus teſtibus probari poteſt, idque ex ſententia multorum Authorum, quos ibi refert: Et per eundem Burg. Sal. de Paz vbi ſuprà; latiùs per petrum Magdalenum de num, teſtium in teſtamentis requiſito, prima parte, capit. 28. per totum, teſtamento etiam immixtus contractus quibus teſtibus probari debeat tractat ipſe Burg. Sal. de Paz, in dicta l. 3. Tauri, num. 808. & num. 809. teſtatori ab hærede de eius voluntate adimplenda, facta promiſſio, vtrùm duobus teſtibus probari poſſit? Et latiùs per Magdalenum prima parte, cap. 27. num. 23. Superiorem quoque reſolutionem, videlicet duos tantùm teſtes ſufficere ad probandum, quòd in teſtamento, aliàve vltima diſpoſitione, ſolemnis numerus teſtium interuenerit, probarunt Cardinalis Franciſcus Mantica de coniecturis vltimarum voluntat lib. 12. dicto titulo 16. num. 14. & 15. Magdalenus 1. part. cap. 13. numero. 13. & 14. capit. 31. numero. 2. 3. & 4. Surdus d. numero 19. qui Burgenſis Salon de Paz, & prædictorum, quos ipſe refert, mentionem non faciunt.

Prætereà, licèt, rogitus teſtium in teſtamento, ſit de ſubſtantia teſtamenti, vſque adeò, vt aliàs teſtamentum ſit nullum, l. hæredes palam, §. in teſtamentis: vbi Bartol. & omnes notarunt, ff. de teſtamentis, l. hac conſultiſſima, in principio, C. eodem. Boëtius deciſione 34. num. 8. Iulius Clarus §. teſtamentum, quæſione 58. Quia tamen hoc non de pendet principaliter à voluntate, nec in eo conſiſtit principalis diſpoſitio teſtatoris, ſed eſt ſolemnitas introducta de iure ciuili, poteſt talis rogitus probari per duos reſtes, etiam non teſtamentarios, vt concludit Bald. in d.l. 2. C. de bonor. poſſeſ. ſecund. tabul. ante num. 4. Alexand. num. 6. Iaſ. num. 13. & optimè Decius num. 8. vbi declarat; fuitque opinio Martini, prout notauit ipſe Bald. in l, comparationes, in. 3. notabili, C, de fide inſtrumentor. Alexandri (qui teſtatur de communi ſentenia) in conſil. 47. num. 3. lib. 2. & ita quoque obſeruarunt Iaſon in dicta l. hac conſultiſſima, in principio, num. 3. Decius in conſil. 11. colum. 8. in fin. Ruinus in conſ. 1. num. 8. in fine, cum ſeq. lib. 2. Alciatus in conſ. 111. num. 9. lib. 9. Prætis lib. 1. dubit. 3. ſolutione 5. num. 30. in fine, folio 51. Mantica lib. 12. dicto tit. 16. Surd. dicto conſ. 129. ſub num. 29. lib. 1. Petrus Magdalenus 1 p.d. cap. 31. num. 56. & 7. Burg. Salon de Paz in dict. l. 3. Taur prima parte, num. 810. vbi reſoluit, teſtium rogitum duobus teſtibus, etiam non ciuibus poſſe probari: ſit citat Cornenum, quem ſuperiores non citant; & num. 813. in fin. tradit etiam teſtes in teſtamento adhibitos, ciues, aut vicinose eſſe ipſius loci, in quo teſtamantum conditum eſt, duobus teſtibus etiam non ciuibus probari poſſe. & num. 809. teſtamentum fuiſſe lectum, ſiue publicatum, duobus tantum teſtibus etiam non ciuibus probari poſſe aſſerit, & dicit videndum Ruinum in conſilio 1. numero 12. & 15. & 18. lib. 3. & latiùs videri poterit Pet. Magdalenus prima parte, cap. 29. per totum: & numero 812. inquit etiam ipſe Author, vtrùm electio in teſtamento commiſſa, duobus teſtibus probari poſſit: & num. 812. an tacita legatorum ademptio poſſit duobus teſtibus probari. De quo etiam vide Couar. in rubrica de teſtamentis, 2. part. num 21. Prætis libro 1. interpretation. 1. dubitatione 3. ſolutione 5. num. 30. folio 29. Petrus Surdus dicto conſilio 29. lib. 1. immò & teſtes in teſtamento deſcriptos, & adhibitos, præſumi fuiſſe rògatos, quia eſt ſolemnitas, quæ tunc temporis potuit interuenire, poſt alios reſponderunt Decius in conſilio 11. numero 17. verſic quod notari. Socinus iunior in conſilio 178. numero 4. libro. 2. Boerius quæſtione 35. Menochius libro quarto præſumptione 9. numero 2. vbi extendit, vt etiam idem dicamus de quocunque alio actu, qui requirit ſolemnitatem vt illa præſumatur, ſi in actu fuit enuntiata, & eo tempore potuit interuenire: Et idem quoque ſcripſit libro tertio præſumptione 132. num. 32. idem quoque tenuit, & præſumit teſtes rogatos dixit Azeued. in l. 1. tit. 4. numero 54. & 55. libro quinto. Ceruantes in l. 3. Tauri, numero 115. videndus ex num. 109. vſque ad num, 124. vbi concludit id ipſum, & dicit verius eſſe, quòd etiam hodie poſt legem illam regiam, teſtium rogitus neceſſarius ſit.

Rurſùs Legitima filiorum licèt relinqui debet titulo inſtitutionis, ad hoc vt teſtamentum valeat, iuxta tex. in authent. vt cum de appellatione cognoſcitur, § aliud quoque capitulum iuncta Gloſ. in cap. ſi pator, verbo, inſtituit, de teſtamentis in 6. & poſt alios multos Authores ita tradiderunt Iul. Clar. §. teſtamentum, queſt. 38. Couar. in cap. Rainuntius, de teſtam, §. 1. num. 1. Gualdenſis de arte teſtandi, titulo 3. cautela prima, numer. 1. Menchaca de ſucceſſionum creatione, §. :1. num. 68. & ſeq. Marc. Antonius Cucchus in traetatu, de Legitima, pagin. 75. num. 1. cum ſeq. vbi latè in propoſito: Petrus Magdalenus de numero teſtium in teſtamentis requiſito, prima parte, cap. 16. ex num. 57. cum ſeq. D. Spino in ſpeculo teſtamentorum, gloſſa n. 17. principali, ex num. 15. Ludouicus Molina eruditè (vt adſolet) de Hiſpanorum primogeniis, lib. 2. cap. 15. ex num. 14. vſque ad num. 20. quò loci reſolutiuè firmat, Legitimam ex iure communi, atque Regio partitarum, filiis titulo inſtitutionis relinquendam eſſe; idque etiam hodie procedere, nec innouari e deciſione l. primæ, titulo 4. lib. 5. nouæ collect. Regæ vt ibi fundat dilucidè. Et id ipſum ſequuntur permulti huius Regni Authorés, quos congerit, & ita reſoluit Cæuallos commun. contra commun. quæſtione 23. & quæſtione 711. num. 5. tamen quod relictum filio ſimpliciter, fuerit relictum titulo inſtitutionis, duo teſtes poſſunt probare, ita Baldus in l. 2. C. de bonor. poſſ. ſecund. tabul. num. 2. & ibidem Caltrenſ. num. 5. in fin. & Alexand. num. 6. Iaſon ſub num. 13. Decius num. 7. idem Iaſon in l. errore, numer. 8. cum ſeq. C. de teſtament. Ruinus in conſilio primo, n. 8. lib. 2. Mantic. de coniecturis vltimar. volunt. lib. 12. titulo 16. num. 4. Petrus Surdus dicto conſilio 129. ſub dict. num. 29. libro primo, Petrus Magdalenus de numero teſtium in teſtamentis requiſito, prima parte, cap. 15. numero 54. & cap. 51. num. 8. & reddit rationem Decius, vbi ſuprà, quia in hoc caſu, & ſuperioribus non agitur principaliter de voluntate, ſed de probanda ſolemnitate legali, in qua regulariter duo tantum teſtes ſufficiunt, ex ſententia communi, in d.l. 2. C. de bonor. poſſ. ſecund. tabul. & in d. errore, C. de teſtam. & latius per petrum Surdum ſub dicto numero 29. vbi etiam, quod ſi quis fateatur, teſtatorem feciſſe teſtamentum, ſed neget eum fuiſſe ſanæ mentis, vel quod teſtator non ſic declarauerit, aut quod non deceſſerit; hæc omnia, ſcilicet quod teſtator erat ſanæ mentis, quod ſic declarauit, & quod deceſſerit, ad quod talis fuerit hæres inſtitutus, & alia ſimilia; per duos poſſunt teſtesprobari. Vt etiam per Magdalenum dicto cap. 31. num. 2. 3. & vide num. 9. 10. & 11. vbi dicit idem eſſe, ſi obiiciatur Notario, qui fuit rogatus, vt teſtamentum conficeret, quod erat excommunicatus, & ſic quod non potuit de teſtamento rogari, vt ibidem comprobat; poterit namque per duos teſtes probari, quod ipſe tunc temporis fuerat abſolutus, vt eodem loco obſeruat. Et idem iuris eſſe inquit, ſi obiiciatur, quod perſona teſtatoris fuerat inhabilis ad teſtandum, poteſt enim habilitas duobus tantum teſtibus probari, vt per Baldum, & Caſtrenſem, num. 5. in d. 1. 2. C. de bonor. poſſeſ. ſecund. tabul. & eundem Caſtrenſem in l. cum proponebatur, in fine, ff. de legatis ſecundo. Ancharanum dicto conſil. 337. numer. 2. ad finem. Sic quoque ad probandam voluntatem teſtatoris, quod ſcilicet ſub vulgar expreſſa non contineatur tacita pupillaris, duo teſtes ſufficiunt; provt ſcripſit Bartolus in l. 2. num. 39. ff. de vulg. & pup. ſubſtit. & ibi Claudius num. 25. & Iaſon num. 36. Baldus in l. quamuis, numero 1. & ibi Salicetus numero 4. & Alexander num. 2. C. de impuberum. Baldus in l. precibus, num. 12. C. eodem. Mantica de coniectur. vltiumar. volunt. lib. 12. dicto titulo 16. numer. 5. &6. Graſſus §. ſubſtitutio, quæſtione 31. in principio. Petrus Surdus in conſilio 356. num. 13. lib. 3. qui dicit, hoc eſſe extrinſecum, & ideo duobus teſtibus probari. Inferunt etiam iidem nunc relati Authores, duos teſtes ſufficere ad probandum, quod tactia ſubſtitutio pupillaris ex coniectura voluntattis excludat matrem. Quod ante ipſos tenuerunt Angelus num. 5. & Salicetus num. 7. in dicta l. precibus. Ac denique Mantica adiicit lib. 12. dicto titulo 16. num. 2. 0. dubium non eſſe, quin ſi teſtator voluerit, & diſpoſuerit fidem adhiberi memoriali eius manu ſcripto, quoad interpretationem, fiue quo ad ſcientiam ſuæ voluntatis; talis ſcriptura fidem faciat; dummodo conſtet ex comparatione literarum, vel ex aliis legitimis coniecturis, hanc ſchedulam ſcriptam fuisse manu ipſius teitaroris: idque per text. qui ad hoc allegatur communiter in l. ſi ita ſcripſero 38. ff. de condition. & demonſtr. vbi Bartolus ita notauit, & deduxit: latiùs Socinus ſenior colum penult. & finali. Alexander in conſilio 76. numer 5. & ſeq. lib. 3. Alciatus in conſilio 57. num. 2. lib. 9. Gozadinus in conſilio 3. num. 16. Signorolus in conſilio 176. num. 7. Corſetus in ſingulari 276. Burgos Salon di Paze in l. 3. Tauri, Prima parte, num. 808. in verſic. Quibus, vbi inquit, an poſſit id duobus teſtibus probari. Et agit de dicta deciſione Bartoli, quod ſi teſtator dixit, Volo quod hæres meus der illud, quod ſcriptum eſt in ſcedula, quam reliqui apud Guardianum fratrum Minorum: ſi Guardianus oſtendit Scedulam, valet relictum quod in ea reperitur ſcriptum, & adimplendum eſt ibi diſpoſitum; ſiue fuerit legatum, vt plerique intellexerunt Bartolum, fiue ſit inſtitutio, vt voluerunt Baldus, & Angelus in l. aſſe toto, ff. de haered. inſtitut. Caſtrenſis, Alexander, Socinus, & alij, cum quibus firmiter hanc partem ſuſtinet Hippolyt. Riminaldaus in conſ. 598. ex num. 48. vſque ad num. 56. lib. 5. qui inquit num. 50. etiam quo ad inſtitutionem, hanc eſſe opinionem communem: & num. 51. eſſe magis communem, & ab ea in praxi non eſſe recedendum. Nec requiri, vt teſtator dicat, Inſtituo talelm, puta Petrum, aut Ioannem, de quo in tali ſcedula; ſed ſatis eſſe, ſi quis implicitè, vel explicitè, per relationem ad aliam ſcripturam inſtituatur, ex eo defendit contra Diadac. Conuarruu. ex num. 53. vſque ad num. 56. quod reltio ad aliam ſcripturam, vel ad alias perſonas, vim ſpecialis expreſſionis habeat, vt latiùs probat ibidem, & id ipſum tenuerunt, atque exornarunt deciſionem præfatam Bart. in d.l. ſi ita ſcripſero. Pariſius in conſilio 19. ex num. 12. cum ſeq. & numer. 26. lib. 3. Burgos ipſe de Paz. in conſilio 1. num. 6. Iulius Clarus §. teſtamentum, quæſt. 4. colum. 2. & quæſione 36. Mantica de coniectur. vltimar. volunt. lib. 1. titulo 7. num. 7. Riminmaldus idem, in principio, de teſtament. num. 486. Guil. Benedictus in cap. Rainutius, de teſtamentis, verbo, in extremis poſitus, num. 41. Padilla, in l. cum quidam, num. 2. ff. de legatis ſecundo, Aluaradus de coniecturata mente defuncti, lib. 3. cap. 2. num. 11. Gualdenſis de arte teſtandi, titulo 2. cautela 4. Stephan. Gratianus, deciſione 103. ex numer. 9. Fontanella Clauſula 4. gloſſa 18. parte 2. ex num. 22. Cæuallos quæſtion. 44. Hector Felicus allegatione 45. part. 3. Ioann. Gutierr. practicar. lib. 2. quæſtion. 41. Maſtrillus deciſione 190. Alexander Ambroſius deciſion. fori epiſcop. Peruſini 13. Anton. Gabriel: communium concluſion. lib. 4. titulo de teſtamentis, concl. 11. per totam, Ioſephus Maſcard. de probation. concl. 1353. num. 73. Michaël Graſſus §. inſtitutio, quæſt. 16. Petr. de Peralta in rubrica. ff. de hæred. inſtitut. numer. 76. & 77. Tell. Ferdin. in l. 3. Tauri, 5. part. num. 34. & in l. 37. num. 2. Ioannes Guttier. pract. lib. 2. quæſtion. 41. num. 4. & 5. Pet. Magdal. de numero teſtium in teſtamentis requiſito, 1. part. cap. 27. n. 9. Ioan. Matienc. in l. 1. tit. 4. gloſſ. 16. n. 13. lib. 5. nonæ collect. Regiæ. Pelaez à Mieres, de maioratu, 1. parte, quæſt. 54. & 68. num. 54. vbi inquit, quod maioratus, aut melioratio rectè conſtituitur in filium, quem teſtator nominauit in quandam ſchedula, dummodo de veritate ſchedulæ conſtet. Et duntaxat requirit, quod ex litterarum coparatione, vel ex aliis legitimis indiciis, & coniecturis appareat, quod illa ſchedula eſt teſtatoris. Refert etiam Caſtrenſem in conſilio 387. lib. ſecundo, Crauetam in conſ. 143. n. 6. dicentes, quod ſit teſtator in teſtamento ſolemni ſe refert ad aliquam priuatam ſcripturam, non ſolèmnem, omnia contenta in ſcriptura priuata, cenſentur expreſſe diſpoſita, & expreſſa in in ipſo teſtameuto referente. Ac denique inquit, quod in huiuſmodi caſibus erit ſufficiens probatio filiorum, confitentium ſchedulam eſſe ſcriptam, vel ſubſcriptam manu parentis, idque ex Authoribus, & doctrinis ibi relatis, & per Manticam dicto titul 16. num. 22. conuenit etiam ſuperioribus Graſſus dicto § inſtitut. quæſt. 16. num. 4. & 5. dicens veriorem, & communiorem opinionem eſſe cum Bartulo, vt præfata deciſio procedat tam in inſtitutione, quam in particularibus relictis, dummodo conſtet, quod dicta ſchedula ſit ſcripta manu teſtatoris; & quod ſufficit conſtare id ex comparatione, vel ex aliis legitimis coniecturis, vt ſuprà dicebatur; & aſſeuerarunt Natta, Ludou. Lana. Ludon. Zunt. & alij per eundem Graſſum commemorati; qui ſubdit ſtatim num. 7. quòd talis comparatio litterarum procedit & habet effectum, abſque eo quod aliqui teſtes vel ſint inſcripti, vel præſentes fuerint: Et refert Bart. Bald, Alex. Felin. Deci. & Ludou. Zunt. ſic renentes, & ſecundum hæc, certius quidem erit, duobus tantum teſtibus dictam ſchedulam multo magis probari poſſe, ſiquidem ſola comparatione, vel ſolis coniecturis probari valere, præfati aſſerunt Authores, & ita duobus teſtibus probari pungit Burg. Sal. de Paze, d. num. 808. in d. l. 3. Taur. executores tamen, quod non reneantur ſequi voluntatem ſcriptam iu epiſtola, niſi veritas epiſtolæ per qu inque teſtes comprobetur, quia poteſt eſſe ſuppoſita; poſt Alciatum in conſil. 107. n. 12. lib. 9. ſcripſit Cardinalis Franciſcus Mantica de coniectur. vltimar. volun. lib. 12. d. tit. 16. num. 21.

Denique & vltimò obſeruandum, atque conſtituendum eſt, quod è contrario erratum circa qualitates huiuſmodi extrinſecas, vel alias ſimiles, poteſt etiam per duos tantum teſtes probari, quamuis ſecus ſit, vbi agitur de errore circa ſubſtantialia teſtamenti, ſiue de errore ſubſtantiali aliquo: quia non poteſt probari, niſi per eundem numerum teſtium, per quem teſtamentum probatur; ſicuti vtrumque poſt gloſſam. Cinum Bartol. Caſtrenſem, Bald. Angel. Roman. Fulgoſium, Alex. Decium, Iaſon. Felin. & Pariſium obſeruauit, atque comprobauit Petrus Magdalenus de numero teſtium in teſtamentis requiſito, prima parte, dicto cap. 31. num. 13. folio 339. Pariſius in conſil. 3. num. 35. lib. 3.

CAPVT XXI.

Teſtamentum imperfectum imperfectione (vt aiunt) ſiue ratione incompletæ, vel non conſummatæ voluntatis, iuxta exemplum traditum in l. ſi quis cum teſtamentum, ff. de teſtament. & alia ſimilia, quæ Doctores conſtituunt, an vſque adeò inualidum ſit, vt nec fauore piæ cauſæ, nec liberorum ſuſtineatur, etiam quod perfectè diſpoſita, idque etiam poſt nouam deciſionem legis primæ, tit. 4. lib. 5. nouæ collectionis Regiæ, vbi & de doctrina illa Bartoli in l. in teſtamento; per illum textum, ff. de fideicommiſſar. libert. quæ piæ cauſæ fauorem concernit (ſed improbatur à multis) & an ſaltem eodem iure Regio attento valeat ſubſiſtere. Rurſus, teſtamentum perfectum, & abſolutum fuiſſe vtrum præſumi debeat in dubio, dum non conſtiterit, nec probetur, teſtatorem vltra progredi ad alia diſponenda, præter iam diſpoſita per eum, procedere voluiſſe: quandóve teſtatoris voluntas, ſiue diſpoſitio præſumatur perfecta, necne; & quibus regulis, & doctrinis aptiùs, atque diſtinctiùs id poſſit explicari, vt etiam poſt deciſionem dictæ l. Regiæ primæ, titul. 4. lib. 5. locum obtineat; ne nos in hac materia coniecturali, & præſumpta decipi aliquando contingat. Sed & teſtatorem pro perfecta, & abſoluta diſpoſitionem ſuam habuiſſe, vtrum teſtibus probari poſſit; & an duo tantum teſtes ſufficiant, quemadmodum ſufficere, cum aliæ qualitates extrinſecæ probantur, cap. præcedenti adnotatur. Quid etiam ſi teſtator iuſſerit Tabellionem vocari, vt de eius ordinatione, & voluntate, quam coram teſtibus iam explanauerat; redigeret teſtamentum in publicam ſcripturam, nec id fuerit factum, an dicatur teſtamentum imperfectum imperfectione, ſiue ratione voluntatis; vbi conſilium Oldradi 119. (quod aſſiduè expenditur) illuſtratur, atque explanatur. Demum inquiritur, vtrum teſtamentum non lectum coram teſtibus & teſtatore, imperfectione voluntatis, an dumtaxat ſolemnitatis imperfectum dici debeat, ita vt valeat ſaltem quod piam cauſam, & liberos, & qualiter vtrumque de iure communi, & de iure Regio procedat. Diligens equidem non modò, ſed & accuratior, atque diſtinctior, quàm hactenus tradita fuiſſet, explanatio, & reſolutio: vbi ſuperiora omnia (quæ adeo aſſidua, & neceſſaria ſunt, vt per manus traditur quotidie) ita dilucidè explanantur, vt abſque ingenti ſtudio, & labore, omniúmque Interpretum originali, & prolixa lectura, id effici non potuiſſe, libenter fateatur vnuſquiſque.

SVMMARIVM.

- 1 Testamentum quotieſcunque imperfectum eſt ratione incompletæ, aut non conſummatæ voluntatis, videlicet quando teſtator cœpit facere testamentum, & morte præuentus, vel aliter perficere non potuit, aut noluit; vel quando ſe tantum præparauit ad teſtandum, tunc equidem inualidum eſt quoad omnia.
- 2 Idque generaliter in omni testamento, & dispoſitione, ac in quacunque perſona.
- 3 Et etiam in teſtamento condito ad pias cauſas, & inter liberos. Nam etiam fauore piæ cauſæ, & liberorum teſtamentum imperfectum ratione voluntatis, non ſuſtinetur: & latiùs infra, ex num. 22. cum ſeq. provt hæc latiſſimè probarunt, at que exornarunt Authores permulti, qui in vnum aggregantur, atque commemoratur hoc numero. Et l. ſi quis cum teſtamentum, ff. de teſtamentis, deciſionem illustrarunt quamplurimis.
- 4 Testamentum inperfectum ratione voluntatis incompletæ, vel non conſummatæ, neque iure codicillorum valere, neque etiam ſi in eo contineretur clauſula codicillaris.
- 5 Teſtamentum imperfectum ratione voluntatis dici, & nihil valere, ſi probetur voluiſſe teſtatorem vltra procedere, etiam per modum legandi, & fideicommittendi particulariter, & ſic per dispoſitionem particularem, non ſolum vniuerſalem.
- 6 Teſtamentum non eſſe perfectum, quando teſtator iam ſcripta hæredis inſtitutione, erat facturus lagata.
- 7 Niſi diu ſuperuixerit, & nihil legauerit, tunc namque etſi deſtinaſſet facere legata, teſtamentum illud dicitur habuiſſe pro perfecto, & illius deſtinationis pœnituiſse.
- 8 Sed & cum teſtator erat adſcripturus conditionem ſuæ diſpoſitioni, & non adſcripſit, tota diſpoſitio redditur imperfecta.
- 9 Idque in dubio præſumitur.
- 10 Et ſufficit, ſi tacitè vel expreſsè conſtet, quod teſtator volebat aliquid addere, vel detrahere.
- 11 Et vbicunque aliquid erat adhuc dicturus, quod complere non potuerit, dicitur teſtamentum imperfectum eſſe.
- 12 Et quando conſtat, quod teſtator non habuit diſpoſitionem illam pro perfecta.
- 13 Et hæc commendantur, quia quotidiana, & ſingularia, & ita obtinent de iure huius Regni, ſicut de iure communi, nec aliqua lege Regia alterantur, & latiùs infra ex n. 30.
- 14 Quamuis Antonius Ayora aliter intellexerit (ſed præpoſterè quidem) & l. ſi quis cum teſtamentum, ff. de teſtament. verum ſenſum malè percipiat, vt latius nouè hic adnotatur.
- 15 Et eorum, quæ n. præcedenti dicuntur, ſumma, & reſolutio breuis proponitur.
- 16 Teſtamentum imperfectum ratione voluntatis quare non valeat, & n. ſeq.
- 17 Teſtamentum eſt quid indiuiduum, cuius qui partem fecit, nihil feciſſe videtur.
- 18 Et ideo in vltimo puncto indiuiſibili ſtat forma eſſentialis ipſius, à quo vires & perfectionem recipit.
- 19 Ita vt in vltima littera, aut ſyllaba concluſiua eius forma dicatur concludi.
- 20 Quælibet enim forma ex conſummatione operis contingit.
- 21 Et ideo nihil actum dicitur, quando aliquid ſupereſt agendum.
- 22 Teſtamentum imperfectum ratione voluntatis, vſque adeo valere, vt etiam id procedat quoad perfectè diſpoſita in fauorem piæ cauſæ, vel liberorum. Idque generaliter enuntiatur ex ſententia quamplurimorum Authorum.
- 23 Sed ſpecificè magis loquendo, atque in diſpoſitione inter liberos, vt ipſa non valeat indiſtinctè, ſi vitium imperfectionis exiſtat, etiam quoad perfectè diſpoſita quoad ipſos liberos; tenuerunt Authores nonnulli, qui præcitantur hoc numero.
- 24 Nec repugnat Antonij Ayoræ reſolutio, & in caſu aſſiduo obſeruatio quædam, provt nouè, & verè hic adnotatur.
- 25 Teſtamentum imperfectum ratione, voluntatis ſuſtineri, ſaltem quoad perfectè diſpoſita, in fauorem piæ cauſæ. Idque ex ſententia Bartoli, quem alij ſequunter, provt hoc n. referuntur.
- 26 Contra verò ex ſententia aliorum multorum, quæ & communior, & verior eſt, & tenenda omninò.
- 27 Nec ſuſtineri poteſt differentia illa, quam inter liberos, & piam cauſam Dida. Couar. conſtituit, vt Burg. Sal. de Pace eleganter & verè probauit.
- 28 Et in caſu contingenti, eiuſdem conſultationem, & Regij Senatus definitionem adduxit.
- 29 Ad text. etiam in l. in teſtamento, ff. de fideicommiſſariis libertat. (quo Bart. & ſequaces excitantur præcipuè) plures aſſignauit intellectus.
- 30 Teſtamentum imperfectum ratione voluntatis incompletæ, ſiue non conſummatæ, indiſtinctè non ſuſtineri quoad omnes, & quoad piam etiam cauſam, & liberos etiam quoad perfectè diſpoſita, non ſolum de iure communi, ſed etiam de iure Regio.
- 31 Immo nec inueniri verbum aliquod apud dictas leges Regias, quo alicuius alterationis, ſeu emendationis anſam, ſiue occaſionem ſumere valeamus. Id quod nouè, & latiùs hic adnotatur, & l. 1. & 2. tit. 4. lib. 5. nouæ collect. Regiæ verus & germanus ſenſus adducitur.
- 32 Voluntatis imperfectæ defectus, dicitur defectus à lege naturali procedens, in quo leges non diſpenſunt.
- 33 Lex noua in dubio non videtur corrigere velle legem antiquam.
- 34 Et reſtringenda eſt, vt quanto minus fieri poſſit, recedatur à iure communi.
- 35 Et in terminis, in quibus loquitur, ſtrictè intelligatur.
- 36 Nec extendatur ad alios caſus, quàm ad eos, de quibus ibi nominatim fit mentio.
- 37 Lex noua vbi enumerat aliquem caſum ſpecificè, alij caſus cenſentur ſub diſpoſitione iuris communis remanere.
- 38 Teſtamentum imperfectum ratione voluntatis non completæ, non ſuſtineri; etiam quoad perfectè diſpoſita inter liberos, vel ad piam cauſam, vel inter alios quoſcunque, etiam de iure Regio probaſſe Interpretes nonnullos, quorum ſpeciſica, & noua mentio fit hoc num.
- 39 Teſtamenti perfectio quadruplex eſt, remiſſiuè. Et ibidem Ioannis Matienzi in eodem placito ſuperiori ſenſus nouè detectus, & numeris ſeqq.
- 40 Teſtamentum ex legibus Tauri, & nouæ collectionis Regiæ, poteſt in vita teſtantis incipi, & poſt eius mortem ab alio perfici, & finiri: qui ad id faciendum habeat facultatem. Et vnum & idem iudicatur teſtamentum à teſtatore, & commiſſario factum.
- 41 Commiſſarius tamen huiuſmodi ad perficiendum teſtamentum, à teſtatore incœptum, non poteſt vltra quintam bonorum defuncti partem diſponere.
- 42 Niſi fuerit ſibi ſpecialis ad id conceſſa facultas.
- 43 Nec cenſetur ex noui hac iuris Regij conſtitutione aliquatenus derogatum iuri communi, quod teſtamentum imperfectum ratione voluntatis improbauit, & ſuprà num. 39.
- 44 Teſtamentum, vt tanquam imperfectum ratione voluntatis incompletæ vitietur, oportet quòd conſtet, & probetur teſtatorem vltra dispoſita per eum in eodem teſtamento, vltra voluiſſe ad aliæ disponenda procedere, In dubio namque præſumitur teſtamentum fuiſſe perfectum, nec ibidem dispoſitum vitiatur.
- 45 Teſtamenti actus in dubio, præſumitur perfectus, & conſummatus.
- 46 Voluntatis imperfectio in dubio non præſumitur.
- 47 Idque magis, & magis coadiuuatur, quando Notarius, qui teſtamentum ipſum conſcripſit, adieciſſet cauſulam illam, Actum, &c. Nam clauſula illa ſignificat, teſtatorem habuiſſe teſtamentum pro perfecto, & abſoluto, & infrà; num. 62.
- 48 Teſtamenti perfecti coniectura eſt; quando illa diſpoſitio conuenit cum voluntate iam ab ipſo teſtatore propalata.
- 49 Teſtamentum in dubio præſumi perfectum (vt dictum eſt) donec contrarium non constiterit, & dici non conſtare, eo ipſo, quod non apparet teſtatorem vltra voluiſſe procedere ad aliud disponendum, & ſic in caſu dubio, vel cum apparet noluiſſe aliud disponere, & ſic in caſu certo.
- 50 Quæ tamen doctrina adeo generalis, nec aliter declarata, nimis vaga & periculoſa eſt, niſi aliis doctrinis aut distinctionibus clarior fiat. Idque ex ſententia Telli Ferdinandez, quam agnoſcit veram, & probauit Author hoc loco.
- 51 Testamentum ex eo dignoſci non eſſe completum & perfectum, ſed fieri cœptum & non conſummatum, quod appareat. vel apparere poſſit, teſtatorem omnino ſe non firmaſſe in prolatis, vel diſpoſitis, ſed velle aliquid pro perfectione, & complemento dispoſitionis.
- 52 Quod quidem, & voluiſſe teſtatorem ad alia disponenda tranſire, probabitur; quando poſt vnum, vel plura dispoſita, à quibus inchoauerat facere testamentum, ſubiecit verbum dispoſitiuum cum præcedenti diſtinctione repetitiua, putà Iem volo, vel hoc amplius volo, & confeſtim obmutuit. Nam his, & ſimilibus caſibus, ſatis apparet de imperfectione voluntatis teſtamentariæ, quæ regulariter vitiat.
- 53 Teſtamentum fuiſſe perfectum, & conſummatum, vel non, quomodo percipiatur vel non, eleganter declaraſſe Carolum Ruinum in conſ. 15. lib. 2. & in conſ. 7. n. 7. & ſeq. lib. 3.
- 54 Surdum etiam deciſione 292 adnotaſſe nonnulla. Ac maximè num. 11. teſtamentum dici imperfectum ratione voluntatis, ſi poſt ſcriptam à Notario dispoſitionem, testator publicationem diſtulit in aliud tempus.
- 55 Teſtamentum habitum pro perfecto, abſoluto & completo, deduci atque probari poſſe ex dictis testium deponentium, habuiſſe teſtatorem dispoſitionem ſuam pro perfecta, & abſoluta.
- 56 Et ad id probandum, duos tantum teſtes ſufficere.
- 57 Item probari ex confectione teſtatoris, quando teſtator poſt factum teſtamentum dixerit, ſe iam feciſſe teſtamentum, vt hic adnotatur. Et Simonis de Prætis in caſu ſibi occurrenti roſolutio proponitur.
- 58 Teſtamentum in dubio imperfectione, ſiue ratione voluntatis imperfectum non præſumi, doctrinam ſuperiorem toties repetitam, nulla alia diſtinctione clariorem effici poſſe, quàm ea, quam in propoſito adduxit, atque ex mente aliorum Authorum Tellus hîc relatus conſiderauit.
- 59 Et quid quando verſamur in dubio, & num. ſeq.
- 60 Testamentum ad cuius confectionem à principio fuit vocatus Notarius, & de quo conficitur ſcriptura, imperfectum dici ratione voluntatis, ex non perfectione ſcripturæ, hoc eſt, quando non eſt abſoluta, etiamſi teſtator plura dispoſuerit perfectè.
- 61 Et conſequenter, etiam poſt deciſionem legis primæ, titulo 4. lib. 5. nouæ collect. Regiæ, nec cætera in eo contenta peti poſſunt, vt nouè atque eleganter hic obſeruatur.
- 62 Testamentum de quo fuit confectum publicum inſtrumentum, dici perfectum ex clauſula concluſiua Notarij, & ſuprà, num. 47.
- 63 Item ex appoſitione ſigni tabellionis, quod denotat illud habitum pro perfecto & abſoluto.
- 64 Item quando Notarius aſſerit ſe rogatum, & appoſuit diem.
- 65 Et cum teſtator poſtquam totam ſuam voluntatem coram Notario & teſtibus expreſſerit, licentiat eos.
- 66 Teſtamentum purè nuncupatiuum, vt dignoſcatur, an perfectum, vel imperfectum fuerit, quæ debeant animaduerti ex ſententia Authoris, & vide ſuprà, n. 58.
- 67 Teſtamentum dici imperfectum imperfectione voluntatis, quando expreßè, vel ex probatis & veriſimilibus coniecturis conſtat, teſtatorem non aliter teſtatori voluiſſe, etſi coram teſtibus voluntatem ſuam antea explanauit, quàm ſi eius voluntas per Notarium in publicam ſcripturam redigatur, & tamen ſcriptura facta non fuit.
- 68 Teſtamentum imperfectum dici imperfectione voluntatis, ita vt non valeat, nec piæ cauſæ, nec liberorum fauore, ex eo quod teſtator iuſſerit vocari Notarium, vt de eius ordinatione, & voluntate, quam coram teſtibus iam explanauerat, redigeret teſtamentum in publicam ſcripturam, & morte præuentus, non potuit de teſtamento ſe rogare. Provt contigit in caſu illo, de quo Oldrald. conſultus, conſilium 119. (adeo cognitum) confecit, & ſcripſit.
- 69 Et Oldrald. ſequuntur Authores quamplurimi, qui hoc numero præcitantur.
- 70 Atque ea ratione excitantur communiter, quod voluntas teſtatoris in caſu prædicto, videtur ſuſpenſa, donec de illa Notarius ſe rogauerit. Vnde antequam id fiat, non poteſt dici teſtamentum, nec voluntas perfecta, ſed potius præparatio quædam ad teſtandum.
- 71 Quæ non ſufficit, nec teſtamentum ipſum probat.
- 72 Maximè quia teſtatores ſæpe mutant, addunt, & reuocant plura per eos ordinata.
- 73 Et multa tractantur, quæ non perficiuntur, & non veniunt ad concluſionem, & finalem effectum.
- 74 Et ideo non ſufficit probare tractatum.
- 75 Quò tendunt permulta, quæ à Simone de Prætis congeruntur in vnum, provt hic adnotatur.
- 76 Cæterùm contrariam ſententiam aduerſus Oldrald. tenuerunt, & ab eo prorſus diſſentiunt permulti alij, qui concludunt, teſtamentum in illo caſu non cenſeri imperfectum ratione voluntatis, ſed ſolemnitatis tantùm, & ideo ad pias cauſas valere.
- 77 Alij verò eodem in caſu diſtinxerunt, atque concordias nonnullas adduxerunt, vt hic adnotatur.
- 78 Et Ludouici Iunti in reſponſo pro vxore prædictæ contrarietatis concordia refertur.
- 79 Quam Petrus Magdalenus improbat.
- 80 Author verò in ſententiam Oldraldi procliuior ſemper fuit, & nunc quoque veriorem eam exiſtimat, & regulariter obſeruandam, vt latiùs hîc adnotatur.
- 81 Et Petri Magdaleni concordiam, nouam non eſſe, ſed potius ex placito, ſeu mente communi procedere eorum, qui Oldraldum ſequuntur, nouè & verè obſeruauit.
- 82 Probauit etiam traditionem quorundam, aſſerentium, in quæſtione, ac termini Oldraldi, manifeſtam potius probationem imperfectæ voluntatis, quam coniecturam eſſe.
- 83 Ac denique, remiſſiuè adduxit caſus, ſiue exempla nonnulla, in quibus teſtator volens teſtari, coram teſtibus dixit, quòd vocaretur Notarius, quia volebat teſtari, aut etiam ſua bona tali, aut tali, vel ſic, aut ſic relinquere, & diſtribuere ad hunc, vel illum modum, & ſic exprimendo, qualiter vellet id fieri. Et nihilominus tale teſtamentum valere, responderunt quamplurimi iuris Interpretes.
- 84 Sicuti respondendum, & ſuſtinendum hodie quoque de iure huius Regni, etiam poſt deciſionem l. primæ, tit. 4. lib. 5. nouæ collect. Regiæ, & nouè, & verè Author ipſe probabit.
- 85 Testamentum dici perfectum ratione voluntatis, cùm teſtator ordinato, & publicato eo coram teſtibus, & Notario, & ſic eo completo, & abſoluto dixit Notario, non facias aliud vſque cras, rogauit Notarium & testes vt cras reuertorentur, ſed inde cras nihil fecit.
- 86 Quia præſumitur, teſtatorem penituiſſe illius ſuæ deſtinationis, quam habebat addendi aliquid ipſi testamento iam perfecto.
- 87 Testamentum in publicam ſcripturam per Notarium redactum, non tamen lectum, nec publicatum coram testibus & teſtatore, dici imperfectum imperfectione, ſiue ratione incompletæ voluntatis, ex ſententia multorum Authorum, qui hoc numero commemorantur.
- 88 Adeo vt ex defectu voluntatis, & ſolemnitatis non valeat etiam quoad liberos, nec quoad piam cauſam, ex eorundem ſententia.
- 89 Idque non modo de iure communi, ſed etiam de iure huius Regni, ex ſententia quorundam, qui hoc numero præcitantur, & infrà numer. 102. & 105.
- 90 E contrario tamen, quod teſtamentum non lectum coram teſtibus, & teſtatore, non dicatur imperfectum imperfectione, ſiue ratione voluntatis non conſummatæ, ſed dumtaxat ex defectu ſolemnitatis. Et conſequenter quod valeat inter liberos, & ad pias cauſas, tenuerunt permulti alij, qui commemorantur hoc loco.
- 91 Et caſus in Pinciana Regia Cancellaria de facto occurrens, adducitur.
- 92 Adnotatur etiam, contrarietatem præfatam, verè ac concludenter componi non poſſe, ſi reciptatur aliqua concordia ex his, quas nonnulli Authores conſiderarunt.
- 93 Quocirca pro abſoluta eiuſdem articuli explicatione, & certa in futurum vt remaneat reſolutio, nec vndique ſub nubibus, & ambagibus amplius deambuletur, nonnulla & nouè, & verè per Authorem adnotantur, quæ ſuo ordine, & diſtinctè traduntur n. ſeq.
- 94 Et in primis, certiſſimi iuris eſſe, testamentum nuncupatiuum de iure communi legendum eſſe coram testibus, & teſtatore, idque pro forma requiri.
- 95 Et de iure Partitarum quoque procedere.
- 96 De iure etiam nouiori legum Regiarum nouæ collectionis Regiæ, vt hic probatur.
- 97 Et vera ratio huius deciſionis redditur.
- 98 Declaratur etiam, vt procedat in terminis, in quibus Doctores loquuntur communiter. Quando, inquam, ad conficiendum teſtamentum nuncupatiuum vocatur, atque rogatur Notarius. Secus tamen, quando nec vocatur, nec rogatur, ſed teſtator ipſe coram teſtibus exprimit ſuam voluntatem abſque Notario, vt hoc num. & ſeq. latiùs explicatur.
- 99 Teſtamentum nuncupatiuum de iure communi, & de iure etiam huius Regni nouæ collectionis Regiæ, abſque Notario confici poteſt.
- 100 Teſtamentum non lectum, nec publicatum coram teſtibus & teſtatore, dici imperfectum ob defectum ſolemnitatis, non vero ob defectum voluntatis. Idque ex ſententia veriori eorum, qui præcitati fuere ſuprà, num. 90. Contra alios quamplures relatos ſuprà, num. 87. vt eleganter, & melius quàm antea factum eſſe, explicatur.
- 101 Caroli Ruini lapſus duplex in hac materia in conſilio primo, ex numero 7. vſque ad numerum 11. lib. 3. nouè, & verè detectus per Authorem, vt hic adnotatur.
- 102 Teſtamenti lectionis, ſeu publicationis defectum non haberi in conſideratione quoad liberos, nec quoad piam cauſam; rectè conſtituiſſe Authores quamplures, & contrarium tenentes errore lapſos, vt hic probatur.
- 103 Teſtamentum nuncupatiuum, ac etiam in ſcriptis, inter liberos confectum; eandem hodie de iure huius Regni nouæ collectionis Regiæ exigere ſolemnitatem, quam id, quod fit inter extraneos. Et in hoc correctum fuiſſe ius commune.
- 104 Intelligendo, correctionem huiuſmodi procere, quoad numerum teſtium duntaxat, nam in cæteris ius commune manet illæſum. Et inde, cætera conceſſa ſpecialiter teſtamento inter liberos, remanent in ſua obſeruantia.
- 105 Nec defectus lectionis, ſeu publicationis teſtamenti nocebit in teſtamento condito inter liberos, ſicuti de iure communi non nocebat, vt latiùs, & nouè hic obſeruatur.
- 106 Modo adhibeatur numerus teſtium à legibus Regiis requiſitus.
- 107 Vnde teſtamentum conditum inter liberos, etiam cum Tabellione, teſtius probari poterit, etſi coram teſtibus lectum non fuerit.
- 108 Teſtamentum nuncupatiuum inter extraneos conditum, nihil referre, quòd lectum non fuerit coram teſtibus, ſi per legitimos teſtes, teſtantis nuncupata voluntas probetur, vt latiùs hic adnotatur.
- 109 Et Caroli Ruini ſententia contraria, ratione concludenti damnatur, vt hic videbitur.
- 110 Azeuedij etiam locus pro eodem placito expenditur.
- 111 Et Antonij Ayoræ reſolutio, nouè coadiuuatur, atque explicatur.
- 112 Teſtamentum nuncupatiuum an neceſſariò ſit relegendum coram teſtius & teſtatore, cùm teſtator antequam id abſolui potuiſſet, eſſet mortuus, vel mutus effectus, vel aliter omnino impeditus.
- 113 Et non relectum, vtrum ſit ſuſtinendum in terminis d.l. ſi quis cum teſtamentum, ff. de teſtam. Vbi adducitur doctrina quædam præſuppoſita per Doctores ibidem, ex qua limitantur ea, quæ de relectione teſtamenti ſcripta fuere ſuprà.
- 114 Adducitur etiam Petri de Peralta ſubtilis & noua conſideratio in propoſito. Quæ approbatur, & aliquantulum exornatur per Authorem.
- 115 Item & nouè adduntur nonnulla poſt peractum, & ſcriptum hoc cap. vt hic videbitur, & Bertazoli, atque Flores Diaz de Mena obſeruationes in propoſito expenduntur.
- 116 Agitur etiam, an dicatur imperfecta diſpoſitio, quando teſtator in aliud tempus reſeruauit aliarum rerum dispoſitionem.

QVæstionibvs præcedentibus proxima videtur & alia quæſtio, quæ valde vtilis, & frequens eſt; vtrum inquam, teſtatorem vltimam ſuam voluntatem, ſiue diſpoſitionem pro perfecta, & abſoluta habuiſſe, nec vltra progredi, aut aliud diſponere voluiſſe, teſtamentùmve perfectum, & abſolutum fuiſſe, teſtibus probari poſſit; & ſi poſſit, duo tantum teſtes ſufficiant, quemadmodum ſufficere, cùm aliæ qualitates extrinſecæ probantur, cap. præcedenti explanatum, atque ſcriptum reliquimus. Et quidem quò dilucidè, & abſolutè in propoſita diſputatione ſermo inſtituatur, an etiam, & quando teſtatoris voluntas perfecta præſumatur, vel incœpta tantum diiudicetur; explanetur radicitus, ſequentia erunt ſuo ordine, atque diſtinctè admodum (vt moris habeo) conſtituenda, atque obſeruanda.

At primo loco adnotandum erit, quod teſtamentum quotieſcunque eſt imperfectum imperfectione (vt aiunt) ſiue ratione incompletæ, aut non conſummatæ voluntatis, videlicet quando teſtator cœpit facere teſtamentum, & morte præuentus, vel aliter perficere nec potuit, aut noluit, vel quando ſe tantum præpatauit ad teſtandum: tunc equidem inualidum eſt teſtamentum quoad omnia: idque per text. ſatis notum, & frequenter allegatum ab omnibus, in l. ſi quis cum teſtamentum. ff. de teſtamentis, vbi exemplum traditur & in l. ex ca ſcriptura, eiuſdem tituli, & in l. fideicommiſſa, §. quoties, ff. de legatis 3. & alia quamplura exempla, quæ Interpretes expendunt communiter, prout conſtat ex his, quæ commemorantur ſtatim: & obſeruarunt Bartolus numero tertio. & Caſtrenſis numero quinto in dicta l. ſi quis teſtamentum, & ibidem Cumanus num. 2. & Aretinus ad finem in verſiculo, Secundo caſu, Baldus in d.l. ex ea ſcriptura, & in l. 1. num. 61. C. de ſacroſanctis Eccleſiis, & quamplurimi alij, quorum ego ſpecificam mentionem feci lib. 2. harum quotidianarum controuerſiarum iuris, cap. 22. num. 18. & 19. qui procedere id generaliter in omni teſtamento, & diſpoſitione, ac in quacumque perſona. Et etiam in teſtame to condito ad pias cauſas, & inter liberos, vt ſcilicet nec fauore piæ cauſæ, nec liberorum ſuſtineatur teſtamentum imperfectum ratione voluntatis (vt latiùs dicendum infrà, ex n. 22. cum ſeq) aſſeuerarunt aſſidué, & omnia quæ ad deciſionem d.l. ſi quis cum teſtamentum, & materiam hanc ſpectant, pleniſſimè attingunt, & longa ſerie illuſtrant, atque exornant infiniti ferè iuris vtriuſque Authores, quos ego non modò aggregandos, atque ſuo ordine, prout eos originaliter prælegit, commemorandos duxi, ſed etiam lectorem monendum, vniuſcuiuſque relati rationem, atque conſiderationem habendam ideo, quod variis in caſibus, & diuerſimode (prout facta occurrebant) & antiqui, & recentiores reſponderint, atque reſoluta reliquerint quamplurima, quæ etiam frequenter occurrere, & diſtinctiùs reſolutione, atque ſpecifico loco cuiuſuis eorum, quàm generalibus regulis, ſeu doctrinis deſiniri valebunt. Vltra ordinarios ergo in dictis iuribus videnti erunt omnino in præſenti diſputatione Abbas in conſil. 105. Videtur primò lib. 2. per totum, vbi late loquitur in teſtamento condito inter liberos, vel ad pias cauſas, & nondum perfecto, nec abſoluto, quia ſuperuenit turbario magna, & febris ardens ex qua deceſſit.

- Oldradus in conſ. 119. Titius condidit teſtamentum, qui loquitur, quando pauperes Chriſti erant inſtituti, & teſtator videbatur magis ſe præparare ad teſtandum, quàm teſtamentum perficere, ex quo ea non adhibuerit, quæ ibid. ponderantur, & facilè adhiberi potuiſſent.
- Ioannes de Imola in conſil. 95. qui loquitur erudite, & caſu, quo poſt ſcripturam, in qua inſtituit locum pium teſtator dixit, quod volebat præmeditari quid, & quantum ſuis conſanguineis deberet relinquete.
- Bartolus in conſ. 46. Viſo quodam, qui loquitur, quando teſtator nominauit aliquos hæredes, & alios volebat nominare, & non nominauit.
- Paulus Caſtrenſis, qui pulchre, & erudite loquitur, in conſil. 75. volumine 1. vbi loquitur, quando teſtator voluntatem ſuam iam declarauit, ſed in aliam horam aliquid diſtulit; & contra piam cauſam reſpondet.
- Idem Caſtrenſis, in conſil. 101. ex num. 3. cum ſeq. lib. 2. & in conſ. 450. per totum, eidem libro 2. & in conſil. 457. ex num. 3. cum ſeq. lib. 1.
- Caſtrenſis ipſe, in conſ. 137. In cauſa quæ vertitur. per totum lib. 2.
- Alexander, in conſ. 4. Attentis, lib. 7. qui latè in teſtamento, manu teſtatoris, vel coram teſtibus facto qui dixit eſſe ſuum teſtamentum, & quod veniret Notarius, vt de eo rogaretur, & interim mortuus eſt, antequam Notarius veniret: & in conſ. 105. numero 3. & 9. lib. 7. & in conſ. 119. lib. 4.
- Raphaël Fulgoſius, in conſ. 29. Punctus quæſtionis, & in conſ. 116.
- Ioannes de Annania, in conſ. 57. vbi latè.
- Corneus in conſ. 129. lib. 3. & in conſ. 49. & in conſilio 77. ad finem. lib. 1.
- Iaſon, in conſ. 8. lib. 3. in conſ. 196. lib. 2. & in conſ. 155. libro 4.
- Curtius iunior, in conſ. 12. & in conſ. 303.
- Ancharanus in conſ. 337. ex num. 1. & in cap. 2. numero 10. & in cap. cum eſſes, num. 22. de teſtamentis.
- Barbatia in cap. relatum 1. de teſtamentis, num. 22. & pluribus ſeq. & in conſ. 58. lib. 4.
- Socinus iunior in conſ. 157. num. 29. in fine, & numero 30. cum ſeq. & in conſ. 198. num. 94. lib. 2. & in conſil. 71. num. 24. lib. 4.
- Philippus Decius (qui vtiliter admodum, & ſingulariter loquitur) in conſil. 159. aliàs 158. per totum, incipit Caſus qui proponitur, & in conſ. 488. per totum: & in conſ. 626. ad finem, & cap. 1. num. 15. de fide inſtrumentorum.
- Laurentius Calcanus in conſ. 91. lib. 2.
- Carolus Ruinus, videndus omnino, in conſ. 15. & in conſ. 193. & in conſ. 204. lib. 2. & in conſ. 7. ex num. 6. cum ſeq. lib. 3. & vide omnino in conſ. 1. lib. 2.
- Guid. Pap. deciſione 538. columna finali.
- Boerius, deciſ. 240. numero 5. & quæſtione 35. num. 6.
- Lofredus, conſ. 14. num. 65.
- Marſilius ſingulari 464.
- Socinus, regula 38.
- Grammaticus, deciſ. 62. & in conſilio ciuili 53.
- Paulus Pariſius, in conſ. 24. ex num. 12. cum pluribus ſeq. & in conſ. 89. lib. 3. & in conſ. 146. ex n. 7. cum ſeq. lib. 4.
- Natta, in l. hac conſultiſſima, §. ex imperfecto, C. de teſtament. ex num. 139. cum multis ſeq. vbi latiſſimè.
- Andreas Tiraquellus, priuilegia 7. piæ cauſæ.
- Antonius Gabriel, commun. concluſ. lib. 4. tit. de teſtamentis, concluſ. 9. per totam, de testamento non perfecto.
- Gualdenſis, de arte teſtandi, tit. 2. cautela 11. ex num. 6. cum ſeq.
- Guil. Benedictus, in cap. Rainuntius, de teſtament. verbo teſtamentum, 1. num. 72.
- Franciſcus Viuius, communium opin. lib. 1. verbo, Teſtamentum imperfectum ratione voluntatis, opinion. 339.
- Ioannes Cephalus, Videndus omnino, in conſ. 99. per totum, lib. 1. & in conſ. 294. ferè per totum, maximeque ex num. 3. & num. 9. cum ſeqq. lib. 2.
- Bertazolus ſingulariter, in conſilio ciuili 86.
- Iulius Clarus §. teſtamentum, quæſt. 7. & 9. vbi diſtinctè, & breuiter (vt adſolet) materiam reſoluit.
- Gregorius Lopez. in l. 23. tit. 1. partit. 6. verbo acabaſſe.
- Ferdinand. Varq. Menchaca, de ſucceſſionum creatione, lib. 1. §. 21. num. 62. & lib. 3. limitatione 12. §. 22. num. 6. cum ſeq.
- Ludou Iunt. in responſo pro vxore, ex num. 11. & ex num. 266. & num. 291. cum ſeq.
- Creſcent. deciſ. 164. lib. 1.
- Rota Romana, deciſ. 173. in 2. parte, in nouiſſimis.
- Diac. Couar. in cap. relatum 1. de teſtamentis, ex num. 9. cum ſeq.
- Rodericus Suarez in l. quoniam in prioribus, C. de inofficioſo teſtamento, quæſt. 4. in declaratione ad legem Regni.
- Aluaradus, de coniect. mente defuncti, lib. 3. cap. 2. §. 1. num. 3. & 14.
- Optimè Petrus de Peralta, in l. ſi quis in principio teſtamenti, ex num. 39. vſque ad num. 46. vbi originaliter vide omninò, vt pote cùm eius Authoris reſolutiones, adeò ſtrictæ, & veræ iuris rationi conueniant, & maturè digerantur, vt inuenies ibidem.
- Anton. Gomez. in l. 3. Tauri, num. 18. & 19. & num. 105. & 106.
- Flores Diaz de Mena, variarum libro 1. quæſt. 1. ex num. 39.
- Michael Graſſus, § teſtamentum, quæſt. 19. qui in co dubio, vtrum ſcilicet teſtamentum ad pias cauſas valeat, ſi imperfectum ſit ratione voluntatis, diſtinctiùs ſe habet quàm alij explicent, & tres illos caſus iuridicè conſtituit, vt infrà obſeruabitur: & quæſt. 12. per totam, vbi de teſtamento inter liberos.
- Ayora, de partitionibus, 3. part. quæſt. 24.
- Iacobus Menochius, lib. 4. præſumpt. 5. per totam, qui Author, quando teſtamentum perfectum, & abſolutum præſumatur, egregia declaratione tractauit, & ſex illos caſus conſtituit ſatis diſtinctè: & vide omnino in conſ. 45. num. 28. & 29. lib. 1.
- Cardin Franciſc. Mantic. de coniect. vltim. volunt. lib. 2. tit. 4. ex num. 4. cum ſeq. & lib. 3. tit. 20. num. 2. in principio.
- Tellus Ferdinandez, 2. parte, l. 3. Tauri, num. 18. & 19.
- Ioan. Matienz. in l. 1. tit. 4. gloſſ. 14. ex num. 1. lib. 5. nonæ collect. Regiæ, latiùs in l. 11. eod. tit. & lib. gloſſa 1. per totum.
- Azeuedus, in l. 2. titul. 4. libro 5. num. 61. & 62. & ſeq.
- Burgos Sal. de Pace, in d.l. 3. Tauri, num. 227. cum ſeq. vſque ad numerum 232. & numerum 238. cum ſeq.
- Ioſeph. Maſcardus, de probat. tom. 2. concluſ. 1353. numero 70. & duobus ſeq. & numero 74. vſque ad num. 85.
- Simon de Prætis, de interpretatione vltimarum volunt. lib. 1. dubitat. 1. interpretat. 3. ſolut. 5. ex numero 5. vſque ad num. 40. folio 30. & libro 2. dubitat. 2. ſolut. 1. ex num. 27. vſque ad numerum 45. folio 186.
- Achill. Pedroch. in conſ. 17. num. 127.
- Petrus Magdalenus, de numero teſtium in teſtamento requiſito, ſecunda parte, cap. 5. ex num. 1. cum pluribus ſeq. vbi videas omninò, & 1. parte, cap. 16. num. 266.
- Ludouicus Morotius, responſo 34. ex num. 25. cum ſeq.
- Petr. Surd. in conſ. 258. n. 19. 20. & 21. lib. 2. vbi de teſtamento imperfecto ratione voluntatis, in fauorem liberorum, & piæ cauſæ.
- Surdus ipſe, in deciſ. 292. per totam, vbi latiùs de prædictis, & de conſ. 119. Oldradi, de quo ſupra: & an teſtamentum non publicatum, dicatur imperfectum ratione voluntatis.
- Par. Ludou. Molin. tom. 1. diſp. 127.
- Cardinalis Dominicus Tuſcus, practicarum concluſionum iuris tomo 8. littera T. concluſ. 133. ex numero 59. cum ſeq. vſque ad num. 90. fol. 118. in fine, & 119.
- Steph. Gratian. diſcept. forenſ. lib. 2. cap. 220. ex n. 12. & num. 28.
- Hadrianus Gilmannus nouiſſimè, lib. 2. rerum iudicatarum Germaniæ deciſ. 26. ex num. 12. cum ſeqq. & num. 70.
- Andr. Fachin. controuerſ. iur. lib. 4. c. 4.
- Anton. Faber. in libr. 9. C. ad tit. de teſtamentis, definitione 27.
- Faber ipſe de errorib. pragmat. tom. 2. decad. 35. errore 8. fol. 354.
- Marth. deciſ. 8. per totam.

Et quidem hi omnes, vſque adeò concludunt circa propoſitam reſolutionem, vt aſſerant, teſtamentum imperfectum ratione voluntatis incompletæ, vel non conſummatæ, neque iure codicillorum valere, neque etiam ſi in eo continerentur verba codicillorum, vel clauſula codicillaris fuiſſet adſcripta, vt Petrus de Peralta, in dicta l. ſi quis in principio teſtamenti, n, 45. folio mihi 403. & Antonius Gomezius in d.l. 3. Tauri, num. 106. ad finem, ex communi adnotarunt ſententia, & plures alios Authores ſic tenentes retulerunt, & per tex. in d.l. ex ea ſcriptura, ff. de teſtamentis, & in d, l. fideicommiſſa. §. quoties, ff. de legat. 3. Sic quoque ante alios tenuit Bart. in l. 1. ff. de iure codicillorum, & Ioan. de Imol. in d.l. ex ea ſcriptura: Sed & communiter intelligunt, atque reducunt textum, in d.l. ſi quis cum teſtamentum, ad eum ſenſum, vt teſtamentum imperfectum ratione voluntatis dicatur, & nihil valerat, ſi probetur, teſtatorem vltrà voluiſſe procedere, etiam per modum legandi, & fideicommittendi particulariter, & ſic per diſpoſitionem particularem, non ſolùm vniuerſalem:, quod Petrus ipſe de Peralta, in d.l. ſi quis princip. teſtament. n. 40. magiſtraliter atque eruditè animaduertit, & refert Aretinum, & Imolam ſic tenentes. Repetit etiam n. 41. ad fin. dicens, quòd vbi conſtat, teſtatorem vltrà priùs inchoata diſponere voluiſſe, & vltrà illa procedere, vel ad inſtituendum alium hæredem, vel ad ſubſtituendum, vel ad faciendum legat, & fideicommiſſa, præter iam facta, aut aliter diſponendum, quod tunc dicitur teſtamentum imperfectum ratione voluntatis. Et idem rectè quoque agnouit Antonius Gomezius, in dicta l. 3. Tauri, numero 18. in principio: inquit namque quod deciſo dictæ l. ſi quis cùm teſtamentum extendi debet, vt procedat etiam ſi teſtator iam feciſſet inſtitutionem, & verſaretur circa legata; repetit num. 106. quamuis dixerit, quod ita tenuit ſolus Caſtrenſis, in eadem l. ſi quis cum teſtamenutm, col. 2. num. 5. verè tamen idipſum tenuit Aretinus ibidem, prout eum, & Imolam refert Peralta, vbi ſuprà, & poſt ipſos tenuerunt etiam Carolus Ruinus, in conſil. 204. num. 8. lib. 2. Patriſius, in conſil. 27. num. 17. lib. 2. Ioannes Matienzus, in l. 11. titulo 4. lib. 5. gloſſa prima, num. primo, Iulius Clarus §. teſtamentum, quæſtione 7. num. 5. Graſſus, in eodem §. teſtamentum, quæſtione 19. num. 2. qui loquitur expreſſim in his terminis quando teſtator inſtitutâ piâ cauſa, & volens legat relinguer, & alia deſignare, morte præuentus non fecit: tunc namque, inquit, magis communem opinionem eſſe, quòd tale teſtamentum ratione voluntatis imperfectum, nec ad piam cauſam valeat. Cardinalis Thuſcus, dicta concluſione 133. ex num. 62. cum ſeq. & num 73. tomo 8. fol. 119. Iacobus Monachius, lib. 4. præſumptione 5. num 5. verſiculo Secundus eſt modus, qui dicit, teſtamentum non eſſe perfectum, quando teſtator iam ſcripta hæredis inſtitutione erat facturus legata: nam & tunc totum teſtamentum demonſtratur imperfectum. Et eodem numero 5. Menochius ipſe declarat hanc doctrinam, vt locum non habeat, quando teſtator, qui deſtinauit facere legata, diù ſuperuixit, & nihil egit: nam tunc teſtamentum illud dicitur habuiſſe pro profecto, & illius deſtinationis peœnituiſſe. Et ita egregie ante Menochium declarauit Curtius iunior in conſil. 12. num. 2. verſiculo, Tertio ad idem, & in conſil. 304. num. 18. & 28. Caſtrenſis etiam in l. iubemus, verſiculo, Item nota. C. de teſtamentis, & Ruinus, in conſil. primo, colum. penul. & finali, lib. 2. Simon de Prætis, lib. 2. dicta ſolutione prima, num. 44. folio 187. Sed & cùm teſtator erat adſcripturus conditionem ſuæ diſpoſitioni, & non adſcripſit, quod tota diſpoſitio, vt imperfecta habeatur: tradidit ipſe Ruinus, in conſil. 204. num. 8. lib. 2. & Craueta in conſ. 117. num. 6. prout etiam annotauit Menochius, d. præſumptione 5. num. 6. & vltra eum latiſſimè Natta in §. ex imperfecto, leg. hac conſultiſſima, C. de teſtamentis, ex num. 139. cum. ſeq. Petrus Surdus, in conſil. 258. num. 19. lib. 2. vbi ex aliis obſeruat, quod in dubio præſumitur, vt ſcilicet non videatur diſpoſitio perfecta, quando ſi teſtator non defeciſſet, aliud diſpoſuiſſet, veliam diſpoſitis, conditiones, aut alias qualitates adieciſſet, vt per Pariſium in conſ. 145. num. 7. & ſeq. lib. 4. & ſufficere, ſi tacitè, vel expreſſè conſtet, quod teſtator volebat aliquid addere, vel detrahere, vt teſtamentum dicatur imperfectum ratione voluntatis, poſt Bart. & Baldum ſcripſit Surdus, d. conſ. 258. num. 19. lib. 2. qui etiam aſſerit, communem eſſe opinionem, vt ſi teſtator aliquid erat adhuc dicturus, quod complere non potuerit, dicitur teſtamentum imperfectum eſſe, vt per Deciam, Lofredum, Riminaldum, Menochium, & Menchacam ibi relatos. Quia videmus quotidie, quòd teſtatores in ipſo actu teſtandi mutant, addunt, & reuocant multa, iam per eos diſpoſita, ſicuti ipſe Surdus concludit poſt Iulium Clarum, & alios. Et adiicit num. 21. Ioannem Cephalum habuiſſe id pro abſoluto, quando conſtat, quòd teſtator non habuit diſpoſitionem illam pro perfecta. Quod poteſt verificari vltra ipſum Surdum in caſu illo Ioannis de Imola, in conſilio 91. num. 2. quo teſtator inſtituta iam causâ piâ dixit, quod volebat præmeditari quid, & quantum ſuis conſanguineis deberet relinquere: & hæc ſunt notanda, quia quotidiana, & vtilia & ne quis facile decipiatur circa deciſionem dictæ l. ſi quis cum teſtamentum, ff. de teſtamentis, ſi intelligeret, teſtamentum imperfectum ratione voluntatis tunc tantum dici, quando teſtator vltrà voluiſſet procedere, alios hæredes inſtituendo, & ſic per diſpoſitionem vniuerſalem, non verò cum vltra procedere vellet ad facienda legata, vel alia præter iam facta, aut aliter diſponendum: & ſic per diſpoſitionem particularem: nam troque caſu (vt dixi) & Petrus de Peralta, & cæteri ſuprà relati animaduertunt, teſtamentum dici imperfectum ratione voluntatis, & nihil valere. Idque procedit æqualiter de iure huius Regni, ſicut de iure communi, nec vlla lege Regia quouis pacto alteratur prout latiùs annotauit ſtatim, & ita tenendum eſt, quamuis Antonius de Ayora, in tractatu, ſiue commentarijs de partitionibus, 3. parte, quæſtion. 24. aliter (& præpoſterè quidem) intellexerit, atque ponderauerit deciſionem d.l. ſi quis cum teſtamentum. Ad quem recentiorem omnium huius Regni, nullus hactenus animaduertit: inquit namque Ayora ipſe ex deciſione l. eiuſdem colligi, & probari quod quamuis teſtator non perfecerit ſuum teſtamentum, ſed vltrà procedere voluerit, ſi tamen ad hæredis inſtitutionem acceſſit & hæredem inſtituit, in quo (vt ipſe (enuntiat) vis, & ſubſtantia teſtamenti conſiſtit, quod tunc ſi non conſtaret, quod vltra priores, alios volelebat hæredes inſtituere, & infirmitate grauatus, id non perfecit, valeret quidem teſtamentum cum legatis, & omnibus aliis in eo contentis; & etiamſi conſtaret, alia legata voluiſſe facere, non ideo minus valeret teſtamentum factum, & dicit, hoc eſſe val de notandum: non enim ait ille textus, ſi conſtaret, teſtatorem aliud diſponere voluiſſe, hoc eſt, alia legata facere, quòd tunc non valeat teſtamentum; ſed ſolum dixit, ſi conſtaret, plures hæredes pronuntiare voluiſſe, tunc enim non valere teſtameutu, quia neſcitur quot hæredes eſſe voluit teſtator hæreditatis ſuæ. Et hactenus Author præfatus, qui (vt vides) expreſsè loquitur contra ſuperiorem reſolutionem, nec eiuſdem aſſertio probatur Roderici Suarez, & Antonij Gomezij authoritate, quos ipſe pr ſe citat. Gomezius namque (vt ſuprà vidimus num. 5.) contrarium reſolutiuè obſeruauit. Rodericus autem aſſerit dumtaxat, teſtamentum valere, ſi teſtator cœpit id facere, & hæredes inſtituit coram legitimo numero teſtium, ſi non conſtaret, quod teſtator plures hæredes pronuntiare voluiſſet. Id quod veriſſimum eſt, & libenter concedimus; quoniam in dubio, quandiu non probatur, nec apparet contrarium, teſtamentum præſumitur perfectum, vt infrà dicetur. Idcirco ſi aliquibus hæredibus inſtitutis, teſtator vltrà non processit ad aliorum hæredum inſtitutionem, nec voluiſſe ipſum procedere apparet, teſtamentum debet perctum præſumi, vt textus ipſe cantar in d.l. ſi quis cum teſtamentum. Non tamen inde ſequitur, excludendum eſſe caſum, quo apparere atque conſtare poſſit, voluiſſe teſtatorem vltrà procedere ad diſpoſitionem aliorum, etiam particulariter, non ſolùm vniuerſaliter: tunc namque ſic diceretur imperfectum teſtamentum ratione voluntatis, ſicut quando ad aliorum hæredum inſtitutionem, teſtatorem procedere voluiſſe conſtaret, nec is caſus excluditur in dicta l. ſi quis, cum teſtamentum. Iureconſultus namque non facit vim in eo, quòd alios hæredes, is qui teſtamentum condidit, voluiſſet pronuntiare quaſi in vuiuerſali diſpoſitione verſaretur, nec in particulari idem fuiſſet reſponſurus, ſi de particulari interrogaretur; ſed ita futurum id eſſe dixit, cum conſtaret, plures eum, qui teſtamentum feciſſet, hæredes pronuntiare voluiſſe: quia tunc teſtamentum non diceretur perfectum. Idem tamen iureconſultus ipſe æqualiter dixiſſet, cum conſtaret aliud vltra teſtatorem diſponere voluiſſe. In eo ergo, quod conſtet vltra procedere voluiſſe teſtatorem, vel non, vim facit iureconſultus; non veò in eo, quod in particulari, vel vniuerſali diſpoſitione verſemur, cùm verò voluntatis perfectæ, & actûs conſummati defectus in vtroque caſu interueniat: quicquid Ayora aliter (ſed contra veritatem) ſtatuat: & videtur quoque (ſed non ita expreſsè eandem differentiam admittere & ſic æquali morbo laborare, Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. 3. cap. 2. §. primo, num. 13.

Et ſecundum hæc non abſque dubio procedere poterit eiuſdem Ayoræ reſolutio, quam in caſu contingenti adduxit d. quæſt. 24. partis 3. niſi intelligendo, prout ipſe ſupponit in principio, quòd teſtator verè perfecerat ſuum teſtamentum, quod in dubio præſumitur: vt fatentur ſtatim, tunc namque iuridicè poterit reſolutio ibi tradita procedere; quia non potuit conſtare quòd vltrà vellet teſtator procedere.

In ſumma itaque (vt rem abſoluam) quamuis ad hoc vt valeat teſtamentum, neceſſe ſit de iure communi hæredem aliquem inſtitui, tamen vt imperfectum iudicetur ratione voluntatis, non requiritur neceſſariò, quod conſtet, teſtatorem alios hæredes vltra nominatos inſtituere voluiſſe, ſed vltrà eum procedere voluiſſe ad alia, etiam particularia, præter diſpoſita, ſufficiens quidem eſt, prout Petrus de Peralta, dicto num. 5. ſuprà, cæteris elegantiùs animaduertit. Nec Iureconſultus, qui reſpondit primos hæredes ex teſtamento illo non futuros, ſi conſtaret, teſtatorem plures alios hæredes pronuntiare voluiſſe, caſum hunc excludit, cùm in vtroque non perfecta dicatur voluntas, & ſic in particulari, ſicut in vniuerſali.

Id autem vel ex eo euidentius quoque conſtabit, quod vera & fundamentalis ratio dictæ l. ſi quis cùm teſtamentum, quare, inquam teſtamentum imperfectum ratione voluntatis non valeat in eo conſiſtat; ex quo & Ayoræ obſeruatio concludenter euincitur, & communis corroboratur ſententia (in vtraque enim, tam particulari, quam vniuerſali diſpoſitione æqualiter locum obtinet, & militat) videlicet quod teſtamentum) vt in propoſito eiuſdem Doctores enuntiant) eſt quid indiuiduum, cuius qui partem fecit, nihil feciſſe videtur, cum non poſſit valere pro parte, l. furioſum, vbi Gloſſa, & communiter Scribentes, C. qui teſtamentum facere poſſunt, Baldus, in l. ſi veritas, num. 3. C. de fideicommiſſis, & in l. teſtamentum, ante num. 4. C. de teſtamentis, Decius, in conſ. 532. num. 5. Petrus Surdus. in conſil. 258. num. 19. lib. 2. Cardinalis Franciſcus Mantica, de coniecturis vltimarum voluntatum lib. 2. titulo 4. num. 41. Petrus Magdalenus, de numero 41. in teſtamentis requiſito, primæ part. cap. 8. num. 7. & num 23. & cap. 16. num. 261. & ideo in vltimo puncto indiuiſibili ſtat forma eſſentialis ipſius, à quo vires & perfectionem recipit, & à ſyllaba concluſiua, vt inquit Baldus, in dicta l. ſi quis cùm teſtamentum, quam legit, ſub l. ſi is quis in principio, ff. de teſtamentis, vbi etiam Caſtrenſis, num. 2. & num. 6. Aretinus ibidem, in principio, & Imola, in 4. notabili, Socinus, & Iaſon, in rubrica, ff. de legatis 1. ſub num 12. & 13. & ibidem Ruinus, num. 4. & Socinus iunior, num. 37. idem Socinus iunior, in conſ. 147. num. 16. lib. 2. Ioannes Cephalus, in conſ. 294. ex numero 5. cum ſeq. lib. 2. Petrus Surdus, dicto conſil. 158. ſub dicto num. 19. & ab vltimo puncto ſic capit vires, vt in vltima littera, aut ſyllaba concluſiua, eius forma dicatur concludi, ſicuti in Baptiſmate, & aliis Sacramentis. Prout reſpondit Iaſon, in conſ. 8. colu. 5. verſic. Item teſtamentum, lib. 3. Socius ſenior in conſilio 2. num. 3. lib. Sutdus vbi ſupra, ſub. d. numero 19. & deciſion. 292. num. 16. quælibet enim forma ex conſummatione operis contingit, l. is qui quadrigenta, §. quædam, ff. ad l. Flacidiam. Et ideo nihil actum intelligitur donec aliquid ſupereſt agendum, l. cum Syllanianum, in fine, C. de his quibus vt indignis, Mantica, lib. 2. dicto titulo 4. num. 4. Petrus Surdus, dicto num. 19. & ita poſt ordinarios, & alios Authores, ſuperiorem rationem ad textum, in dicta l. ſi quis cùm teſtamentum aſſignarunt Antonius Gomezius in d.l. 5. Tauri, num. 19. Petrus de Peralta, in dicta l. ſi quis in principio teſtamenti, num. 45. in princip. folio mihi 503. Petrus Magdalenus: de numero teſtium in teſtamentis tequiſito, prima parte, cap. 16. num. 261. & 262. Iacobus Menochius lib. 4. præſumptione 5. num. 5. Azeuedus, in l. prima, tit. 4. lib. 5. num. 63. & 64. & facit l. 24. titulo 1. part. 6.

Superiora autem quòd ſcilicet teſtamentum imperfectum ratione voluntatis non valeat, etiam fauore piæ cauſæ, vel liberorum; vſque adeo vera ſunt, vt procedant etiam, quando diſpoſitio teſtatoris perfacta eſt reſpectu piæ cauſę, vel liberorum, licet imperfecta ſit quoad reliqua: & conſequenter, voluntatem teſtatoris non ſuſtinendam quoad perfectè diſpoſita quoad piam cauſam, vel liberos, ſi reſpectu aliorum imperfecta ſit: quamuis non apparet, quod teſtator circa piam cauſam, vel liberos, voluerit vltrà aliud diſponere, quàm quod diſpoſuit; ſed ad alia tranſierit, & morte, aut furore præuentus non potuerit teſtamentum perficere: quoniam adhuc militat ratio prædicta actus indiuidui teſtandi, & vltimi puncti in indiuiſibilis tenuerunt maiori ex parte & ferè omnes iuris Interpretes, commemorati ſuprà numero 3. idque tam piæ cauſæ quàm liberorum reſpectu, vt ex eiſdem apparet, atque ſpecificè magis loquendo, & in diſpoſitione inter liberos, vt ipſa non valeat indiſtinctè, ſi vitium imperfectionis exiſtat, etiam quoad perfectè diſpoſita, quoad ipſos liberos, tenuerunt Baldus in l. finali, num. 6. C. familiæ erciſcundæ, Alexander in conſil. 76. columna 2. lib. 3. Antonius Rubeus in conſil. 24. Præſupponitur, col. finali, Ioannes de Anania in conſil. 57. in fine, Franciſcus Viuius commun. opinion. lib. 1. opinione 339. Ioannes Cephalus d. conſ. 99. lib. 1. Rodericus Suarez in l. quoniam in prioribus, C. de inofficioſo teſtamento, quæſtione 4. ſub num. 10. colum. 4. folio mihi 89. Natta, qui latè fundat in dicto §. ex imperfecto, l. hac conſultiſſima, numero, 40. Petrus Surdus dicto conſil. 258. num. 21. lib. 2. Burgos Sal. de Pace in l. 3. Tauri, ex num. 227. cum ſeq. iuncto num. 238. & num. 249. in fine, Antonius Gomezius in ipſa l. 3. Tauri, num. 18. qui poſtquam ex deciſione textus in dicta l. ſi quis cum teſtamentum generaliter ſtatuit, teſtamentum imperfectum imperfectione, ſiue ratione (vt aiunt) voluntatis non conſummatæ, dicit id procedere etiam inter liberos, quorieſcunque conſtiterit quòd teſtator vlterius procedere volebat. Et melius ibidem numero 106. vbi dicit hoc eſſe valde vtile in caſu, quo ſunt inſtituti filij inæqualiter, vel vni eorum eſt facta melioratio Tertij & Quinti bonorum vel alicuius partis eorum & ſic loquitur in diſpoſitione perfecta quoad liberos. Idem quoque ex aliis multis Authoribus tenuit Petrus Magdalenus dicta prima parte, cap. 16. num. 263. qui in his terminis loquitur expreſsè, & reſolutiuè inquit, teſtamentum imperfectum ratione voluntatis non completæ, non ſubſiſtere inter liberos, etiam quoad perfectè diſpoſita. Ac denique in eodem placito & reſolutione fuere, ex Authoribus in initio huius capitis præcitatis ferè omnes, qui ibi commemorantur: ipſi namque, vel ſpecificè id adnotarunt vel indiſtinctè & generaliter enuntiarunt, teſtamentum imperfectum ratione voluntatis, non valere, etiam reſpectu liberorum; nec diſtinguunt, an diſpoſitio eſſet perfecta, & abſoluta quoad aliquid, vel reſpectu eorum, quæ ad liberos ipſos attinent, vel non eſſet: ſed duntaxat, atque principaliter inſpiciunt, an in ſe perfecta & abſoluta fuerit diſpoſitio, ita vt aliquid aliud non ſupereſſet, nec vltrà voluiſſe teſtatorem procedere, appareret. Ita ſane poſt Curtium iuniorem, Nattam, & socinum iuniorem inſpicit Iulius Clarus dicto §. teſtamentum, quæſtione 9. per totam, qui cum numero primo probaſset, teſtamentum inter liberos imperfectum ratione voluntatis non ſuſtineri, ſubdit in hunc modum, num. 2. Hinc infertur, quod ſi teſtator cœperit inter lib eros teſtari, & facta inſtitutione, & aliis legatis, priuſquam faceret vnum legatum, quod adhuc reſtabat faciendum, morte præuentus illud facere non potuit; tale teſtamentum non valet, neque ſuſtinetur etiam quoad perfectè dispoſita. Et hanc dicit communem opinionem eſſe, &c. idipſum in hac diſceptatione teſtamenti inter liberos imperfecti ratione voluntatis, tenuit Michael Graſſus, §. teſtamentum, quæſtione 12. numero 1. & 2. qui & in fortioribus terminis loqui vidfetur in illis verbis: Tu pro clariori reſolutione conſidera quatuor caſus Primus eſt, quando conſtat perfectè de imperfectione voluntatis, vt quia teſtator cœpit diſponere de rebus ſuis quibuſdam, & cum voluntas eſſet de reliquis diſponere, in medio teſtamenti ſuperuenit furor, vel mors; vel etiam de omnibus bonis iam dispo ſuiſſet, tamen tutelas, vel ſimilia cùm vellet ordinare, fato abreptus non potuit clarum eſt, quod iſta diſpoſitio non valet. Ita communiter teneri firmant omnes ſupra allegati, & c. Et incaſu propoſito idem etiam tenet apertè, ac duntaxat contrarium, quando ſcripto manu ſua teſtamento, & abſoluto, iuſſit pater Tabellionem vocari, Andreas Fachineus controuerſiarum iuris, lib. 4. cap. 4. folio mihi 385. & 386. Nec repugnar Antonij Ayoræ in tract. de partitionib. 3. part. d. quæſt. 24. reſolutio illa: potiùs namque in ea quæſtione, & dubio illo, quod excitauit ibidem, duo ſupponit: Primum, quod teſtator pro abſoluta habuit diſpoſitionem ſuam, & perfecit illam: Secundum, quod in caſu propoſito non conſtabat, quod vltrà procedere ad aliud diſponendum teſtator voluiſſet, vt ipſe Author fundauit num. 70. & ſic nihil obſtabat, quod diſpoſitionis validitatem impediret. Id autem vel euidentiùs apparet ex ſpecie illa, in qua proponitur, quod pater fecit teſtamentum coram Tabellione, & quinque teſtibus, & filios ſuos hæredes inſtituit, & vnum eorum in tertio & Quinto bonorum meliorauit, & teſtamento, & omnibus legatis factis (vt dixit expreſſim) antequam ipſum teſtamentum firmaſſet, & otorgaſſet (vt vulgò dici ſolet communiter) amiſit loquelam, & intellectum: tunc autem dubitauit, an teſtamentum valeret, ſaltem quoad meliorationem? & reſpondet valere, latiuſque fundat vt dixi. Quòd ſi replices, ſcrupulum ſiue difficultatem adhuc manere, ad quam Ayora ipſe nunquam aduertit, nec eam ponderat, videlicet defeciſſe eo caſu ſolemnitatem lectionis, ſeu relectionis eorum, quæ fuerant ſcripta, nec fuiſſe factam abſolutionem ipſorum vltimatam, vulgò (vt dixi) otorgamiento nuncupatam: Reſpondebo equidem, quòd in eo caſu talis defectus non debuit nocere, quoniam teſtator amiſit loquelam, vel morbo impeditus, aut morte præuentus, ea efficere non potuit, quo caſu minimè nocet, prout Petrus de Peralta in propoſito huius materiæ elegantiſſimè animaduertit, in d.l. ſi quis in principio teſtamenti, num. 43. folio 401. & apertius exponetur inferius. Remanet ergo, teſtamentum imperfectum ratione voluntatis, non ſuſtineri inter liberos, etiam quoad perfectè dispoſita.

Quod attinet vero ad pias cauſas, animaduertendum erit in primis, quod Bartolus in l. in teſtamento. ff. de fideicommiſſariis libertatibus in ea fuit opinione expreſſim, vt exiſtimaret, teſtamentum imperfectum ratione voluntatis, ſiue diſpoſitionis non conſummatæ ſuſtineri ſaltem quoad perſectè diſpoſita fauore piæ cauſæ. Et loquitur Bartolus, quando diſpoſitio perfecta erat quoad vnum capitulum, & quoad ipſam piam cauſam, licèt imperfecta ſit quoad reliqua. Et firmat Bartolus ipſe, ſe conſuluiſſe in quadam cauſa diuitis de Marchia, quod cum idem miles conficere cœperat teſtamentum, & ſcriptum iam eſſet, quòd Eccleſia in certo loco conſtitueretur, idemque Eccleſiæ legata feciſſet, ſtatim deceſſit teſtator ipſe non abſoluto reſiduo teſtamenti, & poſtmodum tutores filiorum teſtatoris eiuſdem curauerunt adimpleri illud teſtamentum, iuxta quod controuerſum; dubiumque fuit, an de iure tutores poſſent, adimplere dictam ſcripturam teſtamenti confecti in fauorem illius Eccleſiæ: & Bartolus ibidem reſpondit, eam diſpoſitionem perfectam eſſe, & id ab eis fieri poſſe, ex textu illo. Et Bartolum refert, & ſequitur Ioannes de Imola in dicta l. ſi quis cum teſtamentum, col. 2. Decius in conſ. 159. Caſus qui proponitur, poſt nu. 3. verſ. quarto & vltimo, vbi quod ſatis dicitur perfecta voluntas reſpectu illius instiſtutionis, vel relicti: licet totum teſtamentum perfici non potuerit. Et ideo quod fauore piæ cauſæ ſubſtineatur: Angelus etiam in. §. ex eo. colum. na finali, Inſtitut. quibus modis teſtamenta infirmentur, Nicolaus, in tractatu concordiarum Bartoli, in concordia 210. Carolus Ruinus in conſil. 15. numero 18. verſic non obſtat etiam quod, lib. 2. & alij multi congeſti per Tiraquellum, priuilegio 7. piæ cauſæ, vbi ſententiam Bartoli aſſerit magis communem, Menchaca, de ſucceſſionum creatione, lib. 3. limitatione 12. §. 22. numero. 6. Gregorius Lopez in l. 23. titulo 1. partit. 6. verbo, acabaſſe. Idem quoque tenuit Couarru. in cap. relatum, 1. n. 10. de teſtamet. vbi in propoſito articulo conſtituit differentiam inter liberos, & piam cauſam; ea præcipuè adductus ratione, quod ius magis faueat piæ cauſæ, quam liberis extra legitimam portionem iure naturæ debitam; ad quod citat Authores nonnullos. Menochius etiam in hanc partem, & in ſententiam Bartoli videtur animum inclinate, lib 4. præſumpt. 5. num. 6. in verſ. declaratur autem primo hæc traditio, qui omnes (vt dixi) ideo ſententiæ Bartoli ſe subſcribunt, quòd diſpoſitio illa perfecta erat quoad ædificationem. Eccleſiæ, & ſummam quandam ad id relictam, & ad alia tranſiuerat teſtator.

Verum contrariam ſententiam, immo teſtamentum imperfectum ratione voluntatis, ſiue diſpoſitionis non conſummatæ, non ſuſtineri etiam fauore piæ cauſæ quoad perfectè diſpoſita, contra Bartolum tenuerunt permulti alij, inter quos fuit Abbas, in conſil. 105. Caſus, columna 2. lib. 2. Aretinus in dicta l. ſi quis cùm teſtamentum, colum. finali. Ancharanus in cap. 2. de teſtamentis, colum. 3. Ioannes de Anania in conſil. 57. columna 1. qui opinionem ſuperiorem Bartoli reprobat latiſſimè, Ludouicus Romanus, qui etiam tanquam falſam reprobat eam, in auth. ſimiliter, iu decimooctauo piæ cauſæ priuilegio, num. 68. C. ad legem Falcidiam. Sigiſmundus in conſil. feudali 14. num. 65. Guil. Benedictus, in cap. Rainuntius, de teſtament. verbo, testamentum, 1. num. 72. qui aſſerit, reprobari communiter: Boer. in decif. 93. num. 10. & decif. 240. num. 5. vbi atteſtatur de ſententia communi contra Bartolum. Et quod diſpoſitio imperfecta ratione voluntatis, non valeat indiſtinctè, etiam quoad perfectè diſpoſita, & fauore piæ cauſæ, ſi teſtator deceſſit priuſquam integrè voluntatem ſuam explicauit, reſolutiuè defendit, & teſtatur eſſe communem opinionem Iulius Clarus §. testamentum, quæſt. 7. num. 5. Graſſus eodem §. teſtamentum, quæſt. 19. num. 2. vbi etiam citat Menchacam, & inquit, hanc eſſe magis communem opinionem. Natta quoque latiſſimè in dicto §. ex imperfecto, legis, hac conſultiſſima, num. 140. Ioannes Cephalus in conſ. 99. num. 1. 5. & 8. lib. 1. Ruinus Loazes, Menochius, Antonius Gabriel, Calcanus, Pariſius, Viuius, & alij, cum quibus Petrus Surdus deciſ. 292. ex num. 11. vſque ad numerum 17. & in conſil. 158. num. 20. lib. 2. Fuit etiam firmiter in eadem ſententia contra Bartolum Petrus Magdalenus, de numero teſtium in teſtamentis requiſito, prima parte, cap. 16. num. 263. latiùs ſecunda parte, cap. 50. num. 3. & quatuor ſeq. dicens Bartoli opinionem falſam eſſe, & reprobari communiter: & adiiciens meritò, hallucinatum fuiſſe Tiraquell. dicto priuilegio 7. piæ cauſæ, aſſerentem, dictam Bartoli traditionem communem eſſe, cùm verè contraria ſit communior, & verior: prout etiam veriorem credit, & Bartolum refutat Burg. Sal. de Paze, dicta prima parte l. 3. Tauri, videndus ex num. 238. colum. 2. vſque ad num. 251. folio mihi 202. & num. 250. in fine ſubdit, opinionem hanc contra Bartolum, probabiliorem eſſe, & veriorem. Differentiam etiam, quam inter filios, & cauſam piam aſſignauit Didac. Couarr. in cap. relatum 1. num. 10. de teſtamentis: & rationem eiuſdem concludenter adeò refellit ex n. 249. vſque ad numer. 251. vt nullo pacto ipſam ſuſtineri valere, ex dictis ibidem, atque etiam ex dictis à me ſupr. ex n. 22. cum ſeq. appareat euidenter: atque euidentius conſtabit, ſi Natta, in dicto §. ex imperfecto; num. 140. originaliter prælegatur.

Remanet ergo, teſtamentum imperfectum ratione voluntatis, vſque adeo inualidum eſſe, vt nec fauore piæ cauſæ, & quoad perfectè diſpoſita, non ſubſiſtat. Rationem etiam aſſignatam ad text. in dicta l. ſi quis cum teſtamentum. Quod in vltimo puncto indiuiſibili ſtat forma eſſentialis teſtamenti, & teſtamentum eſſe quid indiuiduum, quod vires, ac perfectionem recipit ab vltimo puncto, aut ſyllaba concluſiua; ita militare in hoc caſu, ſicut in alio quocumqu, quo integrè voluntatem ſuam non explicaſſe, ſed ad alia procedere vlteriùs voluiſſe teſtatorem, poſſit conſtare. Quod non obſcurè præſentit Ioannes Cephalus, in conſ. 99. num. 21. lib. 1. & contra piam cauſam in eiſdem, in quibus verſamur, terminis, expendit hanc rationem Petrus Surdus dicta deciſione 292. num. 16. Magdalenus etiam, dicto cap. 16. primæ partis, n. 262. & 263. Burgos de Paz, in dicta l. 3. Tauri, n. 244. qui pro hac parte rectè expendit textum in l. ex ea ſcriptura, ff. de testamentis, & in l. ſi iure, C. de teſtamento manumiſſ. & doctrinam Bald. in l. iubemus, colum. 2. C. de testam. ex imperfecto non poſſe perfectum euenire. Et anteà dixerat n. 238. quod in quadam graui cauſa conſuluit contra quandam piam cauſam, in qua contigit, quod quidam ſtrenuus miles Salmantinus teſtamentum conficere incœpit, in quo aliqua legata pia conſcribi fecit, & cum exinde vltrà tendere voluiſſet, ad finem ipſius teſtamenti deceſſit, & illi, quibus legata pia relicta fuerunt, ea eſſe perfecta prætendentes, ipſa petierunt; & ipſe Author conſtanter conſuluit legata non deberi, & teſtamentum illud, vtpote imperfectum ratione voluntatis, carere viribus quoad omnia in eo contenta. Et denique quod ita fuit per Iudices regios definitum, etſi cauſa hæc fuiſſet, vt ambigua, ad alios Iudices remiſſa. Ad textum autem in dicta l. in teſtamento, ff. de fideicommiſſariis libert. quo Bartolus excitabatur (vt vides) concludenter equidem, & quinque modis Salon ipſe de Paze reſpondet, in dict. l. 3. Tauri, num. ;246. & 248. vbi videri poterit. Reſpondet etiam Petrus Magdalenus, 2. p. dicto cap. 5. & 6. qui duntaxat adducit intellectum communem, quem etiam adducit Burg. de Paze, dicto num. 246. videlicet quòd lex illa loquitur, cum teſtamentum eſt imperfectum ratione deficientis ſolemnitatis, & non voluntatis, & ſic tantum probat, ex teſtamento imperfecto deberi libertatem, & ſic legata pia; non tamen loquitur ipſe textus aliquid diſponit, quando eſt imperfectum ratione voluntatis, cùm iſte ſit defectus procedens à iure naturali, in quo leges non diſpenſant.

Denique & vltimo, ex dictis antea, atque ex ratione aſſignata ad text. in dicta l. ſi quis cum teſtamentum, ff. de teſtamentis, infertur neceſſariò, teſtamentum imperfectum ratione voluntatis incompletæ, ſine non conſummatæ, indiſtinctè non ſuſtineri quoad omnes, & quoad piam etiam cauſam, & liberos, etiam quoad perfectè diſpoſita; non ſolum de iure communi (vt remanet probatum) ſed etiam de iure Regio: id autem vt dilucidè & abſolutè demonſtretur, atque probetur, animaduertendum erit imprimis, ius commune relatum, adeo certum, & in dicta l. ſi quis cum teſtamentum, apertè probatum; nullibi apud nos; & leges Regias, ſiue de iure huius Regni non inueniri mutatum, vel aliquo modo alteratum. Nullibi etiam reperiri verbum aliquod apud leges ipſas Regias, quo alicuius alterationis, aut emendationis introducendæ anſam, ſine occaſionem ſumere valeamus. Nam in l. prima, & 2. titulo 4. lib. 5. nouæ collect. regiæ. duntaxat ſtatuitur teſtamenti in ſcriptis, & nuncupati, & codicillorum ſolemnitas, tam inter extraneos, quàm inter liberos; & ad correctionem iuris communis introducitur, teſtamentum valere quoad legata, & cætera in eo diſpoſita, etſi nullis à principio fuerit hæres ſcriptus, vel ſcriptus noluerit hæreditatem adirę, & in vtroque caſu dicitur: Valga el teſtamento en quanto a las mandas, y las otras coſas, que en el ſe contienen. Valeretamen teſtamentum quoad legata, & cætera in eo contenta, ſupponit clare lex ipſa prima, quando nullum aliud vitium, nec defectum, quàm à principio non inſtituti, vel ex pòſt facto inſtituti non exiſtentis hæredis, haberet. Supplere autem voluntatis defectum, & imperfectionem, & non integrè conſummatæ diſpoſitionis vitium; non modò lex illa intendit, aut quouis modo denotat, verum etiam in contrarium ſentit manifeſtè: & quidem loquitur, quando teſtator abſolutè, atque integrè ſuam vltimam diſpoſitionem ordinauit, atque voluntatem perfecit, ita vt ratione voluntatis imperfectio non ſit (in qua vim facimus) tamen hæredem non inſtituit, qua noluit, vel inſtitutus, poſtmodum hæreditatem adire recuſat: quo caſu legis eiuſdem deciſio de nouo introducitur, vt defuncti voluntas circa cætera contenta in diſpoſitione, ſiue teſtamento impleatur, & ſeruetur, cui iura a omnia fauent, vt adeò vulgatum, & compertum eſt. Iniquum namque, aut rationabile minus lex ipſa Regia prima iudicauit, contra defuncti voluntatem ob id legata non præſtari, quod hæres in teſtamento non ſit ſcriptus, vel quod ſcriptus hæreditatem non adierit, quod Burgos Saloñ de Paze in dicta l. tertia Tauri, num. 833. & 834. ſingulariter animaduertit, & poſt eum Matiençus, in eadem l. prima, titul. 4. lib. 5. gloſſa decima, num 2. Sanè quando ratione voluntatis, & non adimpletæ integrè diſpoſitionis imperfectio, & vitium adeſt, nec lex illa loquitur (vt dixi) nec de hoc caſu meminit. Non etiam legis ipſius ratio militar, cùm defectus voluntatis ob imperfectionem eiuſdem id impediat, & defectus dicatur à lege naturali procedens, in quo leges non diſpenſant, vt nunc annotaui, & Petrus Magdalenus, de numero testium in testamem is requiſito, 2. parte, cap. 4. num. 65. & 66. & cap. 5. num. 5. ſingulariter, atque eruditè probauit. Nec vllo pacto credendum eſt, legem illam in eo diſpenſare voluiſſe, & minus corrigere legem antiquam, idque iuxta vulgatas iuris regulas, & communes Interpretum omnium traditiones, quas exornat Ioann. Cephalus in conſilio 343. num. 19. & in conſilio 431. num. 30. & 21. lib. 3. Iacobus Menochius, recuperandæ poſſeſſionis, remedio 9. num. 385. & 387. immo cum eadem lex deuiet à iure communi, & noua, atque eiuſdem correctoria ſit; reſtringenda eſt, vt quanto minus fieri poſſit, recedatur à iure communi, per textum in cap. cum dilectus. Vbi notant Doctores, de conſuetudine, Corneus etiam in conſilio 1. colum. 4. in fine lib. 3. & in conſ. 180. num. 3. lib. 3. Aimon Craueta (qui latius comprobat) de antiquitate temporum, in principio, num. 42. & in conſ. 307. num. 4. & in terminis, in quibus loquitur; ſtrictè intelligenda eſt, ex communi Doctorum reſolutione, de qua plene per Rolandum à Valle in conſil. 74. num. 17. & 18. lib. 1. Burſat. in conſ. 76. n. 8. & in conſ. 120. n. 31. lib. 1. Nec debet extendi ad alios caſus, quem ad eos, de quibus nominatim ibi fit mentio, l. ius ſingulare, l. quod verò contra, ff. de legibus, l. ſi vero, §. de viro. ff. ſoluto matrimonio. vbilatè notant DD. cap. conſtitutionem vbi Gloſſa aduertit, de regularibus: lib. 6. Tiraq. in l. ſi vnquam, C. de reuocand. donat. verbo, libertis, n. 23. Mier. in initio 1. p. n. 11. Barboſa in l. ſi conſtante, in princ. n. 101. ff. ſolut. matrim. nam vbi enumerat aliquem ciſum ſpecificè (provt inſtitutionis hæredis caſus ibi enumeratur) alij cenſentur ſub diſpoſitione iuris communis remanere, vt poſt Baldum, & alios ſcribit Thomas Grammaticus conſ. ciuili 76. n. 1. & in commentariis de vſufructu, cap. 2. num. 35. adnotaui. Et Grammaticum eumdem retuli. Cur ergo dictæ l. ſi quis cum teſtamentum, deciſio ſtare, aut in viridi obſeruantia manere prohibeatur, quæ nulla alia lege innouata inuenitur, & cuius ratio & conſtitutio ita æqualiter militat, & obtinet hodie, ſicut olim de iure communi militabat, provt nunc obſeruabam, & nonnulli huius Regni Authores agnoſcunt libenter (ſed nullus hactenus ſic ponderauit ſuperiora, nec hanc partem fundauit) Inprimis namque Burgos Sal. de Paze. 1. p. dictæ l. 3. Tauri, poſtquam ex num. 200. eruditè, atque vtiliter tractauit, atque explanauit materiam dictæ l. ſi quis cum teſtamentum, ff. de teſtamentis, & eiuſdem deciſionem obtinere etiam in teſtamento inter liberos, & ad pias cauſas, conſtanter defendi: tandem num. 251. in fine, folio mihi 2203. columna vltima, in fine, ſic reliquit ſcriptum: Et conſtanter illud teneo, quod cum proximè dicta priuſquam noſtra conſtitueretur lex, iure obtinebant, minime ambigi poſſe, etiam locum habere poſt haus legem. Antonius etiam Gomezius in ipſa l. 3. Tauri, n 106. id aperte ſentit. Sed apertiùs, atque expreſſim dixit num. 19. cùm enim præcedenti numero de materia dictæ l. ſi quis cum teſt amentum, egiſſet, ſubdit ſtatim iu hunc modum: Ex quibus maxime declaratur in iſto regno, l. prima, titulo de los teſtamentos, libro quinto ordinamenti, & antea dixerat, obtinere ipſam legem etiam inter liberos, & ad pias cauſas, tunc autem ex eiuſdem deciſione declarari deciſionem dictæ l. Regiæ primæ, titul. 4. lib. 5. quaſi diceret, legata, & cætera in teſtamento relicta, abſque hæredis inſtitutione, ex lege illa regia valitura, modo ratione impetfectionis voluntatis defectus non interueniat: ratione namque voluntatis non conſummatæ imperfectio, cùm diuerſa ſit ab ea, de qua in ipſa lege tractatur, redderet equidem nullam totam diſpoſitionem, nec ipſius legis Regiæ primæ conſtitutio, defectum eum validaret. In eodem quoque placito clarè manſit Petrus de Paralta in dicta l. ſi quis in principio teſtamenti, num. 45. dum innuit manifeſtè, dicatum l. ſi quis cum teſtamentum. illæſam, atque intactam manere hodie, & in praxi ſeruatam, nec vllo iure noſtro abrogatam. Et ſubdit, quòd caſus eiuſdem l. ſi quis cum teſtamentum, eſt ſingularis, & vtilis, & quitidianus, & ſæpè ſolet accidere, & per aliam legem (quod ipſe ſciat) non poſſet ita bene decidi, vt per illam deciditur, ideo eſt valde notabilis: & quòd non ſemel vidit eum ex facto obuenire. Idem etiam, & apud nos obtinere hodie deciſionem dictæ l ſi quis cum teſtamentum, ſicut obtinebat de iure communi, aperto ore præſentit) quamuis dubium hoc non excitauerit in terminis) Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, libro 3. cap. 2. §. primo, num. 14. & in melioratione Tertij bonorum filio facta ſermonem faciens, Rodericus Suarez, in dicta l. quoniam in prioribus, quæſtione 4. pagin. 200. in fine. Rurſus, ex decifione dictæ l. primæ, & 2. titulo 5. non innocari, nec alterari deciſionem dictæ l. ſi quis cum teſtamentum velut expreſſe tradiderunt) ſi originali prælegantur) Tellus Ferdinandus, & Ioannes Matiençus. Tellus namque, ſecunda parte dictæ l. 3. numer. 18. & 19. cum verſaretur in materia eiuſdem l. ſi quis cum teſtamentum, dixit inprimis, teſtamentum imperfectum ration voluntalis, etiam inter liberos, vel ad pias cauſas, eſſe nullius momenti: & ſubdit ſtatim, quòd in hoc non eget dubitare; quia certum eſt. Et tamen (vt vides) explicabat materiam dictæ l. Regiæ, ex cuius deciſione dubium excitauimus adhuc, vtrum aliquo modo innouetur, vel alteretur conſtitutio dictæ l. ſi qum teſtamentum. Denique inquit, inſtare dubitatio em duntaxat, qualiter cognoſcatur, eſſe teſtamentum imperfectum ratione voluntatis, & cui incumbat onus probandi teſtamentum eſſe imperfectum ratione voluntatis: id autem vt explicet, non dictæ l. Regiæ primæ, titul. 4. lib. 5. nonæ collect. Regiæ, conſtitutio, ſed iuris communis regulis, & Doctorum reſolutonibus communibus in hac materia, atque dictæ l. ſi quis cum teſtamentum, deciſione ducitur, & adiuuatur, nec vnquam aliquid nouitatis, aut iuris noui introducti ad correctionem eiuſdem l. ſi quis cum teſtamentum, detegit, vt ſtatim dicetur. Nec veriſimile eſt, quod in articulo adeò aſſiduo, & necceſſario, ſi ius commune corrigeretur per dictas leges Regias, ab ipſo Tello prætermitteretur ſilentio. Non etiam Ioannes Matiençus aliquid nouitatis detegit, ſed iuris communis regulis, & deciſioni dictæ l. ſi quis cum teſtamentum, adhæret in eadem l. 1. titul. 4. lib. 5. gloſ. 14. ex num. 1. cum ſeq. In primis namque, eò loci obſeruauit, quod teſtamenti perfectio quadruplex eſt, vt ibidem oſtendit. Et dicit, quod prima perfectio conſiſtit in perfectione voluntatis ipſius teſtatoris per eum bene declaratæ, & completæ, per text. in d.l. ex ea ſcriptura, & in l. ſi quis cum teſtamentum, ff. de teſtamentis, nam ſi teſtator priùs decedat, quàm voluntatem ſuam explicet, teſtamentum erit imperfectum, nec valebit ad pias cauſas. Deinde adducit ſecundam, tertiam, & quartam perfectionem, ac demum, quamuis quoad alias perfectiones adducat iuris communis ex iure regio introductam correctionem, tamen quod attinet ad noſtrum propoſitum, ſemper ſtat in deciſione iuris communis, nec iuris Regij quoad deciſionem dictæ l. ſi quis cum teſtamentum, nouam introductionem conſiderat: & repetit in l. 11. eodem titul. 4. lib. 5. gloſſ 1. vbi id ipſum tradit, quod dicta gloſſa 14. dixerat: addit tamen num. 2. quod teſtamentum iure Regio, ex deciſone legis illius 11. poteſt in vita teſtantis incipi, & poſt eius mortem perfici, & finiri ab alio, qui ad id faciendum habeat facultatem. Et quod vnum & idem iudicatur teſtatamentum à teſtatore, & commiſſario factum, Et ſic dicit limitari regulam dictæ l. ſi quis cum teſtamentum, & aliam regulam, qua ſtatutum eſt, teſtamentum fieri debere vno contextu, vt in l. hæredes palam, §. vltimo, ff. de teſtamentis, & l. 3. tit. 1. part. 6. & quod commiſſarius huiuſmodi ad perficiendum teſtamentum à teſtatore incœptum, conſtitutus, non poteſt vltra quintam bonorum defuncti partem diſponere, vt in eadem l. 11. gloſ. 2. explicat, niſi fuerit ſibi ſpecialis ad id conceſſa facultas vt lex ipſa 11. exprimit, & Matiençus declarat ibidem gloſſa 3. Vides ergo quoad id emendari, atque alterari ius commune, ex dicta lege Regia 11. quoniam tunc ex commiſſione, & facultate alteri à teſtatore data, magis vnum & idem iudicatur teſtamentum, & magis perfectum, quam cœptum, & non completum dici debet, cùm iam teſtator voluntatem ſuam plenè compleuerit, & perfecerit, ex quo oſtendit, eius voluntatis eſſe in effectu, vt bonorum suorum hæres, atque ſucceſſor ſit is, quem ipſe nominauit: quoad alia verò præter inſtitutionem, committit alteri, vt teſtamentum perficiat, nec perfectionis libera voluntas eidem relinquitur, ſed potius certa forma à iure ſtatuitur, vt ex eadem, l. Regia 11. & ſeq. conſtat. Id autem alter contingit, quando cœpta diſpoſitione, & non completa, nec alio ad perficiendam eam nominato, teſtator decedit, vel vltra ad diſponendum non progreditur, & ſic remanet intacta dictæ l. ſi quis cum teſtamentum, deciſro, ex dictis hactenus, quæ ſunt notanda, quia nullibi antea ſic digeruntur.

Nunc verò, atque ſecundo loco & principaliter obſeruandum, & conſtituendum erit, quod ad hoc vt teſtamentum, tanquam imperfectum ratione voluntatis vitietur, oportet quòd conſtet, & probetur, teſtatorem vltra diſpoſita per eum in eodem teſtamento, voluiſſe ad alia diſponenda procedere: in dubio namque, cum nullum adeſt vitium ſignificans imperfectionem voluntatis, ſumitur præſumptio, voluntatem hanc vltimam, ſicq́ue teſtamentum fuiſſe perfectum: Et ideo dum non conſtat de hoc, licèt teſtatori ſuperueniret morbus, reddens eum mutum, vel impotentem ad teſtandum, aut mors præpropera, non vitiaretur id, quod ſupra iam erat in eodem teſtamento expreſſum, ac diſpoſitum: ita ſane probat textus ſingularis, & valde notabilis, in dicta l. ſi quis cum teſtamentum, ff. de teſtamentis, in illis verbis: Labeo tamen hoc verum eſſe exiſtimat, ſi conſtares, valuiſſe plures eum, qui teſtamentum fecit, hæredes pronuntiare. Et in ſpecie adnotarunt Baldus, Aretinus, & Imola; & idem ſcripſerunt Angelus Aretinus, in §. ex eo. in fine, Inſtitut. quibus modis teſtamenta infirmentur. Fulgoſ. in conſilio 117. Ioannes, colum penult. verſ. cæterum ſi non probatur. Alexander, in conſilio 74. num. 3. lib. 1. Barbacia, in conſilio 58. colum. 4. lib. 4. Ruinus, in conſilio 204. num. 1. in fine lib. 2. Iaſon, in conſilio 8. colum. 1. verſiculo, Secundò facit. lib. 3. & in l. penultima, num. 1. C. de inſtitut. & ſubſtit. Anania, in conſilio 57. Laurentius Calcanus, in conſilio 91. columna 2. Petrus de Peralta in dicta l. ſi quis in principio teſtamenti, num. 39. 40. 41. & 45. ad finem. Burgos de Paz, in dicta l. 3. Tauri, prima parte, num. 251. & ibidem Antonius Gomezius, num. 105. in principio. Qui inde & generaliter deducit ex communi Doctorum reſolutione, quod teſtamenti actus in dubio præſumitur perfectus & conſummatus, & reſpondet nonnullis iuribus, quæ videbantur in contrarium vrgere. Voluntatis etiam imperfectio, quod in dubio non præſumatur, generaliter probari ex textu in dicta l. ſi quis cum teſtamentum, deduxit Petr. de Peralta, vbi ſupra, num. 42. In eodem quoque placito ſuerunt, & teſtamentum in dubio perfectum potiùs præſumi, quàm imperfectum ratione voluntatis; aſſeuerarunt Simon de Prætis, de interpret. vltim. volunt. lib. 2. interpretatione 2. ſolutione prima, num. 41. folio 187. Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. 3. cap. 2. §. 1. num. 14. Aiora, de partitionibus, 3. parte, quæſt. 4. num. 70. Tellus Ferdinandez, in dicta l. 3. Tauri, 2. parte, n. 19. Matiençus, in l. 11. gloſ. prima, n. 1. titul. 4. lib. 5. Azeuedus, in l. 2. eod titul. & lib. num. 65. Pat. Molina, tom. 1. diſp. 127. num. 1. Rota Romana in deciſ. 173. num. 1. ſecunda parte, in nouiſſimis. Iacob. Menoch. lib. 4. præſumpt. 5. num. 1. 2. & 3. vbi inquit, quod hæc ipſa iuris præſumptio magis, & magis coadiuuatur, quando Notarius, qui teſtamentum ipſum conſcripſit, adieciſſet clauſulam illam, Actum, &c. Nam clauſula illa ſignificat, teſtatorem habuiſſe teſtamentum pro perfecto & abſoluto, & dicit ita in ſpecie ſentire Bartolum, Caſtrenſem, Baldum, Ludouic. Bologn. Iaſon, & Ruinum, ibi relator. Et rurſus inquit, quod coniectura perfecti teſtamenti eſt, quando illa diſpoſitio conuenit cum voluntate iam ab ipſo teſtatore propalata. Et ita tenuit etiam Rota Romana, dicta deciſ. 173. num. 4. & vt generaliter dixerim, teſtamentum perfectum, & conſummatum, præſumitur ſemper, donec contrarium non conſtiterit; & dicitur non conſtare eo ipſo, quod non apparet, teſtatorem vltrà voluiſſe procedere ad aliud diſponendum, & ſic in caſu dubio; vel cum apparet noluiſſe aliud diſponere, & ſic in caſu certo, vt per Bartol. Bald. & Imolam in eadem l. ſi quis cum teſtamentum, Ananiam, dicto conſ. 57. Simon de Prætis dicto num. 41. libri ſecundi, fol. 187. Ayoram, dicto num. 70. Peraltam, dicto num. 40. & 41. & alios præcitatos ſuprà: qui tamen circa præſumptionem negatiuam dictæ l. ſi quis cum teſtamentum, duntaxat conſtituunt, dictam regulam generalem in caſu dubij, nec vltra declarant: Idcircò & alia prænotare neceſſe erit, ac primum quidem, negari non poſſe, quin hæc doctrina, quia generalis, & vaga, nec aliter declarata, valde periculoſa ſit; & ideo maiori diſtinctione, aut aliis doctrinis coadiuuari debeat, vt clarior fiat: quod ex omnibus à me hucuſque prælectis, & commemoratis, ſolus Tellus ita adnotauit, in dicta l. 3. Tauri, ſecunda parte, num. 19. dicens, quod regula prædicta generalis, quòd teſtamentum non præſumitur imperfectum ratione voluntatis, ſed quod alleganti imperfectionem, incumbit probatio, periculoſa eſt, niſi fiat clara diſtinctione illâ, quam ibi adducit, vt mox videbitur. Deinde, ex eo dignoſci, teſtamentum non eſſe completum, & perfectum, ſed fieri cœptum, & non conſummatum, quod appareat, vel apparere poſſit, teſtatorem omninò ſe non firmaſſe in prolatis, vel diſpoſitis, ſed velle quid aliud pro perfectione, & complemento diſpoſitionis: vt per Caſtrenſem, in conſ. 307. ad primum quæſitum, colum. penult. lib. 1. & in fortioribus terminis, in conſ. 75. colum. 2. lib. 1. Ananiam, in dicto conſ. 57. circa medium, verſ. facit etiam Iaſonem, in conſ. 155. ex num. 5. lib. 4. Decium, in conſ. 488. ex num. 10. cum ſeq. Carolum Ruinum, in conſ. 7. num. 7. & ſeq. lib. 3. Cephalum, in conſ. 199. num. 1. & ſeq. & num. 8. lib. 1. Imolam, in conſil. 91. Grammaricum, deciſ. 62. Simonem de Prætis, lib. 2. dicta ſolutione 1. num. 39. fol. 187. Petrum Surdum, deciſ. 292. ex num. 11. vſque ad num. 13. quod quidem, & voluiſſe teſtatorem ad alia diſponenda, vltrà tranſire vel procedere, probabitur, quando poſt vnum, vel plura diſpoſita, à quibus inchoauerat facere teſtamentum, ſubiecit verbum diſpoſitiuum cum præcedenti dictione repetitiua, purà, Item volo, vel Hoc amplius volo, &c. & confeſtim obmutuit, vel vlterius procedere nequiuit; nam his, & ſimilibus caſibus, ſatis apertè conſtat de imperfectione voluntatis teſtamentariæ, quæ regulariter vitiat; vt ex mente communi Doctorum, tradiderunt Pet. de Peralta, in d.l. ſi quis in principio teſtamenti, num. 41. Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. 3. cap. 2. §. primo, num. 14. latiùs, atque elegantiùs Carolus Ruinus, in conſ. 15. per totum, lib. 2. qui vtiliter explicat, teſtamentum fuiſſe perfectum, & conſummatum, vel non; quomodo percipiatur, vel non; & in conſ. 7. lib. 3. maximè ex num. 7. cum ſeq. & iunge Simonem de Prætis, de interpretat. vltim. volunt. lib. 2. dicta ſolut. 1. num. 43. & 44. fol. 187. Petrum Surdum, dicta deciſ. 292. per totam, vbi in propoſito adnotauit nonnulla vtilia: ac maximè numero 11. teſtamentum dici imperfectum ratione voluntatis, ſi poſt ſcriptam à Notario diſpoſitionem, teſtator publicationem diſtulit in aliud tempus, prout latiùs ibi exornat: & adiungit aliqua de teſtatore, qui diſtulit executionem actus in aliud tempus. Prætereà, teſtamentum habitum pro perfecto, abſoluto, & completo à teſtatore, nec voluiſſe ipſum vltrà procedere ad alia diſponenda, deduci, atque probari poteſt ex dictis teſtium deponentium, habuiſſe teſtatorem diſpoſitionem ſuam pro perfecta, & abſoluta. Et ad id probandum duo tantum teſtes ſufficerent, quemadmodum ad probandum alias quaſcumque qualitates extrinſecas ſufficere explicatum, & plene comprobatum reliquimus cap. præcedentibus, provt vtrumque tenuerunt Oldradus, in conſilio 297. colum. finali. Baldus, in conſil. 179. Quando ſapiens, verſ. præterea eſto, lib. 4. Alexander, in conſil. 411. lib. 7. & in noſtris terminis, ac ſuper examine trium teſtium deponentium habuiſſe teſtatorem ſuam voluntatem pro perfecta, Philippus Corneus, in conſ. 307. Videtur prima facie, colum. 4. in principio lib. 3. Pariſ. in conſ. 33. num. 44. lib. 2. optimè Simon de Prætis, de interpret. vltim. volunt. lib. 1. interpret. 1. dub. 3. ſolut. 5. ex num. 35. verſ. octauus caſus eſt, vſque ad num. 40. vbi cum ex num. 24. verſaretur in materia, & tractatu eorum, quæ cap. præcedentibus explanauimus: qualiter inquam, & quot teſtibus, teſtatoris voluntas declaratoria, vel diſpoſitiua poſſet, & deberet probari, & plures caſus congeſſiſſet, qui eò tendunt, an id, quod venit probandum, concerneret diſpoſitionem, an verò declarationem diſpoſitorum, vel aliarum qualitatum extrinſecarum duntaxat; tandem num. 35. in verſ. Octauus caſus, dubium noſtrum excitauit, & inquit, quod quamuis tota teſtamenti validitas, & omne eius emolumentum dependeret, & demonſtraretur ex his, quæ teſtator ante, & poſt factum teſtamentum dixerit; tamen ea ſufficere, & ab extra poſſe probari per duos tantum teſtes: veluti ſi teſtes duo deponant, quod teſtator ipſe poſt factum teſtamentum agnouerit, & profeſſus fuerit, ſe iam feciſſe teſtamentum, & pro perfecto, & abſoluto illud habuiſſe, ex quo ita dixit, nec amplius vltrà diſpoſuit, vel vltra confeſſionem teſtatoris, ex aliis id colligerent, atque deponerent, vt num. 36. & tribus ſeq. Prætis ipſe annotauit, & poſuit exemplum, atque quæſtionem in facto ſibi obuenientem, in qua obtinuiſſe inquit num. 35. quod cum quidam infirmitate valde grauatus, bene tamen intelligens, volensfacere teſtamentum, accerſitis Notario, & teſtibus hora tarda, illud ſatis nuncupauit ore proprio, & Notarius ſummatim ſcripſit in quadam chartula legatum dotis ſororis nubendæ, inſtitutionem filiorum nominatorum rectè hæredum, & dationem tutelæ: quod vxor cum audiuiſſet, ſe in teſtamento non nominari, cœpit ita alta voce exclamare, & vociferare, quod fecit teſtatorem totum fremere ſpiritu, quaſi extra mentem exire, adeo quòd teſtamento non aliter lecto, nec publicato coram teſtibus, aliquantulum ſedato clamore vxoris, Notarius cœpit interrogare teſtatorem, qui aliter non reſpondebat; iterùm Notarius dixit ei, Quem vis facere hæredem? ipſe hac voce reſpondit, filios meos. Notarius dixit, quo nomine appellantur filij tui, reſpondendo diuerſa, & alia nomina quàm filiorum expreſſit: quo intellecto Notarius dixit, iſte vacillat, & modò non eſt in recto intellectu, & ſic teſtes receſſerunt: in nocte ſequenti reſpirans, & ad vltima mortis dilucida interualla aliquantulum rediens, ægrotus, luminibus accenſis, ibi pluribus perſonis adſtantibus, voce intelligibili, & mente ſana pluries dixit, & replicauit ſe lætum eſſe, & mori libenter, quia teſtamentum fecerit, & facta ſua bene compoſuerit, ſic pluries voce ſua manifeſtauit; ſuum teſtamentum habuiſſe pro perfecto, & completo, & ſequenti mane ſpiritum emiſit, & totius facti ſerie legitimè probata, & defendendo dictum teſtamentum, Prætis obtinuit: vt anteà dixi: & idipſum, videlicet habuiſſe teſtatorem diſpoſitionem ſuam pro perfecta & abſoluta, teſtibus probari poſſe adnotauit Tellus Ferdinandez, cuius ſtatim faciam ſpecificam mentionem: Ruinus etiam in conſil. 12. num. 15. & ſeq. volumine ſecundo. Maſcardus, de probationibus, tom. 3. concluſ. 1353. num. 84.

Item etiam obſeruandum eſt, doctrinam ſuperiorem toties repetitam, atque ex dicta l. ſi quis cum teſtamentum, deductam, quod ſcilicet teſtamentum non præſumatur imperfectum ratione, ſiue imperfectione voluntatis in dubio; nulla alia diſtinctione clariorem effici poſſe, quàm ea, quam in propoſito adduxit, atque ex mente aliorum conſiderauit Tellus Ferdinandez ſecunda parte dictæ l. 3. Tauri, num. 19. quòd aut loquimur in teſtamento, de quo fuit confecta ſcriptura; aut in teſtamento purè nuncupatiuo, quod ipſe ſemper vocat, quando non interuenit ſcriptura. De primo Tellus conſtituit, ſatis conſtare ex non perfectione ſcripturæ, hoc eſt, quando non eſt abſoluta, quia tunc magis cœpiſſe, vt teſtamentum faceret, quàm feciſſe videtur, vt Iureconſultus ipſe inquit in dict. l. ſi quis cum teſtamentum, vbi Baldus, & Paulus exemplificant hoc, quando poſt inſtitutionem, vel legata obmutuit. Rationem ponunt, quia potuit addere conditiones, vel mutare teſtamentum, & ideo dicitur imperfectum: & hoc ſequitur Pariſius, in conſilio 140. num. 7. 8. & 9. lib. 4. & rationem viuam poſuit Baldus in eadem l. ſi quis cum teſtamentum, quòd vbi vltimus punctus teſtamenti deficit, dicitur imperfectum: & quòd forma eſſentialis teſtamenti concluditur vno puncto, & cùm non deuenerit ad illud teſtator, dicitur imperfectum ſecundùm eius voluntatem, quia teſtamentum eſt indiuiduum, vt ſupra annotaui, & probaui ex num. 17. cum ſeq. Et hæc de teſtamento nuncupatiuo in ſcriptis. Reſpectu verò teſtamenti nuncupatiui, in quo non interuenit ſcriptura, pendet, vt ſciatur an ſit imperfectum ratione voluntatis, ex teſtium depoſitione, vt conſtet nolle vlteriùs progredi, ſed quod expreſſis finem fecit diſpoſitioni: ideò inquit Tellus ipſe, quòd ſit cautus Iudex in eorum examine, & Aduocatus in confectione articulorum, & ſi ad manus ſuas perueniret, quod nunquam committeret examinationem eorum alicui; & ſi coram aliquo extra iudicium de poſuiſſent, iterum eos adduceret, & interrogaret, vt integrè dignoſceretur, an teſtamentum eſſet ratione voluntatis perfectum, vel non. Et hactenus Tellus, qui (vt vides) maturè rem hanc perpendit, & verum dicit in caſu, in quo loquitur, quando ſcilicet conſtat, cùm ſcriptura, nuncupatiuè tamen, teſtatum fuiſſe aliquem; vel abſque ſcriptura, nuncupatiuè purè, hoc eſt, ſolis teſtibus, teſtari. Idcirco, in caſu dubio quid dicendum ſit, neceſſarium eſt explicare, quando ſcilicet non conſtat apertè, an purè nuncupatiuè, vel in ſcriptura nuncupatiuè teſtator teſtati voluerit, vt quia vtroque caſu voluntatem ſuam explanauit coram teſtibus, cæterum vocari Notarium, vt de ea conficeret ſcripturam, intendit; & ideo res hæc maiorem diſputationem requirit, in qua ego ſequentes conſideraui, diſtingui atque conſtitui poſſe caſus, quo abſolutè & diſtinctiùs procedatur.

Ac primùm equidem, certiſſimi iuris eſſe, & regulariter obſeruandum, teſtamentum, ad cuius confectionem à principio fuit vocatus Notarius, & de quo conficitur ſcriptura, imperfectum dici ratione voluntatis, ex non perfectione ſcripturæ, hoc eſt, quando non eſt abſoluta, etiamſi teſtator plura diſpoſuerit perfectè: Et conſequenter, etiam poſt deciſionem legis primæ, tit. 4. lib. 5. nouæ collect. regiæ, nec legata, nec cætera in eo contenta, peti poſſe. Nam quamuis (vt dixi) ſuppleatur ibi defectus non inſtituti, vel non exiſtentis hæredis; non tamen ſuppletur, nec ſuppleri poteſt defectus voluntatis, quoniam hoc caſu magis cœpiſſe teſtari cum, quàm teſtamentum feciſſe dicimus, & ſecundum voluntatem teſtamentum imperfectum eſt. vt ibidem etiam notaui. Et ita loquitur, ac veriſſimè in his terminis reſoluit Tellus Ferdinandez, vbi ſupra, dicto num. 19. Addiderim ego, datis eiſdem terminis, hucuſque Scribentes omnes id ipſum pro certo tenuiſſe, aut ſaltem ſuppoſuiſſe, nec vnquam in eo caſu dubitaſſe, ſed tantùm in alio, videlicet in terminis conſultationis, atque deciſionis Oldradi in conſilio 119. (quod adeo communiter expenditur, atque celebratur) ibi namque iuxta ſpeciem propoſitam non interuenit ſcriptura ſiue ab initio non fuit vocatus Notarius: ſed teſtator cùm voluntatem ſuam teſtibus explanaſſet, iuſſit poſtmodùm, voluntate ipſa enuntiata, vocari Notarium, qui ordinationem ſuam ſcriberet, & antequam Notarius veniret, deceſſit; hoc autem caſu Oldradus conſuluit, quod talis diſpoſitio non valet in vim teſtamenti, etiam fauore piæ cauſæ: & Oldradum magis communiter ſequenti fuêre vtriuſque iuris Interpretes, vt ſtatim videbitur, quamuis nonnulli contrarium tenuerint, vt etiam ſtatim demonſtrabitur. In hoc igitur primo caſu, non modo non dubitarunt Interpretes noſtri, vtrùm in fortioribus terminis (vt vides) ex non perfectione ſcripturæ, idemmet reſponderunt. Et qui contra Oldradum tenuerunt, ſemper ſententiam ſuam reſtrinxerunt ad terminos ipſos Oldradi, nec noſtros attingunt; rem potius eandem, vt indubitaram, ſilentio prætermittunt. Et hic eſt primus caſus eorum, quos ego pro articuli propoſiti explicatione conſtituendos, atque diſtinguendos duxi. In quo etiam vltra Tellum? animaduerte, teſtamentum, de quo fuit confectum publicum inſtrumentum, dici perfectum ex clauſula Notarij, cùm Tabellio appoſuerit illa verba, quæ apponi ſolent communiter, Actum, & c. per illam namque ſignificatur rem perfectum eſſe, vt poſt alios tenuiſſe Menoch. dicebamus ſupra, num. 47. & tenuerunt quoque Cagnolus in l. ſi librarius, num. 71. ff. de regulis iuris. Carolus Ruinus, in conſ. 159. num. 11. lib. 4. Gualdenſis, de arte teſtandi, tit. de teſtamentis, cautela 11. ſub num. 6. Couarr. in cap. relatum 1. de teſtamentis, num. 11. Cardinalis Franciſcus Mantic. de coniecturis vltim. voluntatum, lib. 2. tit. 4. num. 7. Petrus Magdalen. de num. teſtium in teſtamentis requiſito, ſecunda parte, cap. 5. num. 18. Similiter ſignum Tabellionis appoſitum in teſtamento, denotat illud habitum pro perfecto & abſoluto, & voluntatem teſtantis integrè completam, quia eſt quidam terminus diſpoſitionis redactæ in ſcripturam, ſicut termini lapidei ſunt ſines agrorum, vt notanter declarat Bald. in l. 1. num. 22. C. de fide inſtr. & iur. haſt. Fiſcal. lib. 10. & poſt cum Iaſon, in l. ſi ita ſit ſcriptum, ſub num. 15. ff. de legatis 1. Couar. dicto num. 11. in prima concluſ in fine, Magdalen. vbi ſupra, dicto num. 17. qui poſt alios Authores, idem concludit num. 18. quando Notarius aſſerit ſe rogatum, & appoſuit diem, quia ambo ſignificant rem perfectam; vel poſt quam teſtator totam ſuam voluntatem coram Notario & teſtibus expreſſerat, licentiat eos, videtur enim habere teſtamentum pro perfecto, & abſoluto. Prout idem, quando poſt inſtrumentum confectum, partes ad actus extraneos diuertunt, ſicut ex gloſſa, Cino, Fulgoſio, Salicero, Alexandro, Decio, Caſtrenſe, & Tiraquello, annotauit Per. Magdal. dicta 2. p. cap. 5. numero 19. & 20. & hactenus de primo caſu.

Secundus caſus, & etiam indubitatus ſit, quando teſtamentum purè nuncupatiuè fit, quod intelligo (vt antea dixi) vbicunque non interuenit ſcripturae & tunc quidem vt dignoſcatur an ſit imperfectum ratione voluntatis, ad teſtium depoſitionem decurrendum eſt, vt etiam annotabam ſupra numero 58. ipſi namque declarare debebunt, an teſtator diſpoſitionem ſuam pro perfecta & abſoluta habuerit, vel non; provt Tellus Ferdinandez, relatus ſuprà, ſingulariter & verè animaduertit. Et eidem addendus erit Simon de Prætis commemoratus ibidem. Maſcardus etiam de probationibus, tom. 3. concluſ. 1353. numero 83. & 84.

Tertius caſus ſit in terminis conſulationis, ſiue deciſionis Oldradi, dicto conſ. 119. in quo præmittendus eſt alius caſus indubitatus, quando ſcilicet expreſsè, vel ex probatis, & veriſmilibus coniecturis conſtat, teſtatorem non aliter teſtari voluiſſe, & ſi coram teſtibus voluntatem ſuam anteà explanauit quàm ſi eius voluntas per Notarium in publicam ſcripturam redigatur; tunc namque dicitur teſtamentum imperfectum imperfectione, ſiue ratione (vt aiunt) voluntatis niſi publica, & ſolemnis ſcriptura interueniat, in quo vnanimiter omnes Interpretes conueniunt, tam hi, qui Oldradi ſententiam amplectuntur, quàm qui eam improbant, vt verè nullus Scribentium omnium in hoc diſſentiat, vt conſtabit ex his qui mox referentur, & ita ſpecificè adnotauit Didacus Couar. in d. cap. relatum, 1. de teſtamentis, ſub n. 11. verſ. 3. concluſio. Zuntus, in responſo pro vxore, n. 290. & ſeq. &. num. 337. &. ſeq. Natta, in d. §. ex imperfecto, num. 147. ſic è contrario in his terminis Oldradi ſententia non procedit, vt ſtatim exponam. Et vide Alex. Raudenſ. deciſ. 47. 1. parte. Cæterùm quando hoc clare non conſtat, ſed verſamur in dubio, maiorem diſputationem articulus exigit, & inprimis, teſtamentum dici imperfectum imperfectione, ſiue ratione voluntatis, ita vt non valeat, nec ad pias cauſas, nec inter liberos, ex eo, quod teſtator iuſſerit vocari Notarium, vt de eius ordinatione, & voluntate, quam coram teſtibus iam explanauerat, redigeret teſtamentum in publicam ſcripturam, & morte præuentus non potuit notarium de teſtamento rogare, provt fieri deſtinauerat; reſpondit, & reſolutiuè ſuſtinuit Oldradus, dicto conſilio 119. vbi concludit, quod ſi infirmus adhibuit duos teſtes, & idem per quendam Clericum fecit ſcribi, quòd piam cauſam. ſiue pauperes Chriſti inſtituebat, deinde iuſſit adhiberi Notarium, ſed morte præuentus, anteà deceſſit teſtator, & ſic Notarius non acceſſit; quòd talis diſpoſitio nullam vim habet, & illa ſcedula vnà cum depoſitione illorum duorum teſtium, non facit fidem: Et ſic contra pauperes Chriſti inſtitutos, ex pluribus iuribus, & rationibus ſuſtinet. Et Oldradum referunt, & ſequuntur Ioannes Andr. Albericus, Caſtrenſis, Ancharanus, Imola Fulgoſius, Anania, Guid. Pap. Corneus, Iaſon, Decius, Pariſius, Guil. Benedictus, Grammaticus, Ruinus, & Lanfranc. cum quibus Burgos Sal. de Paze, in l. tertia Tauri, prima parte, num. 232. & num. 235. 237. & 238. cum ſeq. conſtanter, & indiſtinctè hanc ſententiam amplectitur. Eoſdem etiam commemorauit, & addidit nonnullos alios, Iacobus Menochius lib. 4. præſumptione 5. num. 6. per totum. Ioſephus Maſcardus, de probationibus, tom. 3. concluſione 1353. num. 76. qui duo Authores nihil certum reſoluunt, nec firmiter reſident in aliquo, ſed aliorum traditiones recenſent duntaxat. Plures etiam Interpretes, qui Oldradi ſententiam amplectuntur, congeſſit Antonius Gabriel, commun. concluſion. titulo de teſtament. concluſione nona, numero primo, & quarto, per totum, & num. 6. firmat, diſpoſitionem non valere in caſu prædicto, etiam fauore piæ cauſæ. & Oldradum ſequitur conſtanter. Provt etiam cum Iaſone, & Epiſcopo Loaçes ſequutus eſt Iulius Clarus, §. teſtamentum, quæſt. 7. num. 4. Didac, Coouar. in dicto cap. relatum, 1. de teſtamentis, num. 9. Ioannes Andreas, Ancharanus, Albericus, Caſtrenſis, Anania, Alexander Aretinus, Nelus Corneus, Decius, Ruinus, Couarruu. Menochius, Calcanus, Grammaticus, Boërius, Cephalus, & Pariſius, quos refert, & cum Oldrado firmiter tenet atque contrariæ partis authoritatibus ſatisfacit Ioan. Pet. Surd. deciſione 292. per totam, maximè num. 11. cum ſeq. Ludouicus Zunt. in reſponſo pro vxore, num. 12. & num. 292. cum ſeqq. Cardinalis Franciſcus Mantica de coniectur. vltimar. voluntat lib. 2. titul. 4. numero 6. Simon de prætis, cuius ſtatim ſpecificam mentionem faciam: Socinus vterque, Barbacia, Gualdenſis, Viuius, & alij, quos cumulat Petrus Magdalenus, de numero teſtium in teſtamentis requiſito, ſecunda parte, numero 2. & 8. vſque ad numerum 14. quo numero, & ſeq. conſtantiſſimè amplectitur, hanc partem, & contrariam reſpuit; & num. 11. inquit, quòd in terminis piæ cauſæ, in caſu iſto, vbi fuerat vocatus Notarius ad effectum ſe rogandi de teſtamento, ipſe ſecundum hanc opinionem anno 1579. in facto obtinuit in quadam cauſa matris ſuæ, contra Oeconomum Capellanum, & Canonicos S. Laurentij in Damaſco, ſuper quodam prætenſo relicto Capellæ de Pichis in dicta Eccleſia ſancti Laurentij, per quendam Achillem de Pichis facto, Alexand. Rauden. deciſ. 46. 1. parte.

Ratio autem deciſionis præfatæ Oldradi, & ſententiæ adeo communiter receptæ, ex mente communi Doctorum ea eſt, quòd voluntas teſtatoris in terminis prædictis, ex quo voluit ipſe diſpoſitionem ſuam redigi per Notarium in publicam ſcripturam, videtur ſuſpenſa, donec Notarius de illa publicè ſe rogauerit, & ideo antequam id fiat, non poteſt dici teſtamentum, nec voluntas perfecta, ſed potius quædam præparatio ad teſtandum, & ſic non tam videtur de bonis ſuis diſpoſuiſſe teſtator, quàm præparaſſe id, quod diſponere volebat; vt ipſe Oldradus notauit, & præcisè declarat Caſtrenſis in conſilio 75. columna finali, libro primo, & in conſilio, 451. columna ſecunda, in principro, lib. 2. Pariſius in conſilio 24. ex num. 10. in fine, cum ſeq. libro 3. Iulius Clarus, dicto §. teſtamentum, quæſt. 7. num. 4. Petrus Surd. dicta deciſione 292. numero 11. in principio. Quæ quidem præparatio non ſufficit, nec teſtamentum ipſum probat, vt ſuſtineatur in vim vltimæ voluntatis, vt poſt Decium, Alexand. & Iulium Clarum annotauit Maſcardus, vbi ſupra, num. 77. Petrus Surdus, dicto numero 11. & ſeq. maximè, quia teſtatores ſæpè mutant, addunt, & reuocant plura per eos ordinata, vt ſupra dicebam; & Iulius Clarus dicta quæſtione 7. numero 5. in fine animaduertit: Surdus etiam in conſilio 258. num. 19. lib. 1. & multa tractantur, quæ non perficiuntur, & non veniunt ad concluſionem, & finalem effectum, vt dicit Baldus, in l. multum, num. 2. ad finem, verſ. quandoque procedit tractatus, C. ſi quis alteri vel ſibi. Idem Baldus, in l. cum allegas, n. 8. C. de vſuris. Alexander, in conſil. 13. num. 17. & in conſil. 18. num. 2. lib. 1. & in noſtris terminis Decius, in conſil. 159. colum. 3. verſ. & retenta concluſ. & in conſ. 488. ſub n. 9. & 10. Petrus Magdalenus, de numero teſtium in teſtamentis requiſito, 2. p. cap. 5. num. 13. vnde non ſufficit probare tractatum, vt Magdalenus ipſe, eodem num. 13. concludit, & eò tendunt variæ, atque diuerſæ, Doctorum obſeruationes in propoſito, quas in vnum congeſſit Simon de Præt. de interpr. vltim. volunt. lib. 2. interpretat. 2. ſolut. 1. ex num. 27. vſque ad n. 41. fol. 186. & 187. vbi videre proderit, diuerſis namque caſibus applicari, atque vtilia eſſe poterunt eo loco adnotata, & reſoluta & hactenus de opinione Oldradi, & ſequacium eius.

Cæterum contrariam ſententiam aduerſus Oldradum tenuerunt, & ab eo prorſus diſſentiunt Interpretes alij, quos referunt, & congerunt Antonius Gabriel, commun. concluſ. lib. 3. titul. de teſtamentis, concluſione 9. num. 9. Ioannes Cephalus in conſilio 99. num. 6. cum ſeq. & num. 18. lib. 1. Gratus in conſil. 107. columna 1. volumine 1. Natta in l. hæc conſultiſſima, §. ex imperfecto, num. 146. & 147. C. de teſtamentis. Peregrinus deciſione 34. lib. 1. Curtius iunior multos refert, & argumentis Oldradi ſatisfacit in conſilio 303. num. 22. & in conſilio 304. num. 59. verſic. nec præmiſſæ, Raudenſis, deciſione 46. num. 12. qui (vt dixi) commemorant nonnullos, qui tenent contra Oldradum, & eos etiam recenſet Petrus Magdalenus, dicto cap. 5. partis ſecundæ, num. 14. Graſſus, qui contra Oldradum, & in hanc ſecundam opinionem magis animum inclinat, §. teſtamentum, quæſt. 12. num. 6. vbi citat Alex. Boerium, & Menchacam contra Oldrad. & inquit, quod hæc ſententia verior eſt, & tenenda, quando voluit ſine ſcriptis teſtari, licèt intentionis eius fuerit; vt de eius voluntate publicum teſtamentum conficeretur, adhibitis teſtibus, & Notario ad faciliorem probationem, quod in dubio præſumitur vt ipſe putat quia non eſt credendum, teſtatorem ſe voluiſſe reſtringere ad vnam viam teſtandi in ſcriptis, niſi de hoc apertè conſtet, quo caſu non poteſt dici actus perfectus. In quo (vt vides) communi, & receptæ Oldradi ſententiæ refragatur, quæ in dubio contrarium præſumit; in certis namque, & claris, & quando conſtat aliud; dubium non eſt: loquitur Graſſus, dicta quæſt. 12. in teſtamento inter liberos, & quæſt. 19. num. 4. eiuſdem §. teſtamentum, in teſtamento ad pias cauſas; & in terminis quæſtionis Oldradi, id ipſum firmat, & reſoluit, quod nunc dixi in teſtamento inter liberos: qui ergo hanc amplectuntur opinionem, eo præcipuè adducuntur, atque excitantur fundamento, quod crediderint, teſtamentum in eo caſu non dici imperfectum ratione voluntatis, ſed ſolemnitas duntaxat, & ideo ad pias cauſas valere debere. Alij verò Interpretes, vt contrarietatem hanc diluant, diuerſimodè diſtinxerunt, atque concordias nonnullas adduxerunt; ſicuti conſtat ex his, quæ reliquerunt ſcripta Iacob. Menoch. lib. 4. dicta præſumpt. 5. num. 6. ad finem, vbi duplicem recenſet concordiam, Ioann. Cephalus, dicto conſil. 99. num. 12. lib. 1. Alexander Raudenſis, dicta deciſione, 46. n. 12. cum ſeq. ipſæ verò nec concludunt, nec veræ ſunt, nec etiam omnes caſus complectuntur, provt deprehendi poteſt ex traditionibus Burg. Sal. de Paze, in d l. 3. Tauri, num. 237. & 238. Petri Magdaleni, de numero teſtium in teſtamentis requiſito, ſecunda parte, dicto cap. 5. num. 2. & num. 8. vſque ad num. 15. quò loci Ludouici Zunti refert concordiam, in dicto reſponſo pro vſore, ex num. 290. cum ſeq. vt ſcilicet diſtinguendum ſit, quod aut conſtat ex verbis teſtatoris, ipſum voluiſſe differre diſpoſitionem ſuam in aliud tempus, & in aduentum, & rogitum Notarij, & iſto caſu licet explanaſſet eam coram teſtibus, videretur potiùs ea teſtamenti præparatio, quàm teſtamentum, aut diſpoſitio. Et procedit Oldradi, & ſequacium ſententia ſuprà relata: aut inſpectis verbis, & qualitatibus, & circunſtantiis apparet, teſtatorem voluiſſe omni mora poſtpoſita teſtatori, quia forte laborabat in extremis, & totam eius voluntatem coram teſtibus expreſſit, & pro perfecta, & abſoluta illam habuit, & iſto caſu licèt ſuerit miſſum pro Notario adhibendo; non tamen inde arguitur, quòd voluntas fuerit ſuſpenſa in aduentum ipſius Notarij, ſed quò magis eius voluntas patens eſſet, de ea conficeretur publicum inſtrumentum; quod licèt factum non fuerit, quòd teſtator morte forſitan, aut phreneſi præuentus, fuit, nihil impedit quo minus eius voluntas ad pias cauſas, & inter liberos ſortiatur effectum, poſtquam per teſtas legitimè probari poteſt, quamuis de illa confectum non fuerit inſtrumentum, vt teſtator ipſe deſiderauit; & ita procedat ſententia ſecunda, quæ Oldradi ſententiam improbat: & hactenus dicus Author, in præallegato reſponſo pro vxore. qui repetit ibidem, num. 337. & ſeq. & fuit conſideratio Nattæ, in d. §. ex imperfecto, num. 147. vt patet ex finalibus verbis eius; & ſuffragari videtur eidem Couar. in dicto relatum, ſub num. 11. in verſ. tertia concluſio, ad finem. Nec Michaël Graſſus, in duobus locis relatis ſuprà, numero 76. aliud in effectu adducit, quàm ex Zunto nunc relatum, quamuis ſilentio prætermittat eum.

Verumenimverò, commemoratam hanc diſtinctionem ideo reiiciendam atque reprobandam arbitratur Petrus Magdalenus, de numero teſtium in teſtamentis requiſito, ſecunda parte, dicto cap. 5. num. 15. in verſ. verum quia Zunt. quod ipſa duntaxat decidat difficultatem propoſitam, & procedat in caſu claro ſalem ex ipſius negotij occurrentis qualitatibus, & circumſtantiis; nec per eam declaretur, quid dicendum ſit in caſu dubio. Addiderim ego (& vltra Magdalenum ipſum) Oldradi ſententiam, ſic obtinere in caſu dubio, vt eo ipſo, quod de eius ordinatione, & voluntate fieri ſcripturam publicam, & vocari Notarium iuſſerit teſtator, credi debeat voluiſſe ipſum differri diſpoſitionem ſuam, ac eius effectum in tempus, quo Notarius accederet, vt tot Authores relati ſupra, num. 69. vnanimiter tradiderunt; & contra Graſſum aduertebam ſuprà, num. 76. Deinde, niſi in caſu expreſſo, & cum in claris verſemur, dignoſci minimè poſſe, teſtatorem voluiſſe omni mora poſtpoſita id eſſe, quod Zuntus dixit, cùm ſemper voluerit vocari Notarium, & ſemper in extremis, ſiue infirmitate grauatum, verſari eundem ſupponamus. Quocirca in ſententiam Oldradi procliuior ego ſemper fui, & nunc vetiorem non ſolum arbitror, ſed & regulariter obſeruandam, adeo vt iuxta ipſam rectè conſtituerit regulam generalem Magdalenus, ſecunda parte dicto cap. 5. num. 15. ad finem. Videlicet, quod ex vocatione Notarij, voluntas ſemper imperfect arguatur, & ſuſpenſa videatur in futurum Notarij aduentum, & rogitum, vt ita magis ſe præparaſſe, quàm diſpoſuiſſe videatur teſtator. Regula tamen ipſa limitari, atque reſtringi debeat in caſu, in quo clarè ex verbis prolatis, vel ex negotij circunſtantiis, & qualitatibus occurrentibus, vel præſumptiuè conſtet de voluntate contraria teſtatoris. Et ita opiniones has contrarias concordat Magdalenus, nec aliquem Authorem recenſet. Eidem autem libenter, & neceſſariò adhærendum exiſtimo; ſed tamen diſtinctionem, aut concordiam relatam, nouam non eſſe, ſed potiùs ex placito, ſeu mente communi procedere eorum, qui Oldradum ſequuntur. Ipſi namque licèt Oldradi eiuſdem opinionem amplectantur firmiſſimè, nunquam tamen negarunt recede poſſe ab ea, cum ex verbis prolatis, vel ex legitimis coniecturis conſtare poſſet contrarium, habuiſſe inquam teſtatorem diſpoſitionem ſuam pro perfecta, & abſoluta, & magis reſolutiuè & finaliter diſponere, quàm ſe præparare voluiſſe, quamuis de ea confici publicum inſtrumentum, & ſic vocari Notarium, voluerit. In quo etiam cautè & prudenter procedi debebit, nec de facili coniectura hæc admitti, cum in contrarium iuris ratio, & deciſio adeo communis exiſtat, vt inde iuridicè equidem ſcripſerint Authores nonnulli in eiſdem, in quibus verſamur, terminis, hanc non eſſe coniecturam (quæ de re dubia eſſe ſolet, vt vides) ſed manifeſtam probationem imperfectæ voluntatis, cùm velut manifeſtè apparere dicatur, teſtatorem non habuiſſe diſpoſitionem ſuam pro perfecta. Et ſic non modò iuuat, ſed etiam expreſsè confirmant conſiderationem vltra Magdalenum, & alios, contra Zuntum propoſitam à me ſuprà, videlicet, ſic in dubio credendum eſſe, vt Oldradus affirmat, atque eius ſententiam regulariter obtinere, & ſeruari debere: ita ſanè reſponderunt, in eodem caſu Oldradi eſſe manifeſtam probationem voluntatis imperfectæ, non coniecturam ſolam: obſeruarunt Carolus Ruinus, in conſil. 15. num. 18. libro ſecundo, Natta in dicto §. ex imperfecto, num. 146. Ioannes Cephalus, dict. conſilio 99. num. 9. in fine. lib. 1. Iulius Clarus, §. teſtamentum, quæſt. 7. num. 4. Petrus Surdus, dicta deciſione 292. ex num. 11. & in conſ. 258. ex num. 19. lib. 2. qui ſcripſerunt, teſtatorem in ſpecie propoſita, magis videri ſe præparaſſe ad teſtandum & diſponendum, quàm quod diſpoſuerit: & id ipſum annotauit Iacobus Menochius, lib. 4. præſumpt. 5. num. 6. in verſic. verum ſcripſerunt permulti, & exornat quamplurimis Simon de Præt. lib. 2. interpret. 2. ſolut. 1. ex num. 28. cum ſeq. fol. 186. vbi in terminis Oldradi (de quibus hactenus) aſſeuerauit, teſtatorem non præſumi habuiſſe ſuam diſpoſitionem pro perfecta, ſed potius dici præparationem quandam, quàm teſtamentem feciſſe. Et adducit nonnullos caſus, & exempla, in quibus teſtator volens teſtari, coram teſtibus dixit, quod vocaretur Notarius; quia volebat teſtari, & etiam ſua bona tali, aut tali, perſonæ, vel ſic, aut ſic relinquere, & diſtribuere, exprimendo etiam qualiter vellet id fieri, & nihilominus pro teſtamento id non valere aſſeuerarunt Authores relati ab ipſo, & maximè Grammaticus, in conſil. ciuili 53. vbi quamplurima conſiderauit ad intellectum l. pamphilo. 5. propoſitum, ff. de legat. 3. & iunge Antonium Gomezium, in l. Tauri, n. 115. D. Spino, in ſpeculo teſtamentorum, glo. 31. n. 31. & ſic in caſu dubio ſemper præſumitæ contrarium, nec Zunti diſtinctioni, aut concordiæ (cuius tamen mentionem non facit) nunquam locum relinquit: & n. 29. cum ſeq. adducit ſingularia Doctorum placita, quibus reſolutio hæc, & ſententiam Oldradi confirmatur omnino, & hodie apud nos poſt leges Regias nouæ collectionis Regiæ, ſic obtinebit, & ſeruanda erit, ſicut de iure communi obtinuiſſe, atque præualuiſſe eam, aſſeuerauimus ſuprà. Vere namque in eiſdem legibus Regiis, & maximè in l. 1. titulo 4. lib. 4. nouæ compilat. nullum inuenitur verbum ſcriptum, quo aliquid de nouo introductum valeamus elicere, nec etiam emendationis, ſiue alterationis cuiuſlibet veſtigium remanſit addictam deciſionem Oldradi, quod negari non poteſt, atque ex his comprobatur omnino, quæ ad eiuſdem l. primæ explicationem annotauimus numeris præcedentibus.

Quartus caſus ſit, cum teſtator ordinato, & publicato coram teſtibus & Notario teſtamento ſuo, & ſic eo completo, & abſoluto dixit Notario, Non facias aliud vſque cras, & rogauit Notarium & teſtes cras reuerterentur, ſed inde cras nihil fecit; tunc namque non dicetur teſtamentum imperfectum ratione voluntatis, provt reſponderunt Antonius de Pratoue teri inter conſilia Alexandri, in conſ. 73. n. 3. & Alexander ipſe, in conſ. 74. n. 3. lib. 1. Ruinus, in conſil. 15. num. 19. lib. 2. Iaſon, in l. penultima, num. 2. C. de inſtitut. & ſubſtitut. Iacobus Menochius. lib. 4. dicta præſumpt. 5. num. 6. in fine. qui ſubdit, eam eſſe rationem, quia præſumitur, teſtatorem pœnituiſſe illius ſuæ deſtinationis, quanta habebat addendi aliquid ipſi teſtamento iam perfecto.

Quintus & vltimus caſus ſit, cùm quæritur, vtrùm teſtamentum dicatur eſſe imperfectum ratione voluntatis, ſi in publicam ſcripturam per Notarium redactum fuerit, non tamen lectum, nec publicatum coram te¦tibus: quo equidem in dubio contrariæ extant Doctorum ſententiæ: inprimis namque, quod teſtamentum dicatur imperfectum imperfectione voluntatis, vbicunque lectum, & publicatum non fuerit à Notario coram teſtibus & teſtatore, nec in dubio lectum præſumatur à Notario, niſi ab eo dictum fuerit, Actum coram me, & teſtibus, &c. Tenuerunt Bartolus, Angelus, Alexander, Decius, Bolognetus, Ruinus, & Campegius, quos refert & ſequitur Iacobus Menochius, in conſil. 42. num. 14. alib. 1. & præſumptione 5. num. 7. lib. 4. Gloſſa. Bartolus. Baldus. Caſtrenſis. Cumanus. Felinus. Ruinus. Campegius, Socinus, Mantica, Couar. Celſus Hugo, & Euerardus, cum quibus Petrus Magdal. de numero teſtium in teſtamentis requiſito, 2. parte, cap. 5. num. 16. & latiùs num. 12. vbi retulit Baldum, Bartol. Caſtrenſem, Cumanum, Salicetum. Angel. Anchar. Guid. Pap. Ruinum. Campegium, Celſum Hugonem, Manticam, Couar. Socin. & alios. Maſcardus. de probationibus, tomo tertio, concl. 135. num. 74. Petrus Surdus. in conſ. 414. n. 16. lib. 3. & præterquam inter liberos, & ad piam cauſam, eandem ſententiam admittunt Iulius Clarus, §. teſtamentum, quæſtione 7. num. 3. Graſſus, in eodem §. quæſtione 12. num. 3. ſicque ſuperiores concludunt, ex defectu publicationis, & lectionis, teſtamentum dici imperfectum quoad voluntatem, & quoad ſolemnitatem, & ſic non valere, etiam inter liberos, vel ad cauſas; cum nec liberorum, nec piæ cauſæ fauor, defectum voluntatis ſupplere valeat, quamuis ſolemnitatis ſuppleri poſſet; provt ipſi obſeruarunt, & petrus Migdalenus ex relatione aliorum probauit: nec ob liberorum, vel piæ etiam cauſæ fauorem id admittant, quod Clarum, & Graſſum admittere nunc dicebamus. De iure etiam huius Regni, poſt leges Tauri, & nouæ collectionis Regiæ, id ipſum pro forma requiri in teſtamento nuncupatiuo coram Tabellione facto, nempe vt legatur coram teſtibus, & teſtatore, nec aliàs valere; tenuerunt Antonius Gomezius, in l. 3. Tauri, num. 107. & Cifuentes, ibi, num. 1. Caſtillo, verbo, nuncupatiuo, fol. 31. columna 2. in fine. Rodericus Suarez, allegatione 1. num. 39. Didacus Perez, in l. prima, titulo 2. libro quinto, ordinamenti, columna ſecunda, Tellus Ferdinandez, ſecunda parte dictæ l. tertiæ Tauri, num. 19. poſt principium. Couarr. in cap. relatum, 1. de teſtamentis, n. 11. qui dicit, quòd ſequitur hanc opinionem tanquam omnium frequentiſſimam, & Regia ſanctione probatam, hoc eſt, l. 103. in fine, titul. 18. partita. 3. ibi: E tal teſtamento deue ſer leydo. Explicat tamen id procedere, non ex eo, quòd ante ſcripturæ lectionem, actus ſit imperfectus quoad agentis voluntatem, ſed ob defectum huius ſolemnitatis, quæ ſeruanda eſt ob publicam vtilitatem, nempe vt fraudes Tabellionum euitentur, & certior ſit eorum fides. Tenuit quoque eandem ſententiam de iure huius regni Ioannes Mantiençus in l. prima, titul. 4. lib. 5. gloſ. 3. n. 4. & ibidem Alphonſus Azeuedus. n. 63. & 64. D. Spino, in ſpeculo teſtamentorum, titulo, de teſtibus, n. 24. Burgos Salon de Paze, dicta, l. 3. Tauri, ex n. 204. & inde teſtamentum non lectum coram teſtibus & teſtatore, etiam de iure huius Regni non ſuſtineri, nec etiam quoad liberos, nec quoad piam cauſam, ſatis apertè præſentit Tellus Ferdinandez, in dicta 2. p.l. 3. Tauri, n. 19. & expreſsè tenuerunt Antonius Gomezius ibidem n. 108. dicens expreſsè, non valere teſtamentum non lectum, etiam inter liberos, vel ad piam cauſam, Palacios Rubios, n. 10. & Caſtellus, dicto verbo, nuncupatio, colum. 3. præcipuum eorum fundamentum adducit Burgos de Paz, in ipſa l. 3. Tauri, dicto num. 204. qui inter extraneos fatetur veriſſimum eſſe, quod ante, & poſt illam legem teſtamentum nuncupatiuum debeat legi, inter filios tamen aſſerit conſtanter ex n. 200. quod etiam hodie, lege illa non obſtante, non requiratur quòd teſtamentum legatur.

Onus autem probandi teſtamentum fuiſſe lectum, quòd ei incumbat, qui teſtamento ſe fundat; nec præſumatur fuiſſe lectum, niſi probetur ab eo, iidemmet probarunt nunc relati Authores; qui teſtamentum legi, adeò præcisè requirunt, atque ex aliis iuris Interpretibus obſeruarunt Couarruu. in dicto cap. relatum, num. 11. in verſic. prima. Petrus Surdus, dicto conſilio 414. num. 18. lib. 3. Ruinus in conſilio primo, n. 9. lib. 3. Mantica de coniectur. Vltim. volunt. lib. 2. titul. 4. n. 6. ibi: Neque teſtamentum præſumitur lectum coram teſtibus, niſi Tabellio dixerit, & ideo non valet: Matiencus, in l. prima, tit. 4. lib. 5. gloſſa 3. num. 4. Graſſus, d. §. teſtamentum, quæſt. 12. num. 5. & vide infrà cap. 72.

E contrario tamen, quòd teſtamentum non lectum coram teſtibus & teſtatore, non dicatur imperfectum imperfectione, ſiue ratione voluntatis non conſummatæ, ſed duntaxat ex defectu ſolemnitatis, & conſequenter quod valeat inter liberos, & ad pias cauſas, tenuerunt permulti alij vtriuſque iuris Authores: Dinus inquam, Bartolus, Socinus, Imola, Alexander, Romanus, Iaſon, Caſtrenſis, Aretinus, Anania, Decius, Guid. Pap. Boërius, Couarru. & Tiraquellus, quos commemorauit Petrus Magdalenus, de num. teſtium in teſtamentis requiſito, ſecunda parte, dicto cap. 5. num. 21. à principio, vſque ad n. 22. Ioannes Cephalus, in conſ. 99. num. 7. & 8. lib. 1. qui latè diſſerit: Iulius Clarus, & Graſſus, quos retuli ſupra, num. 87. in fine: idem Cephalus, in conſ. 409. numero 11. lib. 3. Simon de Prætis, in conſ. 85. ex numero 9. cum ſ. Ludouic. Zunt. in reſponſo pro vxore, num. 285. & quatuor ſeqq. & num. 502. cum ſeq. vbi poſt alios plures per eum relatos teſtatur de communi ſententia, quod defectus lectionis & publicationis teſtamenti nuncupatiui coram teſtibus & teſtatore, eſt defectus ſolemnitatis, non voluntatis, & idcirco quod non attenditur inter liberos, nec ad piam cauſam, vt per Tiraquellum, priuilegio 6. piæ cauſæ. Et idem quoque conſtanter teſtatur Burg. Sal. de Paze, in dicta l. 3. Tauri, prima parte, num. 202. vbi refert quamplurimos Authores ſic tenentes, Bartolum inquam, Caſtrenſem Alexand. Ananiam, Imolam, Corneum, Iaſonem, Barbaciam, Curtium iuniorem, Decium, Boëtium, & Guid. Pap. & concludit, teſtamentum huiuſmodi non lectum, eſſe tantùm imperfectum ratione ſolemnitatis, non verò ratione voluntatis; & ideò irritum non eſſe quoad liberos, nec de iure communi, nec de iure Regio poſt deciſionem l. primæ, tit. 4. lib. 5. nouæ collect. Regiæ. Idque ex deciſione l. hac conſultiſſma, §. ex. imperfecto, C. de teſtamentis. Nec quo ad piam cauſam, ex capit. relatum, & cap. cùm eſſes, de teſtamentis. Inquit etiam num. 205. quòd anno 1553. in Regia Cancellaria Pinciana, in cauſa magni ponderis dubium hoc contigit; nam pater duas habens filias, in eius teſtamento primogenitæ legauit complura bona vinculo maioratus: alteri verò filiæ pauciora bona reliquit: & cùm teſtamentum illud cœpiſſet publicare coram quinque teſtibus, Notario dixit, quod ipſum coram teſtibus non legeret, quia longum, latum, prolixùmque erat: & idem teſtator aliqua ex his, quæ in teſtamento ſcripta erant, coram teſtibus declarauit; & exinde cùm teſtator fuit mortuus, magna lis inter dictas ſorores fuit mota ſuper viribus dicti teſtamenti, quia non fuit lectum coram dictis teſtibus, etſi tandem obtinuerit filia primogenita defendens teſtamentum; cùm ipſe Burgos cauſam exoraret.

Vides ergo inter Scriptores omnes quoad explicationem propoſiti articuli magnam contrarietatem, atque controuerſiam, nec hactenus ab vllo Recentiorum, certa doctrina, aut reſolutione explanatam, ſic potius vt antea fuit, & nunc erat, ſub dubio, & non leui confuſione relictam. Videbis etiam, ſi eorundem Scriptorum placita, & reſolutiones originaliter prælegeris, prout prælegere moris ego habeo, & ad præſens prælegi, altercationem eandem verè & concludenter componi non poſſe, recepta aliqua concordia ex his, quas nonnulli eorum Interpretum, quos ſupra recenſui, conſiderant: ac inter alios Carolus Ruinus, in conſ. 1. ex num. 7. vſque ad n. 12. lib. 3. Ludouic. Zuntus, in reſponſo pro vxore, eiſd. num. antea præcitatis. Ioſeph. Maſcard. de probationibus, concluſ. 1353. ex num. 74. cum ſeq. Franciſcus Hotmanus, in conſ. 55. num. 12. & 13. Iacobus Menochius, lib 4. præſumptione 5. num. 7. Creſcentius deciſione 164. lib. 1. Petrus Magdalenus, de num. teſtium in teſtamentis requiſito, ſecunda parte dict. capit. 5. num. 21. per totum. Quocirca pro abſoluta eiuſdem articuli explanatione, atque certa in futurum vt omnibus maneat reſolutio, nec vndique ſub nubibus, & ambagibus amplius deambuletur; ſequentia duxi in propoſito neceſſario obſeruanda, atque conſtituenda, eiſdem namque, ſic omnia, quæ ad rem hanc attinent, comprehenduntur, vt nihil videatur intactum relinqui.

Et inprimis, certiſſimi iuris eſſe, teſtamentum, nuncupatiuum de iure communi, legendum, ſiue publicandum eſſe coram teſtibus & teſtatore; idque pro forma vſque adeò requiri, vt non ſufficiat, teſtamentum ipſum continere numerum teſtium à lege requiſitum, & totum fuiſſe perfectum, niſi ante mortem teſtatoris coram teſtibus lectum fuerit, vt in l. fideicommiſſa, §. quoties, ff. de legatis tertio. Quem toxt. ad hoc expendunt Gloſſa, Bartolus, Baldus, & omnes relati upra num. 87. Petrus Surdus, in conſil. 414. num. 16. lib. 3. Iacobus Menochius, in conſ. 42. num. 12. lib. 1. & in hoc omnes conueniunt, ſicuti ex eodem num. 87. & tribus ſeqq. apparet, cùm diſſentiant duntaxat in eo, an ſit defectus voluntatis, vel, ſolemnitatis. Quòd verò ſit defectus efficiens teſtamentum nullum, vnanimiter obſeruarunt, & ita receptum placito communi Scribentium, conſtat ex longa relatione Petri Magdaleni, ſecunda parte, dicto cap. 5. n. 21. Maſcardi, Surdi, Menochij, Ludouici Zunt. & Creſcentij, in locis antea relatis. Manticæ, lib. 2. tit. 4. num. 6. Burg. Sal. de Paze, Antonij Gomezij, Telli Ferdinand. Matiençi, & Azeuedi, quorum nunc ſpecificam faciam mentionem. Didaci Couar. in dicto cap. relatum 1. de teſtamentis, num. 11. in verſ. 1. ibi: Teſtamentum nequaquam probari per ſcripturam à Notario dictante teſtatore ordinatam, ſi poſt ordinationem lecta non fuerit teſtatori, & teſtibus. Et id ipſum de iure huius Regni partitarum procedere, conſtat expreſſim ex l. 103. in fine, tit. 18. partita 3. ibi: E tal teſtamento deue ſer leido. Et ſpecificè adnotarunt Burgos Sal. de Pace, Rodericus Suarez, Antonius Gomezius, & Matienzus, referendi ſtatim, & relati ſupra, numero 89. quidictam l. partitæ expendunt: de iure etiam nouiori legum Regiarum nouæ collectionis Regiæ, ius commune, teſtamenti lecturam, & publicationem coram teſtatore, & teſtibus requirens, non alterari, nec emmendari aliquo modo, ex l. 3. Tauri, & l. 1. & 2. tit. 4. lib. 5. compilat. deciſione; obſeruarunt Palacios Rubios, num. 1. c. Didacus Caſtellus, in verbo, uuncupatiuo, columna 3. Burgos de Paz, numero 201. Antonius Gomezius num. 108. in ead. l. 3. Tauri, Matienzus, in dicta l. 1. tit. 4. lib. 5. gloſſa 3. num. 4. & Azeuedus ibid. num. 63. & 64. qui ita reſoluunt, nec legibus eis Regiis cenſeri minutam aliquam qualitatem, à lege, ſiue iure communi requiſitam pro validitate teſtamenti nuncupatiui, & ſi minutus fuerit numerus teſtium, firmiter aſſerunt. Rodericus etiam Suarez, dicta allegatione 1. ad finem. Menchaca, de ſucceſſionum creatione, §. 14. num. 35. & 36. & Couar. vbi ſupra.

Ratio huius deciſionis ea eſt, quæ ex eiſdem Authoribus deducitur, atque in publica vtilitate innititur, nempe vt fraudes Tabellionum euitentur, & certior ſit eorum publica fides, prout Couarr. dicto numero 11. annotauit. Item, ne aliud contineret ſcriptura, quàm quod teſtator dixit, ſicuti Antonius Gomezius, in dicta l. Tauri, num. 107. in principio, ſcripſit: item, vt videat teſtator ipſe, an velit aliquid addere, vel abradere ex ſcriptis, vt Azeuedus, dicto num. 63. obſeruauit, & in l. fideicommiſſa, §. quoties, ff. de legatis tertio, ſcripſerunt Doctores communiter. Et ſic erunt ipſa iuxta terminos d. §. quoties, intelligenda, in quibus loquuntur ſemper iuris Interpretes, quando inquam ad teſtamentum nuncupatiuum conficiendum vocatur, atque rogatur Notarius: tunc namque dicimus, teſtamentum nuncupatiuum legendum, & publicandum eſſe coram teſtibus, Cæterum quoties Notarius non vocatur, nec rogatur ad teſtamentum ipſum conficiendum, ſed teſtator idem coram teſtibus exprimit ſuam voluntatem abſque Notario, quod iure communi, & Partitarum permittitur, l. hac conſultiſſima, §. per nuncupationem, cum ſimilibus, C. de teſtamentis. l. prima, titulo primo, partita. 6. Permittitur etiam nouo iure collectionis Regiæ huius Regni, ſicuti conſtat ex verbis dictæ l. primæ, titulo 4. libro 5. vbi teſtamentum nuncupatiuum ſi fiat abſque Tabellione, vel in ſcriptura priuata, quinque teſtes ſunt neceſſarij, vicini eius loci, vbi fit teſtamentum, vel tres tantùm vicimi etiam, ſi locus adeo deſertus ſit, quòd in eo copia teſtium non adſit, vt in ipſa legæ prima, Matienzus reſoluit, gloſſa 3. numero 5. & gloſſa 7. numero primo. Quoties inquam non vocatur, nec rogatur Notarius, diſputare non eſt neceſſe, an teſtamentum legi debeat, necne; ſed ipſa ſola voluntas coram teſtibus expreſſa ſufficiens eſt, vt in dicto §. per nuncupationem: Et ita poſt Alexand. Iaſonem, Ruinum, explicauit Burg. Sal. de Pace, in dicta l. 3. Tauri, prima parte, numero 206. 212. & in ipſis terminis loquuntur, atque accipi debent quicunque hactenus in propoſito loquuntur. & expreſſim loquitur Antonius Gomezius ibidem, dicto num. 107. & D. Spino, in ſpeculo teſtamentorum, tit. de teſtibus, n. 24.

Secundò & principaliter conſtituo, teſtamentum non lectum, nec publicatum coram teſtibus, & teſtatore, apud omnes imperfectum eſſe, & inualidum, iure omni attento, vt ſupra notaui: dici tamen imperfectum ob defectum ſolemnitatis, lectionis ſcilicet, ſeu publicationis, non verò ob defectum voluntatis. Verè namque dici nullo pacto poteſt; quod ante teſtamenti lectionem, actus ſit imperfectus quoad agentis voluntatem, perfectus ſiquidem & abſolutus eſt, cum teſtator abſolutè perfecerit, atque ex parte ſua quioquid voluit, compleuerit. Non ergo interuenit in hoc caſu voluntatis imperfectio, ſeu defectus; nihil enim voluntati defuit, nec addi deſideratum eſt; ſed ſolemnitatis tantùm. Et longè diuerſi termini ſunt hi ab eis terminis, in quibus ſermonem facit Iureconſultus, in d.l. ſi quis cum teſtamentum, ff. de teſtamentis: ibi namque verum exiſtimauit illud Labeo, cum conſtaret teſtatorem vltrà procedere, ſiue alios hæredes pronuntiare voluiſſe, & ſic in caſu, quo voluntatis fuit imperfectio, quæ in præſenti ex defectu lectionis non datur, vt dixi. Planum ergo, & compertum mihi eſt, defectum hunc ſolemnitatis tantum eſſe, non voluntatis: & ita rectiſſimè affirmarunt Authores omnes relati ſupra, numero 90. & 91. Graſſus etiam, & Iulius Clarus relati numero 87. in fine, ſuprà. Anania, in conſ. 57. num. 2. Guid. Pap. deciſ. 538. Boëtius deciſ. 93. num. 10. Simon de Prætis, in conſ. 85. ex num. 9. cum ſequentibus, Ludouic. Iunt. in reſponſo pro vxore, numer. 285. & ſeq. & num. 502. cum ſeq. eleganter Couarr. in d. cap. relatum 1. d. numero 11. verſic. vnde in hac controuerſia, colum. 2. planum etiam, & compertum eſt, labi errore manifeſto Authores omnes relatos ſuperiùs, numer. 87. & 88. & à Petro Magdaleno commemoratos, ſecunda parte, dicto cap. 5. num. 21. in verſ. contrariam opinionem.

Sed & Carolus quoque Ruinus labitur dupliciter in conſilio primo, ex numero 7. cum ſeq. vſque ad num. 11. quatenus, in noua conſideratione fuit, quòd aut loquimur in teſtamento condito inter extraneos, & tunc defectus lectionis, & publicationis teſtamenti, non ſolùm eſt defectus ſolemnitatis, ſed etiam imperfectionis voluntatis, idemque indiſtinctè teſtamentum non valet: aut loquimur in teſtamento inter liberos, vel ad piam cauſam, & tunc defectus lectionis teſtamenti dicitur defectus ſolemnitatis, & non voluntatis. Sed labitur (vt dixi) quomodò enim ſtatui iuridicè poteſt, quod in vno caſu, ac inter extraneos ſit defectus voluntatis, & in alio non, ſiquidem idem omnino quod in altero iuris militat: & vtroque teſtator quioquid voluit, perfecit, & dixit, & lectio, ſeu publication defecit duntaxat, ſicq́ue non poteſt diuerſitas perſonarum diuerſos producet effectus circa voluntatem, eiſdem qualitatibus, & circunſtantiiis interuenientibus, quamuis diuerſos valeat ſolemnitatis reſpectu ob perſonarum prærogatiuam inducet. Inter liberos ergo, & piam cauſam, & inter extraneos, diuerſitas ſit quoad valorem, & validitatem: quia ſuſtinetur teſtamentum de iure communi inter liberos, & ad piam cauſam, quamuis ſolemnitas illa publicationis, ſiue lectionis teſtamenti deficiat, ex dicto §. ex imperfecto, & dicto cap. relatum. Inter extraneos autem non ſuſtinetur: quoad effectum tamen voluntatis differentia non eſt, ſed æqualitas maxima, ſicq́ue ratione voluntatis diſpoſitio imperfecta, nec etiam inter liberos, vel ad piam cauſam ſubſiſtit, vt numeris præcedentibus fuit latè probatum. Vnde & in eo deficit Ruinus: nam conceſſa imperfection voluntatis, non modò ſolemnitatis inter liberos, ad pias cauſas teſtamentum ſuſtinuit, cuius contrarium verius eſt, vt ibidem apparet.

Deducitur etiam ex dictis hactenus manifeſtè, And. Tiraquellum, priuilegio 6. piæ cauſæ, poſt infinitos alios Authores, quos refert Ludouicus Iunt. dicto responſo pro vxore, numero 285. & ſeq. & numero 502. & ſeq. & multos alios congeſtos per Magdalenum, ſecunda parte, dicto cap. 5. numero 21. in principio, Iulium Clarum, & Graſſum, relatos ſupra, numero 87. in fine, rectè conſtituiſſe, defectum publicationis, ſeu lectionis teſtamenti, ideo quoad liberos, piam cauſam in conſideratione non haberi, quòd hic ſolemnitatis, & non voluntatis defectus ſit, qui non attenditur, ſed voluntatis imperfectæ duntaxat, vt nunc dicebam, & probant per text. in dicto §. ex imperfecto, & in dicto cap. relatum. Decipitur ergo clarè Magdalenus ipſe, dicto num. 21. qui cum aliis Authoribus contrarium tuetur, & rectiùs docuerunt id præcitati Interpretes, & Couarru. in eodem cap. relatum 1. num. 11. in verſ. ſecunda concluſio, Simon de Prætis, dicto conſilio 84. ex numero 9. cum ſequentibus & Iulius Clarus, dicto §. teſtamentum, quæſt. 7. num. 3.

Tertiò & principaliter conſtituo, veriſſimum eſſe iure noſtro Regio attento, atque ex deciſione l. 2. titulo 4. libro 5. nouæ compilat. teſtamentum nuncupatiuum, ac etiam in ſcriptis, inter liberos confectum, eandem hodie de iure huius Regni exigere ſolemnitatem, quam id quod fit inter extraneos: & inde corrigi ius commune Imperatorum, ac etiam ius Partitarum, de quibus in dicta l. hac conſultiſſima, §. ex imperfecto, C. de teſtamentis: & in l. 7. titulo 1. partita 6. eiſdem namque iuribus licebat patri inter liberos nuncupatiuè, vel in ſcriptis coram duobus teſtibus teſtari, hodie verò aliter in dicta lege 2. ſtatuitur, provt ex ipſa deducitur expreſſim, & notarunt vtrumque tam in teſtamento nuncupatiuo, quàm in ſcriptis Gregorius Lopez, Cifuentes, Ioannes Lup. Caſtellus, Ferdinandus Arias, Antonius Gomezius, Rodericus Suarez, Marcus Salon de Pace, & Tellus Ferdinandez, cum quibus Ioannes Matienzus, in eadem l. 2. gloſſa prima, numero 3. 4. & 5. & vide num. 17. vbi reddit rationem nouæ illius, & correctoriæ iuris communis deciſionis: & idipſum tenuerunt Padilla, Molina, & Menchaca, cum quibus Azeuedus, in dicta l. 2. numero primo, Couar. & Ioannes Gutierrez, & Angulus, cum quibus Hieronymus Cæuallos, commun. contra commun. quæſtione 50. numero 2. Ceruantes, in l. 3. Tauri, ex num. 82. & num. 87. Antonius Pichardus, in §. ſed cum paulatim, num. 18. Inſtitut. de teſtamentis.

Deinde, certiſſimum etiam eſſe, & ſecurè tenendum, ex deciſione dictæ l. 3. Tauri, & dictæ l. 1. titulo 4. libro 5. derogari numero teſtium duntaxat, & quoad ipſum tantùm numerum correctionem procedere: & inde in cæteris ius commune manere illæſum, Et ſic cætera ſpecialiter conceſſa teſtamento inter liberos remanent in ſua obſeruantia, ſicut antea erant: nam cùm perogentur per legem illam priuilegia filiorum, & parentum quoad numerum teſtium, quoad alia omnia, comprobata, & confirmata cenſentur priuilegia ipſa; sicuti adnotarunt ſpecificè & rectè, Tellus Ferdinandez, prima parte dictæ l. 3. Tauri, numero 13. & 17. Burgos Salon de Pace, ibidem numero 134. cum ſequentibus & Matienzus, in dicta l. 2. gloſſa 2. numero 13. quocirca, cum legibus ipſis Regiis non explicetur, nec determinetur dubium illud. vtrùm teſtamentum inter liberos conditum nuncupatiuè, coram teſtibus & teſtatore ſit legendum, ita quod aliter corruat; nec iura communia, quibus probatur teſtamentum nuncupatiuum inter filios confectum, legi non debere neceſſariò, aliquot modo alterentur, ſiue emendentur in hoc; ſequitur procul dubio, neceſſariò dicendum, quod etiam hodie in his Regnis poſt dictas leges Regias, non requiratur quòd teſtamentum de neceſſitate legatur: & inde adhibito numero teſtium eiſdem legibus Regiis requiſito, valere teſtamentum nuncupatiuum inter liberos confectum, licet coram teſtibus & Tabellione lectum non fuerit. Quod Burgos Salon de Pace in dicta l. 3. Tauri, ex numero 200. vſque ad numerum 206. & verè, & eruditè defendit. Ipſum quoque ſecurè reſoluit Tellus Ferdinandez, in prima parte eiuſdem l. 3. numero 17. vbi dicit quod etſi de iure in teſtamento nuncupatiuo requitatur publicatio eiuſdem coram teſtibus, & teſtatore, tamen in teſtamento inter liberos hoc non requiritur: nam valet, quamuis non legatur, nec publicetur. Et id procedere etiam ſtante deciſione d.l. 3. Tauri, quia (vt dixi) per illam ſolùm derogaretur numero teſtium. Tenuit etiam eandem ſententiam Couar. in dicto cap. relatum. numero 11. in verſ. ſecunda concluſio, Azeuedus, in l. prima, titul. 4. libro 5. numero 65. vbi verè animaduertit, valere hodie teſtamentum nuncupatiuum inter liberos confectum, & dictatum per teſtatorem coram teſtibus, licet lectum fuerit, modò adhibeatur numerus teſtium à lege illa requiſitus. Quod ego veriſſimum arbitror, & falſum exiſtimo id, quod nonnulli Interpretes per eundem Azeuedum relati crediderunt, videlicet duos teſtes ſufficere: ſemper etenim numerus teſtinum neceſſarius erit, qui legibus dictis Regiis exprimitur, ſiue legatur, ſiue non legatur teſtamentum, vt Matienzus, & cæteri omnes anteà relati tradiderunt. Planum ergo ſecundum hæc redditur, defectum publicationis ſiue lectionis teſtamenti nuncupatiui inter liberos, teſtamentum ipſum non vitiare: quioquid contrarium perperam intenderit Antonius Gomezius, in dicta l. tertia, Tauri numero 8.

Planum etiam redditur, teſtamentum inter liberos conditum, etiam cum Tabellione, teſtibus probari poſſe, temetſi coram eis lectum non fuerit, vt Burgos Salon de Pace, num. 216. in dicta. l. 3. Tauri, ſingulariter animaduertit, & apertè intellexit Tellus Ferdinandez, dicto numero 17. atque ſtatim dicetur: ſemper tamen neceſſarius numerus teſtium, prædictis legibus Regiis requiſitus, vt Azeuedus, dicto numero 65. rectè contendit. Et vtrumque ita intelligi, atque accipi debebit, provt ſuprà, cap. 19. & 20. intellectum, & latiùs explanatum remanet, & rectè percipit Ludouicus Morotius responſo 34. numero 25.

Quartò & principaliter conſtituo, veriſſimum eſſe, quòd teſtamentum nuncupatiuum inter extraneos conditum non aliter valeat (vt dictum, & probatum remanet numeris præcedentibus) quàm ſi coram teſtatore & teſtibus lectum fuerit: nihilominus tamen nihil referre, non eſſe lectum coram teſtibus, ſi per legitimos teſtes, teſtantis nuncupata voluntas probetur. Idcirco ipſis teſtibus præſentibus, & voluntatem teſtatoris audientibus, atque intelligentibus, probari poterit teſtamentum, etſi ante eos lectuam non fuerit. Ita ſanè obſeruauit gloſſa ſingularis, in l. hac conſultiſſima, §. ſed quia, C. qui teſtamenta facere poſſunt, quam Doctores communiter ſequuntur, vt aſſerunt nouiores, ibi, & Carolus Ruinus, in conſilio primo, numero 21. libro 2. & poſt Caſtrenſ. Nicol. Neapol. And. Piſan. Alexandrum, & alios ſic expreſſim tenuit, atque concludenter probauit Didac. Couar. in dicto cap. relatum 1. numero 11. in verſi. tertia concluſio. Sequitur Burgos Salon de Pace, in dicta l. 3. Tauri, prima parte, numero 214. 215. & 216. Et quamuis Rainus, dicto conſilio primo, num. 9. libro 2. conſtanter tueatur contrarium, prædictorum ego ſententiæ accedo libentiùs: conſidero namque, quod cùm teſtamenti ſcriptura ad probationem non adducatur in propoſito caſu, nullam eſſe rationem, ob quam de eius ſolemnitate tractari oportear. Deinde, teſtamentum nuncupatiuum, & de iure communi, & de iure Partitarum, ac de iure nouiori Regiæ collectionis huius regni abſque Tabellione confici poſſe, vt ſupra diximus: & ſic Tabellionem adhibitum fuiſſe, nocere nequaquam debet, ſi aliàs teſtatoris voluntas probetur legitimè: nam etſi Notarium ad ſcribendum teſtamentum vocauerit, non inde ſequitur, quod ita neceſſariò ſcripturam exegerit, vt aliter teſtari noluerit, vel eam viam excludere, per quam voluntas eius in tuto manere debeat. Quo vel ſolo verbo ſatisfieri poterit rationi præcipuæ, qua in contrarium adducebatur Ruinus, loco nunc relato: Vnde Burg. Sal. de Pace: & Didaci Couar. ex mente communi ſuperiorem reſolutionem ſequitur quoque Matienzus, in l. prima, titulo 4. lib. 5. gloſſa 3. numero 3. dicens, quod teſtamentum nuncupatiuum poteſt probari per teſtes, quibus non fuit lectum. Et in eodem placito expreſſim fuit Azeuedus in l. 2. titul. 4. lib. 5. nouæ compil. numero 21. & 22. inquit namque, quod teſtamentum nuncupatiuum coram Tabellione factum, etiamſi ſignum Tabellionis non habeat, quod pro forma ſubſtantiali requiritur in eo, ſicut in teſtamento in ſcriptis, valet nihilominus, ſi ſufficienti numero reſtium comprobetur, & ſubdit in hunc modum? Bene tamen verum eſt, quod tale teſtamentum nuncupatiuum carene ſigno tabellionis, licet non valeat, nec hæres eo vti poſſit poterit tamen ſe iuuare ex dictis teſtium ibidem ſcriptorum ſi ſufficiens numerus eorum ſit, & qualitatum de iure requiſitarum, probando cum eis, qualiter teſtator voluntatem illam in fine mortis voluit eſſe ſuam, ordinaueritque contenta in teſtamento illo: licet in teſtamento in ſcriptis, hac vti cautela non poſſit, ſi voluntas teſtatoris fuit teſtandi in ſcriptis, quia tunc neque vt nuncupatiuum valebit.

Et ex his quidem deducitur manifeſtè, teſtamentum mero iure valere debuiſſe in quæſtione propoſita per Ayoram, in commentariis de partitionibus tertia parte, quæſtione 22. de qua ſupra, hoc eodem cap. & pater, qui meliorauit vnum ex filiis in Tertio & Quinto bonorum, antequam firmaſſet teſtamentum, & perfeciſſet, hoc eſt, vt vulgò dicitur, le otorgaſſe, amiſiſſet loquelam, & intellectum. Idque iuxta adnotata, & ſcripta numeris præcedentibus: & quia quinque teſtes viderunt, & audierunt, quod pater inſtituebat omnes filios ſuos æqualiter hæredes, excepta melioratione facta vni ex eis, & ſic ſufficiens eſt id probari legitimo adeo numero teſtium quamuis ſcriptura probari non poſſet ex his, quæ nunc dixi, ad quæ nullo modo aduertit, nec conſiderat ea Ayora: tum etiam, quia ſi voluntas perfecta fuit, vt perfectam ipſe Author ſupponit, defectus perfectionis, id eſt, del otorgamiento, lectioniſve eiuſdem nocere nou debuit, iuxta ea, quæ Petrus de Peralta nunc referendus, ſingulariter, & vltra alios ſcriptum reliquit.

Quintò & vltimò, atque principaliter conſtitio, aduertendum eſſe ad vnum, quod eſt valde notabile, nec poteſt prætermitti ad maiorem explicationem eotum, quæ numeris præcedentibus remanent reſoluta, videlicet Gloſſam, & omnes Doctores communiter, in d.l. ſi quis cum teſtamentum, ff. de teſtamentis, præſupponere ſemper, quod cum non probatur, teſtatorem voluiſſe amplius, vel vltra diſponere, & ſic (vt latiùs probaui ſupra) præſumitur noluiſſe eum vltra procedere ad aliquid diſponendum, quod ad valorem eorum, quæ fuerant iam diſpoſita, in terminis eiuſdem legis, non requiritur ſolemnitas lectionis, ſeu relectionis eorundem, de qua traditur, in dicta l. fideicommiſſa, §. quoties, ff. de legatis tertio, cun gloſſa ſingulari, & ordinaria ibi, & dictum fuit latè uprà. Nam cùm ſcriptura imperfecta, præuento teſtatore per mortem, vel per impedimentum ex quo illo ſublata fuit omnimoda potentia illam perficiendi, coram eo non potuiſſet relegi, vt ab ipſo approbaretur: omnes Scriptores habuerunt pro completo, & expedito, iſtum eſſe caſum, in quo non requiritur relectio teſtamenti nuncupatiui, per eundem §. quoties, cum Gloſſa, pro ſolemnitate eiuſmodi teſtamentorum aliàs requiſtita. Et ideo iſtud non attigerunt clare, in dicta l. ſi quis cum testamentum, quanquam ſub nube illud videatur præſuppoſuiſſe Aretinus ibi in reſolutione, quam poſt Ioannem de Imola ponit per duos caſus, atque ex omnibus huc vſque ſcribentibus, ſolus de Peralta ſubtili conſideratione id expendit in dicta l. ſi quis in principio teſtamenti, num. 43. per totum, folio mihi 401. qui vt rem hanc explicet, ſubdit in hunc modum: Sed (vt dixi) non eſt opus de ea re in præſentiarum tractare, ex quo lectio ſcripturæ teſtamenti nuncupatiui debet, & ſolet fieri in præſentia testatoris, & teſtium. Item & poſt, ad ſcripturæ perfectionem oportet à teſtatore fieri ipſius abſolutionem vltimatam, vulgò otorgamiento appellatam, ſed in caſu de quo dgimus, dictæ l. ſi quis cum teſtamentum: quum teſtator iam eſſet mortuus, vel mutuus effectus, vel aliter omnino impeditus, perdita intelligentia, & ſic non potuiſſet aliquam abſolutionem, vel comprobationem eiuſmodi ſcripturæ, ad quid coram eo eſt relegenda, vt ibi præſupponit Raphael poſt Bartolum. Secus ſi nondum eſſet mortuus, licet eſſet priuatus omnino facultate loquendi, ſi tamen intellectum non amiſiſſet. Tunc enim talis imperfecta voluntas teſtamenti nuncupatiui eſſet per Tabellionem, vel Tabellarium coram eo, & testibus relegenda; argumento l. quoniam indignum, C. de teſt amentis. Nihilominus tamen in vtroque caſu ſuprà proximo, quando teſtator cœpto teſtamento moreretur, vel ex aliquo caſu ſuperuentiente omnino redderetur inhabilis ex defectu intellectus ad disponendum vlterius, ad abundantem cautelam probationis, vt præſcinderetur occaſio in hac re dubitandi, conſulerem, vt is, qui teſtamentum ſcripſerit, ſtatim mortuo teſtatore, vel eius intelligentia omnino amiſſa, coram teſtibus, qui ibi affuerunt, antequam diuertetur ad actus extraneos, vno contextu relegeret id, quod in eadem ſcriptura eſſet per teſtatorem coram teſtibus dietarum, & per eundem Tabellionem ſcriptum; vel eſiam per teſtatorem coram Tabellione ſcriptum (vt dicunt) authenticaret, & eam coram teſtibus vn à cum ipſo teſtatore haberet pro perfecta & abſoluta. Et hactenus, atque eruditè, & magiſtraliter (vt adſolet) Petrus ipſe de Peralta, ex quo elicitur expreſsè diſtinctio illa, quam ex mente communi deduxit, teſtamentum regulariter relegendum, atque abſoluendum eſſe coram teſtibus, & teſtatore, vt etiam numeris præcedentibus obſeruaui. Id tamen non obtinere, nec teſtamenti valorem impedire (modò aliàs ex imperfectione, ſiue ratione voluntatis defectus non interueniret (quotieſcunque mors teſtatoris, vel morbus, aut aliud impedimentum ſuperueniens, perdita intelligentia, id impediret. Quod ſingulare proculdubio eſt, atque inter liberos, & ad piam cauſam indubitatè magis procedit, ex his, quæ ſuperius dixi. Procedit etiam inter extraneos, ex aliis etiam ſuperiùs dictis, poſſe inquam teſtamentum non lectum ſuſtineri, ſi per legitimos teſtes nuncupata voluntas teſtantis probetur, vt ibidem obſeruaui. Et eiſdem ſanè adiiciendum erit, Petri de Peralta conſilium notandum eſſe, & ſecuriorem efficere diſpoſitionem ipſam: ſic enim (vt ipſe dixit) hac in te dubitandi ratio præſcinderetur omnino, & obtineret regulariter, cum quis velit probare teſtamentum per teſtes, qui fuerunt præſentes tempore, quo teſtator ante eos voluntatem ſuam declarauit, & nuncupauit, nec per ipſam ſcripturam illud probare intenderet.

Et de his hactenus, tempore confectionis, atque ſcripturæ huius cap. nonnullis vero diebus, ac temporibus poſt ipſum ſcriptum, atque abſolutum, addendum, atque notandum duxi, Ioannem Parladorium, ſeſquicenturia quotidianarum differentiarum, differentia 15. numero 11. in eodem Petri Peralta fuiſſe, de quo ſupra, ex numero 112. 113. & ſeq. atque ex Pauli Caſtrenſis ſententia, in conſil. 307. volumine primo, de qua etiam poſt Couar. & alios lib. 2. rer. quotidianar. cap. 20. numero 14. ſcripſiſſe, quod ſi quis in extremis conſtitutus, coram legitimis teſtibus & Notario nuncupaſſet voluntatem, ſed antequam lectum fuiſſet teſtamentum deceſſiſſet, tanquam nuncupatiuum validum eſſe teſtamentum, teſtibus illud ante iudicem comprobantibus, cùm ad nuncupatiuum teſtamentum ſcriptura opus non ſit, ſed teſtes tantum ſufficiant: Quod etiam probarunt Antonius Gomezius, in dicta l. 3. Tauri, n. 108. Aluaradus de coniecturata mente defuncti, lib. 3. cap. 2. §. 1. num. 14. Azeuedus, in l. 1. tit. 4. numer. 64. lib. 5. Flores Diaz de Mena, variar. libro primo, quæſtione prima, num. 43. qui reddit rationem: quia lectio, & conſenſus, ſiue otorgamiento non eſt de ſubſtantia teſtamenti nuncupatiui, ad hoc vt ſit teſtamentum, ſed tantum eſt de ſubſtantia ipſius ſcripturæ, ad hoc vt ſit publicum inſtrumentum: vnde ſi deficiat conſenſus, ſiue otorgamiento, licet vitietur ſcriptura, non vitiatur teſtamentum ipſum, quod remanſit perfectum quoad voluntatem, vt ipſe Flores Diaz de Mena ibi obſeruat, & num. 37. inde deducens, quod ante lectionem, hoc eſt, el otorgamiento, actus perfectus, quoad gentis voluntatem; ſed ipſa ſcriptura eſt imperfecta propter defectum huius ſolemnitatis, vt per Couarru. in dicto cap. relatum, el 1. numero 11. Ruinum, in conſilio primo, numero 22. libro ſecondo, in illis verbis: Et per hoc etiam reſpondetur ad aliud, ſcilicet, quod teſtamentum non dicitur perfectum, niſi ſit coram teſt bus lectum, & publicatum, quia hoc procedit, quando quis probare vellet teſtamentum per inſtrumentum, quo caſu, quia publicatio eſt de ſolemnitate inſtrumenti, aliter non probaret. Sed quando probatur per testes, de publicatione Notarij non eſt tractandum, ſed ſufficit probatio teſtium. Et ita expreſsè declaret, &c. Id ipſum concludunt Matienzus, in dicta l. prima, titulo 4. libro 9. gloſſ 7. numero 4. Ayora, de partitionibus, tertia parte quæstione 24. numero 69. Martha, voto 8. num. 13. Nec ideo imperfectum dici debebit teſtamentum, quod teſtator Notarium adhibuerit ad ſcribendum teſtamentum, & coram illo teſtatus fuerit, & nondum perfecta fuerit ſcriptura teſtamenti: quia defecit conſenſus, aut el otorgamiento teſtantis Teſtator namque licèt Notarium adhibuerit, non videtur ſe adſtrinxiſſe ad teſtandum in ſcriptis; ita vt nolit teſtamentum aliter valere, quàm ſi ſcriptura de eo conficiatur, niſi id expreſsè probetur; aliàs in dubio, ex eo quod deficiat el otorgamiento, non præſumitur imperfectio voluntatis, ſed teſtamentum potius ſuſtineretur, vt nuncupatiuum, vt dictum eſt, & per Matienzum, vbi ſupra, numer. 5. Azeuedum, numero 65. Ioannem Gutierrez, practicarum libro 4. quæſtione 46. Flores de Mena, dicta quæſtione prima, numero 38. & cum aliis Ludouicu Morotios, responſo 34. numero 27. qui ſequutus Didaci Couarru. ſententiam, dicto numero 11. concluſione 2. in verſicul. nec oberit, ſingulariter inquit in hunc modum: Cauendum eſt enim ab opinione iſtorum: quia non ſit bona conſequentia, teſtator ad teſtamentum ſcribendum Notarium vocauit: ergo de neceſſitate ita ſcriptum exigit, vt aliter noluerit teſtari: hæc enim conſequentia falſa eſt, ex Didaci aſſertione. Idem quoque quod poſt Caſtrenſem, Alexandrum, Ruinum, & alios, ex Perladorio nunc retulimus, eruditè probauit Pertazolus, in conſ. ciuili 88. per totum, libro primo, qui numero 1. & ſeq. in hæc verba ſcripſit: Et licèt Notarius, qui de eo debebat rogari, non legerit, vel publicauerit teſtamentum ipſum, cum interim dum ſcriberetur, mors obuenit teſtatrici, hoc non infringit, vel annullat teſtamentum iam perfectum, ad cuius validitatem nulla erat neceſſaria ſcriptura, Corneus, conſilio 77. columna finali, volumine 4. Socinus iunior, conſilio 144. numero 27. & ſeq. volum. 2. Federic. Scotus, conſilio 1. num. 31. lib. 2. tom. 1. conſ. Et quod caſu valeat teſtamentum factum per teſtatorem, Notario dictatum, licet per Notarium non ſcriptum nec publicatum, ex quo obierit testator, modò probetur per teſtes, qui illi fuerunt adhibiti, quod ſic fuit conditum, non autem per illam ſcripturam imperfectam, eſt textus expreſſus, in l. Lucius, in princ. & ibi optimè Baldus, quem alij ſequuntur, ff. de milit. de teſtam. & illic reſpondet Bald. ad l. ſi is qui. ff. de de teſtam. & illic reſponnon valere teſtamentum imperfectum ratione voluntatis teſtatoris, qui antequam totam voluntatem ſuam expreſſiſſet obierat, vt procedat, quando teſtator dictabat teſtamentum non autem dictauerat, & ſic teſtamentum erat in fieri, non in facto eſſe, quoad officium teſtatricis, provt in caſu d.l. Lucius. Et num. 10. Bertazolus, ipſe citat quamplures Authores, ad hoc quod valeat teſtamentum, licet antequam Notarius illud publicaret, teſtator obierit, ex quo fuerat perfectum, ſi ſit probatum per teſtes illi adhibitos ad propoſitum: & num. 5. inquit, authoritates quorundam in contrarium procedere, quia illis caſibus conſtabat, teſtatorem non perfectè declaraſſe ſuam voluntatem, ſed alia addere voluiſſe, quæ morte præuentus addere non potuerit, Quod ſecus eſt, quando per teſtes, probatur, teſtatorem totam ſuam voluntatem coram teſtibus expreſſiſſe: quia teſtamentum dicitur perfectum, niſi conſtet, quod teſtator eo tempore aliud diſponere voluiſſet: quod vtique eſt probandum pro parte impugnantis teſtamentum, ex quo actus non præſumitur imperfectus, niſi probetur, &c. Et hactenus Bartazolus, qui & alia multum vtilia in propoſito tradit eò loci, provt ibi videri poterit. Conuenit etiam ſuperioribus Flores Diaz de Mena, variar. lib. 1. d. cap. 1. ex num. 34. vſque ad numerum 44. qui d. num. 34. in dubium excitauit, an lectio, & publicatio teſtamentum, vt ſit de ſubſtantia, vt ea deficiente, teſtamentum ipſum vitietur. Et refert quamplures Authores, eoſq́ue interſse admodum diſſentire obſeruat, & ſeptem concluſionibus eum abſoluendum, circunſcribendumq́ue exiſtimat, à qui. bus non diſſentit, ſed eum non commemorat, ſolumque Didac. Couar. & Anton. Gomezium recenſet Pat. Gabriel Vaſquez, in opuſculis, titulo de teſtamentis, cap. 1. §. 4. dubio 5. per totum, folio. 407. & conuenit marta, voto 8. per. totum.

Prima concluſio, de qua Flores ipſe de Mena, numero 35. certiſſima, & indubita eſt, vt nulla publicatio requiratur, quando teſtamentum fit coram teſtibus ſine ſcriptura.

Tertia quoque concluſio, de qua numero 37. veriſſima eſt, & communiter recepta, vt publicatio eitam non requiratur, quando teſtator integer expreſſit ſuam voluntatem coram teſtibus, & poſt iuſſit, vt Notarius adduceretur, vel ſi præſens erat, quod ſcriberet ea quæ nuncupauerat, ita quod ſi id non fiat; non erit ſcriptura publica, valebit tamen vt teſtamentum nuncupatiuum, ex depoſitione teſtium, provt ibi explicat, & ſuprà dictum fuit. Conuenitque Pater Vaſquez, vbi ſuprà, Bertazolus, d. conſ. 86. num. 8. Marta d. voto 8.

Quinta autem concluſio, de qua num. 4. à tertia ſeparari non deberet, ſed potius ſimul iungi: continet enim declarationem, atque limitationem tertiæ ipſius concluſionis, vt ſcilicet ea procedat, quando teſtes intellexerunt omnia, quæ agebantur, & manifeſtè appareat, quod teſtator habuit diſpoſitionem pro perfecta, & abſoluta, nec vltra ad aliud diſponendum, ſiue addendum, aut minuendum procedere voluit; ſecus tamen, vbi pro perfecta & abſoluta diſpoſitionem non habuit, aut teſtes non omnino intellexerunt, quia tunc teſtamentum non valebit, ſi Tabellione vocato, coram eo de nouo dictet ſuam voluntatem, & tamen teſtamentum ipſum non legatur, nec publicetur, & conſtet quòd teſtator voluit teſtari in ſcriptis. Ego tamen exiſtimo neceſſarium eſſe, quòd manifeſte conſtet, quod in ſcriptis teſtari voluerit; aliàs in dubio, ſi coram Tabellione, quem vocari iuſſit, de nouo dicter ſuam voluntatem, & nihil addat, vel detrahat præcedenti voluntati, quando Tabellionem vocari iuſſit, credendum eſſe, quod nihil addere, aut detrahere voluerit, ſed quod diſpoſitionem pro perfecta & abſoluta habuerit: idque iuxta reſolutiones communes, de quibus ſuprà, & tradita per Alexandrum, in conſilio 74. libro primo, Simonem de Prætis, libro 2. interpretat. 1. in dubitatione 2. ſolutione prima, numero 41. folio 113. Idq́ue velut manifeſtè apparet, ex quo teſtator expreſſit, vocari Tabellionem, vt de omnibus fidem daret; quaſi magis ad probationem, quàm ad ſubſtantiam, vel vt in ſcriptis teſtari velit, id fiat.

Sed & ſeptima concluſio, de qua numero 42. fub eiſdem concluſionibus definiri deberet, ſub tertia, ſcilicet, & quinta: & idipſum ſtatui, an ſcilicet teſtator pro perfecta, & abſoluta ſuam diſpoſitionem habuerit, & teſtes audierint eam perfectè, it quod perfectè memoriale lectum fuerit, & tunc diſpoſitio valeat, provt ipſe Author concludit in 2. parte eius concluſionis: ſecus tamen, vbi contrarium colligatur, provt in prima eiuſdem concluſionis parte.

Secunda verò concluſio, quòd quando teſtamentum fit in ſcriptis coram Tabellione, abſque teſtibus, ſit neceſſaria ſcripturæ lectio & publicatio, provt ibi, numero 36. certa quoque eſt, ſed quemadmodum abſque teſtibus teſtamentum fieri poſſit, ipſe Author non explicat, nec mihi compertum eſt.

Sexta verò, indubitata equidem, quod vbi teſtator per viam memoriæ, communicationis, aus conſilij ſuam voluntatem expreſſit, & ante aduentum Notarij eâ, nec lectâ, nec publicata deceſſit, teſtamentum erit nullum, defectu voluntatis, & ſolemnitatis: provt ibi, numero 41. quod verum arbitror: quia nec ipſe ſuam voluntatem abſolutè explicauit, nec etiam integè eam nuncupauit, nec pro perfecta & abſoluta habuit, ſed de ea duntaxat tractatum, & communicationem ſuſcepit, poſtmodum perfecturus eam, quòd cum minimè fecerit, ſuſtineri non poteſt talis diſpoſitio, vtpotè in fieri, & imperfecta.

Quarta denique concluſio, de qua num. 38. quando ſcilicet teſtator coram teſtibus rogatis & Notario teſtamentum dictauit, & conſtat quòd voluit teſtari in ſcriptis, & ideo vocauit Notarium; indubitatè quoque procedit, vt ſcilicet neceſſaria ſit lectio: aliàs teſtamentum. ex vtroque defectu non valeat; prout latiùs ibi, vſque ad num. 40. vbi & de intellectu l. in teſtamento. ff. de fideicomm. libertat. & iuridicè dictum quod conſtet, quo voluit teſtari in ſcriptis, quia aliàs ex ſola Notarij vocatione, & præſentia id non inducaretur, prout ex Didaco Couarr Morotio, & aliis, ſupra adnotaui. Iuridicè quoque dictum, quod in teſtamento inter liberos, & ad pias cauſas ſuſtinetur teſtamentum, etſi in defectu lectionis, id eſt, del otorgarmiento deficiat; dummodo non deficiat in alio, hoc eſt, quod voluntas integrè & perfectè non ſit nuncupata, & manifeſtata coram teſtibus audientibus, & intelligentibus cam: prout ibi numero 43. quod tamen fauore piæ cauſæ, & perſonæ priuilegiatæ præſumi poſſet, idque maximè ex antiquitate temporis, prout ipſe Blaſius Flores obſeruat eodem numero 43. ad finem.

Poſt ſcriptum etiam, atque abſolutum hoc caput, dictis, atque reſolutis ſupra, ex num. 1. cum multis ſeqq. addendum, adnotandùmque duxi aliud, quod vnanimiter Interpretes tradiderunt, ſed difficile mihi videtur, videlicet, teſtamentum imperfectum ratione voluntatis dici, quando apparet, quod teſtator in ipſa confectione teſtamenti, in ipſo actu teſtandi erat aliud dicturus, quod non dixit, quia non potuit, forte præuentus morte; ſic procedit dict. l. ſi is qui, aut d.l. ſi quis cum teſtamentum. Sed ſi reſeruauit aliquid dicere in aliud tempus, vel in aliam diem, tunc ſecus; quia talis reſeruatio non arguit imperfectionem voluntatis, nec facit quin teſtamentum dicatur perfectum, idque ex l. penult. C de inſtit. & ſubſtit. ex qua poſt Alexand. Aretinum, Caſtrenſem, & alios Menochius, in conſ. 45. num. 28. verſ. non inquam hoc repugnat, lib. 1. & cum Aretino, Iaſone, Ruino, Curtio Iuniore, Menochio, & Bertazolo, Stephan. Gratianus, diſceptat. lib. 2. cap. 220. num. 28. hoc inquam difficile mihi videtur; tum quia ex deciſione d.l. ſi quis cum teſtamentum: declaratio ea, ſiue limitatio non colligitur, nec ita ibi diſtinguitur, ſed indiſtinctè potiùs contrarium ſtatuitur, & dici teſtamentum imperfectum ratione voluntatis, ſi conſtiterit & probetur, teſtatorem vltra per eum diſpoſita in eodem teſtamento, voluiſſe ad alia diſponenda procedere; an autem eadem; vel altera die procedere voluerit lex ipſa in conſideratione non habet, immò clarè reſpondet in oppoſitum; ex quo enim teſtator in alteram diem, vel in aliud tempus, aliarum rerum diſpoſitionem reſeruauit, manifeſtè apparet, quod vltra ibi per eum diſpoſita, ad alia diſponenda procedere voluerit: atque ita ex eadem ratione id ipſum dicendum videtur, ſiue tunc in ipſo actu teſtandi ad alia procedere vellet, & morte præuentus non potuiſſet, ſiue ad alteram diem, vel aliud tempus id reſeruauerit. Verum eſt enim quòd vltrà ad alia diſponenda procedere volebat, & quòd teſtamentum pro perfecto & conſummato non habuit, qui aliarum rerum diſpoſitionem alteri diei, vel ad aliud tempus reſeruauit. Et quemadmodum, quando apparet in ipſo actu teſtandi, quòd ad alia diſponenda procedere volebat teſtamentum dicitur imperfectum ratione voluntatis, nec valet etiam reſpectu eorum, in quibus perfectè diſpoſuit, & nihil ſupereſt agendum, quia vltrà procedere volebat, ita in legando, & fideicommittendo. ſicut in hæredibus inſtituendis, prout ſuprà, ex numero 5. cum ſeq. ita quoque imperfect un dicetur, etiam reſpectu eorum, quæ perfectè explicauit, ſi ea, in quibus vltra procedere vult, ad aliud tempus, ſiue alteri diei reſeruauit, quia eo ipſo diſpoſitionem pro perfecta & abſoluta non habuit. Imò (niſi mea me fallit cogitatio) clarior res videtur in his terminis, quàm in aliis 3 in his namque dubitari non poteſt, non vltrà ad alia disponenda ipſe procedere voluerit, ex quo id expreſſim dixit, & in aliud tempus, ſiue diem aliarum rerum diſpoſitionem reſeruauit, quod in dicta l. dumtaxat attenditur, & per Surdum conſideratur in loco relato ſuprà, num. 54. aliis verò terminis, quando nullam fecit reſeruationem, in dubio verſamur, an ad alia diſponenda procedere voluerit, atque ideo voluntatis imperfectio in dubio non præſumitur, niſi probetur, prout latiùs ſuprà, num. 54. ſic ſanè in caſibus occurrentibus, maturè res erit definienda; hæc enim, non ideò in medium proferentur, quod communes Doctorum ſententias, & Doctrinas ſubuertere intendamus (eiſdem namque adhærere. ſecurius eſt) ſed vt cogitandi, maturiùſque deliberandi, anſa, & occaſio præſtetur in futurum: Nec vrget in contrarium textus, in l. cùm pater, §. vltimo ff. de legatis ſecundo. Ibi namque diſpoſitio, ex omni parte remanſit perfecta & abſoluta, nec teſtator vllo modo vltrà procedere voluit ad alia diſponenda, idcirco valuit legatum illud, quamuis qualitas adiecta non fuerit, quam teſtator adiecturum ſe dixit, prout deduxit cum iudicio Bartolus ibi, dicens, legatum inſui ſubſtantia perfectum remanſiſſe, nec vitiari, quòd teſtator, qui vicos legauit, dixerit ſe fines eorum ſignificaturum, & certaminis formam, quam ſingulis annis celebrari voluit, & id non fecerit. Aliud eſt enim, diſpoſitionem non perfectam, nec abſolutam remanere, ſed teſtatorem procedere velle ad alia diſponenda: aliud verò, perfecta omninò & abſoluta diſpoſitione, nec vltrà ad alia diſponenda teſtatore procedere volente, qualitatem aliquam non adiicere, quam ſe teſtator adiecturum expreſſit: prout etiam Imperator ſignificat in l. penult. C. de inſtitut. & ſubſtitut. vbi ſi teſtamentum ita ſcriptum fuerit, Ille hæres eſto, ſecundùm conditiones infraſcriptas, & nihil infrà ſit ſcriptum, nec adiectum. diſpoſitio, quæ in ſui ſubſtantia non deficit, ſed omninò & abſolutè remanet perfecta, propter accidentia quæ deficiant non vitiatur, prout ibidem adnotare ſolent Doctores communiter & eleganter Cuiacius, ad ipſam l. penult. vt eam, & text. in d.l. cum pater, §. vltim, conciliet cum l. quoties, §. tantundem, ff. de hæred. inſtit. Sichardus tamen ibi non ſic percipit, ſed illationem Aretini ex illo textu deductam probauit. De his tamen (vt nunc dixi) maturè deliberandum erit, cum occaſio ſe offerat. Verè autem prædicta ipſa illatio ex eis iuribus non probatur, cum longè termini differant. Conſidera etiam, an de iure procedat diſtinctio alia, de qua ex mente Iaſonis, & aliorum, per Martam; n. 7. & 8. an ſcilicet, dilatio habeat tempus certum, vel incertum, provt latiùs per eum Authorem, dicto voto 8.

CAPVT XXII.

Ex eadem capitis præcedentis materia, & tractatu, & de codicillo, quem coram teſtatore & teſtibus non lectum, & conſequenter nec validum, etiam ad pias cauſas, in caſu ex facto occurrenti in Regio Hiſpalenſi Senatu, Partes litigantes contendebant. Deinde, codicillis hæreditas, vtrum hodie de iure huius Regni, poſt nouam deciſionem l. 3. Tauri, directò dari, vel adimi poſſit; & quid inter liberos, & ad pias cauſas? Dotis etiam cauſa, quòd dicatur pia, quomodo intelligendum ſit; & an probetur efficaciter ex iuribus vulgatis, maximèque ex textu, in l. cum hi, §. ſi mulier, ff. de condictione indebiti. & de diſtinctione communi Doctorum ad eum textum. Teſtator prætereà, an præſumatur ſanæ mentis fuiſſe tempore conditi teſtamenti, vel codicilli, & probatio de ſana mente præualeat in dubio. Sed & ſanæ mentis defectus an & elici valeat ſolùm ex eo, quod in articulo mortis conſtitutus, teſtator condidit teſtamentum? Diſpoſitionem etiam teſtamentariam, & aliam quamcumque circa mortem factam, præſumi à lege dolosè & fraudulenter fieri, quàm verè Angelus putauerit, & contrarium Alexander vtrum rectiùs docuerit. Teſtamentum quoque ad blanditias, ſiue perſuaſiones; & preces, aut etiam ſuggeſtiones alicuius factum, vel mutatum, vtrum de iure firmitatem obtineat, necne: & quatenus liceat blanditiis alium allicere ad ſic, vel ſic teſtandum, vel ad mutandum teſtamentum præcedens, ipſæque perſuaſiones iteratæ, & moleſtæ vim habeant coactionis. Rurſus, legitimatio per ampliſſima etiam verba conceſſa, ſed limitata in ſucceſſione, an ſit legitimatio, vel diſpenſatio, & in quo dignoſcatur, atque diſtinguatur vna ab altera. Legitimatus, etiam cum clauſula conſueta, vt ſuccedat in eo quod, vel quatenus pater voluerit, aut reliquerit, & ſic cuius ſucceſſio ad voluntatem patris limitatur; diſpenſatus etiam (qualis eſt ſpurius natus ex his, inter quos matrimonium contrahi non poterat) contra voluntatem patris aliquid conſequatur; ſiue poſſit dicere teſtamentum patris nullum, in quo præteritus eſt; aut inofficioſum; ſi exhæredetur: an etiam, in eo, quod ſibi à patre relinquitur, onus, vel grauamen iniungi? Denique, quàm verum ſit, quòd per codicillos teſtator non videatur receſſiſſe à diſpoſitione teſtamentaria, nec alterare legata in teſtamento relicta, tametſi in eiſdem codicillis legata reliquerit; vbi nonnullis illuſtratur, atque exornatur l. alumnæ, §. qui filias, ff. de adimen. legat. deciſio: ac denique horum omnium diligens admodum, & accurata traditur reſoſolutio, & Senatus Regij Hiſpalenſis in facto propoſito, & lite valde controuerſa, definitiones, ſeu deciſiones egregiæ proferuntur; & legitimationis articulus, ingenti ſtudio, & Interpretum omnium prolixa, & originali lectura diſcutitur.

SVMMARIVM.

- 1 Regij Hiſpalenſis Senatus definitionis, & caſus ex facto occurrentis ſpecies proponitur, & commemoratur.
- 2 Codicillis hæreditatem neque dari, neque adimi poſſe directò, de iure communi certiſſimum eſſe. Et huius deciſionis quamplures rationes, remiſſiuè.
- 3 Codicillis etiam hodie, de iure huius Regni, poſt nouam deciſionem l. 3. Tauri, hæreditas iure directo nec dari, nec adimi poteſt, ex veriori & communiori ſententia.
- 4 Cui conuenit Antonij Pichardi noua, pro eius articuli explicatione, diſtinctio, vt hîc adnotatur. Et ſuperioris reſolutionis vide limitationes, & declarationes nonnullas infr. ex num. 70. cum. ſeq. vbi melius quàm alibi antea eſſet, explicatur.
- 5 Dotis cauſa vtrùm cenſeatur pia: & num. ſeq. vbi Laurentij Calcani contra communem allegationem, ſententia ponderatur. Et Petri de Peralta locus ſingularis expenditur, & num. ſeq. Ac in effectu, cum ſententia communi concluditur, dotis cauſam, ſiue legatum, dici ad piam cauſam, quando dos datur, vel promittitur, vel in teſtamento relinquitur pauperi mulieri, non aliàs. Et idem ius in legato alimentorum conſtituitur. Et quod paupertas debet probari. Nec ſufficere, quod teſtator dicat, ſe legare pauperi. Et de his omnibus agitur etiam infra, ex num. 80. cum ſeq.
- 6 Coniecturæ duæ in dubio cùm capi poſſunt; vna, quòd diſpoſitio ſit facta contemplatione conſanguinitatis; altera quod ſit facta intuitu paupertatis magis præſumitur facta contemplatione, conſanguinitatis, inspecta cauſa naturali quæ potentior eſt, quàm accidentalis.
- 7 Et inde legatum relictum pauperi, ſanguine coniuncto, non præſumitur ad piam cauſam, & ob paupertatem factum, ſed ob ſanguinis affectionem; idque ex communi ſententia, contrà ex ſententia aliorum, de qua infr. n. 90.
- 8 Legatum relictum conſanguineis pauperibus, debetur conſanguineo propinquiori, etiamſi alius conſanguineus ſit pauperior.
- 9 Piæ cauſæ priuilegia minimè concedi, niſi quando legatum primariò & principaliter relinquitur ad pias cauſas, non verò quando ſecundariò, deficiente prima & principali dispoſitione.
- 10 Cauſa pia ſit, necne, vt dignoſcatur, debet attendi principalis dispoſitio.
- 11 Legatum non dicitur ad pias cauſas, quando relinquitur vxori, & deinde poſt eius mortem ſubſtituitur Eccleſia.
- 12 Fideicommiſſum patitur detractionem quartæ Trebellianica ex relictis ad pias cauſas, quando incertum eſt, piam cauſam ſucceſſuram.
- 13 Mentis ſanitas, & integritas in teſtatore deſideratur omninò.
- 14 Teſtamentum valere non poteſt, niſi conditum ſit ab eo, qui ſanam mentem, & iudicium integrum retinet. Etiam ſi fauore piæ cauſæ dispoſitio fieret, vide infr. ex num. 91. cum. ſeq.
- 15 Teſtator demens potiùs, quàm ſanæ mentis præſumitur, qui non habet memoriam ordinatam.
- 16 Teſtator conſtitutus in articulo mortis, præſumitur mortis propinquæ cogitatione turbatus, & non integræ, & ſanæ mentis, ex ſententia quòrundam. Contrarium inf. n. 103. niſi ex aliis coniecturis, & præſumptionibus id deducatur.
- 17 Teſtamentariam, & diſpoſitionem aliam quamcunque in mortis articulo factam, præſumi à lege, dolosè & fraudulenter fieri, ex ſententia Angeli, & aliorum. Contrà verò ex ſententia Alexandri, quæ probatur infrà, num. 105. & 106.
- 18 Iteratæ & moleſtæ perſuaſionis, atque ſolicitæ ſuggeſtionis teſtatori adhibitæ materiam ſingulariter explicaſſe Petr. Surd. in conſ. 373. lib. 3. & vide infr. ex num. 107. Cuius verba, in propoſito huius cap. ſingularia, commemorantur, hoc numero.
- 19 Teſtatorum voluntates liberas eſſe debere, atque in actu teſtandi conſenſum requiri cum qualitate libertatis plenæ, & ſic omninò & abſolutè liberum in disponendo.
- 20 In teſtando leges volunt, cuique liberam eſſe voluntatem, & odio habent adulationes & ſuggeſtiones, & importunitates, & cætera alia, quæ teſtatoribus adhiberentur, ſi ex illis, quocunque modo abſoluta omninò, & plena, liberáque voluntas eorum impediatur.
- 21 Teſtator, cùm adductus immodicis perſuaſionibus, teſtatus eſt, vel allectus ad ſic, vel certo modo teſtandum, aut de rebus ſuis disponendum, vel ad iam conditum teſtamentum reuocandum, vel non reuocandum; tunc equidem dolus præſumitur.
- 22 Perſuaſiones multæ arguunt dolum.
- 23 Iteratæ & moleſtæ perſuaſiones habent vim coactionis.
- 24 Perſuadere, eſt plus quàm compellere, & cogere ſibi parere.
- 25 Solicita ſuaſio, plus eſt quàm compulſio.
- 26 Teſtatoris meius arguitur ex perſuaſionibus multorum factis cum calliditate, ac variis moleſtiis, maximè ſi ille ægrotus erat.
- 27 Ægroti intempeſtiuis ſuaſionibus non audent refragari.
- 28 Perſuaſionem nimiam, & violentiam æquiparari, ex iuribus nonnullis probari, vt hic adnotatur.
- 29 Importunæ preces habent inſtar, immò effectum, & vim iusti metus, qui caderet in virum constantem, ſicque actum factum prætextu earum reddent meticuloſum, & generaliter reſciſſioni ex edicto Quod metus cauſa, ſuppoſitum.
- 30 Per importunitatem obtenta, non debere valere, & dici fieri inuito dante, ex authoritate, & reſolutione quamplurimorum Authorum probari, qui variis in cauſis, & negotiis ſic responderunt.
- 31 Perſuaſiones iteratæ & moleſtæ, quod iuſtam cauſam metus; & coactionis inferant; doctrinam ſuperiorem multo magis procedere, ſi à coniunctis, & conſanguineis fiant.
- 32 Vel ſi testator in graui periculo, atque infirmitate constitutus ſit. Tunc namque facile aliorum precibus acquieſcit. Quia timet ne ab eis derelinquatur, ſi ea negauerit, quæ ſibi petuntur.
- 33 Iteratas & moleſtas perſuaſiones, atque importunas preces, eo ipſo dolum admixtum continere, quod iterantur, aut inſtanter & nimiè repetuntur, nec alium dolum de per ſe requiri.
- 34 Teſtamentum primum, ſi ſuaſionibus, vel ſuggeſtionibus alicuius mutetur, auocatur hæreditas à ſcripto hærede in ſecundo teſtamento, & applicatur ei qui datus fuerit in primo teſtamento, præſertim interueniente dolo, & falſa ſuggeſtione. Idque ex ſententia Angeli; contrà verò, & magis communiter ex ſententia aliorum, de qua infrà, num. 117. & vide num. 118.
- 35 Teſtamentum nuncupatiuum in publicam ſcripturam per Notarium redactum, non tamen lectum, nec publicatum coram teſtibus & teſtatore; dici imperfectum imperfectione, ſiue ratione voluntatis non completæ, nec conſummatæ.
- 36 Et ſic non valere ex defectu voluntatis, & ſolemnitatis, etiam quoad liberos, & quoad piam cauſam. Vtrumque ex ſententia quamplurium Authorum. Contrarium ex veriori, & communiori ſententia, de qua infrà, n. 122. Scilicet, quod defectus non ſit voluntatis, ſed ſolemnitatis dumtaxat. Et ſic inter liberos, & ad pias cauſas, non noceat: & vide latiùs ſup. cap. 21.
- 37 Teſtamentum nuncupatiuum coram teſtatore, & teſtibus legi debere, non modo de iure communi, ſed etiam de iure huius Regni, & vide infrà, ex n. 119. & d.c. 21.
- 38 Onus probandi, teſtamentum fuiſſe lectum, ei incumbere, qui in teſtamento ſe fundat, nec præſumi fuiſſe lectum, niſi probetur ab eo.
- 39 Teſtamentum legi debere coram teſtatore, & teſtibus, vt clarius appareat de deliberatione teſtatoris, nec decipi poſſit.
- 40 Legitimatos aſſequi iura omnia legitimorum, & ſuorum, & ſucceſſiones omnes, quas habent illi, qui ab initio legitimi naſcuntur, nihil ab eis differentes.
- 41 Et legitimationis causâ, incipere eſſe in patris poteſtate.
- 42 Et connumerari in numero duodecim filiorum ad immunitatem obtinendam.
- 43 Et iura communia loquentia de filiis verè legitimis, locum habent in filiis legitimatis.
- 44 Legitimatus vtrùm deficientibus legitimis poſſit ad maiorarum admitti, remiſſiuè.
- 45 Dispoſitio, ſiue hominis, ſiue legis tractans de filio ſimpliciter, vel filio legitimo, an comprehendat legitimatum, remiſsiue.
- 46 Legitimatus per ſcriptum Principis, efficitur verè legitimus, ex ſententia Bartoli.
- 47 Fictè dicitur legitimus, ex ſententia Iaſonis, & aliorum.
- 48 Concordiâ componitur contrarietas, ex ſententia Cardinalis Franciſci Mantica.
- 49 Legitimatio ſecundum Baldum, eſt verus ſtatus legitimorum, licèt non ſit verum principium.
- 50 Legitimi appellatione non venit legitimatus, ſecundùm famoſius ſignificatum.
- 51 Legitimatio eſt ſimilis Alchymiæ.
- 52 Legitimatus dicitur legitimus per poſterius, id eſt, gratia, regeneratione, & dono.
- 53 Et videtur renaſci, & eſt ſimilis manumiſſo, & poſthumo.
- 54 Legitimationis materiæ laceratæ per Doctores reſolutio pendet à theoricis analogorum, ex ſententia Alexandri Raudenſis.
- 55 Legitimandi quatuor modi introducti per Iuſtinianum.
- 56 Legitimatio eſt filiationis ciuilis noua creatio, à Superiore facta per reſtitutionem naturæ, vel alios modos à iure permiſſos.
- 57 Legitimato per reſcriptum Principis debetur legitima, prout legitimè nato. Et ſi integra non fuerit relicta legitima, poteſt agere ad ſupplementum, prout poteſt verus legitimus. Et ſuccedere ab inteſtato patri ſimul cum aliis legitimè natis. Et præteritus habet ius dicendi nullum teſtamentum, prout legitimus. Et iniuſtè exhæredatus, querelam. Et præteritus à fratre, qui inſtituit turpem perſonam fraternum teſtamentum expugnare. Ac denique, cætera omnia facere, quæ faceret, ſi legitimus & naturalis fuiſſet.
- 58 Legitimatus debet inſtitui, ſicut legitimus.
- 59 Legitimatus extantibus legitimis, nouiſſimo Hiſpano iure non ſuccedit.
- 60 Sed quintam tantummodo bonorum paternorum, ſeu maternorum conſequi poteſt.
- 61 Legitimatis, etiam legitimis exiſtentibus, alimenta ſunt relinquenda, ſi vnde commodè ali poſſint, non habent.
- 62 Legitimatus, legitimis non extantibus, teſtamento, & ab inteſtato, ſuorum iura etiam hodie habet poſt leges nouas Tauri, & nouæ collect. Regiæ. Et à parentibus præteritus, teſtamentum rumpit, & impugnat.
- 63 Legitimato cum clauſula, ſine præiudicio venientium ab inteſtato, vel ex teſtamento; vel vt patri ſuccedat in eo, quod pater ipſe voluerit, legitimam deberi, quando aliàs plene eſt reſtitutus, & legitimatus. Et præteritum ipſum, vel exhæredatum, ea iura omnia habere, quæ filiis legitimatis competere, dictum fuit ſupr. ex num. 40. & num. 57. & ſeq. Sic & legitimæ ſupplementum petere poſſe. Idque ex ſententia quamplurimorum Authorum, qui hoc numero commemorantur. Et ratio fundamentalis, & præcipua eorum redditur. Sed contrarium defenditur infrà, n. 158. & 159. Et ſic definiſſe, atque pro certo habuiſſe Senatum Regium Hiſpalenſem, proponitur ibidem.
- 64 Legitimatio vera & propria dicitur, facta à Principibus laicis de filiis eorum, inter quos non poterat eſſe matrimonium, quando Principes ipſi nihil disponunt ſuper matrimonio, ſed reſtituunt perſonam primis natalibus, & antiquæ ingenuitati, & natiuitatis maculam abſtergunt, tollentes differentiam legitimitatis, & illegitimitatis, iure ciuili inuentam. Idque ex ſententia quamplurimorum iuris vtriuſque Interpretum, qui hoc loco recenſentur. Et ipſorum præcipua ratio adducitur. Sed contrarium defenditur infr. n. 160.
- 65 Legitimatus, cuius ſucceſſio eſt limitata in legitimatione, à patre inſtitutus, & grauatus onere fideicommiſſi, retinet legitimam, & Trebellianicam in reſtitutione fideicommiſſi. Et ſic in eo, quod à patre ſibi relinquitur, grauari non poteſt. Idque ex ſententia Decij, & aliorum. Quæ longa ſerie commemoratur, atque comprobatur. Sed contraria defenditur infr. n. 161. & 162.
- 66 Pater vtrum poſſit filio ſpurio grauamen reſtituendi poſt mortem apponere in Quinto ad alimenta relicto, remiſſiuè.
- 67 Voluntas teſtatoris modis omnibus obſeruari, & ad vnguem adimpleri debet, nec quouis modo impediri.
- 68 In codicillis correcta, & aliter quàm in teſtamento diſpoſita, vti vltima, ſunt obſeruanda.
- 69 Diſpoſitio facta in teſtamento, & in codicillis, debet interpretari, ne contradicat, ſed concordetur. Sed ſi contradictio euitari non poſſit, ſtatur diſpoſitioni factæ in codicillis, vt poſtremæ.
- 70 Codicillis hodie de iure huius Regni hæreditatem dari, vel adimi poſſe iure directo, poſt deciſionem l. 3. Tauri, quæ teſtamentorum & codicillorum ſolemnitatem exæquauit. Idque ex ſententia quorundam. Contrà verò ex ſententia quamplurimorum, qui relati fuêre ſuprà, n. 3. & 4.
- 71 Codicillis hæreditas dari, & relicta in teſtamento adimi poteſt, ad fauorem piæ cauſæ.
- 72 In dispoſitione ad pias cauſas, magis teſtatoris voluntas, quam iuris ſolemnitas ſpectatur. Et ſic quomodocunque de ea conſtet, obſeruari debet. Quia remiſſa eſt quæcunque inhabilitas, tam circa efficaciam dispoſitionis, quam perſonam teſtatoris, proueniens à iure poſitiuo.
- 73 Improbus dicitur, qui nititur infringere pia defunctorum iudicia.
- 74 Codicillis hæreditas dari, vel adimi poteſt in omnibus caſibus, in quibus non attenditur ſolemnitas iuris ciuilis.
- 75 Codicillis hæreditas, quamuis ex rigore iuris nec detur, nec adimatur directò, ex æquitate tamen illa ademptio hæreditatis facta in codicillis, quæ aliàs erat nulla, & inualidæ ſuſtinetur, & valet in vim fideicommiſſi.
- 76 Hæreditas ſi ab hærede ſcripto in teſtamento, adimitur in codicillis, & datur alteri, hæres ſcriptus in teſtamento tenetur hæreditatem per fideicommiſſum reſtituere hæredi ſcripto in codicillis.
- 77 In codicillis poteſt fieri declaratio, etiam ſi per eam hæres inſtitutus in teſtamento, priuaretur tota hæreditate.
- 78 In codicillis poſſunt induci onera, & apponi grauamina hæredi ſcripto in testamento, & aliis perſonis.
- 79 Codicillis declarari poteſt, quod ſubſtitutio in teſtamento facta, detegatur pupillaris, ita quod in totum mater excludatur.
- 80 Legatum pro virginibus maritandis, videtur relictum respectu diuini Numinis, & poteſt dici quodammodo relictum ipſi Deo immortali.
- 81 Dotis cauſa eſt maximè pia & fauorabilis.
- 82 Teſtator ſi reliquit centum nummos diſtribuendos inter pauperes, potuit executor in maritandis virginibus diſtribuere.
- 83 Pro virginibus dotandis quæ relinquuntur, non poſſunt in alium vſum, quantumcunque pium, etiam vt ingrediantur religionem, conuerti.
- 84 Executor teſtamenti ſi aliquis Nobilis datus fuerit, vt diſtribuat certam ſummam inter pauperes, & habeat filias ita pauperes, quod ſecundùm eius qualitatem non poteſt illas dotare, ſaluâ conſcientiâ, ex illa ſumma poteſt eis ſubuenire pro ſua dote.
- 85 Obligatus reſtituere bona malè acquiſita, ſi non inueniantur perſona, quibus erat facienda reſtitutio, poteſt illa bona pro dote filiarum relinquere.
- 86 Legatum factum pauperi & inopi, dicitur ad pias cauſas, & piæ cauſæ priuilegia conſequitur, tametſi paupertatis mentio non fiat.
- 87 Et idem ſi fiat ei, quæ pro conditione, & qualitate ſuæ perſonæ bona non habeat, quibus honeſtè nubere poſſit, & ſi aliqua haberet.
- 88 Legatum factum pro anima, & pro redemptione captiuorum, eſt pium.
- 89 Coniectura ea accipi debet in dubio, quæ animæ teſtatoris ſuffragatur.
- 90 Legatum in dubio cenſeri magis relictum intuitu pietatis, & animæ, quam contemplatione conſanguinitatis, ex ſententia Franciſci Mantica: contrà ex ſententia quamplurimorum, vt annotatur ſupr. n. 6. & 7.
- 91 Teſtatorem ſemper præſumi ſanæ mentis fuiſſe, donec contrarium manifeſtiſſimè probetur, & ei qui ſanam mentem negauerit, vel dementiam allegauerit, probandi onus incumbit.
- 92 Eſt namque naturæ præſumptio, vt ſenſus, & ratio naturalis in quolibet homine præſumatur.
- 93 Et id maximè, quando animæ ſuæ, & de ſe benemeritis teſtator conſuluit.
- 94 Vel quando loquitur verba ordinata, & diſcreta, & talia, quæ ab homine ſanæ mentis proferri ſolent.
- 95 Nam ex qualitate diſpoſitionis, ſapiens, vel furioſus, aut demens præſumitur quis.
- 96 Teſtator ſanæ mentis præſumitur in dubio, quamuis ſit ſenio confectus.
- 97 Et quamuis Notarius ſcripſerit, ſanus corpore, licet mente languens.
- 98 Et etiamſi teſtes ſint vtrinque pares.
- 99 Nam probatio de ſana mente præualet in dubio.
- 100 Quamuis teſtes de ſana mente deponentes, eſſent pauciores.
- 101 Quia magis duobus de ſana mente, quam mille de dementia, eſt credendum.
- 102 Teſtator præſumitur ſanæ mentis, quando Notarius ita affirmat.
- 103 Et quamuis in extremis ſit conſtitutus.
- 104 Moribundus in articulo mortis poteſt teſtari, ſi tamen articulatè loquatur.
- 105 Teſtamentariam & aliam diſpoſitionem quamcunque, in mortis articulo factam, abſque fraude & dolo fieri præſumi, ſi non extent aliæ fraudis & doli coniecturæ, & præſumptiones.
- 106 Actus quicunque in articulo mortis validè fieri poteſt, & ſortiri effectum. Bene articulus mortis eſſet conſiderabilis, quando eſſet tam prope mortem, quòd ſenſus deficeret.
- 107 Poteſt quis alium blanditiis allicere, ad ſibi relinquendum.
- 108 Vtilitatem ſuam procurans, non præſumitur facere, vt alij noceat, etiamſi in conſequentiam inferatur damnum tertio. Perſuaſiones, & preces eas duntaxat damnari quoad gerentem teſtamentum, quæ importunæ adeo fuerint, vt iteratæ, & nimiæ, & ſic immodicæ, & inſtantiſſimæ, & ſæpè repetitæ fuerint.
- 109 Vt puta cùm cogere ipſæ videantur aliquo modo, aut genus quoddam violentiæ continere; immo coactionem, aut violentiam excodere.
- 110 Dolus in dubio non præſumitur, ſed ab allegante probari debet, & maxime ab eo, qui teſtamentum impugnat.
- 111 Teſtamentum in dubio non præſumi vi, aut metu, ſed potius ſponte factum, cum metus tanquam delictum non præſumatur. Et conſequenter nec præſumendum eſt, teſtatorem metu compulſum ad disponendum.
- 112 Actus quicunque ſpontaneus præſumitur regulariter, niſi coactio probetur.
- 113 Teſtamentum validum ſemper præſumi, niſi contrarium probetur.
- 114 Teſtamentum non præſumitur in dubio dolo confectum, & conſequenter, nec teſtatorem dolo inductum fuiſſe ad teſtandum.
- 115 Teſtamentum in dubio, liberè exiſtimandum eſt fuiſſe confectum; non importunis precibus, aut iteratis, vel illicitis perſuaſionibus.
- 116 Sed ab his omnibus, traditis num. 111. 114. & 115. contrariis coniecturis, & præſumptionibus receditur, quibus teſtatoris liberam & abſolutam voluntatem impeditam fuiſſe, aut dolum, vel vim, vel ſuggeſtiones interueniſſe probari, & conſtare poſſit.
- 117 Teſtamentum ſecundum factum ad blanditias alicuius, nullo tamen interueniente dolo, reuocat primum. Et Petri Surdi, in conſ. 373. lib. 3. reſolutiones in propoſito commemorantur. Sicque contrarium eius defenditur, quod prolatum fuit ſupra, num. 34.
- 118 Teſtamentum ſecundum ad blanditias adiuncto dolo, ex falſa ſuggeſtione, & ſic per doloſas inſtigationes, non reuocat primum.
- 119 Teſtamentum nuncupatiuum de iure communi, legendum, ſeu publicandum eſſe coram teſtatore & teſtibus, idque pro forma requiri de iure communi.
- 120 Idem de iure Partitarum.
- 121 Et de iure nouiori nouæ collect. Regiæ.
- 122 Teſtamentum non lectum, nec publicatum coram teſtatore & teſtibus, dici imperfectum ex defectu ſolemnitatis dumtaxat, non voluntatis. Et conſequenter valere quoad liberos, & quoad piam cauſam. Quibus ſolemnitatis defectus non nocet. Idque etiam poſt deciſionem l. primæ, tit. 4. lib. 5. nouæ collect. Regiæ, vt hic adnonatur.
- 123 Testamentum fuiſſe lectum, ſiue publicatum, duobus tantum teſtibus probari poſſe.
- 124 Teſtes ſingulares non probant.
- 125 Teſtes de auditu in facto recenti nullam faciunt fidem.
- 126 Teſtis vnicus non probat, nec iuſtificat, nec condemnat.
- 127 Notarij, & teſtium rogitus, an pro ſubſtantia teſtamenti requiratur, & an præſumatur, & quot teſtibus probetur, remiſſiuè.
- 128 Legitimare aliud eſſe, & aliud dispenſare. Sicque inter legitimationem, & diſpenſationem; maximam differentiam verſari.
- 129 Dispenſatio namque odioſa eſt, & ſui natura reſtringibilis, nec in ea admittitur vlla extenſio, etiam ex maioritate rationis.
- 130 Legitimatio verò eſt fauorabilis, & inuenta in ſolatium parentum non habentium legitimos. Et ſic extendenda, & amplianda.
- 131 Dispenſationis vocabulum duobus modis accipi. Vno modo capitur in genere pro quadam iuris communis relaxatione; & hoc modo quælibet legitimatio, quamuis ampla, diſpenſatio dicitur.
- 132 Secundo modo capitur diſpenſatio in ſpecie, vt à diſpenſatione in genere, ac etiam à legitimatione differat. Et enim diſpenſatio in genere ſumpta, diſtinguitur in diſpenſationem in ſpecie, & legitimationem.
- 133 Legitimatio duplex eſt, vna reſtitutiua, altera dispenſatiua. Reſtitutiua eſt, quando reſtituitur perſona ad ius. Idque duobus modis fit: primò, quando quis retrò natalibus, & primæuæ naturæ eiúſque iuri plenè reſtituitur. Quo caſu propriè legitimatio reſtitutiua dicitur. Secundo modo, quando ſuperficies prolis refertur ad ius primæum naturæ, non retrò, ſed prout nunc quæ propriè dicitur legitimatio collatiua. Cum ipſe legitimans conferat tunc, non retro legitimationem.
- 134 Legitimatio autem diſpenſatiua eſt, quoties quis diſpenſatur ad ſucceſſionem, vel aliquos actus ciuiles, quorum quis antea incapax erat de iure, non obſtante quod ſit, & remaneat illegitimus. Et hæc proprie dicitur diſpenſatio, quia ius relaxatur, perſona autem non alteratur.
- 135 Legitimatio ſecundum Roſellum quatuor modis fit; primo, quando diſponitur ſuper vitio matrimonij, ſuper quo ſolus Pontifex habet diſpenſandi facultatem.
- 136 Secundo modo, quando non ſuper matrimonio, ſed prole, diſponitur per modum reſtitutionis antiquæ naturæ. Putà cùm Princeps reſtituit illegitimum antiquæ naturæ, & ingenuitati, abſque eo, quod aliquid de matrimonio disponat.
- 137 Tertio modo, quando nouiter, prout nunc legitimus quis creatur, quæſecundum eum dicitur legitimatio inductiua, quia non refert ſe retrò ad antiquam ingenuitatem, & tempus ſuæ natiuitatis, ſed inducitur nunc, prout de collatiua dictum fuit ſuprà.
- 138 Quarto modo, quando Princeps cum aliquo diſpenſat, non obſtante, quod remaneat illegitimus poſſit frui his, quæ tantum legitimiis conferuntur.
- 139 Tribus primis modis legitimatio, vltimo verò diſpenſatio propriè eſt.
- 140 Legitimare propriè eſt, abolere maculam, & defectum natalium, etiam quòd modus ſuccedendi reſtringatur.
- 141 Verbum, legitimare, importat, vt quis plenè ſit reſtitutus antiquæ ingenuitati.
- 142 Plenaria reſtitutio perſonæ ad iura naturæ, legitimatio eſt.
- 143 Remouens omnem inhabilitatem, & genituræ maculam, facit legitimationem.
- 144 Diſpenſare vero, eſt tollere obſtantiam defectuum, & efficere, vt aliquis inhabilis aliàs, ſuccedat non obſtante defectu.
- 145 Legitimatio limitata in ſucceſſione, quòd non ſit legitimatio, ſed potius diſpenſatio, ex ſententia multorum. Et ſic quod legitimatus cum hoc, quod non ſuccedat patri extantibus legitimis, aut agnatis, aut in eo tantum, quod patri placuerit, vel quod ipſe voluerit, aut reliquerit; quod non ſit verè legitimatus, ſed diſpenſatus.
- 146 Et de ratione huius ſententiæ.
- 147 Iuxta quam videtur, omnes legitimationes huius Regni, & aliorum Regnorum, eſſe diſpenſationes potius, quàm legitimationes. Cùm omnes fere legitimationes cum clauſula ſupradicta concedantur. Et in Hiſpania nobilitatis caſus excipiatur, vel non exprimatur, quia de iure huius Regni non comprehenditur.
- 148 Legitimatio vera & propria dicitur, quando quis reſtituitur ad primæua naturæ iura, quamuis facultas ſuccedendi ſit limitata, & reſtricta ad patris voluntatem. Idque ex veriori, & communiori Interpretum ſententia, quæ latè comprobatur, & defenditur. Ratio etiam eiuſdem, adeo concludens redditur, vt ſuperioris, contrariæque ſententiæ ratio diluatur omninò.
- 149 Legitimationes, quæ in hiſce Hiſpaniarum Regnis, & in aliis, cum prædicta clauſula, quatenus pater voluerit, vel pro eo, quæ pater reliquerit, conceduntur; verè & propriè legitimationes eſſe, prout hic adnotatur. Et ſic facultas ſuccedendi limitata, & reſtricta ad patris voluntatem, non alterat ipſam legitimationem, & num. ſeq.
- 150 Perſona quando plenè & integrè legitimatur, & natalibus restituitur, etiamſi excipiatur aliquis caſus, non ideo dicitur, non verè & plenè legitimatus. Sicque in Hiſpania dici non poteſt, quod non ſit verè legitimatus quis, quando aliàs plenè & integrè legitimatur, ex eo quod caſus nobilitatis excipiatur.
- 151 In legitimatione quamuis non ſint omnes caſus plenæ legitimationis ſpecialiter & expreſſè enumerati, ſufficit tamen aliquos enumerare, & adiicere, clauſulam generalem, quæ communiter adiici ſolet, & vim caſus expreſſi habet, vt legitimatio plena, & non limitata dicatur.
- 152 Legitimatum ex Principis reſcripto, quantumcumque amplo, non gaudere nobilitate, niſi eſſet filius naturalis, qui abſque legitimatione gaudet.
- 153 Legitimationes in Hiſpania, maiori ex parte pro filiis ſpuriis concedi, pro naturalibus etiam filiis quandoque, ſed non ita aſſiduè. Et ſi pro eiſdem naturalibus filiis concedantur, cuius effectus, aut vtilitatis futuræ ſint, attentis Hiſpaniæ etiam legibus recentioribus, & num ſeq. vſque num. 158.
- 154 Naturales filij ex teſtamento patris, in ſola quinta bonorum parte ſuccedere poſſunt, extanibus filiis legitimis, etſi reſcripto Principis legitimati fuerint.
- 155 Naturales filij non ſuccedunt ab inteſtato parentibus, extentibus filiis legitimis, vel legitimatis.
- 156 Eis autem deficientibus ſuccedunt in duabus vnciis, hoc eſt in ſexta parte bonorum.
- 157 Naturales filis poſt leges Tauri, & nouæ collect. Regiæ, poſſunt hæredes inſtitui à patre, deficientibus deſcendentibus legitimis, etiamſi extent aſcendentes legitimi.
- 158 Legitimatum, cuius ſucceſſio limitata eſt, verè & propriè legitimatum dici (vt ſupra annotatur) non tamen inde ſequi, quod ei legitima debeatur præcisè, vel ſupplementum legitimæ petere poſſit, ſiue aliquid contra voluntatem patris conſequi, vt latius his adnotatur.
- 159 Et rationibus contrariæ partis, vel vno ſolo verbo reſpondetur.
- 160 Legitimatus, ſi ſit habitus ex parentibus, inter quos eſſe non poterat matrimonium, ſtante impedimento iuris canonici, vel diuini; tunc etſi ſucceſſio non ſit limita, nec in perſona demus diminutionem legitimationis, erit diſpenſatio, & non legitimatio. Et conſequenter filius ſpurius legitimatus, ſuccedet tantum ſecundùm voluntatem patris diſpoſitiuam, vel permiſſiuam; contra voluntatem verò patris nihil conſequetur, nec legitimæ petendæ, vel ſupplementi ius habebit.
- 161 Legitimatum, cuius ſucceſſio eſt limitata, vel diſpenſatum, in eo quod ſibi relinquitur à patre, poſſe grauari, ſibíque onus imponi, prout latiùs hîc obſeruatur.
- 162 Et Iacobi Menochij, ex ſententia Baldi traditio quædam in propoſito ſingularis admodùm, & opportuna expenditur.
- 163 Mutationem voluntatis in dubio non præſumi, ſicque nec teſtatorem ſuam renocaſſe, atque mutaſſe diſpoſitionem.
- 164 Excluſio vnius, eſt incluſio alterius.
- 165 In parte qui reuocat, reliqua omnia confirmare cenſetur.
- 166 Comiti ſi data eſt poteſtas reuidendi ſtatuta, & ipſe quædam improbat, cætera confirmare videtur.
- 167 Teſtator in codicillis receſſiſſe non videtur à diſpoſitis in teſtamento, ſed ab his tantum rebus, quas reformauit; ſicque in dubio interpretatio ſumitur, quod teſtator in codicillis non videatur mutare ea, quæ in testamento diſpoſuerat.
- 168 Legata, & fideicommiſſa tamet ſi in codicillis adimi poſſint; id verum exiſtimatur, niſi in contrarium conſtet de mente teſtatoris, de qua conſtare dicitur apertè, vbi limitata fuit ademptio fideicommiſſi in codicillis, & non in totum.
- 169 Per ademptionem vnius rei, non ſequitur ademptio alterius, quando res ſunt ſeparabiles.
- 170 Teſtator quod voluit tempore teſtamenti, ſemper poſtea voluiſſe præſumitur.

PRo dilucida, & diſtincta huiuſce capitis explicatione, atque Regij Hiſpalenſis Senatus definitionibus, ſeu deciſionibus nonnullis illuſtrandis (de quibus nunc agitur) obſeruandum, & conſtituendum erit primo loco, inter D. Franciſcum Nuñez de Prado ex vna parte, & patrem Fr. Franciſcum de Prado, piæ cauſæ, ſiue patronatus à teſtatore inſtituti patronum, ex altera parte, ſuper ſucceſſione bonorum. And. Nuñez de Prado, lite mota, & ab inferiori ex cauſa appellationis ad eundem Senatum allata, quamplura etiam (ſicut grauamina [Regij Hiſpalenſis Senatus in materia us cap. deciſiones quatuor illuſtres.] quamplura proponebatur) in controuerſiam, & litem excitara fuiſſe: inter alia autem id principaliter inquiri, & agitari, vtrum ſcilicet teſtamento priori, & ſolemniter confecto, an codicillo poſteriori, & prioris voluntatis teſtamentariæ circa modum vocationis, atque erectionis dicti patronatus derogatorio, ſtandum eſſet nec ne? Nam ſi ex codicillo poſt teſtamentum condito, alterari, ſiue mutari teſtamenti diſpoſitionem circa eiuſdem patronatus inſtitutionem valide potuiſſe, de iure compertum fuerit; planum equidem adeo erit, ipſius piæ cauſæ ius, vt de iuſtitia eius ambigi non valeat vllo modo; quamuis & tunc, ex aliis contentiones nonnullæ oriantur inter partes, quæ ex proceſſus actis latius apparent. Si verò teſtamentum in ſuo robore manſiſſe, non obſtante codicillo poſtmodum confecto, dixerimus; neceſſariò equidem ſequetur, non antea eiuſdem piæ cauſæ inſtitutioni, ſiue patronatus erectioni locum futurum, quam ſi dictum D. Franciſcum Nuñez Prado abſque liberis, & liberos etiam eius ſine prole deceſſiſſe contigerit.

Idcirco breuiter præmittendum, quò clarior, & diſtinctior res demonſtretur, quòd an. Domini 1605. dictus And. Nuñez de Prado defunctus (qui dictum filium D. Franciſcum legitimauerat per reſcriptum Principis, & legitimationem in forma communi, & ampliſſima ſibi concessam) & D. Eliſabetha de Mercado vxor eius, viginti millium ducatorum donationem inter viuos irreuocabilem fecerunt in fauorem dicti D. Franciſci Nuñez de Prado, filij ſpurij dicti Andreæ, & ab eo ex ſoluta habiti, conſtante matrimonio cum dicta D. Eliſabetha, & conditiones nonnullas adiecerunt, vt ex tenore ſcripturæ eiuſdem donationis apparet. Poſtmodum pater ipſe in quodam teſtamento, & in alia ſcriptura inter viuos confecta, conditiones ipſas primæ donationis alterauit, de quo non ambigitur. Deinde etiam, alio & vltimo teſtamento condito, idemmet And. Nuñez de Prado dictum filium ſpurium (ſed iam reſcripto Principis legitimatum, ſeu diſpenſatum) hæredem inſtituit vniuerſalem omnium bonorum ſuorum, & adiecit, que ſi no tuuiere hijos legitimos de legitimo matrimonio, y eſtos no tuuieren hijos, que en tal caſo funda un patronazgo de ſus bienes, para caſar, o entrar monjas donzellas de ſu linage, y las nombra, y ſeñala, & c. Y que en caſo que no aya donzellas de ſu linaje, ſe diſtribuyà ſus bienes en probres de la parrochia, redempcion de captiuos, y capellanias; y nombra por ſus patronos a la dicha doña Yſabel de Mercado ſu muger, y al dicho fray Franciſco de Prado ſu hermano; y que las dichas dotes ſe den a las donzellas mas probres, & c. Poſt hæc autem, atque eodem anno codicillum fecit teſtator ipſe, quo in effectu ſtatim poſt mortem ſuam, & non expectata dicti filij, nec filiorum eius morte, ſtatuit, quod dicta cauſa pia erigeretur, atque inſtitueretur, cuius contrarium (vt vides) in teſtamento ſtatuerat, nec antea voluerat incipere cauſam piam, ſiue patronatum, quam mortuo dicto filio abſque liberis. Sicque teſtamenti diſpoſitionem in dicto codicillo non modo alterauit, ſed etiam reformauit omnino, & in hæc verba: Item digo, que por quanto por el dicho mi testamento yo mandè cierto patronazgo, y caſamiento de donzellas, para que gozaſſen de los dotes, quæ por el dicho patronazgo dexo nombrados y ſeñalados despues delos dias de la vida de don Francisco de Prado mi byo, como mas largamente ſe cuntiene en la clauſula de la fundacion del dicho patronazgo, a que me refiero. Aora es mi voluntad, y mando que luego que yo fallezca deſde el dia de mi fallecimiento adelante ſe cumpla, y pague el dicho patronazgo, que por el dicho teſtamento dexo inſtituydo, y fundado, y conforme a las clauſulas y llamanientos del, ſin que ſea neceſſario eſperar a que fallezca el dicho don Franciſco mi hijo, &c.

His ergo (vt dixi) contingentibus, & dicto And. Nuñez de Prado teſtatore defuncto, perſonæ relatæ ad diuiſionem, & partitionem bonorum prouocarunt, & nominatis Tertiis, qui partitioni præeſſent, & ipsam iuridicè conficerent, ad eum modum ipſimet tertij partitores diuiſionem fecerunt, vt inſtitutionem dicti filij teſtamento factam pro reuocata, & annullata ex dicto codicillo & diſpoſitione eius haberent, atque ſtatim piam cauſam, ſiue patronatum incipere non expectata morte eius, declararunt. Eidem autem filio ex corpore hæreditatis tanquam æs alienum viginti mille ducatorum ex dicta donatione dederunt, atque ex cæteris bonis, dimidia parte vxori applicata, alteram dimidiam integram dictæ cauſæ piæ reliquerunt. Et Iudex inferior diuiſionem & partitionem approbauit in omnibus, à qua cum appellatum eſſet. Senatus noſter eiuſdem ſententiam, & dictam diuiſionem bonorum confirmauit; addidit tamen, dictum filium pro tempore vitæ dictæ D. Eliſabethæ vxoris teſtatoris defuncti, habiturum dimidiam partem reddituum, & prouentuum patronatus, ſiue dimidiæ partis bonorum, quæ cauſæ piæ aſſignata fuere, vſumfructum pro dicto tempore, prout teſtator ipſe in codicillo ordinauit expreſſum. Alia denique pro vita ipſius filij dari eidem decreuit Senatus. In cæteris autem ipſius filij prætenſiones in conſideratione non habuit, prout nec habuit legitimationem Principis in fauorem dicti filij. atque in forma communi legitimationum huius Regni expeditam, & datam, cuius virtute, atque ex teſtamenti diſpoſitione vniuerſam patris hæreditatem filius ipſe petebat, ſicque maiori ex parte in fauorem dicti patronatus, ſiue cauſæ piæ, & pro codicillo contra teſtamentum definiuit Senatus.

Deciſio autem ipſa Senatus noſtri Regij Hiſpalenſis, vt iure, & ratione, atque authoritate comprobetur, ea inprimis commemorabuntur, quæ pro parte dicti filij legitimati, & in teſtamento inſtituti ponderabantur, atque expendebantur tunc, & latiùs ponderari at que expendi nunc valent: poſtmodùm verò contrariæ partis fundamenta, & rationes adducentur quæ Senatus eiuſdem definitiones, ſeu deciſiones comprobant omnino, ac eiſdem partis alterius rationibus solutionem præſtant veriſſimam: & in articulo legitimationis nonnulla detegunt, hactenus forſan non ita dilucidè, & diſtinctè, nec etiam ingenti adeò ſtudio, & labore, & librorum omnium originali & prolixa lectura elaborata & reſoluta, prout nec etiam ſic digeſta.

Primò itaque pro parte dicti D. Franciſci contra dictam Cauſam piam, ſiue patronatum, & patronos, vt ex dicto codicillo, hæredis inſtitutio teſtamento facta reuocari non potuerit, neque dictus teſtator ſtatuere, quòd dicta Cauſa pia, & patronatus inciperet ſtatim ipſo mortuo, nec tempus mortis dicti filij ſpectaretur, quod in effectu fuit racitè adimere hæreditatem, quam in teſtamento dederat; & piam Cauſam in codicillo inſtituere; adſtringere non parum videbatur: non modò de iure communi certiſſimum eſſe, codicillis hæreditatem neque dari, neque adimi poſſe iure directo, l. quidam cum teſtamanto. §. ſed cum veteres, C. de neceſſariis ſeru. hæred. inſtit. l. hæreditas. C. de his quibus vt indignis. l. 2. C. de codicillis, l. non codicillum. C. de teſtament. §. codicillis, cum §. ſeq. Inſtitut. de codicillis, l. 2. tit. 12. partit. 6. & exornant permultis Menchaca, de ſucceſſion. creatione, lib. 3. §. 25. numero 2. vbi huius deciſionis rationes duodecim aſſignat. Ioannes Matienzus, in l. 2. tit. 4. lib. 5. gloſ. 9. ex numero 16. vſque ad num. 25. qui num. 21. triplicem reddit rationem cæteras autem nouem traditas per Menchacam, exiſtimat non eſſe finales, ſed perſuaſiuas: Ioannes Gratianus, regula 74. per totam, Michaël Graſſus, §, codicillus, num. 13. & 14. D. Spino, in ſpeculo teſtamentorum, gloſ. 32. principali. ex num. 8. Simon de Prætis, de interpretat. vltimar. volunt. lib. 2. ſolut. 10. ex n. 14. vbi exornat, fol. 163. Petr. Gregorius, in ſyntagmate iuris, lib. 43. cap. 1. ex d. num. 3. Antonius Pichardus, in §. codicillis, ex num. 1. Inſtitut. de codicillis. Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſ. iuris, tom. 2. littera, C. concluſ. 406. fol. 908. Verum etiam de iure huius Regni, poſt deciſionem l. 3. Tauri, quæ hodie eſt l. 2. titu. 4. lib. 5. nouæ collect. Regiæ. Id ipſum ſeruandum, nec poſſe hæreditatem directò dari, vel adimi codicillis. Nam licèt ex eiſdem legibus Regiis, & teſtamentum, & codicillorum ſolemnitates exæquatæ fuerint, & per conſequens videri poſſet eo ipſo, quem in codicillis directò poſſe inſtitui, ſicut & in teſtamento olim poterat, cùm ratio, quare in codicillis hæres inſtitui non poterat de iure communi, ea eſſet, quia ſcilicet minor erat ſolemnitas codicillorum, quàm teſtamentorum: tamen quia non ea fola ratione, ſed aliis pluribus rationibus id ab antiquis Iure conſultis deciſum fuerat, vt eleganter obſeruauit Ludou. Molin. de Hiſpanor. primog. lib. 2. capit. 8. num. 30. qui articlum diſputat ex num. 28. vſque ad num. 40. quod non obſtante conſtitutione dictæ l. 3. Tauri, hodie non poſſit hæreditas dari, nec adimi in codicillis; crebrius tenuerunt huius Regni Interpretes, prout aſſerit Molina, vbi ſupra, num. 29. qui hanc opinionem ſemper veriorem ſibi viſam fuiſſe aſſerit. Et eandem ſequuntur rodericus Suarez, in l. quoniam in prioribus, in prima limitatione, num. 32. Anton. Gomezius, in d.l. 3. Tauri, num. 71. Tellus Fernandez ibidem, num. 25. Ferdinand. Vazq. Menchaca, de ſucceſſ. creatione, lib. 3. §. 25. ex num. 7. 8. & 9. & num. 19. D. Spino, in ſpeculo teſtamentorum, dicta gloſ. 32. num. 26. & 27. Guill. de Ceruantes, in ipſa l. 3. Tauri, num. 15. & ſeq. vbi contrariæ partis fundamentis ſatisfacit, & reſpondet: Ioan. Gratian. regul. 74. num. 7. & quatuor ſeqq. vbi hanc partem tuetur, & contrariam improbat: Aluarad. de coniecturata mente defuncti, lib. 2. cap. 2. §. 1. num. 103. & tribus ſeqq. vbi Ludouici Molin. opinionem relatam ſequitur conſtanter, & inquit, quòd opinio contraria nunquam ſibi placere potuit, vel eo ſolum fundamento, quòd non ex ſola ratione, quòd adæquata in teſtium ſolemnitate ſint teſtamenta, & codicilli ex dictis legibus Regiis, ſequitur inde, quòd in codicillis ſicut in teſtamento hæreditas dari, & adimi poſſit, cum ſunt quamplures aliæ differentiæ inter teſtamentum, & codicillos, & ius antiquum commune adeo expreſſum, nec iure Regio correctum, ſeruandum ſit, nec eiuſdem correctio per tacitos, atque ſubauditos intellectus inducenda, vt Molina ipſe probauit vbi ſup. num. 29. quam etiam & ſuperiorem ſententiam amplectitur Azeuedus, in l. 2. tit. 4. lib. 5. num. 40. per totum, dicens, quòd ſemper tenuit, & tenet, quòd etiam hodie non poſſit directè dari, vel adimi, vel immutari hæredis inſtitutio in teſtamento facta, & ſubiicit verba ſequentia: Nam cum lex noſtra hoc non dicat, tanquam minutiua ſolemnitatum, & correctoria, intelligendum non eſt, id dispoſuiſſe, neque velle in hoc corrigere iura antiqua. Item quia cum lex noſtra quoad ſolemnitatem obſeruandam in confectione teſt amentorum & codicillorum loquatur, & diſponat, quorsùm quæſo eſt intelligendum diſpoſuiſſe circa hæredis inſtitutionem, directè, vel iure obliquo relinquendam in codicillis. Item quia quantumuis lex præcedens diſponat valere teſtamentum quoad in ea contenta, quamuis nullus ibidem hæres inſtituatur, quid hoc, quoad propoſitum noſtrum, vbi teſtator de hærede prouiſit. Et inferius concludit eodem num. 40. in fine: Hanc opinionem veriorem eſſe, & tenendam in iudicando, & conſulendo, & ſecundum eam ſciuiſve conſultum per maximos Aduocatos in facti contingentia: tenet etiam ipſam ſententiam Hierony. de Cæuallos, practicar. commun. contra communes, q. 264. n. 4. in illis verbis: Sed verius exiſtimo, quod etiam hodie neque dari, neque adimi poſſit hæreditas codicillis, neque ſubſtitutio pupillaris facta in teſtamento poſſit in codicillis reuocari, quia dicta lo. 3. Tauri, non eſt correctoria iuris communis.

Et latiùs comprobat idem Cauallos, quæſt. 730. vbi defendit, quòd hæreditas directò dari, vel adimi codicillis non poteſt, etiam fauore liberorum. Idque ex ſententia Baldi, quem magis communiter ſequuntur quamplurimi Authores ibi relati contra Bartolum, & eius ſequaces: & ſubdit, videri hodie approbatam per leg. tertiam Tauri, vbi eadem ſolemnitas requiritur in teſtamento inter liberos, quæ inter extraneos, & quòd hæc opinio eſt verior, & tenenda, tam de iure communi, quàm de iure Regio, vt ſcilicet nec dari, nec adimi codicillis poſſit hæreditas, & ſequenda in Palatiis, & Scholis, cùm ſit verior, & communior. Denique & in eodem placito fuit expreſſim Antonius Pichardus, in dicto §. codicillis, Inſtitut. de codicillis, numero 12. nam cum excitaſſet præfatum dubium, vtrùm hodie codicillis iure directo hæreditas dari, vel adimi poſſit, & nouam (vt ipſe profitetur) pro rei explicatione diſtinctionem conſtituiſſet; tandem quod attinet ad noſtrum propoſitum concludit n. 12. in hæc verba: Factum autem teſtamentum, ſi vel ante codicillos, vel poſt codicillos ſit, intrepidè affirmo, codicillis (ſi codicilli ſint) hæreditatem teſtamento relictam, nec adimi, nec minui poſſe, quia teſtamentum primum nonniſi alio æquè idoneo tolli potuit, &c. Et ſic adhæret omnino communiori Interpretum huius Regni ſententiæ, hæreditatem etiam hodie nec dari, nec adimi codicillis poſſe, ſi teſtamentum antea factum ſit; quo nihil opportunius, & magis in terminis noſtris dici potuit, cùm in eiſdem verſemur; & in teſtamento ante codicillum facto, quo pater filium prædictum hæredem vniuerſalem omnium bonorum inſtituerat, poſtmodum autem, ſic minuit, vel adimit in codicillo, vt nihil vltra anteà in vita, & irreuocabiliter donatum, & dimidiam partem vſusfructus bonorum patronatus pro tempore vitæ vxoris reliquerit, & ita in effectu adimitur hæreditas anteà. Quando verò nullo facto teſtamento, codicillos aliquis fecit (inquit ipſe Pichardus) quod directò etiam in eis hæreditatem dare poterit, cum eorum, & tementorum eadem ſit ſolemnitas ex legibus huius Regni; ſed hoc caſu magis teſtamentum nuncupandum quam codicillos, vt latiùs ibi fundat, & poſt dictas leges Regias, iuridicè (vt arbitror) per dictum Authorem annotatur.

Deinde & ſecundò pro eadem parte vrget in caſu præſenti dici non poſſe præfatam diſpoſitionem in fauorem piæ Cauſæ factam, ſiue Cauſam ipſam eſſe piam, cuius fauore id diſponitur in codicillo, quod ſupra enuntiaui, vt ſic in eo adimi, & dari potuerit hæreditas modo prædicto; nam in illo dubio, vtrum dotis cauſa cenſeatur pia, Laurent. Calcan. in conſ. 31. col. 5. poſt medium, animosè, & contra communem Scribentium ſententiam defendit, quod communis illa Doctorum allegatio, quòd dos ſit cauſa pia, eſt error communis; & quod non eſt, neque eſſe poteſt cauſa pia reſpectu ſui ipſius dotis, & in ſe ipſa; & quod ſententia Gloſſæ, & Doctorum non probatur in l. cum is, §. ſi mulier, ff. de condictione indebiti. Quia dicit, quod loquitur de pietate reſpectu dotantis, non autem reſpectu dotis. Quæ etiam reſponſio adaptauit ad alterum text. nempè ad l. 1. §. ſed ſi libertus, ff. ſi quid in fraudem patroni, in illis verbis: Sed ſi libertus filiam dotauit, non videtur patronum fraudare, quia patris pietas non eſt reprehendenda. Et ſic videtur probari, quod pater dotans filiam, exercet circa eam actum pietatis. Et cum textum allegat Baldus in conſ. 456. in fine, vol. quinto. & reſponſionem nunc traditam ſic adaptari, vt dixi, notauit, & Calcani ſpecificam mentionem fecit Petrus de Peralta in l. 1. ff. de legat. 2. num. 27. in princip. fol. mihi 20. & id ipſum quod Calcanus tenuerunt alij Authores relati per Andr. Tiraquellum de priuilegiis piæ cauſæ, in præfatione, in verſ. ſed aduerte quod communis opinio, per Cephalum etiam in conſilio 216. ex numero 3. cum ſeq. libro 2. & quamuis ita ſimpliciter, atque indiſtinctè ſententia hæc Calcani, & ſequacium non admittatur, cum diſtinctione tamen admitti ſolet communiter, videlicet, quòd dotis cauſu, ſine legatum dicatur ad piam cauſam, quando dos datur, vel promittitur, vel in teſtamento relinquitur pauperi mulieri, non aliàs; ſicuti ſcripſerunt Bartol. in l. alio, n. 2. ff. de alimentis legatis, Bald. in authent. niſi rogati, num. 7. : C. ad Trebellian. Corncus, Roman. Alexan. Ripa, Ruinus, Iaſon, & alij multi, cum quibus ſic ſcripſit Tiraquel. in præcitata præfatione, colum. 12. verſic. item cum dos: & in priuileg. 114. in fine, colum. 123. Baldus Nouellus, in tractatu de dote, p. 5. num. 2. & per totam, dicens, quod dos non concernit cauſam piam ſtricto modo ſumendo, & ſic non habet priui egia cauſæ piæ, niſi quando donaretur, vel legaretur pauperibus Ioan. Cephal. d. conſ. 219. num. 3. lib. 2. Benincas, tractatu de pauper. quæſt. 5. num. 14. cum ſeq. Marin. Freccia, de feudis, lib. 2. quæſt. 5. num. 18. pag. 121. D.

Franciſcus Sarmientus, in l. ſi quis Titio, §. ſi hæres, n. 5. ff. de legat. 2 Petrus de Peralta, in dicta l. 1. ff. de legatis 2. dicto num. 27. vbi inquit, tenendam eſſe communem ſententiam, quòd dotis cauſa ſit pia, etiam reſpectu eiuſdem dotis, habita relatione ad ipſam fœminam dotandam, vel dotatam, quando dos datur, vel promittitur pro muliere paupere; aliàs non diceretur cauſa dotis pia, provt aiebat Calcanus. Nam ſi dotatur diues, dos non eſt cauſa pia, quia neque dotans aliquid pietatis gerit, licèt ſit donatio gratuita, & opus laudabile. Et per contrarium, ſi dotatur perſona inops, ipſum opus eſt in ſe pium, & pariformiter ipſa dos, non poteſt non eſſe cauſa pia in ſeipſa. Quod (vt vides) eleganter & eruditè traditur per Peraltum. Qui etiam ponderat l. 35. tit. 14. partit. 5. & dicit, ſic intelligendam, utque temperandam, provt dictæ leges iuris communis temperantur communiter, an ſcilicet pauperi, vel non pauperi, vel diuiti dos detur, vel teſtamento legetur, Et eandem reſolutionem ex pluribus aliis Authoribus tradidit Cardinalis Mantica, de coniect. vltim. volunt. lib. 6. titul. 3. n. 22. & 23. vbi reſoluit, dotis & alimentorum legatum non intelligi ad pias cauſas, niſi pauperi relictum ſit, & quòd ſit pauper, debere probari; nec ſufficere quòd teſtator dicat ſe legare pauperi. Et verumque, tam in alimentis, quam in dote probauit Menoch. lib. 4. præſumpt. 115. num. 13. & tribus ſeqq. Franciſc. Burſatus, in conſ. 179. num. 28. 29. & 30. lib. 2. vbi expendit textum extraordinarium, in authent. de reſtitutione, §. ſi verò & ipſam, Marcus Antonius Natta, in conſ. 666. n. 3. vol. 4. Alex. Trentacinquius, variar, reſolut. lib. 1. titulo de pia cauſa, n. 13. & 14. fol. 186. ſed in caſu præſenti diſpoſitio non fuit pro pauperibus maritandis, ſed abſolutè pro maritandis virginibus de ſua cognatione, nec paupertatis mentionem fecit, nec eam qualitatem requiſiuit teſtator; ergo dici non poteſt, hoc opus pium eſſe loquendo de opere pio priulegiato, nec legatum, ſiue diſpoſitionem ita factam, piam cauſam dici.

Et vrgetur difficultas, quoniam cum teſtator virgigines de ſua cognatione, & ſic conſanguineas (vt dixi) vocauerit, non videtur dici poſſe cauſam piam eſſe, iuxta communem illam Interpretum traditionem, quòd in dubio cùm duæ poſſunt capi coniecturæ, vna quòd diſpoſitio ſit facta contemplatione conſanguinitatis, altera quod ſit facta intuitu paupertatis, & conſequenter pro anima teſtatoris magis præſumitur facta contemplatione conſanguinitatis, inſpecta cauſa naturali, quæ potentior eſt, quam accidentalis: argumento l. tutot, §. quætutoribus, ff. de excuſat. tutorum, per quem textum ita ſane ſcripſerunt Baldus, Romanus, Decius, Alciatus, & Cephalus, quos recenſuit Cardinalis Mantic. de coniectur. vltimarum volunt. lib. 6. titul. 3. num. 19. fol. 215. vbi dixit, ab hac ſententia (licet dubitauerit) non tamen auſum eſſe recedere Andr. Tiraquel. in præfatione tractatus piæ cauſæ fol. 9. & ipſe ab ea receſſit, vt infra videbitur num. 90. ſuperiorem autem ex Baldo, Romano, Decio, & aliis nunc relatam ſequuti etiam fuere Tiraquellus idem in l. ſi vuquam, in verbo, donationem. num. 57. Azebue dus, in conſilio 16. num 14. 15. & 16. vbi citat Bartol. Bald. Socinum ſenior. Calcanum, Crauetam, Romanum, Pariſium, Cephalum, Laram, & Peral. tam, ita tenentes: Iacobus Menochius, lib. 4. præſumptione 115. num. 5. & num. 9. qui poſt Gloſſam. Baldum, Romanum, Decium Tiraquellum, Alciatum, & Cephalum tradidit, quod legatum relictum pauperi ſanguine coniuncto. non preſumitur ad piam cauſam, & ob paupertatem factum, ſed ob ſanguinis affectionem: Ludouicus Caſanate in conſilio 27. num. 11. & 12. & inde Ioannes Gutierrez, canonicarum quæſtionum, lib. 2. cap. 11. num. 39. ex Corduba, & Lambertino probauit, quod legatum relictum conſanguineis pauperibus, debetur conſanguineo propinquiori, etiamſi aliquis conſanguineus ſit pauperior, quia ſcilicet conſanguinitatis cauſa præferri videtur à teſtatore.

Denique, atque ex alio augeri difficultas videtur, quod in conſideratione haberi non debeat, teſtatorem ipſum in dicto codicillo ordinaſſe, atque diſpoſuiſſequòd deficientibus virginibus de ſua cognatione, dicta bona inter pauperes diſtribuerentur: & pro redemptione captiuorum, & tres erigerentur, atque fundarentur capellaniæ; Nam adhuc videtur quòd cauſa pia dici non debeat quantum ad priuilegia, quia illa non conceduntur, niſi quando legatum primariò & principaliter reliquitur ad pias cauſas, non verò quando ſecundariò deficiente prima & principali diſpoſitione; ita ſane annotauit Bartolus in l. vltima, num, 1. ff. de his quæ pro non ſcriptis habentur. Et dicit ſingulare Iaſon, in l. Marcellus, num. 36. & 37. ff. ad Trebellian. firmarunt Trianquellus, de priuilegiis piæ cauſæ, priuileg. 2. in verſic. hoc autem. Couarr. in cap. relatum. 1. num. 2. de teſtamentis. Alexander etiam, in l. extraneum. num. 7. & 8. C. de hæred. inſtit. vbi inquit, quod ad cognoſcendum, an cauſa ſit piam necne, debet attendi principalis diſpoſitio: Baldus in conſil. 230. in fine, lib. 5. Caſtrenſis in conſil. 197. in principio, lib. 1. Federicus de Senis, in conſil. 217. per totum. Calderinus, in conſil. 337. aliàs 8. de teſtamentis. Vbi ſingulariter inquit, quod legatum non dicitur ad pias cauſas, quando relinquitur vxori, & deinde poſt eius mortem ſubſtituitur Eccleſia. Quocirca M. Anton. Peregrinus de fideicommiſſis, artic. 2. n. 85. ex Romano, in conſ. 206. Alexandro, in conſ. 20. circa finem, lib. 3. concludit, regulam non detrahendi Falcidiam, aut Trebellianican ex relictis ad pias cauſas, habere locum in relictis purè, aut in diem certam, ſecus in relictis conditionaliter, quorum euentus eſt incertus, provt etiam tradidit Alexander ipſe, in l. cum dotem, ff. ad. legem Falcidiam.

Verè tamen, ex hoc non modò non augetur, ſed nec inducitur aliquo modo difficultas, vtpote cum ab initio, ex præſumpta non tantum, ſed etiam velut manifeſta dicti teſtatoris voluntate, pro virginibus conſanguineis pauperibus maritandis, & pro his quæ pauperiores exiſtimant, pro anima etiam, & intuitu pietatis principaliter diſpoſitionem eſſe factam, ex his cliciatur apertè, quæ infra hoc eodem cap. ad finem ſecundi fundamenti partis contrariæ adnotabuntur. Sicq́ue cauſam ipſam ab initio fuiſſe piam credendum eſt neceſſariò, nec pendere ex futuro euentu; cum vnum, vel aliud non poſſit non euenire, vtrumque autem ex vetbis teſtatoris, & præſumpta, euidenti tamen voluntate ipſius ad cauſam piam pertineat. Ex futuro autem euentu pendeat duntaxat, an conſanguineæ pauperes, & de cognatione extiterint, nuſquam verò quod dfipoſitionis modus feruetur, iuxta quem, cum tractum ſucceſſiuum, & in futurum perpetuum diſpoſitio ipſa habeat, etiam conſiderato futuro euentu, traditiones Interpretum ſuperiores locum obtinere non poſſunt, cum ita re accepta, non modò parte aliqua, aut nomine tenus piæ Cauſæ, ſed omni commodo bonorum, & effectu ipſo voluntatis, & diſpoſitionis expreſſæ teſtatoris, pia Cauſa defraudata remaneret; quod impium eſſet, & voluntari ipſi adeò repugnans.

Prætereà & tertiò, pro eadem parte dicti filij legitimati, & à patre in teſtamento hæredis inſtituti, vrgere videbatur, ex dictis quorundam teſtium conſtare, ac deduci, patrem ipſum tempore codicilli confecti, ſanæ mentis non fuiſſe, ſed potius mente ipſa, & intellectu, ob morbi grauitatem turbatum, ſic vt teſtatori, vel codicillum ordinare non potuerit: cum autem mentis ſanitas, & integritas in teſtatore deſideretur omnino, l. 2. ff. de teſtamentis, l. ſenium, C. qui teſtamenta facere poſſunt, l. 13. tit. 1. partit. 6. & exornant Authores quamplures ſtatim & commemorandi, Menochius etiam, lib. 4. præſumpt. 8. num. 31. ſequitur proculdubio codicillum ipſum non valuiſſe, nec minus inſtitutionem prædictam, teſtamento factam alterari potuiſſe; vtpote cùm codicillus, aut teſtamentum valere non poſſit, niſi conditum ſit ab eo, qui ſanam mentem, & iudicium integrum retinet, aliàs ſit inutile, ex eiſdem iuribus: & l. furioſum, C. qui teſtamenta facere poſſunt, §. præterea, Inſtitut quibus non eſt permiſſum fac. teſtament. etiamſi fauore piæ cauſæ diſpoſitio fieret (provt factam in præſenti pars altera contendit) ita ſanè poſt alios multos, etiam fauore piæ cauſæ non obſtante annotarunt, atque exornarunt Iulius Clarus, §. teſtamentum, quæſt. 5. Burgos de Paz in conſil. 11. num. 12. & 13. Antonius Gomezius, in l. 3. Tauri, num. 6. Ioſephus Ludouicus, deciſione 1. Hippolytus Riminaldus, in conſ. 809. lib. 7. Sfortia Oddi, in conſ. 93. Cardinalis Mantica, de coniect. vltim, volunt. lib. 2. titul. 5. Ioſeph. Maſcard. de probat. concluſione 1048. Iacob Menochius, lib. 6. præſumptione 45. Petrus Surdus, in conſil. 89. libro primo, Nicolaus Reuſnerius, lib. 1. deciſione 8. ex num. 43. Antonius Pichardus, in d. §. præterea, ex num. 1. cum ſeq. Cardinalis Thuſcus, practicar, concluſion, iuris, lib. 4. littera F. concluſ. 541. fol. 99. Vincentius Carocius, caſu, ſiue deciſ. 23. nouiſſimè Ioſeph. de Seſe, deciſione Regni Aragonum 56. per totam: infinitos alios ſciens, conſultoq́ue prætermitto: quoniam alio cap. infrà referam eos, vbi de coniecturis ſanæ, vel inſanæ mentis, aut dementiæ, vel furoris agetur: ſanæ autem mentis non præſumitur, ſed potiùs demens teſtator, qui non habet memoriam ordinatam, provt relatis aliis Authoribus adnotauit Petrus Surdus, d. conſ. 89. num. 5. lib. 1. Burg. de Paz, d. conſ. 11. num. 12. qui expendit, dictam l. 13. titul. 1. partita 6. in illis verbis: Otro ſi el que fueſſe ſalido de memoria, no puede hazer teſtamento mientras que fueredes memorado. latiùs Mantica, lib. 2. titul. 5. num. 13. ſicuti etiam is, qui in extremis eſt conſtitutus, provt conſtitutum teſtatorem in caſu præſenti, & intra vnam horam deceſſiſſe probatur. Ita ſanè tradiderunt, & teſtatorem conſtitutum in articulo mortis præſumi mortis propinquæ cogitatione turbatum, & non integræ nec ſanæ mentis, ſcripſerunt Præpoſitus, in cap. tanta, num. 7. qui filij ſint legitimi, Butrius, in cap. per venerabilem, num. 13. eod. titulo, Roſelus, in tractatu legitimationum, de effectu matrimonij, n. 38. & 41. Celſus Bargal. de dolo, lib. 3. cap. 7. num. 25. in fine, Paulus Caſtrenſis in noſtris terminis, in conſ. 155. num. 2. lib. 1. per text. in l. hac conſultiſſima, §. ac cum humana fragilitas, C. qui teſtamenta facere poſſunt, qui ſubdit, eum mortuo ſimilem eſſe, per l. iubemus, C. de teſtamentis, & ſequitur Socinus iunior, in conſ. 183. ex num. 10. lib. 2. refert Cardinalis Mantica, de coniect. vltim. volunt. lib. 2. titul. 6. num. 3. qui confirmat ea ratione, quod tunc temporis memoria redditur imbecillis, & totus languet intellectus, nec præſumitur quis habere animi conſilium, nec intellectum, vt ex mente Ariſtotelis ſcribit Baldus, in l. vlt. circa principium, n. 14. C. de bonis quæliberis: & idipſum tradit Franciſcus Patauinus, inter conſilia vltimarum voluntatum, lib. 1. conſ. 158. num. 37. 38. & 39. ibi: Quia, vt præſupponitur, illa teſtatrix erat conſtituta circa mortem, quia parum pòſt deceſſit, & ideo præſumitur non deliberatione, ſed mortis cogitatione turbata id feciſſe, &c. Facit Menochius, lib. 4. præſump. 8. n. 33. 36. & 40. facit denique, teſtamentariam, & diſpoſitionem aliam quamcunque in mortis articulo factam, præſumi à lege dolosè & fraudulenter fieri, vt probatur in l. filiæ meæ, ff. ſoluto matrimonio, vbi Albericus, Imola, & Alexander, Angelus, Præpoſitus, Albertus Brunus, Caſtrenſis, Ioannes de Anania, & Lud. Bologninus, quos Franciſcus Burſatus retulit in conſ. 40. num. 62. lib. 1.

Quartò etiam facit, ex depoſitionibus quorundam teſtium videri deduci, dictam codicilli diſpoſitionem perſuaſionibus, & coactionibus, atque importunis & doloſis precibus, & ſic per vim & merum factam fuiſſe, ac ex conſequenti nullam, nec ad infirmandum teſtamentum precedens in fauorem filij factum, potentem. Id quod probatur in primis Petri Surdi authoritate, atque in eadem filij legitimati, qua verſamur, ſpecie, & reſolutione, in conſ. 373. ſub n. 10. & n. 11. cum ſeq. lib. 3. quò loci in hunc modum ſcripſit: Quibus tamen non vrgentibus, arbitror iuſtiorem eſſe cauſam domini Antonij Mariæ, & ad eum pertinere hanc domini Hieronymi hæreditatem, qui fuerat in priori teſtamento ſcriptus hæres, & ad quem etiam ſpectaſſet hæreditas ab inteſtato, cùm ſit domini Hieronymi filius legitimatus, qui propter legitimationem nihil differt à legitimis. Vnde ſublato de medio vltimo patris ſui teſtamento, vel ſuccederet ex priore, vel haberet patris hæreditatem ab inteſtato, ac ſi nullum teſtamentum condidiſſet. Et quamuis testamentum vltimum quoad extrinſecam formam, habeat solemnitates omnes neceſſarias, tamen nullius eſt valoris aut momenti, & vbi validum ſit, venit reuocandum, ſeu annullandum. Fuit enim conditum per blanditias & ſuggeſtiones, quæfuerunt adhibitæ ab vxore Domini Vincentij, quæ, vt teſtes dicunt, importunè illum ſtimulabat, & continuis hortationibus impellabat ad reuocandum primum teſtamentum, & nouum aliud faciendum, & abſque intermiſſione aliqua vexatus, & tandem expugnatus, vt à moleſtia ſe redimeret, deuenit ad factionem teſtamenti prædicti, & alterius reuocationem, Dici enim poteſt, eum testamentum feciſſe, non ex ſui animi ſententia, ſed ad alienum arbitrium, & ſic impellentibus ſuaſionibus prolatum non valere, quia iteratæ & moleſtæ perſuaſiones vim habent coctionis, & c.

Hæc quidem à me non otioſe, aut extra propositum ſed ideo, at que ad litteram tranſcripta, quod in eadem ſpecie filij legitimati, in priore teſtamento inſtituti & codicilli poſtmodum alterantis, vel reuocanris teſtamenti diſpoſitionem: ob ipſammet rationem iteratæ & moleſtæ perſuaſionis, & quod codicillus fuiſſet conditus per blanditias & ſuggeſtiones quorundam religioſorum fratrum, & conſanguineorum præfati teſtatoris, qui importunè illum ſtimulabant, & continuis hortationibus impellebant; eundem codicillum infirmandum, & ipſo ſublato de medio, vel annullato, ex priore teſtamento filium legitimatum ſucceſſurum, pars eiuſdem filij inſtanter petebat: pro quo & prædicta Petri Surdi reſolutione fortiter etiam adſtringit, teſtatorum voluntates liberas eſſe debere atque in actu teſtandi conſenſum requiri cum qualitate libertatis plenæ, omnino & abſolutè liberum in diſponendo, l. 1. C. de ſacroſanctis Eccleſiis, ibi: liber ſit ſtylus, & in terminis ſic aduertunt Iac. Menochius de arbitriis, lib. 2. centuria 4. caſu 395. n. 1. Conſtantius Rogerius, in l. 1. ff. de teſtamentis, n. 2. Petrus de Paralta, in l. ſi quis in principio teſtamenti, ff. de legatis 3. n. 94. in verſ. ex quibus manet, & num. 132. vbi citat verba legis Theodoſianæ, quæ ſic concludunt: Ioannes Baptiſta de Plotis, in conſ. 168. n. 52. inter conſilia vltimarum volun. volu. 2. dicens, quod leges volunt, cuique liberam voluntatem eſſe in teſtando, & odio habent adulationes, & ſuggeſtiones, & importunitates, & cætera alia, quæ fiunt teſtatoribus, ſi ex illis quocunque modo abſoluta omnino, & plena, liberq́ue eorum voluntas impediatur: Molina etiam, in commentariis de iuſtitia & iure, lib. 1. tractatu 2. disputatione 153. in verſ. quod ad ſecundum attinet, folio 371. & in id ipſum pungit l. 26. titulo 1. partita 6. provt annotaui, & hæc eadem ſcripta reliqui, quotidian. har. controu. iuris, lib. 3. cap. 1. num. 6. & quinque ſeq. & ibidem num. 105. poſt Iac. Menochium, d. caſu 395. n. 41. & lib. 1. præſumpt. 12. n. 8. dixi etiam, quod teſtator, cum adductus immodicis perſuaſionibus, teſtatus eſt, vel allectus ad ſic, vel certo modo teſtandum, aut de rebus ſuis diſponendum, vel ad iam conditum teſtamentum renocandum, vel non reuocandum: tunc equidem dolus præſumitur. Et n. 106. ex eodem Menochio reddidi rationem: quia perſuaſiones multæ arguunt dolum, l. cum quis, vbi Bartolus, & Gloſſa, l. apud Celſum, ff. de doli mali except. Peregrinus, referentes alios, de iure fiſci, lib. 2. a. 6. num. 12. Petrus Surdus, dicto conſilio 373. num. 14. lib. 3. vbi quod iteratæ & moleſtæ perſuaſiones habent vim coactionis, per text. in l. 1. §. perſuadere, ff. de ſeruo corrupto, vbi dicit Iureconſultus: Perſuadere eſt pluſquam compelli, & cogi ſibi parec. l. 3. §. ſi quis volentem, ff. de libero homine exhibendo: quinimo ſolicita ſuaſio, plus eſt quam compulſio, vt ex Oldrado, Caſtrenſe Deciano, Craueta, & Curtio iuniore aduertit ipſe Surdus, n. 15. & vltra eum Cardinalis Mantica, de coniect. vlt. volunt libro 2. titulo 7. num. 4. vbi obſeruauit, quod teſtatoris metus arguitur ex perſuaſionibus multorum factis cum calliditate, acvariis moleſtiis, maximè ſi ille ægrotus erat: quoniam (vt dicit Alex. Raudenſis, deciſione 45. numero 2.) ægroti intempeſtiuis ſuaſionibus non audent refragari: & eleganter Afflictis, deciſione 69. numero 4. & ibidem Cæſas Vrſillus, in addit. numero 10. Pariſius, in conſilio 67. numero 70. lib. 3. Petrus de Paralta, qui ſuperiora comprobat nonnullis, in dicta l. ſi quis in principio teſtamenti, numero 94. Pelaez Mieres, de maioratu, prima parte, quæſtione 25. provt eos retuli quoque dicto cap. primo, libri 3. numero 110. & duobus ſeqq. & numero 113. expendi iura nonnulla ad probandum, perſuaſionem nimiam, & violentiam æquiparari, textum videlicet, in l. prima, C. ne filius pro patre, & in l. 5. C. de apoſtatis, & in l. vnica, C. de raptu virginum, & in l. prima, titulo 19. partita 7. ibi; Como manera es de fuerça, es ſol zacar. Et numero 114. & 115. adduxi quoque iura nonnulla ad probandum, quod importunæ preces habent inſtat, immo effectum, & vim iuſti metus, qui caderet in virum conſtantem, ſicq́ue actum factum prætextu earum reddunt meticuloſum, & generaliter reſciſioni ex edicto Quod metus cauſa, ſuppoſitum: & num. 116. & 117. commemoraui quamplures authoritates Doctorum, qui variis in cauſis, & negotiis reſponderunt, per importunitatem obtenta, & ad perſuaſiones moleſtas facta, non debere valere, & dici fieri inuito dante: & n. 126. & ſeq. latiùs ſuperiora omnia exornaui; atque n. 130. & duob. ſeq. dixi multo magis ea procedere, ſi à coniunctis, & conſanguineis preces, perſuaſionéſve inferantur, (provt in caſu præſenti illatas contenditur) vel ſi teſtator ægrotus ſit, & in graui infirmitate, atque periculo conſtitutus, (provt etiam erat in præſenti) tunc namque facilè aliorum precibus acquieſcit: quia timet ne ab eis derelinquatur, ſi ea negauerit quæ ſibi petuntur, ſicuti ex Vrſillo, in addit. ad deciſ. Afflict 69. n. 9. Pariſio, d. conſ. 67. n. 70. & 71. lib. 3. Alex. Raudenſi, deciſ. 45. n. 32. parte 1. Hieron. Albano, in addit. ad Bart. in rub. ff. quod metus cauſa, n. 16. & 17. ibi notaui: Et tandem, ipſomet cap. 1. d. lib. 3. concludendo materiam, ſcripſi, iteratas & moleſtas perſuaſiones, atque importunas preces, in hac ſpecie dolum admixtum continere eo ipſo, quod iterantur, aut inſtanter, & nimiè repetuntur: nec alium dolum de per ſe requiri; provt in terminis adnotarunt Tib. Decianus, in conſil. 65. num. 2. lib. 2. Iac. Menochius, præſumpt. 12. num. 8. & 9. lib. 4. Alex Raudenſis, deciſ. 45. num. 15. parte 1. Palaez à Mieres, de maioratu, parte 1. d. quæſtione 25. numero. 9. & apertè ſentit Petrus Surdus, d. conſ. 373. n. 14. & 15. lib. 3.

Quintò, atque pro ipſamet parte vrget ſimiliter, hactenus numeris præcedentibus adnotata: iterataſq́ue & moleſtas perſuaſiones dictorum fratrum, & conſanguineorum, fortiori ratione in caſu præſenti militare, & obtinere debere, propterea quod inſtitutio dicit filij legitimati in teſtamento priùs tacta, per codicillum poſteà (vt ſæpè dixi) conditum alteratur, & reformatur omninò: idcirco codicillus ipſe in præiudicium dicti filij inſtituti effectum habere non debet de iure, idq́ue iuxta ſententiam illam Angeli in l. non enim, ff. de officioſo teſtamento, vbi concludit, quod teſtamentum primum, ſi ſuaſionibus, vel ſuggeſtionibus alicuius mutetur, auocatur hæreditas à ſcripto hærede in teſtamento, & applicatur el qui ſcriptus fuerit in primo teſtamento, præsertim interueniente dolo, & falſa ſuggeſtione; & dicit ipſe Angelus, quòd habuit in facto, cum vnus teſtamentum factum ad fauorem quorundam Religioſorum reuocaſſet inſtigationibus alterius, qui dicebat, illos malè erogaturos hæreditatem, & non eſſe bonæ conditionis (provt de dicto D. Franciſco Nuñez de Prado, dictum patri eius ſæpiſſimè ab eiſdem Religioſis, & quod Iudendo conſumeret patrimonium, aſſerunt teſtes nonnulli) idem Angelus, in l. vlt. C. ſi quis aliq. teſtatori prohibuer. vbi idipſum tenet, & ſequuntur Cæpola, Iaſon, Marſilius, Ruinus, Barbatia, Pariſius, Afflictis, Socinus iun. Guil. Bened. Neuizan. Coſta, Craueta, Menochius, quos tetulit Petrus Surdus, d. conſ. 373. num. 16. per totum lib. 3. atque in eum ſenſum accipit eos, vt dolum non exigant, ſed ſolis contenti ſint inſtigationibus: & conſequenter dicit hoc procedere, etiamſi non interueniant falſæ ſuggeſtiones, ſed ſolæ preces, & inſtigationes ad præiudicium alterius iam inſtituti: quia multa honeſtè accipiuntur, quæ inhoneſtè petuntur: Et eiuſdem Petri Surdi ſpecificam ego mentionem feci lib. 3. d. cap. 1. num. 181. vbi ſententiæ Angeli relatæ recenſui ſequaces, Caſtrenſem, Alex. Cæpolam, Palacios Rubios, Gregorium Lopez, Bernardum Diaz, Auiles, Crauetam, Ioannem Gutierrez, Marſilium, Socinum, & Neuizanum, Alexandrum etiam Raudenſem, deciſione 45. ex num. 53. cum ſeq. prima parte: qui etiam in ea opinione reſidet, quod cum agitur de teſtamento iam condito reuocando, blanditiæ ſolæ, & perſuaſiones abſque probatione, quod fuerint doloſæ, ſufficiunt: & addo nunc Burg. Sal. de Pace idem tenentem in conſ. 11. n. 22.

Facit etiam & ſexto loco pro eadem parte codicilli ipſius nullitatem aliam ex eo deduci, & probari, quòd dictum codicillum coram præfato teſtatore & teſtibus fuiſſe lectum non appareat, nec fuiſſe lectum præſumatur in dubio, niſi probetur ab eo, qui ſe fundat in ipſo codicillo cui onus probandi incumbit: ſicuti hæc duo longa ſerie à me prolata, atque probata fuere ſuperiori cap. præcedenti, n. 87. 88. & 89. quò loci ex relatione Bartoli, Baldi, Alexandri, Angeli, Decij, Bolognini, Ruini, Campegij, Caſtrenſis, Cumani, Felini, Socini, Celſi, Franciſci Manticæ, Didaci Couar. Menochij, Surdi, Maſcardi, & Petri Magdaleni obſeruaui, teſtamentum nuncupatiuum in publicam ſcripturam per Notarium redactum, non tamen lectum, nec publicatum coram teſtibus, & teſtatore, dici imperfectum imperfection, ſiue ratione voluntatis non completæ, nec conſummatæ; provt iidem Authores obſeruarunt, relati dicto numero 87. & vſque adeo procedere ex ſententia ipſorum, vt ex defectu voluntatis, & ſolemnitatis non valeat, etiam quoad liberos, nec quoad piam cauſam, vt ibidem notaui dicto num. 88. & 89. vbi Authores quamplures ita tenentes recenſui. Addidi etiam idipſum procedere, non modò de iure communi, ſed etiam de iure huius Regni, nec aliàs teſta mentum nuncupatiuum coram Tabellione factum valere, quam ſi coram teſtatore, & teſtibus lectum fuerit, & retuli Cifuentes, Caſtellum, Anton. Gomezium, Rod. Suarez, Didac. Perez, Tellum Fernandez, Couar. Burg. Sal. de Pace; Matienzum, Azeuedum, & D. Spino. Addidi denique eod. num. 8. onus probandi teſtamenrum fuiſſe lectum, ei incumbere, qui teſtamento ſe fundat, nec præſumi fuiſſe lectum, niſi probetur ab eo. Et retuli Couar. Ruinum, Surdum, Graſſum, Manticam, & Matienzum, ita tenentes, quos ideo non repeto, nec latiùs ſuperiora comprobo, quod d. cap. præcedenti, adeo longa ſerie exornauerim atque comprobauerim; & eadem iterum adduxerim ex num. 94. vſque ad num. 99. Et idipſum, videlicet quod teſtamentum non valeat, ſi non fuit publicatum, relictum, & confirmatum, nec publicationem præſumi, alios Authores referens obſeruauit Surdus, in conſ. 515. n. 16. & 17. lib. 3. ſingulariter declarauit. num. 78. in fin. in verſ. pari modo non vrget, & num. 79. Cum ergo in præſenti non appareat, dictum codicillum (qui à Tabellione publico confectus fuit) coram dicto teſtatore & teſtibus lectum fuiſſe, nec id præſumatur in dubio, & alia ſimul fraudis, ſiue ſuſpicionis adminicula adſint, videtur neceſſariò dicendum, quod dictum teſtamentum antea factum, in viridi obſeruantia remanſerit, nec potuerit alterari per dictum codicillum, ſiue codicillus ipſe vires habere non potuerit contra ipſum teſtamentum: idque maximè ob rationem illam à Barbatia in hac eadem lectionis, ſeu publicationis teſtamenti materia conſideratam; teſtamentum inquam ideo legi debere, vt clariùs appareat de deliberatione teſtatoris, & ne decipi poſſit: ob rationem etiam alteram, quam eod. cap. præcedenti n. 97. adduxi.

Septimò deinde, hæc ipſa pars filij prædicti legitimati fundatam videtur de iure habere intentionem ſuam (quando ſuperiora non interuenirent) ex reſcripto ſolo inuictiſſimi, & religioſiſimi Regis noſtri Philippi, legitimantis eum in ampliſſima forma, & cum omnibus clauſulis legitimationis pleniſſimæ, vt ita legitima ſaltem ei deberetur, & relinqui debuerit tanquam filiis legitimis, nec in ipſa potuerit præiudicium eidem quouis modo infligi, nec grauamen aliquod adiici, quæ tamen in casu præſenti relicta non fuit. Id autem ad oculum non modò putet; ſed & facilis quoque probationis eſt: nam in terminis iuris communis nullus ambigit, legitimatos aſſequi iura omnia legitimorum, & ſuorum, & ſucceſſiones omnes, quas habent illi, qui ab initio legitimi naſcuntur, nihil ab eis differentes, vt in l. ſite parens, vbi Baldus notat, C. de ſuis & legitimis, & in authen. quibus mod. natur. efficiant. legitimi, §. ſit igitur, collat. 8. & in l. 9. titul. 15. partita 4. ibi: E ſi los ouiere, herederan ſu parte, como los otros hijos legitimos, que ouieren de mugeres legitimas: & legitimationis causâ incipere eſſe in patris poteſtate, vt in d. authent. quib. mod. natur. effician. legitimi, §. liceat igitur, collat. 6. ibi: Et ſuos de cætero, & in patris poteſtate habere: & in §. quibus connumerari, Inſtitut. de hæred. quæ ab inteſt. de ferun. ibi: Suorum iura naſcuntur, & in l. certum, ff. de iniusto rupto: & in ſpecie notarunt Baldus, in l. eam quam, C. de fideicommiſſis, colum. 1. Iaſon, in conſil. 202. in 5. colum. lib. 2. Craueta, in conſil. 138. colum. 2. Pariſius, in conſ. 33. ex num. 1. lib. 1. Antonius Galeatius Maluaſſia, in conſil. 18. ex num. 33. cum ſeq. volum. 1. & exornant quamplurimis Gregorius Lopez, in dicta l. 9. titul. 14. partita 4. in verbo, ſi los ouieren. Andr. Tiraquellus, in l. ſi vnquam, in verb. ſuſceperit liberos, num. 78. vbi multa de his ſubdit: Ioannes à Rojas, in epitome ſucceſſionum, cap. 23. per totum, maximè ex num. 34. cum ſeq. & num. 47. & ſeq. Ludouicus Molina, de Hispanorum primogeniis, lib. 3. cap. 3. Cardinalis Mantica, de coniectur. vltimar. volunt. lib 11. titul. 10. M. Anton. Peregrinus, de fideicommiſſis, artic. 23. n. 26. fol. 212. Alexander Raudenſis, de analogis. lib. 1. cap. 36. Cæuallos, commun. contra commun. quæſt. 2. vbi latè. Andreas Fachineus, in conſ. 2. & in conſ. 3. lib. 2. Georgius de Cabedo, deciſione Luſitaniæ 69. ex n. 2. cum ſeq. Borgninus Caualcanus, deciſ. 32. n. 19. & 20. parte 3. & deciſ. 33. num. 4. & num. 9. cum ſeq. parte 4. Petrus Surdus, in conſil. 75. ex num. 1. lib. 1. Guillerm. de Ceruantes, in l. 12. Tauri, ex num. 43. cum ſeq. Azeuedus, in l. 10. titul. 8. lib. 5. ex num. 2. cum ſeq. & n. 43. & ibidem Matienzus, gloſſ. 1. & ſeq. Franciſcus Viuius, deciſ. 213. lib. 2. Michaël Graſſus, §. ſucceſſio ab inteſtato. quæſt. 19. ex num. 9. Caldas, de nominatione emphyteutica, 1. p. quæſt. 21. per totam. Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſionum iuris, tom. 5. littera L. concluſ. 219. fol. 223. Sfortia Oddi, in conſil. 1. per totum, quò loci in materia legitimationis facit nonnullas, & notandas regulas, ſiue concluſiones generales, quibus duci aliquando vnuſ quiſque debebit, ne in eadem decipiatur materia: Aliqua etiam ſcribit in conſ. 16. & Marcus Antonius Eugenius in conſ. 57. n. 16. vſque ad num. 32. qui coaceruando traditiones Doctorum in hac ipſa materia, inquit, quod legitimatus per reſcriptum æquiparatur legitimis & naturalibus, vt ibi dicto n. 16. & nihil differt a legitimato per ſubſequens matrimonium, vt ibidem num. 17. nec à legitimis, vt num. 18. & habet verum ſtatum legitimorum, vt n. 20. & æquiparatur filio legitimè nato quoad ſucceſſionem, vt num. 21. & habet exiſtentiam ſuorum hæredum, vt num. 22. & eſt agnatus, & agnatio per eum conſeruatur, vi num. 22. Cuius tamen contrarium Ludou. Molina, & alij relati ſuprà, tuentur: & agnaſcitur non ſolum patri, ſed etiam omnibus, vt n. 24. & 88. & connumeratur in numero duodecim filiorum ad immunitatem obtinendam, vt per eundem Eugenium, num. 25. poſt Ruinum, in conſ. 124. n. 5. lib. 4. Rolandum in conſ. 67. n. 18. lib. 3. & iura omnia loquentia de filiis verè legitimis, locum habent in filiis legitimatis, l. liberos, C. de iure deliberandi, Rojas, in epitome ſucceſſionum, d. cap. 23. n. 35. &36. Guill de Ceruantes, in d.l. 12. Tauri, num. 44. qui inde poſt Ludou. Molinam, de Hiſpanor. primogen. lib. 3. dicto cap. 3. & alios Interpretes ad quæſtionem infert, & ipſam latè proſequitur ex num. 42. cum ſeq. vtrùm inquam legitimatus deficientibus legitimis poſſit ad maioratum admitti: cui iunge Azeuedum, in dicta l. 10. titul. 8. lib. 5. num. 4. & n. 17. Blaſium Flores Diaz de Mena, in addit. ad deciſionem Gamæ 279. vbi ſeptem conficit concluſiones in hoc articulo, & materia ſucceſſionis filij legitimati: Et maximè vide (quod attinet ad fideicommiſſa & maioratus) in 4. 5. 6. & 7. concluſione. Cæuallos, comm. contra commun. quæſt. 3. n. 25. & n. 50. cum ſequent. relatos per eum ibidem, in verſic. ad ſecundam concluſionem, Fachineum etiam, dicto conſ. 2. & 3. lib. 2. Caualcanum, in locis relatis ſuprà, M. Anton. Peregrinum, de fideicommiſſis, dicto art. 23. n. 28. & 29. vbi duodecim exemplis, & iuribus oſtendit, leges etiam exorbitantes, loquentes de filiis, & filiis legitimis naturalibus, locum quoque habere in legitimatis, modò plenariè legitimentur: Aquilinus etiam, in repetitione l. ſis is qui pro emptore, em num. 155. vſque ad num. 177. vbi longa ſerie agit, vtrùm diſpoſitio, ſiue legis, ſiue hominis, tractans de filio ſimpliciter, vel de filio legitimo, comprehendat legitimatum: de quo etiam agunt Authores citati ſuprà num. 41. & nonnullos retulit Azeuedus, in d.l. 10. num. 5. Caldas Pereira, d. quæſt. 22. ex. n. 25. cum multis ſeqq.

Sicq́ue iuxta ſuperiora, legitimatus per reſcriptum, efficitur legitimus, provt tenuerunt Bartol. Bald. Paul. & Alex. quos conſulendo, ſequutus fuit Philip. Decius, in conſil. 365. num. 5. & complures alij relati per Tiraquel. in d.l. ſi vnquam in verbo ſuſceperit liberos, num. 77. & conſtanter defendit Ioannes M. Aquilinus, in dicta l. ſi is qui pro emptore, ex num. 154. vbi huius partis rationes, & fundamenta adducit, & contrariæ partis argumentis ſatisfacit pleniſſimè. Concludit etiam, legitimatum legitimum ſimpliciter propriè appellari, & licet in multis à legitimo ipſe differat, non tamen ob id fieri quin ſit verè legitimus; & refert alios Authores ita tenentes. Iaſon tamen, in eadem l. ſi is qui pro emptore, ex num. 259. vſque ad num. 285. Pro fictione tenuit ſecurè, & ſic legitimatum, non verè, ſed fictè dici legitimum. Et eius opinionem quamplurimi ſequuntur relati per Tiraquellum, in dict. verbo, ſuſceperit liberos, num. 96. Octauianus Cachranus, deciſ. Pedemontana 121. num. 6. & alij commemorati per Peregrinum, dicto artic 23. & 30. qui articulum abſoluit, dicens, legitimarum non effici verè legitimum, æquiparari tamen legitimo: Antonius Galeatius Maluaſſia, in conſ. 116. ex num. 66. vſque ad num. 78. volumine 1.

Cardinalis autem Franciſcus Mantica, de coniectur. vltimar. volunt. lib. 11. tit. 10. num. 4. & num. 6. & num. 10. 13. 14. 15. & 31. rem hanc eandem diſputat, & contrarietatem adducit: ſubdit tamen foedere diſtinctionis opiniones has repugnantes poſſe concordari. Et verè diſtinctio, atque concordia eiuſdem veriſſima eſt, vt ſcilicet legitimatus, non ſit verè legitimus ordinaria legitimatione: quia non eſt natus ex matrimoniali coniunctione, ſed habetur pro tali, & perinde accipitur, ac ſi legitimè conceptus fuiſſet. Prout verò legitimitas eſt actus iuris ciuilis, dicitur verè legitimus, cum nihil aliud ſit eſſe legitimum, quam eſſe idoneum ad ea, quæ deferuntur iure ciuili, & tunc quidem iure negari non poteſt, quin legitimatus beneficio Principis, ſit verè & propriè legitimus: Et tandem Mantica ipſe adducit doctrinam illam Baldi, in,. cùm acutiſſimi, num. 7. C. de fideicommiſſis, dicentis, quòd legitimatio eſt verus ſtatus legitimorum, licèt non ſit verum principium. Et eundem Baldum retulit Marcus Antonius Eugenius, in conſilio 57. numero 20. Alexander quoque Raudenſis, de analogis dicto capit. 36. num. 66. vbi numero 71. inquit quòd legitimi appellatione non venit legitimatus, ſecundum famoſius ſignificatum: & numero 63. quòd legitimatio eſt ſimilis Alchimiæ: & numero 64. quod legitimus dicitur legitimus per poſterius, id eſt, gratia, regeneratione, & donos & videtur renaſci, & eſt ſimilis manumiſſo, & poſthumo: & num. 59. quod legitimationis materiæ laceratæ per Doctores reſolutio pendet à theoricis analogorum. Et idem in effectu reſolutiuè tenuit Petrus Gyllenius, in §. & quid ſi tantum, l. Gallus, ff. de liber. & poſthum. num. 128. & duobus ſeqq. Ioannes Bolognetus, in rubrica, ff. de. lib. & poſthum. num. 31. & ſeq. & num. 37. & ſeq. vbi aduertit, legitimandi quatuor modos introductos fuiſſe per Iuſtinianum, vt ibi latiùs explicat. Et Marc. Ant. Eugenius, in conſilio 53. num. 10. cum ſeq. Marc. Anton. Peregrinus, de fideicommiſſis, articulo 23. numero 32. qui rectè annotauit, hæc omnia pertinere ad legitimationem reſtitutiuam, quæ plenariè conferrit iura omnia legimòrum, ſicut etiam obſeruauit Bolognetus, in dicta rubrica, num 36. dicens, Quod legitimatio eſt filiationis ciuilis noua creatio à ſuperiore facta per reſtitutionem naturæ, vel alios modos à iure permiſſos. Quæ omnia euincunt planè, legitimatum dici legitimum prout ſecundæ opinionis Authores declarant, ſicq́ue perinde eſſe, ac verè legimus eſſet, licè principio non ſit verè legitimus (vt Baldus dicebat) & ita poſt alios concludit Antonius Galeatius Maluaſia, in conſ. 18. ex num. 33. cum ſeq. & in conſ. 116. ex num. 66. volumine 1. Georgius de Cabedo, deciſ. Portugalliæ 69. num. 2. nec ita diſtinguit Caldas Pereira, de nominatione emphyteutica, libro. 4. tit. 62. §. 4. d.q. 21. num. 25. & 26.

Indeque fit, legitimato per reſcriptum Principis deberi legitimam, prout legitimè nato; etſi non fuerit relicta integra legitima, poſſe agere ad ſupplementum prout poteſt verus legitimus; & ſuccedere ab inteſtato patri ſimul cum aliis legitimè natis; & præteritum habere ius dicendi nullum teſtamentum, prout legitimus habet; & iniuſtè exhæredatum, querelam; & præteritum à fratre, qui inſtituit turpem perſonam, fraternum teſtamentum expugnare: ac denique cætera omnia facere, quæ faceret, ſi legitimus, & naturalis fuiſſet, prout hæc omnia, ita dilucidè adnotauit, atque ex relatione aliorum comprobauit Authorum M. Anton. Peregrinus, de fideicommiſſis, ar. 23. n. 27. per totum: comprobarunt etiam, atque adnotarunt Marc. Anton. Eugenius, d. conſ. 57. n. 26. & quinque ſeqq. Georgius de Cabedo, d. deciſ. 69. n. 2. Ioannes Mar. Aquilinus, in d.l. ſi is qui pro emptore, n. 174. Cardinalis Franciſcus Mantica, de coniecturis vltim. volunt. lib. 11. tit. 10. num. 29. Iulius Clarus, §. teſtamentum, q. 84. Petrus Surdus, in conſ. 75. num. 2. 3. & 4. lib. 1. qui adiicit, quòd legitimatus debet inſtitui ſicut legitimus. Tradiderunt etiam ſuperiora omnia Couarr. in 4. 2. cap. 8. §. 8. n. 2. Ioannes à Rojas, in epitome ſucceſſionum, c. 23. n. 34. & 45. & 46. Antonius Gomezius in l. 11. Tauri, n. 66. Antoninus Theſaurus, deciſ. Pedemontana 84. Ioannes Cephalus, in conſ. 277. num. 4. lib. 2. Ioannes Gutierrez, in §. ſui, de hæred. qualit. & differen. n. 178. & in repetit. l. nemo poteſt, ff. de legatis 1. n. 334. & 335. Antonius Galeatius Maluaſia, in conſ. 18. n. 6. volumine 1. Cæſar de Graſſis. deciſ. 4. n. 2. in tit. qui filij ſint legitimi, Azeuedus, in l. 10. tit. 8. lib. 5. n. 16. & 54. Cæuallos, commun. contra commun. q. 2. n. 7. 16. & 22. Aluarus Valaſcus, in praxi partitionum, c. 7. ex. n. 39. vsque ad n. 44. vbi agit, an collationis materia conueniat legitimatis: Blaſius Flores Diaz de Mena, in addit. ad deciſ. Gamæ 134. fol. 59. Petrus Gillenius, in §. & quid ſi tantum, n. 230. qui ex n. 225. agit, an pater filio legitimato plus relinquere poſſit, quàm liberis iuſto matrimonio quæſitis? Quæ quidem quæſtio apud nos iam hodie dubium non habet ex nouis huius Regni conſtitutionibus, vt ſtatim dicetur: Guill. de Ceruantes, in l. 12. Tauri. n. 49. Ioannes denique Bolognetus, in d. rubrica, ff. de liber. & poſthum. qui cum ex n. 48. vſq ad num. 53. inſtricta iuris diſputatione agitaſſet propoſitam, quæſtionem, vtrum legitimati per reſcriptum Principis, poſſint rumpere teſtamentum, ſi prætereantur, & contrarias opiniones adduxiſſet, atque fundaſſet; tandem d.n. ex veriori, & communiori (vt ipſe enuntiat) ſententia conſtituit regulam, quod legitimatus per reſcriptum Principis, nihil dissert à legitimis, & habet iura ſuorum hæredum, ac cum clauſula motu proprio, & ex certa ſcientia, poteſt ſi eſt preteritus, rumpere testamentum; ſiue ſit legitimatus ante teſtamentum, ſiue poſt teſtamenum factum ſicut legitimè natus. Et id ipsum reſoluit, & nonnullas ex dictis doctrinis pro legitimatis expendit Steph. Gratianus, diſceptationum forenſium, c. 138. n. 38. & quinque ſeq. Hæc autem omnia ex n. 40. ponderata, dicti filij legititimati ius (vt vides) ſic inducere, atque probare videntur, vt velut expreſſa pro eo ſint, nec primo aſpectu vitabilia, & quamuis nouiſſimo iure l. 12. Tauri, quæ eſt, l. 10. tit 8. lib. 5. nouæ collect. regiæ. longè diuerſa ſit obſeruatio; nam indiſtinctè filij per reſcriptum legitimati (ſi extent ex iuſtis nuptiis procreati, aut per subsequens matrimonium legitimate filij) neque ex teſtamento, neque ab inteſtato ſuccedere poſſint, præter quam in quinta parte bonorum patris, matriſve ſuæ, quam eis duntaxat relinquere poſſunt, quemadmodum extraneis, iuxta dispositionem l. 9. tit. 5. lib. 3. fori, quam quintam bonorum partem ſi parentes filiis legitimatis non reliquerint, neque ipſi aliàs vnde commodè ali poſſint, habeant; ex teſtamento, & contra teſtamentum, & ab inteſtato conſequi poterunt, aut eam ſaltem quintæ partis portionem, quæ vnicuique iuxta ſtatum, & conditionem ſufficiat, prout ex communi Interpretum huius Regni reſolutione, & ipſarum legum conſtitutione aperta adnotarunt Ioannes à Roxas, in epitome ſucceſſionum, d. cap. 23. n. 37. & 38. Guillen de Cerbantes in l. 12. Tauri, n. 45. & 49. Antonius Pichardus, ad tit Inſtitut. de hæred. quæ ab inteſt. deferunt. §. Quintò, de legitima filiorum legitimatorum ſucceſſione, ex n. 13. cum ſeq. idque adeò indubitatum ſit, vt maiori comprobatione non indigeat: quamuis inquam hæc ita ſe habeant de iure huius Regni, filiis legitimis extantibus, & inde ceſſet diſputatio illa controuerſa Michaëlis Graſſi, §. ſucceſſio ab inteſtato, quæſt. 19. n. 10. ipſis tamen deficientibus (prout in caſu præſenti deficiebant & ſolus legitimatus filius extabat) ex teſtamento, & ab inteſtato iura ſuorum hæredum retinent hodie ipſi filij legitimati, ſicut olim; & à parentibus præteriti teſtamenrum rumpunt & infirmant, nec iſto caſu ius commune alteratur in aliquo. Quod ipſe Pichardus, vbi ſup. n. 17. fol. 1271. poſt Matiençum, in d.l. 10. tit. 8. lib. 5. gloſſa 7. n. 3. & Ceruantes, in d.l. 12. Tauri, n. 43. & ſeq. & n. 49. rectè animaduertit. Cæuallos etiam, commun. contra commun. d.q. 2. num. 30. & quinque ſeqq. & num. 36. vbi inquit quod filius legitimatus, deficientibus filiis legitimis ſuccedit in omnibus bonis parentis. Sicque non modo in terminis iuris communis, ſed etiam legum nouiſſimarum huius Regni, præfatæ omnes doctrinæ, traditæ ex n. 40. atque ex n. 57. dicti filij legitimate partes coadiuuant ſtrictiſſimè; & intactæ remanent: atque in aliis caſibus coadiuuabunt, & illeſæ manebunt, vbicunque legitimatio in forma ampliſſima, & plenariè facta fuerit, nec filij extent legitimi.

Et obtinebunt etiam ex ſententia quamplurimorum, quamuis legitimatio ipſa ſit limitata ad iura ſucceſſionis, & in ea, verba illa adiiciantur, quæ in dicta legitimatione reperiuntur, & communiter in aliis legitimationibus inſeruntur in hoc Regno, videlicet; Para que pueda auer, y heredar todos y qualeſquier bienes muebles, rayzes, y ſemouientes, que por vos en vueſtra vida, o al tiempo de vueſtro fin y muerte por vueſtro teſtamento, o vltima voluntad, o por otra manda, o donacion, o por otras qualeſquier perſonas le fueren dados, dejados, o mandados en qualquier manera. Idque iuxta placitum & reſolutionem eorum, qui aſſeuerarunt, legitimato cum clauſula, ſine præiudicio venientium ab inteſtato, vel ex teſtamento, vel vt patri ſuccedat in eo, quod pater ipſe voluerit, vel reliquerit, vel ſi voluerit, legitimam deberi, quando aliàs eſt plene reſtitutus, & legitimatus. Et præteritum ipſum, vel exhæredatum, ea iura omnia habere, quæ filiis legitimatis plenariè, & ſimpliciter competere dicebamus ſup. ex n. 40. & num. 57. & ſeq. ſic & legitimæ ſupplementum petere poſſet ita ſane Philipus Decius, in conſil. 257. vbi fortiſſimis (vt ipſe putat) defendit rationibus, quod legitimatus ſub formula memorata, non prohibetur retinere legitimam, & Trebellianicam, habènſque minus legitimâ, agit validè ad ſupplementum, quamuis in legitimatione dictum eſſet (etiam ſi minor eſſet legitima) niſi talem à Principe habeat facultatem, & conſtet ſpecificè eâ vti voluiſſe; Caſtrenſis etiam id ipſum tenuit, in conſil. 200. colum. 2. lib. 2. Alexander, in conſil. 30. volumine 4. & in conſil. vltimo, volumine 5. Albanus, in conſil. 7. num. 2. lib. 1. Rolandus, in conſil. 69. num. 50. lib. 3. Paul. Pariſ. in conſilio 7. num. 15. & num. 24. & num. 45. cum ſeq. lib. 2. Carolus Ruinus, in conſil. 86. num. 14. lib. 3. vbi conſilium conficit pro quadam Margareta, ſpuria & legitima cum clauſula, quod de omni quocunque relicto per partem, acquieſcat, quod eidem relinquere voluerit; & nihilominus tenet, & probat, legitimam illi deberi, ex quo fuit in reliquis plenè legitimata. Tiberius Decianus, in conſ. 49. num. 43. lib. 2. in illis verbis: Quinimo dato, quod in ipſa legitimatione dicatur, quod ex teſtamento Ioanninus poſſit ſuccedere in eo tantum, quod voluiſſet pater ei relinquere, attamen ſi reliquiſſet ei minus legitimâ, ſic poſſet de fideicommiſſo integram detrahere legitimam, quia cum per hanc etiam legitimationem fuit quoad natales plene reſtitutus, & ſic factus verè legitimus, licèt poſtea reſtrinxerit poteſtatem ſuccedendi, talis reſtrictio, debet intelligi, modò illud, ad quod reſtringitur ſucceſſio, non ſit minus legitimus, neque natalibus reſtitutus, & c. Et dicit hoc in terminis conſuluiſſe Pariſium, in conſil. 7. num. 15. libro 2. per multas rationes ibi adductas, & Ruinum, in conſil. 145. num. 9. lib. 3. & idem tenet, & probat Ioannes Cephalus conſtanter, in conſil. 117. ex numero 7. cum ſeq. lib. 2. vbi plures adducit rationes: Iacobus Menochius, in conſ. 737. num. 6. lib. 8. qui dicit in hunc modum: Secus caſus eſt, quando legitimatio ita fuit facta vt legitimatus ſit habilis, & idoneus ad omnes honores, dignitates, & commoda, ſitque reſtitutus ad primana iura naturæ, ſed quod ſuccedere poſſet ab inteſtato, & ex teſtamento in eo, quod viſum fuerit patri, ei relinquere. Hoc in caſu cum iſte dicatur vere legitimatus, non autem dispenſatus, ſequitur dicendum, ei deberi legitimam in bonis patris; ita conſequentiam hanc faciunt Didac. Couarr. de ſponſalibus, ſecunda parte, cap. 8. §. 8. num. 1. Pariſius, Cephalus, Decianus, & c. idem Menochius, præſumpt. 79. n. 49. lib. 4. Couar. etiam alio in loco, hoc eſt, variar. lib. 4. cap. 21. num. 3. in verſ. 2. ratio. Gozadinus, in conſ. 48. num. 22. Alciatus, in rubric, ff. de liber. & poſthum. ex num. 30. cum ſeq. deciſio Rotæ 355. num. 1. & 14. prima parte. Hipolyt. Riminaldus, in conſ. 469. numero 13. lib. 4. Petrus Surdus, in conſil. 185. num. 25. lib. 2. vbi inquit, quod filius legitimatus limitatè, ita quod non ſuccedat contra patris voluntatem, habet ius petendi legitimam, & ipſam detrahit ex veriori ſententia (vt ipſe aſſerit) ſi hæreditatem reſtituere grauatur, & refert Decium, in dict. conſil. 257. num. 2. & in l. precibus, num. 24. C. de impuberum, Ripam, Albanum, & Cucchum, ita tenentes. In hanc etiam ſententiam magis animum ſuum inclinat Ioannes Garcia, de nobilitate, gloſſa 21. num. 81. nam admiſſo pro vero, quòd filius in propoſito legitimatus dicatur, & non diſpensatus (quod inferiùs lucalentius probabitur) infert ſtatim quaſi in neceſſariam conſequentiam in hæc verba: Retenta autem hac opinione, tatis legitimatus habebit querelam, nec grauabitur in legitima portione: denique (vt ſæpius diximus) habebit omnia, quæ iure conceſſa ſunt legitimis, &c. Subdit etiam concluſiuè: Tu cogita, difficillima eſt dubitatio, in reque ambigua obſcurior deciſio. Et numero 84. iterum, atque in eodem remanet dubio, ex ipſa ratione, quòd ſi talis filius plenè legitimatur, & reſtituitur; ergo legitima ei debetur, etſi ſucceſſionis ius limitetur, & ſic ſcribit: At vero cum ſimpliciter ait, quod ſuccedat in eo, quod patri videbitur, tunc quia apertè non conſtat de voluntate Regis concedentis reſcriptum, quod ex iure ſcripto interpretandum eſt, plane inſurgit dubitatio, de qua ſuperiùs. Et quamuis quæſtionem hanc in terminis non proponat Hieronymus Cæuallos, commun. contra commun. quæstione ſecunda, vbi per totam ipſam quæſtionem legitimationis materiam pertractat, prout ibi videbitur: Huic tamen reſolutioni conducere videntur rationes illæ adductæ per eumdem, ex num. 34. cum ſeq. immò & Decij opinionem probare. Et vide d. quæſtione ſecunda, ex numero 41. cum ſeq. in illa quæſtione, Vtrùm filij ſpurij, vel adulterini, non ſuccedant matri, extante filio legitimato, ac ſi legitimus extaret.

Præfatæ autem Decij, Ruini, & aliorum ſententiæ fundamentalis & præcipua ratio in eo conſiſtit (vt vidiſti) quod cum hic ſit verè legitimatus, & ſic tanquam verus filius habeatur, legitima debetur ipſi in bonis patris ſui, & reſtrictio, ſeu limitatio intelligitur, dummodò ſucceſſio, vel id quod à parte relinquitur, non ſit minus legitimâ; quia aliàs non poſſet dici legitimus, neque natalibus reſtitutus, nec generalis excluſio ſufficit, vbi agitur de legitima, quia cum pater voluerit filium eſſe legitimatum, ac ſi natus effer de legitimo matrimonio, conſequenter etiam voluit eum non eſſe legitima ſua defraudatum, quæ debetur ex legitimo matrimonio natis alioquin induceretur quædam perplexitas, vt ipſe Cephalus dicto conſil. 117. ex num. 7. vſque ad num. 15. lib. 2. & Pariſius dicto conſil. 7. lib. 2. latiùs probarunt, & cùm hæc ita habeant ex prædictorum Authorum ſententia, non mediocriter videtur etiam ex ipſis fundari, & probari dicti filij legitimati iuſtitia, & intentio.

Quæ etiam vel ex alio fulcitur, atque comprobatur, quod ſuperiores omnes illæ doctrinæ, & reſolutiones adductæ ſuprà ex num. 40. atque ex num. 57. legitimatum dici verè legitimum, & habere legitimam, poſſèque agere ad ipſius ſupplementum; præteritum, vel exhæredatum, habere ius dicendi nullum, vel querelam inofficioſi, procedunt etiam ſi legitimatus ſit filius ſpurius, & non ſimpliciter naturalis; idque iuxta ſententiam quamplurimorum Authorum, qui aſſeuerarunt, quod legitimatio vera & propria dicitur, facta à principibus laicis de filiis corum, inter quos non poterat eſſe matrimonium, quando principes ipſi nihil diſponunt ſuper matrimonio, ſed reſtituunt perſonam primis natalibus, & antiquæ ingenuitati & natiuitati is maculam abſtergunt, tollentes differentiam legitimitatis, & illegitimitatis iure ciuili inuentam: ita ſane adnotarunt Aretinus, in l. ex facto, in principio, ff. de vulg. & pupil. ſubſtitut. in principio, quæſt. 10. Antonius de Roſellis, in tractatu legitimationis, in §. vbi tractat de effectu legitimationis. socinus, in l. Gallus, §. ſ eius, num. 5. in verſic. ſed aduerte ſi iſta opinion. ff. de liber. & poſthum. Præpoſitus, in cap. per venerabilem, num. 76. Qui filii ſint legitimi. Fulgoſius, in conſil. 16. num. 2. & hanc opinionem allegando Bartolum, Bald. Caſtrenſem, Alex. Calderinum, Innocentium, Hoſtienſem, & Ioan. Andream. dicit communem Zuchardus, in l. poſt humo, num. 21. & 22. C. de bon. poſſ. contra tabulas, vbi dicit, quod Imperator legitimando filium eorum, inter quos eſſe non poterat matrimonium, efficit eum verè legitimum, quia non diſponit de matrimonio, ſed tollit iuris ciuilis impedimentum ſibi ſubiectum: & adiicit, quod Imperator legitimat inceſtuoſum, & filium clerici, qui erat in Sacris conſtitutus. Sequitur Carolus Ruinus, in conſil. 74. numero 14. lib. 3. & in conſil. ſequenti, num. item 14. & in conſil. 67. num. 4. & in conſil. 86. ex num. 11. eod. lib. 3. & ad rubricam, ff. de liber. & poſthum. num. 13. & idem quoque voluit Alexander, in l. ſed ſi hac, §. Patronum, ff. de in ius vocando, Iaſon, in conſil. 11. colum. 4. lib. 3. Decius in l. pactum dotali, num. 15. C. de collationibus, & in conſ. 52. columna finali. Latè etiam hanc ſuſtinet partem Rolandus à Valle, in conſilio 12. per totum, volumine 4. vbi num. 61. ver ſic. non obſtat etiam, & pluribus num. ſeqq. allegando Iaſonem, Ruinum, Gozadinum, Socinum iuniorem, & alios, defendit, eſſe veram & propriam legitimationem filii ſpurij. Idem Rolandus, in conſil. 61. num. 50. volumnie 1. & in conſil. 99. num. 26. & ſeq. lib. 3. Hieronymus Gabriël, in conſil. 30. num. 3. & ſeq. volum. primo Paulus Pariſ. in rubrica. ff. de liber. & poſthumis num. 30. & 31. Alciatus, pariter ibid. num. 24. & ſtrenſis fundamento; quia ſecundum cum, ſi ratio Caſtrenſis vera eſſet, nulla eſſet omnis legitimatio facta à Principe ſeculari, quia nullum habet ius ſuper matrimonio: ſed aliud eſt; quia etiam filium Sacerdotis legitimat. Et dicit procedere contrarium, quando filio remanente in ſuo illegitimo ſtatu, habilitatur ad aliqua, putà honores, vel ſucceſſionem. Et Alciatum refert, ac ſententiam eius amplectitur Petrus Surdus. in conſ. 453. num. 29. lib. 3. . M. Anton. Peregrinus, de fideicommiſſis, articulo 23. num. 36. . qui dicit hanc eſſe communem reſolutionem. & in conſil. 20. num. 3. libro 1. Gozadinus, in conſil. 6. num. 62. & ſeq. Fortunius Garica. in l. Gallus, §. & quid ſi tantum, num. 283. Crotus ibid. num. 131. ff. de liber. & poſthum. Pet. Anton. de Petra, de fideicommiſ. quæſt. 11. concluſion. 120. in verſic. declaratur. Natta, in l. hac conſultiſſima, §. ex imperfecto, quæſt. 12. num. 19. & ſeq. C. qui teſtamento facere poſſunt. & in conſil. 624. colum. 2. . Ioannes Bolognetus, in rubrica, ff. de liber. & poſthum. num. 51. & 56. Beroius, in conſil. 172. per totum, lib. 2. . Albertus Leonius, in conſilio 78. num. 13. Franciſcus Burſatus, in conſil. 355. num. 8. & libro 4. Cardinalis Mantica. de coniecturis vltimar. volunt. lib. 11. tit. 10. num. 31. Marcus Anton. Eugenius. in conſil. 53. numero 34. & 35. & ſeq. qui firmiter in hac reſidet ſententia, & contrariæ fundamentis præbet reſponſum: & ſubdit in fine dicti numeri 34. eſſe magis communem opinionem, & ſecundùm eam iudicaſſe Rotam Romanam; & Senatum Neapol. exploſa opinionc Caſtrenſis, Decij. Ludouici de Sardis, & aliorum. Idem Eugenius in conſil. 57. num. 48. . vbi etiam defendit, quòd legitimatus, non diſpenſatus dicitur, quando legitimatur is, inter cuius patrem & matrem matrimonium conſiſtere non poterat, ſi modò extet ampliſſima legitimatio, per quam quis reſtituatur natalibus, & primæuæ naturæ. Inquit etiam vnum notabile, communem contrariam procedere, quando impedimentum matrimonij eſt ex parte mulieris, vt quia ſit coniungata, ſecus ſi ex parte viri, vt quia ſit vxoratus, quia tunc filius non dicitur diſpenſatus, ſed legitimatus: & citat Socinum iuniorem, qui alios refert in conſil. 93. ſub num. 56. & ſeq. lib. 3. Eandem etiam opinionem tuetur Anton. Galeatius Maluaſſia in conſil. 18. numero 50. &51. lib. 1. qui ſubdit numero 53. quòd diſpenſatio vbi generalis eſt, eundem operatur effectum, quem vera & propria legitimatio. Blaſius Flores Diaz de Mena, in addit ad deciſionem Gamæ 11. in verſ. & licet cenſeatur in dubio dispenſatio. Pater Ludouicus Molina, tom. 1. de iuſtitia & iure, tract. 2. disputatione 173. in verſ. quamplurimi, fol. 677. vbi eandem cum Didaco Couar. probat ſententiam; & dicit, quòd ſufficienter probat illa ratio in initio eiuſdem diſputationis aſſignata, per reſcriptum inquam Principis, non ſolum naturales filios, ſed etiam ſpurios poſſe ac ſolere legitimari; ideo quòd cum inhabilitates illegitimorum omnium iure poſitiuo ſint introductæ, accedente voluntate, ſeu decreto Principis, cui tale ius poſitiuum ſubiaceat, abolitæ manent; ac proinde idem dicendum etiamſi ſpurius ſit legitimatus: Andreas Fachineus, controuerſ. iuris, lib. 3. cap. 57. fol. 336. vbi hanc ipſam opinionem veriorem eſſe arbitratur ex eadem ratione, quia cùm ſpurius talis à Principe ſcienter legitimatur, & natalibus reſtituitur, in conſequentiam legibus derogatur, quæ eum indignum omni clementia dicunt; ita enim Princeps vult, & verè poteſt; ex quibus duobus modiis omnis actio noſtra perfectionem ſuſcipit. Principem velle, Patet (inquit ipſe Fachineus) ex reſcripto: poſſe vero Patet ex eo, quod hæc iuris ciuilis & poſitiui eſſe conſtat: & quamuis Imperator dicat. tales filios eius clementiâ dignos non eſſe, non tamen eos legitimari poſſe negat, ex ſpeciali quadam ipſius Principis voluntate, & beneficio. Et hactenus de his, quæ (vt vides) euincunt etiam, dictum filium litigantem in præſenti caſu, etſi natum ex eis, inter quos matrimonium contrahi non poterat, habere tamen ob legitimationem adeò plenè factam, iura omnia, quæ filiis legitimis, aut naturalibus legitimatis competunt, & conſequenter Legitimæ iura, vt dixi.

Idque certius reddi videtur ex alio quo que; nam poſito quod eidem filio vigore præfatæ legitimationis, à principio non deberetur legitima, & non prodeſſent ea, quæ tot, & graniſſimis iuris Interpretibus tradita fuêre, & num. præcedenti relata; ſuppoſito tamen, quòd iam pater dictum filium hæredem inſtituit in teſtamento, & vt legitimum agnouit & tractauit in dicta inſtitutione, non potuit poſtmodùm, nec tunc etiam eumdem fideicommiſſo, neque alio onere grauare, & à fortiori non potuit poſtea in codicillis diſponere, quod dictum fideicommiſſum, & grauamen inciperet à die obitus teſtatoris ipſius; cum aliter, & poſt mortem dicti filij legitimati, & filiorum eius dumtaxat incipere, in teſtamento cauiſſet expreſſim, vt in initio huius cap. propoſui. Id autem probatur inprimis ex reſolutione illa, & ſententia Philippi Decij, in l. precibus, num. 24. C. de impuber. & aliis ſubſtitut. vbi loquendo in terminis noſtris, ac de filio legitimato cum clauſula ſuccedendi in eo, quod pater illi relinquere voluiſſet; inquit, quod legitimatus inſtitutus, & grauatus onere fideicommiſſi, quia ſemel habuit voluntatem patris per inſtitutionem, non prohibetur retinere legitimam, & Trebellianicam in reſtitutione fideicommiſſi. Et idem tenuit ipſe Decius, in conſil. 256. num. 2. cuius verba ad literam hoc loco commemorare, ideò neceſſarium duxi, quod in facto præſenti adeo expreſſa ſint, quòd dicti filij ius concludenter videantur probare; quòd etiam eiuſdem Authoris rationi præcipuæ, concludens inferiùs aſſignetur reſponſum. Et concludo (inquit Decius) quod prædictus legitimatus in reſtitutione fideicommiſſi legitimam & Trebellianicam retinere poſſit. Et pro fundamento huius concluſionis præſupponendum eſt, quod ſi iſta legitimatio facta fuiſſet ſimpliciter, iſte legitimatus legitimam habere debuiſſet, & præteritus rumperet teſtamentum. Sed difficultatem facit, quia non fuit facta legitimatio ſimpliciter, ſed limitatiuè. & ſecundum quid. Vnde pro reſponſione, & vera reſolutione conſiderandum eſt, quod verba limitatæ legitimationis reſpiciunt primam acquiſitionem, cum dicitur (quod ex teſtamento ſuccedat duntaxat, prout parti videbitur, & ſi contingat in teſtamento minus legitimâ relinqui, non poſſit petere ſupplementum legitimæ neque querela inofficio ſi teſtamenti) & ſic patet, quod legitimatio fuit limitata ad iſtum effectum, ne teſt amentum impugnare poſſit. Et in caſu noſtro hoc non cadit, quia legitimatus fuit inſtitutus in teſtamento, & habuit vltra Legitimam de expreſſa voluntate teſtatoris, & in caſu iſto agitur de retentione Legitimæ, & Trebellianicæ, in qua quidem retentione non fuit legitimatio limitata, & illa limitatio facta reſpectu primæ acquiſitionis, non videtur habere locum in retentione, & ſubit poſtmodùm: Et hoc confirmatur, quia fideicommiſſum fuit iniunctum ſimpliciter filio legitimato decedenti ſine liberis, ergo videtur, quod iniunctum fuit ſecundum iuris dispositionem, quæ eſt, quod filius poſſit vtramque Quartam deducere, quod lex diſponit. Et iterum in illis: Et ad hoc etiam facit, quia inſtituendo illum legitimatum, tractauit vt filium; idem ergo in fideicommiſſo dicendum eſt, quod illum vt filium grauare voluerit, quia onus fideicommiſſi ab inſtitutione regulatur, arg. l. ab eo. C. de fideicommiſſis. Si grauauit vt filium, videtur voluiſſe, quod detrahere poſſet legitimam, & Trebellianicam, prout filius detrahere poteſt. Et reperio, quod hoc conſuluit Bened. Capra, inſignis Doctor Peruſinus, in conſil. 19. & c. Et eandem Decij opinionem adeò expreſſam & in indiuiduo ad caſum præſentem tenuit eius Additionator, in eodem conſil. 256. num. 48. 2. in verbo, concludo, Ripa, in dicta l. Centurio, num. 48. ff. de vulg. & pup. ſubſtitut. vbi refert Decium in dictis duobus locis relatis: Lancellotus Galliaula, in repetitione eiuſdem l. num. 80. vbi etiam dixit expreſſim, quod legitimatus, vt non ſuccedat niſi in eo quod patri videbitur, ſi ſit inſtitutus, & grauatus onere fideicommiſſi, non prohibetur detrahere legitimam, & Trebellianicam: Curtius iunior, in conſ. 254. num. 10. tom. 3. Cucchus in tractatu Legitimæ, in principio, num. 4. Petrus Surdus, in conſil. 185. num. 25. lib. 2. vbi hanc dicit eſſe veriorem ſententiam: Ioannes Bolognetus, in rubrica, ff. de liber. & poſth. num. 59. Azeuedus, in l. 10. titul. 8. lib. 5. num. 41. Antonius Gomezius, variarum tom. 1. cap. 11. de ſucceſſione contra teſtamentum, numero 28. tam in principio, quàm in verſic. Secundò nouiter. vbi in hunc modum ſcribit: Secundo nouiter, & ſubtiliter infero, quod ſi pater, vel mater impetrauit, à Principe legitimationem, ſeu diſpenſationem, vt filius naturalis, vel ſpurius ſuccedat in eo tantum, quod pater, vel mater ei velit relinquere, & poſtea inſtituat eum in aliqua quantitate, vel re; non poterit in ea apponere aliquod onus, vel grauamen, ſed ipſo iure reiicietur, tanquam de legitima neceſſaria. Et iunge Matiençum poſt Anton. Gomezium, & alios, in l. 8. titulo 8. libro 5. gloſſa tertia, num. 5. Azeuedum, l. 7. eodem titulo, & libro num. 17. 18. & 36. in eo dubio, Vtrum pater poſſit filio ſpurio grauamen reſtituendi poſt mortem apponere in Quinto ad alimenta relicto.

Et hactenus de ſeptimo fundamento principali huius partis, quod ad legitimationis materiam attinet, & adeò diffuſè propoſitum eſt, vt legitimationis ipſa materia quoad præfatos articulos, ex dictis nunc, & dicendis infrà ad Sextum fundamentum partis contrariæ, abſolutè & dilucidè, latiùs etiam & diſtinctiùs, quàm antea fuiſſet, explicata remaneat.

Verùm ſuperioribus omnibus minimè refragantibus, contrarium equidem iuridicè definiuit Senatus noſter Regius Hiſpalenſis, atque diſpoſitioni vltimæ dicti codicilli vſque adeò ſtetit, vt non obſtante teſtamenti præcedentis diſpoſitione, ſtatim mortuo teſtatore ipſo Andr. Nuñez de Prado, erigi, atque incipere cauſam piam, ſiue patronatum, & ex reſiduo omnium bonorum inſtitui iuſſerit, nec inſtitutionem dicti filij teſtamento factam, impedimento eſſe crediderit, non etiam refragari legitimationem, deciderit. Eiuſdem autem Senatus definitio, ſequentibus fundamentis & rationibus comprobatur omninò.

Ac primum equidem, teſtatoris ipſius voluntatem in codicillo, ſic manifeſtam & expreſſam, vt nullo pacto eadem vitari, vel excuſari valeat: nam etſi in teſtamento præfatus And. Nuñez de Prado filium suum hæredem inſtituerit, & eo abſque liberis defuncto, filiis etiam ſuis abſque liberis decedentibus, & ſic poſteritate eius deficiente piam Cauſam, ſiue patronatum inſtitui deſiderauerit, & diſpoſuerit; tamen in dicto codicillo inſtitutionem eiuſmodi reuocans, ſiue alterans in effectu, & vocationis dicti patronatus modum, & tempus præueniens, ſtatim mortuo ipſo teſtatore, nec filij morte expectata, piam Cauſam, ſiue patronatum erigi, at que incipere ordinauit expreſſim; & ſic voluntas eius modis omnibus obſeruari, & ad vnguem adimpleri debet, nec quouis modo impediri, vt iura vulgata enuntiant, & præcedentib. cap. probaui latiſſimè ex textu etiam in l. conditionibus primum locum, in principio, ff. de condit. & demonſtrat. l. cum quæſt. in fin. C. de legatis, l ex facto, §. rerum autem, ff. de hæred. inſtitu. §. diſponat. in authent. de nuptiis, cap. vltima voluntas, 13. quæſt. 2. & aliis multis iuribus, exornarunt, & latius comprobarunt Fortunius Garcia, in l. Gallus. §. & quid ſi tantum, ex num. 77. Sarmientus, ſelectarum lib. 1. cap. 8. num. 23. M. Anton. Peregr. de fideicommiſſis, articulo 11. ex numero primo, cum multis ſeqq. & magis ſpecificè, atque in terminis, quod in codicillis correcta, & aliter quàm in teſtamento diſpoſita, vti vltima ſunt obſeruanda, probatur in l. ante tabulas, in fin. &. l. diuus. §. licet, ff. de iure codicillorum, & l. ſi mihi, §. in legatis ff. de legatis, 1. & notauit Simon de Prætis, de interpret. vltimar. volunt. lib. 2. interpretat. 1. dubit. 1. ſolut. 10. n. 22. fol. 164. qui ſubdit num. 23. poſt Pariſium, in duobus locis ibi relatum, quòd diſpoſitio facta in teſtamento, & in codicillis, debet interpretari, ne contradicat, ſed concordetur: ſed ſi contradictio euitari non poſſit, ſtatur diſpoſitioni factæ in codicillis, vti poſtremæ; & idem tenuit Decius, in conſ. 327. num. 2. in verſ. non obſtat. vbi ad id adducit plures deciſiones, & loquuntur Pariſ. & Dec. in his, in quibus expreſſa ſit prouiſio, & aliter quam in teſtamento, cùm vltima derogent prioribus.

Quod ſi replices, voluntatem hanc, ſic expreſſam (vt dixi) tunc demum obſeruandam fore, quando in codicillis hæreditatem dari, vel adimi poſſe certum eſſet; cæterùm etiam de iure huius Regni, ac poſt deciſionem d.l. 3. Taur. id ipſum obtinere, quod de iure communi expreſſim deciſum fuerat, provt n. 3. & ſeq. latiùs ſuprà probaui, & permultos huius Regni Authores ita tenentes retuli, & conſequenter, inſtitutionem filij in teſtamento factam adimi, ſeu reuocari non potuiſſe in codicillo, ex præmatura illa Cauſæ piæ, ſiue iuris patronatus erectione atque fundatione: tunc equidem reſponderi poterit, non vſque adeo id certum eſſe, vt difficultatem, & contrarietatem non habeat; vtpote cum in eodem articulo, contrariam ſententiam, videlicet, codicillis hodie iure dicto hæreditatem dari, vel adimi poſſe deciſionem l. 3. Taur. quæ teſtamentorum, & codicillorum ſolemnitatem exæquauit; tenuerint Gregor. Lopez, in l. tit. 12. p. 6. in gloſſa, herederos. Idque ipſum ſequutus fuerit Burgos de Paze, in eadem l. 3. Taur. num. 1338. cum ſeq. & neruosè defendit, & fundat Ioannes Matienç. in l. 2. tit. 4. lib. 5. gloſ. 9. n. 20. & tribus ſeqq. cuius fundamenta fortiter adſtringere videntur, ſi originaliter prælegantur & perpendantur, cùm ipſe contendat, rationes illas omnes, quæ iuris communis deciſione iuuabant, ita de iure noſtro Regio ceſſare, vt correctæ omnino videantur (vt ibidem videbis) conceſſo autem ſine veritatis præiudicio, quod contraria ſententia ſit communior, & verior (quod vt vidiſti in initio huius cap. num. 3. & 4. profitentur communiter noſtri Regni Interpretes) adhuc tamen in caſu præſenti rectiſſimè definiuit Senatus, cum etiam in terminis iuris communis poſſet dictus teſtator, in præfato codicillo diſponere, provt diſpoſuit, & ipſe codicillus, & tunc, & nunc valere deberet ideo, quòd codicilli diſpoſitio, & teſtamenti præcedentis alteratio in fauorem piæ Cauſæ, atque ob patronatus inſtitutionem proceſſerit, & facta fuerit (provt infrà piam Cauſam eſſe probabitur) & ſic in eo hæreditas dari, & relictum teſtamento adimi poteſt ad fauorem ipſum piæ Cauſæ: vt notanter tenuerunt Alex. & Iaſ. in l. 2. C. de codicillis. Socin. ſequutus Bald. in reg. 169. incipien. Hæreditas per fideicommiſſum, quos citat, & ſequitur Bern. Diaz de Lugo. in regul. 309. limitat. 3. Barbat. in conſil. 68. Quidam fecit, num. 2. in verſ. nec obſtat ſi dicatur, lib. 2. Guil. Benedict. in cap. Rainunt. de teſtamentis, verbo teſtamentum, 3. n. 58. Ioannes Gratian, in regul. 74. num. 15. Alphonſus Azeued. in l. 2. tit. 4. lib. 5. num. 43. vbi inquit, quòd ad pias cauſas teſtando, poteſt quis in codicillis directò inſtituere: Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſion. iuris, tom. 1. littera C. concl. 406. num. 29. fol. 909. Et ratio eſt, quoniam in diſpoſitione ad pias cauſas, magis teſtatoris voluntas, quàm iuris ſolemnitas ſpectatur, & ſic quomodocumque de ea conſtet, obſeruari debet; provt textus ſingularis id probat, in cap. relatum, 1. de teſtamentis, quem ex quamplurimis aliis Authoribus obſeruaui cap. præcedenti: & cum Bart. Alex. Ioanne Dilecto, Franciſco Viuio, Corneo, Alciato, Boërio, Menchaca, & aliis tradiderunt Michael Graſ. §. teſtamentum, quæſt. 18. per totam & maximè num. 2. Iulius Clarus, eodem §. teſamentum, quæſt. 7. Anton. Pichardus. in §. ſed cùm paulatim, Inſtitut. de teſtament. num. 19. & 20. latiſſimè Petrus Magdalenus, de numero teſtium in teſtamentis requiſito, 2. parte, cap. 3. ex num. 1. cum multis ſeqq. & cap. 4. vbi latiſſimè fundat, & probat quòd in teſtamentis, & diſpoſitionibus ad pias cauſas remiſſa eſt quæcunque inhabilitas, tam circa efficaciam diſpoſitionis, quàm perſonam actoris, proueniens à iure poſitiuo; iuxta hæc autem nihil intereſt, quod piæ Cauſæ inſtitutio vel in codicillo, vel in teſtamento facta fuerit; ſiquidem quodcunque à Parte contraria impedimenti, aut difficultatis opponitur, ex iuris communis & poſitiui deciſione prouenit, quæ non attenditur in diſpoſitione ad pias cauſas, ſed duntaxat (vt dixi) quod vltimæ defunctorum voluntates cuſtodiantur, & adimpleantur, nec aliquo modo defraudentur. Quia improbus dicitur, qui nititur infringere pia defunctorum iudicia, l. nulli, licere, C. de Epiſcop. & Clericis. vbi Bald. & Scribentes communiter, Mantica de coniect. vltim. volunt. lib. 6. tit. 3. num. 1. & ſic cum de voluntate dicti teſtatoris appareat adeò expreſſim volentis, quòd à die mortis ſuæ erigatur, atque executioni mandetur dicti patronatus, & cauſæ piæ diſpoſitio; volunras ipſa ad vnguem obſeruari, & exequi debet, quomodocunque de ea conſtet in teſtamento, vel in codicillo, vel alio quocumque modo duobus teſtibus probetur iuxta reſolutiones communes Doctorum in d. cap. relatum, de teſtam. & Petri Magdaleni, vbi ſuprà. Cardin. Mantic. lib. 6. tit. 3. n. 4. 8. & 10.

Atque ex his deducitur ſingularis alia limitatio, & doctrina ad dictam regulam, quod hæreditas codicillis nec dari, nec adimi poteſt iure directo; in omnibus namque caſibus, in quibus non attenditur ſolemnitas iuris ciuilis, provt in diſpoſitionibus ad pias cauſas, hæreditas poteſt dari, & adimi codicillis: ita ſanè atque eleganter docuit Caſtrenſis. in conſ. 93. Viſo dicto teſtamento, in fine, num. 6. & 7. lib. 1. vbiin hunc modum, & ad propoſitum noſtrum valde ſingulariter ſcribit: Item non obſtat, quod iſte ſe reſtrixit ad ſpeciem codicillorum, in quibus non poteſt dari hæreditas directò: Quia hoc fallit in caſibus, in quibus remittitur ſolemnitas teſtandi, vt in milite, dicta l. hac conſultiſſima, §. ſi quis autem. C. de teſtament. ſed hic eſt eiuſmodi propter piam cauſam. Et Caſtrenſis mentionem fecit Cardinalis Thuſcus, Practicar. concluſion. iuris, tom. 1. litera C. concl. 406. n. 34. fol. 909.

Rurſus, vt eadem pars, & Senatus definitio magis comprobetur: quamuis ex rigore iuris, codicillis non detur, nec adimatur. hæreditas directò, ex æquitate tamen illa ademptio hæreditatis facta in codicillis, quæ aliàs erat nulla, & inualida, ſuſtinetur, & valet in vim fideicommiſſi, per textum ad id expreſſum, in l. ſcauola 76. ff. ad Trebel. & in l. 2. C. de codicillis. l. 2. §. fin. ff. de iure codicillorum, ibi, ſed ex fideicommiſſo petitur. vbi Bart. & communiter Scribentes id notant Paul. Pariſius, in conſ. 41. num. 52. & ſeq. & in conſil. 91. numero 21. lib. 2. & in conſil. 25. numero 5. libro tertio, Pichardus, in §. codicillis, numero 12. Inſtitut. de codicillis. Ludouic. Molina, de Hispanor. primogeniis, lib. 2. cap. 8. num. 38. dicens quod ſuperiùs ab eo tradita, quod hæreditas in codicillis, etiam teſta mentorum ſolemnitatem habentibus, dari non poſſit, intelligenda ſunt, vt ex codicillis quis poſſit iure directo hæreditatem conſequi; ſed ſi antea in teſtamento præceſſerit hæredis inſtitutio, ſecunda inſtitutio facta in codicillis, obliquatur, valetque iure fideicommiſſi, ex iuribus ſuprà citatis: Et cum Alex. Imola, Gregor. Lopez, & Guil. Benedict. id ipſum notauit Matienzus, in l. 2. tit. 4. lib. 5. gloſ. 9. n. 16. & 17. Ioan. Gratian. regula 74. n. 18. vbi inquit, quod ſi hæreditas adimitur ab hærede ſcripto in teſtamento, & datur alteri in codicillis, tunc hæres ſcriptus in teſtamento tenetur hæreditatem per fideicommiſſum reſtituere hæredi ſcripto in codicillis. Id autem nullo caſu congruentius, quam in præſenti verificari potuit, ſi quidem codicilli in fauorem piæ cauſæ diſpoſitio, eadem quæ in teſtamento, & fideicommiſſum continet cum ſuis vocationibus: in teſtamento namque pia cauſa ſubſtituta fuit deſcendentibus dicti filij teſtatoris legitimati, & hæredis inſtituti, ſiue poſt eos vocata. Codicillo autem duntaxat abſtulit teſtator ſubſtitutionis gradus, eamque primo loco repoſuit, vt ſic ſtatim teſtatore ipſo defuncto, reſtitutio fieret eidem cauſæ piæ, & ſic verba non tantum ad fideicommiſſum inducendum apta, ſed expreſſa fideicommiſſi prolata fuere, vt ad caſum requiruntur in l. 2. tit. 12. partit. 6. quia tantum anteriores factas ſubſtitutiones omiſit, quod de iure potuit, per text. in. l. 3. §. filius autem, ff. de. lib. & poſthum. & in fortioribus terminis ad reuocationem fideicommiſſi, per Decium, in conſilio 360. n. 5. vere igitur dici non poteſt, quod, quod in codicillo adempta fuit hæreditas hæredi inſtituto in teſtamento, & data piæ cauſæ, quia (vt ex ipſo teſtamento apparet) in eo remanſit dictus filius inſtitutus hæres, & fideicommiſſo grauatus ſi ſine liberis decederet, & ſic pia quoque cauſa in eodem teſtamento nominata, & in codicillo duntaxat declaratur modus, & tempus ſuccedendi, & executio dictæ cauſæ piæ, & patronatus, quæ vocata remanſit in teſtamento (vt dixi) mutatis gradibus duntaxat, abſque eo quod mors eiuſdem filij ſpectetur. Sicque in eodem codicillo nunquam hæres nominata fuit pia cauſa, nec nominatur; inſtitutio namque, & erectio iam erat facta in teſtamento licet in longius tempus, atque in liberorum defectum. Fateri ergo coacta ratione debemus, caſum præſentem non eſſe in terminis quæſtionis propoſitæ, vtrum in codicillis poſſit dari hæreditas, ſiquidem non datur piæ cauſæ in codicillo hæreditas, ſed in teſtamento antea data erat ad modum prædictum, eoque tantum declaratur tempus ſucceſſionis, & execurtionis dictæ cauſæ piæ, quod potuit de iure dictus teſtator efficere, quamuis non eſſet diſpoſitio ad pias cauſas, quia in codicillis poteſt fieri declaratio, etiam ſi per eam hæres inſtitutus in teſtamento, priuaretur tota hæreditate; provt egregiè declarauit Simon de Prætis, de interpret. vltim. volunt. lib. 2. ſolut. 10. n. 26. fol. 164. dicens, quod declaratio in codicillis poteſt fieri taliter, quod hæres inſtitutus, erit priuatus tota hæreditate, vt ſi codicillum conficiens, suum hæredem scriptum eſſe indignum hæreditate, per text. in l. hæreditas. C. de his quibus vt indignis, ibi: Quia tamen teſtatrix voluntatem ſuam, non mereri vnum ex hæredibus, declarauerat, merito eius portio, non iure ad alium tranſlata, à fiſco vendicata eſt. Per quem text. ita tenuit Decius, in conſilio 361. Viſa longa ſerie, num. 5. in verſiculo, non obſtant allegata ſupra & num. ſeq. Ioannes Gratianus, dicta regula 74. num. 20. Cardinalis Thuſcus practicar. concluſion. iur. tom. 2. littera C. concluſ. 406. num. 26. dicens, quod licet hæreditas non poſſit dari in codicillis, tamen poteſt declarari iam data, & totum tribuitur diſponenti, non declaranti: poſt Signorolum, in conſ. 227. num. 8. Romanum, in conſ. 179. Ampliſſime Doctor. num. 7. verſic. 1. quia. & num. finali inquit ipſe Thuſcus poſt Dinum in conſil. 26. Quætio talis eſt, Quædam domina. quòd in codicillis poſſunt induci onera, & apponi grauamina hæredi ſcripto in teſtamento, & aliis perſonis: & idem tenuit Capra, in conſ. 3. col. 3. Simon de Prætis, de interpret. vltimar. volunt. lib. 2. dicta ſolution. 10. num. 25. fol. 164. remanet ergo, declarationem in codicillis factam valere, quamuis per eam hæres ſcriptus in teſtamento priuetur hæreditate ſibi in eo data. Et conſequenter dicendum ſimiliter, in caſu præſenti valere debere, declarationem dicti Andr. Nuñez de Prado, qua in dicto codicillo declarauit, cauſam piam, & patronatum exequi, atque incipere ex die mortis ſuæ, quamuis ex eo inde reſultet, dictum filium hæreditate priuari, cum ipſa pia cauſa poſt mortem eius, & filiorum eiuſdem defectum, in teſtamento admiſſa fuiſſet, & per codicillum tempus executionis declaratur duntaxat, vt ſupra dicebam. Sicque non vocatur codicillaris, ſed potius teſtamentaria diſpoſitio, codicillo tamen declarata, vt in ſimili docuit Baldus, in conſ. 439. Inprimis videndum, num. 3. cum conſ. ſeq. vol. 2. in illis verbis: mihi videtur, quod codicilli non contineant nouam ſubſtitutionem, ſed declarationem ſubſtitutionis teſtamenti, quia teſtator declarat, quod intentio ſuae eſt, quod illa ſubſtitutio ſit pupillaris, & verba hoc patiantur, quia erant verba communia, vnde dico matrem excludi vi teſtamenti declarati per codicillos, ff. de teſtamentis. l. hæredes palam, §. ſed ſi notam, & c. Et in conſil. 340. eod. libro, ibi Nam licet in codicillis pupillaris ſubſtitutio vertatur in obliquam, & non excludat matrem à legitima, vt ff. ad Trebelliani l. Scæuola. tamen codicilli potius veniunt declaratiue ad teſtamentum, quam de per ſe, vi patet ibi, dum dicit, quod ſubſtitutio facta contineat, & c. & Baldi in dicto conſ. 439. mentionem fecit Simon de Prætis, lib. 2. dicta ſolunt. 10. num. 28. fol. 164. vbi notauit codicillis declarari, quod ſubſtitutio in teſtamento facta, detegatur pupillaris, ita quod in totum mater excludatur.

Et per hæc (vt vides) concludenter comprobatur primum huiuſce partis, & deciſionis Regij noſtri Senatus fundamentum: ac etiam reſponſum præbetur ad ea, quæ pro contraria parte adducebantur ſuprà, primo fundamento principali, ex numero primo, cum ſeq.

Secundo deinde, & pro eadem parte non mediocriter vrget negari non poſſe, quin in caſu præſenti verſemur in diſpoſitione ad pias cauſas, in qua ſuperiùs dicta indubitatè magis procedunt, & voluntas potius teſtatoris, quam ſcrupuloſa iuris ſolemnitas ſpectatur, ſicuti hoc eodem cap. ſuprà, & præcedenti cap. latiùs probaui. Quod autem diſpoſitio in fauorem piæ cauſæ facta fuerit, & quod pia cauſa ipſa dicatur, ex eo deducitur, quod Baldus tradidit in l. poſt mortem, numero 10. C. de fideicommiſſis. vbi ſcripſit, quod legatum pro virginibus maritandis, videtur relictum reſpectu diuini Numinis, & poteſt dici quodammo relictum ipſi Deo immortali. Et in conſil. 456. in 5. volumine, in fine, inquit, quod dotis cauſa eſt maximè pia, & fauorabilis. Et id ipſum dixit l. 35. titulo 14. partitæ 5. in illis verbis: Eſto es, porque eſte donadio es obra de piedad, vbi Gregorius Lopez, gloſſa prima: & exornant quamplurimis Palacios Rubios, in repetitione cap. per veſtras, tertio notabili. §. 12. num. 4. Gaſpar Boëtius, de non meliorandis dotis ratione filiabus, cap. 11. n. 53. Gomez Arias, in l. 30. Tauri, num. 42. cum ſeq. Petrus Surdus, de alimentis, titul. 9. quæſt. 16. num. 27. fol. 602. latiùs Petrus Magdalenus, de numero teſtium in teſtamentis requiſito, 2. p. cap. 2. per totum, maximè ex num. 39. cum ſeq. & num. 80. qui indiſtinctè aſſerunt, legatum dotis piam cauſam eſſe, nec diſtinguunt, an pauperi, vel diuiti ſit relictum: provt etiam non diſtinxit Lara, in l. ſi quis à liberis, § ſi vel parens, num. 8. ff. de liber. agnoſcend. non etiam D. Spino, in ſpeculo teſtamentor. gloſ. 10. principali de legato pro dote relicto, num. 22. fol. mihi 276. qui inde atque ex eo, quod dos ſit cauſa pia, & inter opera charitatis connumeretur; infert ad nonnulla, & maximè num. 21. Quod ſi teſtator reliquit centum nummos diſtribuendos inter pauperes, poterit executor in maritandis virginibus diſtribuere: Et num. 25. quod illa quæ relinquuntur pro dotandis vorginibus, non poſſunt in alium vſum, quantumcunque pium, etiam vt ingrediantur religionem, conuerti: Et num. 26. quod ſi aliquis Nobilis ſit datus executor teſtamenti, vt diſtribuat certam ſummam inter pauperes, & habeat filias ita pauperes, quod ſecundum eius qualitatem non poteſt illas dotare, ſaluâ conſcientiâ ex illa ſumma poteſt eis ſubuenire pro ſua dote: Et num. 27. quod obligatus, & adſtrictus reſtituere bona, male acquiſita, ſi non inueniantur perſonæ, quibus erat facienda reſtitutio, poteſt illa bona pro dote filiarum relinquere, vt latiùs ibidem probat: & tanto magis in caſu præſenti, in quo negari non poteſt, quin teſtator manifeſtè ſenſerit de virgibus pauperibus ſuæ cognationis, ipſaſque maritari, aut religionem ingredi voluerit, immò & pauperiores præferri ſtatuerit expreſſim. Nam & ſi in principio eius clauſulæ, in qua de virginibus ipſis agit, paupertatibus qualitatem non expreſſerit ſpecificè, ex ſequentibus tamen verbis, & aliis eiuſdem diſpoſitionis, velut manifeſtè deducitur, reſpectu diuini Numinis, & pro anima, ac ſeruitio Dei reliquiſſe, opus pium ſemper in conſideratione, & mente habuiſſe. Sed & perſonas pro dotibus nominatas, pauperes eſſe conſtat; ſicque legatum dotis factum pauperi, & inopi, dicitur ad pias cauſas & piæ cauſæ priuilegia conſequitur, temetſi paupertatis mentio non fiat, ſicuti Baldo, Romano, & Tiraquello obſeruauit Menochius, lib. 4. dicta præſumptione 115. num. 6. & repetit num. 16. Conſtat etiam, nullam earum, quas teſtator ex cognatione ſua nominauit, pro conditione, & qualitate ſuæ perſonæ bona, vel dotes habere, quibus honeſtè nubere valeat, iuxta ſtatum ſuum, & ob id legatum ad piam cauſam cenſetur relictum, & priuilegia piæ cauſæ conſequitur, quamuis aliqua ex eis aliqua bona haberet, provt etiam ex Tiraquello, & aliis Authoribus annotauit ipſe Menochius ibidem numero octano, Et quod opus pium in conſideratione ſemper habuerit, ac in legato pro virginibus maritandis de ſua cognatione, de eo, quod opus, & cauſam piam inſpicit, ſemper ſenſerit, ex aliis, etiam legatis pro redemptione captiuorum, Miſſiſq́ue, & diuinis officiis celebrandis, & eleemoſyna elargienda, elicitur, quæ ad cauſam piam pertinent, ex eodem Menochio, numero decimoſecundo, & decimotertio, vbi ex aliis Authoribus probauit, quod legatum factum pro anima, & pro redemptione captiuorum, eſt pium. Idque latiùs comprobauit D. Perez de Lara. in commentariis, de anniuerſar. & Capellan. libro primo, cap. 22. ex numero primo, cum ſequentibus, Et hæc quidem cum ita ſe habeant, parum, aut nihil intereſt, legatum prædictum relictum fuiſſe pauperibus ſanguine coniunctis; nam ex prædictis de voluntate teſtraoris appareat adeo manifeſtè, quod animæ, & pij operis cauſam potius, quàm aliud in conſideratione ſemper habuerit, ſiue animæ, & pij operis intuitu, & fauore ſemper diſpoſuerit; atque ab ea præſumptione, quod ob ſanguinis affectionem, magis quam ob paupertatem videatur motus, ex coniecturis, & præſumptionibus contrariis recedi debeat, vt nunc referendi Authores obſeruant, ſequitur equidem non vrgere in contrarium ea, quæ ſuprà fundamento ſecundo partis contrariæ principali, ex numero 6. annotaui: vel eo etiam, quod in dubio potiùs videatur accipienda coniectura, quæ animæ teſtatoris ſuffragatur, quia illa cunctis rebus, & perſonis debet anteponi, l. ſancimus. in fine. C. de ſacroſ. Eccleſiis, cap. cum infirmitas, de pœnitent, & remiſſion. & cap. præcipimus. in principio 11. quæſt. 1 quod in vltima potiſſimùm voluntate locum habet, in qua quis cogitat ſe moriturum, l. hac conſultiſſima, §. at cum humana fragilitas, C. qui teſtamenta fac. poſ. & ita dixit Iaſon, in conſ. 183. columna 2. veriſic. Sextò, volumine 2. & in hanc ſententiam Tiraquellus quoque videtur eſſe procliuior, provt refert, & manure aduerrit Cardinalis Franciſcus Mantica, de coniecturis vltimarum voluntatum. lib. 6. titul. 3. n. 19. in verſic. ſed in dubio mihi magis, & numero 20. & 21. qui eruditè, & iuridicè (vt arbitror) recedit à communi Scribentium placito, quod legatum in dubio cenſeatur potiùs relictum contemplatione conſanguinitatis, quàm pietatis; & contrarium tuetur, quòd magis inquam pietatis intuitu videtur relictum: de quo etiam vide nouiſſimè cum aliis pluribus, quos citat; Iacob. Cancerium, variar. c. 20. de legatis. ex. n. 385. & num. 401. & ſeq. Id quidem, quod aliis concurrentibus, & his omnibus, quæ ſuperiùs ſcripſi, admittendum eſſet omnino.

Atque ex ipſis dilucidè manet diſſolutum ſecundæ partis argumentum contrarium.

Rurſus & tertiò pro eadem parte facit, teſtatorem ſemper præſumi ſanæ mentis fuiſſe, donec contrarium manifeſtiſſimè probetur, & ei, qui ſanam mentem negauerit, vel dementiam allegauerit, probandi onus incumbere, cap. vltimo, de ſucceſſion. ab inteſt. l. nec codicillos quidem, C. de codicillis. vbi omnes Doctores notant, l. vltima, & ibi etiam notant Doctores, maximè Salicetus num. 2. C. de hæred. inſtit. Gloſſa, Bartol, Baldus, Aretinus, Socinus, Decius, Pariſius, Imola, Curtius iunior, & Alciatus, cum quibus Cardinalis Mantica, de coniecturis vltimar. volunt. lib. 2. tit. 5. num. 2. qui ſubdit, hoc quidem certo certius eſſe, nam hæc præſumptio eſt naturæ, vt ſenſus & ratio naturalis in quolibet homine præſumatur: & id ipſum poſt alios multos ſcripſerunt Maſcardus de probationibus, concluſione 1048. num 14. & 25. Sfortia Oddi, in conſ. 93. num. 11. Petrus Surdus, in conſ. 89. num. 3. lib. 1. Burgos de Paz, in conſilio 7. num. 3. & 4. & in conſilio 11. numero 4. Iacobus Menochius, libro 6. præſumptione 45. numero 20. & in conſilio 82. num. 215. & ſeq. lib. 1. Ioannes Vincent. Honded. in conſ. 78. num. 53. lib. 2. Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſion. iur. tom 4. littera F concluſ. 541. fol. 99. Ioſeph. de Seſe, deciſione Regni Aragon. 53. n. 4. cum ſeq. Idque maximè, quando animæ ſuæ, & de ſe benemeritis teſtator conſuluit, vt in fortioribus terminis, & in teſtatore reſpondente ad interrogationem alterius, conſuluit Alexander, in conſ. 12. columna penul. verſio. & dictum Petrum. lib. 1. Sequitur Menochius, lib. 4. præſumptione 8. num. 35. vel quando loquitur verba ordinata, & diſcreta, & talia, quæ ab homine ſanæ mentis proferri ſolent, vt poſt alios Authores probarunt Iaſon, in in l. furioſum, num. 3. & 4. & ibidem, Decius, n. 29. C. qui teſtamenta facere poſſunt, idem Decius, in conſ. 448. num. 1. Pariſius, in conſil. 88. num. 1. lib. 3. Suarez, Grammaticus, Ruinus, Boerius, Craueta, & Surdus, cum quibus Menochius, lib. 6. dicta præſumptione 45. num. 39. Mantica, de coniect. vltim volunt. lib. 2. dicto tit. 5. n. 7. vbi quòd ſapiens, vel prudens, vel furioſus, aut demens, præſumitur quis ex qualitate diſpoſitionis; & latiùs ibi comprobat: Et tit. 6. num. 7. id ipſum, quod teſtator præſumatur ſanæ mentis in dubio, procedit etiam, quamuis ſit ſenio confectus. Et quamuis Notarius ſcripſerit, ſanus corpora, licet mente languens: Etiam ſi teſtes ſint vtrinque pares, quia adhuc magis præſumitur teſtator ſanæ mentis fuiſſe, provt hæc tria adnotauit, & comprobauit Cardinalis Mantica, de coniecturis vltimar. volunt. libro ſecundo, titulo 5. numero 3. 5. & 6. Cardinalis Thuſcus, dicta concluſione 541. in princip. & regulariter, quod probatio de ſana mente præualeat in dubio, cum Decio, Pariſio Grammatico, Antonio Gabriele, Portio Imolen, Deciano, & Maſcardo obſeruauit Ioannes Vincent. Honded. dicto conſ. 78. num. 73. lib. 2. qui ſubdit num. 4. Id procedere, quamuis teſtes de ſana mente deponentes eſſent pauciores, videlicet duo, alij verò deponentes de non ſana mente, vel de furore, aut dementia, eſſent longè plures, aut mille; quia magis duobus de ſana mente, quam mille de dementia eſt credendum: vt per eundem Maſcardum dicta concluſione 1048. num. 12. 13. & 26. vbi reddit rationem: Burgos de Paz, dicto conſ. 7. num. 4. Thuſc vbi ſuprà num. 6. Ioſeph. de Seſe, dicta deciſ. 56. n. 5. Surdus, in conſ. 89. num. 7. lib. 1. Præſumitur etiam ſanæ mentis, quando Notarius ita affirmat, Bertazolus in conſ. 102. in ciuibus. Grammaticus deciſ. 73. Seſe dicta deciſ. 56. n. 5. Surdus dicto conſ. 89. num. 7. & quamuis in extremis ſit conſtitutus, vt notat Abbas perillum text. in cap. vltimo, num. 9. de ſucceſſion. ab inteſt. & ex communi Doctorum ſententia tradidit Mantica de coniectur. vltimar. volunt. lib. 2. tit. 6. num. 1. vbi dicit, quòd moribundus in articulo mortis poteſt teſtari, ſi tamen articulatè loquatur: idque per text expreſſum, in l quoniam indignum, C. de teſtamentis, ibi, quæ fortè ſeminecis, & balbutiens lingua profundit. & ibi notant Angelus cum Gloſſa, Paul. Caſtrenſ. n. 3. Alexander n. 4. & Iason n. 3. idemque colligitur ex l. Seia. §. vlt. coniuncta l. Marcellus, in principio, & §. 1. ff. de donat. cauſa mort. & ex aliis iuribus, quæ Mantica ipſe ponderat erudite: Ex textu etiam, in cap. Raynutius, ibi, in extremis conſtitutus. vbi latè Guil. Benedict. eodem verbo, de teſtament. Et quod in articulo mortis conſtitutus teſtari poſſit, & ſanæ mentis præſumatur in dubio, ſi articulatè loquatur tenuerunt & alij Authores, quos ipſe Mantica dicto tit. 6. n. 4. & 5. per totum, recenſet, & fundamento partis contrariæ præcipuo, atque ex l. hac conſultiſſima, §. at cum humana fragilitas, C. qui teſtamenta facere poſſunt, adducto reſpondet concludenter: Surdus etiam, in conſ. 414. n. 58. & 59. lib. 4. Non ergo ſufficit dicere, in extremis conſtitutum, aut non ſanæ mentis teſtatorem teſtamentum condidiſſe, niſi aliunde & iuridicè, atque ex coniecturis legitimis & probabilibus impedimentum probetur, provt ipſe Mantica obſeruat, & vnanimiter amplectuntur omnes Authores ſuprà relati, & qui latiùs commemorabuntur alio cap. infrà hoc eod. lib. & tract. Atque ideo ſcienter, & conſulto hic prætermittuntur.

In caſu autem præſenti, ſi dicta omnium teſtium attentè prælegantur, & acta proceſſus dilcidè inſpiciantur, ſuperiora omnia abſque dubio concurrebant ſimul. Inprimis namque, non duo tantum teſtes de ſana mente, & integro iudicio teſtatoris tempore codicilli conditi, ſed & quamplures depoſuerunt, & vnanimiter affirmarunt; & de non ſana mente, aut iudicio integro mortis cogitatione perturbato, tres tantum, & minus concludenter, vnuſq́ue exauditu, dicebant; Tabellio autem, ac cum eo teſtes, inſtrumentales eiuſdem codicilli de ſana mente omnimodò aſſeuerarunt, de qua, & ex qualitate diſpoſitionis, & verbis diſpoſitiuis apparuit dilucidè. Deinde, vt animæ ſuæ conſuleret idemmet teſtator, & in fauorem cauſe piæ, ſeu patronatus tempus præueniens, ſic (vt dixi) in ipſo codicillo diſpoſuit, & non expectato tempore mortis dicti filij, provt in teſtamento ordinauerat, ſed ſtatim ipſo præmortuo, cauſam piam incipere, expreſſit; quod ſanæ mentis, & integri iudicij maximum argumentum eſt, iuxta ea, quæ multum ad propoſitum tradiderunt Socinus, in conſil. 98. num. 5. libro 3. Alexander in conſil. 147. num. 6. lib. 7. Corneus in conſil. 21. num. 11. lib. 2. Iaſon in conſ. 141. num. 7. lib. 4. Rodericus Suarez allegatione 1. num. 10. & 11. ac denique, & alia nonnulla in pios vſus deſtinauit, vt ex eodem proceſſu deducitur, & poſt conditum codicillum eundem, ſanæ etiam mentis apparuit, vt iidem teſtes, & Tabellio affirmant.

Et per hæc concludens redditur reſponſum ad ea, quæ tertio argumento, pro contraria parte ponderato ſuprà ex n. 13. adnotaui.

Ad aliud tamen quod in eodem argumento, ex Angeli, & aliorum ſequacium ſententia adduxi num. 17. videlicet teſtamentariam & aliam diſpoſitionem quancunque in mortis articulo factam, præſumi à lege dolosè & fraudulenter fieri; ſatis clarè apparet ſolutio, ſi animaduertamus minimè id eſſe verum, nec obtinere, ſi non extent aliæ fraudis & doli coniecturæ & præſumptiones, ſicuti contra Angelum Alexander tenuit, & cum ſequuntur Aretinus, Socinus, Felinus, Decius, Albertus Brunus, Antonius Gabriel Sarmientus, & alij, cum quibus ſic reſoluit Franciſus Burſatus in conſil. 40. num. 70. & ſingulariter explicat numeris ſeqq. libro primo. Aliàs namque ſequeretur, quòd ſi ſolus mortis articulus induceret fraudis præſumptionem, profectò nec etiam valeret ingreſſus Religionis, nec legitimatio filiorum contracto matrimonio cum concubina in articulo mortis, in præiudicium ſubſtituti, immo nec legitimatio facta poſt teſtamentum à ſano in eiuſdem præiudicium, quia ſemper præſumeretur ſecundum eos factum, vt frauderetur ſubſtitutus, contra omnes concluſiones traditas per doctores, in locis relatis per eundem Burſatum, qui ſubit numero 72. quod omnis actus poteſt valide fieri, & ſortiri effectum, licet in extremo vitæ celebretur, vt late per Barbatiam in cap. Rainutius, de teſtament, columna 3. & per Guil. Benedict. dicto verbo, in extremis conſtitutus: Et tandem profert hæc verba Burſatus ipſe, Bene articulus mortis eſſet conſiderabilis, quando eſſet tam prope mortem, quod ſenſus deficeret, vt in prædictis quæſtionibus, & c. Et id ipſum quod Burſatus, contra Angelum tenuit Anton. Gomezius in l. 10. & 11. Tauri n. 59.

Prætereà & quarto loco facit, codicillum præfatum continere omnes ſolemnitates ad illius validitatem neceſſarias, & præcipuè teſtium numerum, Notarij, ac teſtium rogitum, & alia. Nec repugnare, quod teſtator fuerit inductus blanditiis ad reuocandum teſtamentum prius, & tempus vocationis cauſæ piæ præueniendum; Quia reſpondetur, non ideo minus codicillum ipſum eſſe validum, nam poteſt quis alium blanditiis allicere ad ſibi relinquendum, l. finali, ff. ſi quis aliq. teſtament. prohib. idem probatur in l. finali. C. eod. titulo. vbi præmittitur vxori virum prouocare, vt eam inſtituat, & licet mutuis affectionibus inuicem ſe prouocare ad inſtituendum. Et procedit etiam in contractibus, quia eadem militat ratio, & procurans ſe inſtitui, non præſumitur in dolo, licitum etenim eſt procurare ſuam vtilitatem, nec eſt interdictus vſus blanditiorum; ſicuti ex aliis multis Authoribus obſeruauit Petrus Surdus, in conſilio 373. numero 2. per totum, libro 3. & vltra eum id ipſum annotarunt Burgos de Paz, in conſilio 7. num. 14. & Authores permulti, quos har. controu. quotidian, iur. lib. 3. cap. 1. ex numero 122. vſque ad num. 126. ego recenſui, Crauetam inquam, Burſatum, Marium Riminaldum, Menochium, Flaminium, Peraltam, Mieres, Peregrinum, Raudenſem, & alios. Patrem etiam Thom. Sanchez, de ſponſalibus, lib. 4. diſputatione 7. num. 8. 9. & 10. fol. mihi 719. atque ex ipſis concluſiones illas deduxi, videlicet perſuaſionibus aut etiam precibus (modo ab illis dolus abſit fraus, & calliditas) licitè poſſe quemcunque allicere amicum, vel coniunctum, vt eum inſtituat, vel vt aliquo modo in fauorem eius diſponat, licitèque vtilitatem ſuam procurare quemcunque, nec dolum ex eo induci, vt etiam notauit idem Surdus dicto conſ. 373. n. 4. & 5. qui ſubdit, quòd vtilitatem ſuam procurans, non præſumitur facere, vt alij noceat, etiam ſi in conſequentiam inferatur damnum Tertio: Et ſic neceſſarium eſſe, quod probetur, id fuiſſe factum malis, artibus, vt ex aliis Authoribus comprobat. Deduxi etiam, atque ob eandem rationem doli mali, & machinationis requiſtæ num. 124. & 125. perſuaſiones, & preces eas dumtaxat damnari quoad facientem teſtamentum, quæ importunæ adeò fuerint, vt iteratæ & nimiæ, & ſic immodicæ, & inſtantiſſimæ, & ſæpe repetitæ fuerint: vt putà cùm cogere ipſæ videantur aliquo modo, aut genus quoddam violentiæ continere, vt ibidem & iure, & authoritate probaui num. 126. & tribus ſeq. immò coactionem, aut violentiam excedere, vt etiam ibi adnotaui, Cæterùm in caſu præſenti, non modo hæc ita non euenerunt, immò ex dictis quamplurimorum teſtium, ac maximè corum, qui eidem codicillo conficiendo, & legendo interuenerunt tanquam teſtes inſtrumentales, atque ex aliis (vt dixi) pleniſſimè probatum eſt, teſtatorem præfactum liberè & ſpontaneè, atque cum qualitate libertatis plenæ, & omni violentia, ſiue illicita aut doloſa perſuaſione Religioſorum ſecluſa & remota, præfactum codicillum ordinaſſe. Et quamuis ex aduerſo teſtes nonnulli (qui verè non concludunt, nec ita vt debuerunt, in propoſito depoſuerunt in contrarium dictæ qualitatis libertatis plenæ, & pro fraudulenta perſuaſione) & eorum maior pars, immò omnes duobus exceptis ex auditu deponunt: quamuis inquam teſtes ipſi in contrarium deponerent, pars ipſa piæ cauſæ multis de cauſis, iure ipſo corroboratis, præualere deberet; & ob id maximè, quòd dolus in præſenti facto non concurrit, & in dubio non præſumitur; ſed ab allegante illum, probari debet, & maximè ab eo, qui teſtamentum impugnat, ſicuti ex relatione Decij, Cornei, Crauetæ, Beccij, Maſcardi, Bertrandi, Socini, Deciani, & Manticæ, annotauit Petrus Surdus dicto conſ. 373. num. 4. lib. 3. & vltra eum id ipſum ego quoque notaui, ſcriptum reliqui, lib. 3. dicto cap. 1. num. 65. vbi dixi, teſtamentum in dubio non præſumivi, aut metu, ſed potiùs ſponte factum, cùm metus tanquam delictum non præſumatur; & conſequenter nec præſumendum eſt, teſtatorem metu compulſum ad diſponendum, quod in tenminis conſuluit Baldus, in conſ. 350. n. 1. lib. 3. quem ſequuntur Mantica, lib. 2. tit. 7. num. 2. Menoch. lib. 4. præſumpt. 11. ex num. 2. cum ſeq. & libro 3. præſumpt. 126. ex num. 1. & num. 6. Maſcardus, de probationibus, concluſione 1054. num. 1. & 2. qui lenius comprobant, & rationem. reddunt: Ioannes Vincent. Honded. in conſ. 29. num. 9. lib. 1. Et in eadem ſuaſionis, & ſuggeſtionis materia, ſic etiam notarunt Corneus in conſ. 77. Viſo dicto themate, col. 3. verſ. non obſtant, lib. 4. Decius, in conſ. 489. num. 6. cum ſeq. Burgos de Paz, in conſ. 7. num. 7. vbi quòd reſtamentum liberè exiſtimandum eſt fuiſſe confectum. nònque metu, nec dolo: Pariſius in conſ. 67. num. 61. volumine 3. Et addidi eodem cap. 1. num. 66. Quòd actus quicunque ſpontaneus præſumitur regulariter, niſi coactio probetur, vt cum Decio, Alciato, & Neuizano probauit Hondedeus, dicto conſilio 29. numero 8. lib. 1. Ac denique num. 67. ſcripſi, teſtamentum validum ſemper præſumi, niſi contrarium probetur, idque ex aliis Authoribus, quos ibidem retuli, & Menochio, libro 4. præſumptione 10. per totam, & in conſilio 224. numero 32. libro 3. ita pariter, quod teſtamentum non præſumatur in dubio dolo confectum, & conſequenter, nec teſtatorem dolo inductum fuiſſe ad teſtandum: reſponderunt Socinus iunior, in conſil. 113. num. 8. libro 3. Tiberius Decianus, in conſil. 65. num. 10. lib. 2. & ſequuti ſunt Mantica, de coniecturis vltimarum voluntat. . lib. 2. titul. 7. num. 1. Menochius, lib. 4. præſumptione 12. in principio,, & ego notaui, atque coſdem Authores recenſui, lib. 3. dicto cap. 1. num. 71. & num. 81. tradidi quoque id ipſum quoad perſuaſiones & ſuggeſtiones, videlicet quòd teſtamentum in dubio, liberè exiſtimandum eſt fuiſſe confectum, nònque importunis precibus, aut iteratis, vel illicitis perſuaſionibus, & retuli Baldum in l. vltima, C. ſi quis aliq. teſt. prohib. ita notantem per illum text. in col. vltina, verſ. ſed nunquid. Decium, in conſ. 489. In caſu Occurrenti, num. 6. Corneum, in conſil. 77. viſo dicto themate. col. 3. verſic. non obſtant adducta in contrarium, libro 4. Burgos de Paz, in conſil. 7. numero 7. Et quamuis à regulis tribus prædictis, quòd teſtamentum in dubio non præſumatur vi, aut metu, aut dolo, neque importunis precibus, aut illicitis perſuaſionibus conſectum; contrariis coniecturis, & præſumptionibus recedatur, quibus teſtatoris liberam & abſolutam voluntatem impeditam fuiſſe, aur dolum. vel vim, vel ſuggeſtiones interueniſſe probari & conſtare poſſit; ibidem ex relatione quamplurimorum obſeruarim num. 68. & ſeq. & num. 72. & 82. & ſeq. & tenuerint Hondedeus in dicto conſilio 29. ex numero 21. cum ſeq. lib. 1. Mantica, de coniectur. vltimarum voluntat. lib. 2. titulo 7. ex numero 3. cum ſeq. Menochius, libro 4. præſumptione 11. & 12. Alexander Raudenſis deciſione 45. per totam, prima parte. Peregrinus, de iure fiſci. lib. 2. titulo 6. ex num. 21. cum ſeq. Surdus in conſ. 185. libro 2. Decianus, in conſ. 65. num. 2. & ſeq. lib. 2. Mieres, de maioratu, 1. parte, quæſt. 25. num. 7. per totum, Vrſillus, ad deciſionem Afflictis 69. num. 4. In præſenti facto, vel coniecturæ, quæ allegantur, non modò non probantur, ſed nec in articulis deducuntur; vel non inferunt dolum, aut vim, vel ſuggeſtiones aliquo pacto; ac propterea ſuſtineri debet codicillus Omninò, cùm dolus, & fraus, aut machinatio non adſit, nec probata fuerit: ſicque reſolutiones ipſæ obtinent, etiamſi præceſſerit aliud teſtamentum, quia nihilominus ſequens factum ad blanditias alicuius eſt validum, & reuocat primum, ſi tamen præter blanditias non interuenerit dolus: ita videtur voluiſſe Gloſſa, in l. quicquid, C. arbitrium tutelæ, vbi Martin. Silim. & Cinus: eius ſententiam probauit quoque Iaſon, in l. 1. num. 4. C. ſi quis aliq. teſt. prohib. vbi reprehendit. Angelum contrarium tenentem: Guil. Benedictus, in cap. Rainuntius, de teſtamentis, verbo, condidit. 2. num. 25. in fine, vbi hoc modo intelligit dictum Angeli, qui in contrarium allegatur: Decius, in conſ. 489. num. 6. Durandus, de arte teſtandi, titul. 11. cautela 4. num. 4. ita quoque intelligit Surdus, dicto conſilio 373. num. 3. qui in propoſito dolum (vt vides) præter blanditias requirit, nec in dubio ex eo, quod primum mutatur reſtamentum, præſumit dolum ipſum. Et quamuis numero 17. referat ipſe Surdus Authores quamplures, qui ſententiam Angeli, de qua ſupra numero 34. ſequuti fuere, etiam ſi non interueniant falſæ ſuggeſtiones, ſed ſolæ preces, & inſtigationes ad præiudicium alterius iam inſtituti, quaſi eo ipſo videantur huiuſmodi ſuaſiones non carere dolo; & ſic in ſimplicibus inſtigationibus ſine alio extrinſeco dolo eam admittant: in contrarium tamen extare veriorem & communiorem opinionem, ex iiſdemapparet Authoribus, & ipſo Surdo, ſub num. 17. & num. 18. loquitur namque is Author in caſu illo ſibi propoſito, & conſulto, quo nedum importunæ ſuggeſtiones interuenerunt, ſed etiam doloſæ, & falſæ inſtigationes: ſuadebatur enim teſtatori, quod hæres primò ſcriptus illum tollere de medio viuentium tentauerat, non ſolum veneno, ſed ferro etiam; quòd ei continuò maledicebat; quòd in eius ſubstantiam inhiabat; quòd vitæ illius longitudinem odio habebat, multàque alia ſupponebantur, quæ dolum malum manifeſtè oſtendebant; quo dolo ſtante (vt ipſe Surdus inquit eruditè) nemo negat, immo verò admittunt omnes, teneri hæredem vltimo loco inſtitutum hæreditatem teſtuere priori inſtituto, actione de dolo, vel in factum; prout tenent Angelus, Cæpola, Barbat. Iaſon, Afflictus, Ruinus Pariſius, Neuizan. Socinus Iunior Corta. Craueta Decius Baldus, Fulgoſius, Alexander Ripa, Guil. Benedictus, Menochius Hieronymus Gabriel, Pechius, Mantica, Simon de Prætis, Lancelot. Galiau. Peregrinus, Mazolus, & Mieres, quos idemmet Surdus, dicto num. 18. recenſuit in vnum. Et id ipſum ego conſtanter defendi lib. 3. dicto cap. 1. ex numero 186. nam cùm retuliſſem Angeli ſententiam num. 182. & tribus ſeqq. dicto num. 186. annotaui. in contrarium extare ſententiam Gloſſæ, in eadem l. vltima C. ſi quis aliq. teſt. prohibit. ſcilicet quod ad hoc, vt primus inſtitutus poſſit agere contra ſecundum, requiritur quòd interueniat dolus ſecundi inſtituti, nec ex ſolis blanditiis competit actio: & retuli quamplurimos Authores, qui Gloſſam ſequuntur, & deciſionem Angeli intelligunt, quando ex falſis cauſis, & ſuggeſtionibus teſtamenta ſecunda captentur, & ſic quando ſecundum teſtamentum factum fuerit per doloſas, vel fraudulentas inſtigationes, aut machinationes: non enim reuocatio ſufficit ad blanditias, vel preces facta, ſed per dolum malum ex falſa ſuggeſtione reuocationem fieri oportet. Inter alios autem iuris Interpretes recenſui nonnullos, qui per Surdum non referuntur, Peraltam, inquam, in l. ſi quis in principio teſtamenti, num. 92. in verſ. decimatertia, ff. de legatis 3. Hippolit. Riminaldum, in conſ. 234. num. 15. & 16. lib. 3. & in conſil. 624. num. 35. lib. 6. Plotum, in conſ. 17. num. 59. Bonifacium Rogerium in conſil. 17. num. 142. lib. 1. Ioann. Baptiſt. de Plotis, in conſilio 168. numero 59. inter conſilio vltimarum voluntat. volumine 1. fol. 222. Cæſar. Vrſillum, in addit, ad deciſionem Afflictis 69. num. 10. Sfortiam Oddi, in conſil. 87. numero 89. lib. 1. Hondedeum, in conſilio 32. numero 58. lib. 1. Alexandrum Raudenſem deciſione 45. ex numero 53. prima parte, & eodem lib. 3. dicto cap. 1. ex num. 187. vſque ad numerum 194. hanc eandem reſolutionem comprobaui, & corroboraui, & traditiones Angeli, Caſtrenſis, & Afflictis, quæ in contrarium ponderari ſolent communiter, non poſſe ad eum ſenſum ponderari, dilucidè explanaui; vt ibi videri poterit.

Et per hæc patet reſponſum ad quartum, & quintum fundamentum partis contrariæ.

Quintò deinde facit, quoniam rationes, & doctrinæ illæ, ponderatæ ſuprà, ex numero 35. cum quatuor ſeqq. dicti noſtra penatus definitioni, & huius partis iuri non obſtant aliquo modo, ob defectum relatum, quòd codicillus coram teſtatore & teſtibus lectus, ſeu publicatus non fuerit, ſicuti euidenter apparet ex his, quæ cap. præcedenti, ex n. 90. cum multis ſeqq. annotata, atque ſcripta reliqui, quæ breuiter hic recenſete vis erit, non modò neceſſarium.

Ac primùm equidem certiſſimi iuris eſſe, teſtamentum uuncupatiuum de iure communi, legendum, ſeu publicandum eſſe coram teſtibus & teſtatore, idque pro forma require de iure ipſo communi, iuxta text. in l. fideicommiſſa, §. quoties, ff. delegatis 3. quem text. ad id expendunt, & ita obſeruant Gloſſa, Bart. Bald. Didac. Couarr. Menochius, Surdus, Maſcardus, Mantica, Creſcenſis, Anton. Gomezius, Tellus Ferdinand. Matienzus, Burgos de Paz, & Azeuedus à me relati ibidem numero 94. vbi numero 95. de iure quoque Partitarum id procedere aſſeueraui, ex l. 103. in fine, tit. 18. partita 3. ibi, el teſtamento deue ſer leydo. Et retuli Burgos de Paze, Rodericum, Suarez, Antonium Gomezium, & Matienzum ſic tenentes, & dictam l. partitæ expendentes, quam & expendunt alij ibidem relati, num. 89. ſed & iure nouiori legum Regiarum nouæ collectionis Regiæ, teſtamentum nuncupatiuum coram Tabellione conditum, legi, ſeu publicari coram teſtatore & teſtibus, neceſſarium etiam eſſe, ſicut de iure communi, eodem cap. præcedenti, num. 96. obſeruaui, & retuli Palacios Rubios, Caſtellum, Burgos de Paze, Rodericum Suarez, Antonium Gomezium, Menchacam, Couarr. Matienzum, & Azeuedum, ſic tenentes; & n. 98. & 99. declaraui. Fatemur ergo libenter, veriſſimum eſſe de iure communi, & de iure Regio Partitarum, & nouæ collect. Regiæ, teſtamentum nuncupatiuum, & codicillum à Notario confectum, legi, & publicari debere coram teſtatore & teſtibus, vt dictum remanet: aliàs non valere: Negamus tamen firmiter, teſtamentum non lectum, nec publicatum, dici imperfectum imperfectione, ſiue ratione voluntatis, cùm verè imperfectum dicatur dumtaxat ex defectu ſolemnitatis, & conſequenter valeat quoad liberos, & quoad piam cauſam. Liberis ſiquidem, & piæ cauſæ quamuis imperfectio, ſiue defectus voluntatis ratio obſistat, vt ipſo cap. præcedenti latiſſimè probaui: ſolemnitatis tamen defectus non obſta: id quod ex veriori, & receptiori ſententia ſuſtinui, & infinita vtriuſque iuris Interpretum allegatione probaui, dicto cap. præcedenti, num. 90. & 91. vbi caſum in Pinciana Regia Cancellaria de facto occurrentem, & ita deciſum, ex relatione Burgos de Paze adduxi, & id ipſum reſolutiuè firmaui iterum num. 100. 102. 105. & 106. vbi nouè ſingulariter annotaui, procedere reſolutionem eandem, etiam poſt nouam deciſionem, l. primæ & 2. titul. 4. lib. 5. vt ibi videri poteſt, atque ideo gic non repeto, non etiam Authores iterum commemoro, quoniam permultos longa ſerie, dictis in locis recenſui. Cùm ergo in caſu præſenti codicilli ordinatio, & confectio ad fauorem fati codicilli ordination, & confectio ad fauorem piæ cauſæ proceſſerit, ſiue ad pias cauſas diſpoſitio facta fuerit, quando pro vero, & certo daretur, & codicillum ipſum non lectum, nec publicatum coram teſtatore & teſtibus, adhuc ex his dicendum eſſet, ſuſtineri debere, nec corruere. Et hæc quidem tanto magis indubitatè, quod ex eodem Tabellione, & teſtibus inſtrumentalibus eiuſdem codicilli appareat, ex aliis etiam plenè probatum ſit in proceſſu, dictum codicillum lectum fuiſſe in præſentia eiuſdem teſtatoris, & teſtium, cùm verè ad id probandum, duo tantùm teſtes ſufficerent, ſicuti ſuprà hoc eodem libro, & tractatu, cap. 20. num. 18. ex relatione Burg. de Paze, in l. 3. Tauri, num. 809. Caroli Ruini in, conſil. 1. num. 12. 15. & 18. lib. 3. annotaui, & dixi, teſtamentum fuiſſe lectum, ſiue publicatum, duobus tantùm teſtibus poſſe probari. Et latiùs videndum penes Petrum Magdalenum, de numero teſtium in teſtamentis requiſito, prima parte, cap. 29. & tenuit etiam Petrus Surdus, in conſilio 129. numero 29. libro 1. Ex aduerſo autem teſtes illi tres, qui non fuiſſe lectum codicillum firmarunt, ſingulares equidem fuerunt, qui regulariter non probant, cap. nihilominus, & ibi Glossa, 13. quæſt. 9. cap. tam litteris, de teſtibus, vbi Glossa, in verbo, ſoli: late Anton. Gabriel, commun. concluſion. libro 1. titulo de teſtibus, concluſione 2. per totam. Fuluius Pacianus, de probationibus, lib. 1. cap. 14. Ioſeph. Ludouicus, deciſione 70. Craueta, de antiquitate temporum, prima parte, ſectione vltima, Viſo de fama: Et de auditu in facto, codicillòque recenti deponebant, ac propterea nullam de iure faciunt probationem, l. teſtium, C. de teſtibus, cap. inquiſitionis, de accuſat. l. 29. tit. 16. partita 3. & exornant Antonius Gabriel, commun. concluſion. libro 1. dicto titulo de teſtibus concluſione 3. Maſcardus, de probat. concluſione 1314. numero 20. Alexander Trentacinquius, variarum reſolut. libro 2. reſolutione 6. per totam, numero 221. Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſionum iuris, tom. 8. litera T. concluſione 180. per totam fol. 172. ac vnus dumtaxat de viſu, cuius teſtimonium non iuſtificat, nec condemnat, maximè cùm tot teſtes de viſu in contrarium, & veriſiliùs deponant; cap. admonere, 32. quæſtione 2. cap. licèt, cap. veniens, cap. iuriſiurandi. de teſtibus, l. 32. titulo 16. partita 3. latè Antonius Gabriel, dicto titulo de teſtibus, concluſione prima, per totam: & vtrumque exornauit Thuſcus, littera T. concluſione 235. & concluſione 264. folio 269. Tanto etiam magis indubitatè procedunt, quod vltra lecturam dicti codicilli, adeò plenè probatam, ea omnia in præſenti caſu concurrant, quæ in ſimili concurriſſe adnotauit Surdus in conſilio 414. numero 78. in fine, &, & num. 79. lib. 3. Quod quidem eſt excellens, & ad multa notabile conſilium: Et maximè ad tria; Vtrùm inquam Notarij, & teſtium rogitus pro ſubſtantia teſtamenti requiratur, & an præſumatur, & quot teſtibus probetur? Tſtamentum etiam, an valeat ad interrogationem alterius? de quo ſtatim alio cap. Ac denique, teſtamenti, & inſtrumenti alterius fides quemadmodum vacillet, ſi aliquis ex teſtibus, aut aliqui contradicant, vi ibi videbitur.

Rurſus & ſexto loco eadem pars ex ſequentibus vrgenter comprobatur, ac primum equidem conſtituendo, præfatam Principis legitimationem, qua pars dicti Franciſci innititur, adeò ſtrictè loqui, vt diſpenſationem potiùs quàm legitimationem fuiſſe conſtet: ſiquidem dictus D. Franciſcus natus fuit ex patre vxorato, & ſic ex parentibus, inter quos matrimonium contrahi non poterat vllo modo: cùm etiam, poſito quòd legitimatio, & non diſpenſatio fuiſſet, ex quo ſucceſſio fuit limitata in ipſa legitimatione, nihil contra voluntatem patris, nec aliud, quàm ab eo relictum, conſequi poſſet idem filius. Id autem vt diſtinctiùs appareat, & doctrinæ omnes illæ, pro contraria parte ponderatæ, & commemoratæ ſuprà, ex num. 40. vſque ad num. 67. ſubuertantur omninò, nec in rei veritate iuridicè ſtare valeant, ſequentia erunt ſuo ordine, atque reſolutione, & diſtinctione (vt moris habeo) conſtituenda; licèt deciſio ipſa Senatus noſtri longiùs detrahatur, quàm deciſionis ſcribendæ modus pati videtur.

Et inprimis, aliud eſſe legitimare, & aliud diſpenſare; ſicque inter legitimationem, & diſpenſationem, maximam eſſe differentiam: diſpenſatio namque odioſa eſt, & ſui natura reſtringibilis, nec in ea admittitur vlla extenſio, etiam ex maioritate ratinis, cap. 1. & 2. cum aliis, de filiis presbyterorum; legitimatio eſt fauorabilis, & inuenta in ſolatium parentum, non habentium legitimos, vt inquit text. in authent. quib. mod natur. effic. ſui, §. ſi igitur licentia, & §. hoc dicimus: & ſic extendenda, & amplianda, ſicuti ex multis Authoribus, atque ex communi Interpretum ſententia vtrumque dictum de diſpenſatione, & de legitimatione tradiderunt Couarr. in 4. ſecunda parte, cap. 8. §. 8. num 5. & 6. Tellus Fernandez, in l. 12. Tauri, num. 323. Ioannes Matienzus, in l. 10. tit. 8. lib. 5. gloſſa 1. num. 7. Sfortia Oddi, in conſilio 1. num. 33. & 62. & num. 34. & 35. vbi inquit, quod legitimatio vera eſt fauorabilis, diſpenſatio vero eſt odioſa, & ſic non admittit extenſionem, neque tetrotractionem, etiam à maioritate rationis: Alexander Raudenſis, de analogis, lib. 1. capite 36. numero. 1. & num. 81. Andr. Fachineus, in conſilio 2. numero 46. & 49. libro 2. Ludouicus Morotius, in responſo 9. numero 3. Marc. Anton. Eugenius, in conſilio 53. ex numero 5. cum ſeq. & vide numero 21. & 22. Peregrinus, de fideicommiſſis, articulo 23. numero 32. in fine, & num. 33. Molina, de iuſtitia & iure, tom. 1. tractatu 2. diſputat. 173. folio 679. columna prima, in verſ. illud antequam vlterius progrediamur. vbi dicit, longè diuerſum eſſe, legitimare aliquem illegitimum, & diſpenſare cum illo diſpenſatio namque eſt ſtricti iuris, eàque de cauſa, neque plus valet, quàm verba ſtrictè intellecta ſonant, neque effectus & priuilegia habet, quæ legitimatis competunt: Legitimatio autem amplè eſt intelligenda. Alios quamplures ſciens, conſultóque prætermitto; quontam quicumque hactenus in hac materia loquuntur, pro certo & indubitato id ſuppouunt, aut animaduertunt expreſſim: inter alios tamen, ex Recentioribus regulas nonnullas generales in propoſito conſtituit Marc. Anton. Eugenius, in dicto conſilio 53. ex num. 5. cum ſeqq. quæ notandæ, ac pro oculis habendæ erunt, ad dignoſcendum, vtrùm quis legitimatus, vel diſpenſatus dici debeat.

Et primo loco annotauit dicto num. 5. diſpenſationis vocabulum duobus modis accipi; vno modo capitur in genere pro quadam iuris communis relaxatione: & hoc modo quælibet legitimatio, quamuis ampla, diſpenſatio dicitur, cap. per venerabilem, vbi notant omnes, qui filij ſint legitimi, Alciatus in conſilio 207. in principio. Ideóque iſta vocabula multoties confunduntur, & quotidie Diſpenſationis vocabulo pro Legitimatione vtimur. Secundo modo capitur Diſpenſatio in ſpecie, vt à diſpenſatione in genere, de qua ſupra, ac etiam à legitimatione differat. Etenim diſpenſatio in genere ſumpta, diſtinguitur in diſpenſationem in ſpecie, & legitimationem, vt in ſimili de adoptione dicitur in l. prima. ff. de adoptionibus, & in §. 1. eiuſdem tituli, Inſtitut. vt inquit ipſe Eugenius, num. 6. & ſubdit num. 7. Legitimationem eſſe duplicem, vnam reſtitutiuam, alteram diſpenſatiuam: Reſtitutiua eſt, quando reſtituitur perſona ad ius, quod ſecundum Butrium ibi relatum, duobus modis fit, Primò quando quis retrò natalibus, & primæuæ naturæ, eiúſque iuri plenè reſtituitur, quo caſu propriè Legitimatio reſtitutiua dicitur. Secundo modo, quando ſuperſicies prolis refertur ad iur primæuum naturæ, & non retrò, ſed prout tunc, quæ proprie dicitur legitimatio collatiua, cùm ipſe legitimans conferat tunc, non retrò legitimationem. Legitimatio diſpenſatiua eſt (ſecundum eundem Butrium per Eugenium relatum) quoties quis diſpenſatur ad ſucceſſionem, vel aliquos actus ciuiles, quorum quis antea incapax erat de iure, non obſtante quòd ſit; & remaneat illegitimus: quo modo habilitatur ius ad perſonam. non perſona ad ius, vt ſi quis licèt ſpurius ſit, habilitetur ad ſuccedendum patri: & hæc propriè dicitur diſpenſatio, quia ius relaxatur, perſona autem non alteratur, ſecundum eundem, & alios ſequaces, & Marc. Anton. Eugen. dicto conſ. 53. num. 9. Addiderim ego, id ipſum tenere, & affirmare in Regno Luſitaniæ, legitimationes omnes, diſpenſationes potiùs eſſe, quàm legitimationes, Aluarum Valaſcum, patrem Molinam, & Georgium de Cabedo, quos infrà commemorabo. Adiicit etiam ipſe Eugenius, eodem conſilio 53. ex num. 10. vſque ad numer. 16. quòd legitimatio ſecundum Roſellum quatuor modis fit: Primo, quando diſponitur ſuper vitio matrimonij, ſuper quo ſolus Pontifex habet diſpenſandi facultatem. Secundo modo, quando non ſuper matrimonio, ſed prole diſponitur per modum reſtitutionis antiquæ naturæ; putà, cùm Princeps reſtituit illegitimum antiquæ naturæ, & ingenuitati, abſque eo, quòd aliquid de matrimonio diſponat; vt regulariter & communiter fiunt legitimationes, & propriè intelligitur loqui textus, in §. licèt autem, in authent. quib. mod. naturales effician. legitimi. Et hæ duæ ſecundum eum ſunt reſtitutiuæ, quia vtraque (licèt diuerſimodè) illegitimum antiquæ ingenuitati, & legitimationi reſtituit. Tertio modo, quando nouiter, prout nunc, legitimus quis creatur, quæ ſecundum eum dicitur legitimatio inductiua, quia non refert ſe retrò ad antiquam ingenuitatem, & rempus ſuæ natiuitatis, ſed inducitur nunc, prout de collatiua dictum fuit ſuprà cum Butrio. Quarto modo, quando Princeps cum aliquo diſpenſat, non obſtante, quod remaneat illegitimus, vt nihilominus poſſit frui his, quæ tantum legitimis conferuntur. Tribus primis modis legitimatio; vltimo verò, diſpenſatio propriè eſt (inquit idem Eugenius, eodem conſ. 53. num. 13.) & hæ duæ opiniones in vnam, eandémque reincidunt, ſi aduertatur; eáſque communiter DD. approbant, vt per Alex. Curt. ſenior. Gozadinum, Alciatum, & Couar. ibi relator: ex quorum omnium ſententia concludit ex num. 14. cum ſeq. quòd Legitimare propriè eſt, abolere maculam, & defectum natalium, etiam quòd modus ſuccedendi reſtringatur: & numero 16. quod verbum legitimare, importat, vt quis plenè ſit reſtitutus antiquæ ingenuitati: & num. 18. quòd plenaria reſtitutio perſonæ sf iura naturæ, legitimatio eſt: & num. 23. quòd remouens omnem inhabilitatem, & genituræ maculam, facit legitimationem. Diſpenſare verò, eſt tollere obſtantiam defectuum, & efficere, vt aliquis inhabilis aliàs, ſuccedat non obſtante defectu. Et de vtroque dicit communem reſolutionem Rolandus, in conſ. 96. num. 25. lib. 3. Gozadinus, in conſ. 29. num. 31. Marc. Anton. Eugenius, in conſ. 53. num. num. 14. & 15. & conueniunt omnes Authores hactenus præcitati poſt Butrium, in dicto. cap. per venerabilem, Corneus, Iaſon, Gozadinus, Socinus iunior, Rolandus, Thobias Nonius, Beretta, Ruinus, Caſtrenſis, Didac. Couarruu. & Burſatus, quos recenſuit, & ita pariter obſeruauit Peregrinus, de fideicommiſſ. articul. 23. num. 32. & 33. vbi inquit, iuxta communes omnium reſolutiones, Legitimationis triplicem eſſe ſpeciem: prima, per quam diſponitur ſuper radice matrimonij: ſecunda reſtitutiua, de qua ſupra per Eugenium: tertia eſt ſpecies, quæ inductiua, ſeu collatiua appellatur, vt ibi obſeruat, & concludendo ſubdit in hunc modum. Et ſiquidem plenariè confert, quia perſonam faciat legitimam, prout ſunt illi, qui ab initio naſcuntur legitimi, & naturales, eidem conferendo omnia iura legitimorum, hæc vera dicitur legitimatio, & ille verus legitimus. l. qui in prouincia §, diuus, ff. de ritu nuptiarum. Si verò non omnia legitimitatis iura conferantur, ſed tantum quædam, tunc non est propriè legitimatio, ſed dispenſatio: nam legitimatio eſt abolitio illegitimitatis; diſpenſatio verò eſt circa quædam conceſſa obſtantium remotio, conſequenter minus eſt in dispenſatione, quàm in legitimatione, &c. Quod etiam notauit Pater Molina, de iuſtitia, & iure, disp. 173. in verſ. hoc autem diſcrimen.

Et hæc quidem omnia non otiosè, aut extra propoſitum aliquo modo, ſed opportunè, atque neceſſariò omninò, & ideò dicta, vt vera deducatur reſolutio eorum, quæ mox peraguntur, vt etiam illis reſpondeatur, quæ pro contraria parte ponderata, atque ſcripta fuere ſuprà ſeptimo fundamento partis contrariæ, per totum, quo de legimatione actum eſt.

Nam cum ex iiſdem nunc ſcriptis appareat, legitimatum eum dici, qui in omnibus, & per omnia quoad ea, quæ pertineant ad eſſentialia legitimationis, eſt natalibus, & primæuo iuri naturæ reſtitutus. Siſpenſatum verò dici eum, qui non eſt plenè, ſed quoad aliqua legitimatus, & natalibus reſtitutus; quod vltra Peregrinum, & ſuperiores tradidit etiam Ioan. Garſia, de nobilitate, gloſſ. 21. num. 83. Menoch. lib. 4. præſumpt. 79. num. 50. & 51. Blaſius Flores Diaz de Mena, in addit. ad deciſionem Gamæ 11. in verſ. & diſpenſatus dicitur, fol. 18. in princip. Pater Ludouic. Molina, vbi ſuprà, & in verſ. Poſſumus verò confirmare. Stephan. Gratian. diſceptationum Forenſium, cap. 138. num. 41. fol. 399. Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſ. iuris, tom. 5. littera L. concluſ. 220. num. 3. & num. 18. vſque ad num. 24. folio 234. inde equidem, atque neceſſariò ſequi videtur, quòd legitimatio limitata in ſucceſſione, non ſit legitimatio, ſed potiùs diſpenſatio; & ſic quòd legitimatus cum hoc, quod non ſuccedat patri, extantibus legitimis, aut agnatis, aut in eo tantum, quod patri placuerit, vel quod ipſe voluerit, aut reliquerit: non ſit verè legitimatus, ſed diſpenſatus: quod in ſpecie dixit Paulus caſtrenſis, in l. ſed ſi hac, §. patronum, num. 5. ff. de in ius vocando, idem Paulus, in l. pactum quod dotali, num. 9. C. de collat. & in l. ſi ab eo, num. 3. C. de legitimis hæred. & in l. 1. C. de iure aureor. annulor. col. 2. verſ. vltimò vidi dubitari. vbi inquit, quod hæc non eſt legitimatio, ſed quod tranſit in aliam ſpeciem, hoc eſt in diſpenſationem. Et quod verba Reſcripti licèt ſonant in legitimationem, intelligenda ſunt iuxta ſubiectam materiam, & ſic in diſpenſatione, cum legitimatio eſſe non poſſit, cum in aliquo limitatur. Et idipſum tenuerunt Alexander, Curtius ſenior, Præpoſitus, Bald. Corneus, Decius, Socin. Chaſſaneus, Ruinus, Alciatus, Pariſius, & Anton. Gomezius, quos refert Tellus Fernand. in l. 12. Tauri, num. 21. in verſ. hanc conſequentiam facit Paulus. Refert etiam eoſdem, & Georgium Nattam, Ioann. Matienz. in l. 10. tit. 8. lib. 5. gloſſ. 1. num. 5. in verſ. ex quibus. Paulum etiam, Alexand. Curtium ſenior, Præpoſituum, Iaſon. Decium, Chaſſaneum, Ruinum, Alciatum, Pariſium, & Laurentium Siluanum, pro hac parte retulerunt Ludouic. Molina, de Hispan. primogen. lib. 3. cap. 3. num. 38. Ioannes Cephalus, in conſ. 278. num. 28. lib. 2. & id ipſum tenuerunt Hieronym. Gabr. in conſil. 30. num. 26. & ſeq. lib. 1. Tiberius Decianus, in conſ. 19. num. 25. ſeq. lib. 1. & in conſ. 40. num. 31. lib. 3. Hippolyt. Riminald. in conſ. 446. num. 42. & ſeq. lib. 4. Capra, in conſ. 157. num. 44. & ſeq. Honded. in conſ. 66. num. 30. 31. & 32. lib. 1. Stephanus Gratianus, diſceptatione Forenſ. cap. 138. num. 41. 42. & 43. Aluarus Valaſcus, in praxi partitionum, cap. 7. num. 41. & 42. qui ex eo, quod legitimati in forma Regni Luſitaniæ non ſuccedunt parentibus, niſi ſecundum eorum voluntatem, non autem contra teſtamentum; quaſi in neceſſariam conſequentiam infert, quòd magis propriè dicuntur diſpenſati, quàm legitimati: & citat Coſtam, & Cald. Pereiram, Luſitanos etiam, idem tenentes. Ipſum quoque dixerunt Georgius de Cabedo, deciſione Luſitaniæ 69. num. 3. qui etiam citat Coſtam, & addidit Gamam, tribus in locis, atque ex primo, eodèmque præſuppoſito ipſam conſequentiam facit etiam Pater Molina, de iuſtit. & iure, diſputation relata 173.

Ratio autem huius ſententiæ (qua principaliter ipſius Sectatores adducuntur, atque excitantur communiter) in eo conſiſtit, quod ex legitimatione (vt ſuperiùs dictum fuit) conſequitur legitimatus iura omnia quæ legitimi de iure habebant, ſed filius legitimatus impoſſibile eſt, quòd habeat ſucceſſionem limitatam extra pactum, vel ſtatutum, quia omnia comitantur legitimationem; ſed in legitimatione limitata diuerſum ſtatuitur, nam ex eodem actu natiuitatis, hoc eſt, legitimationis, oritur defectus: & ſic ex ipſomet actu oriuntur contrarij effectus. Reſcriptum Principis efficit legitimum, & ipſummet reſcriptum tollit effectum legitimationis. Quod clarius patet, legitimatio nihil eſt de per ſe, ſed eſt effectus, quem producit matrimonium; ſed ex matrimonio filius eſt ſucceſſibilis ex neceſſaria conſequentia, quia hæres; quam nem poteſt tollere, niſi pactum, vel ſtatutum, vel Principis diſpoſitio: ſed hîc nihil horum interuenit, quia etſi Princeps limitet ſucceſſionem, eſt limitando legitimationem, & licèt hoc valeat, erit in vim diſpenſationis, non tamen in vim legitimationis, quia detrahit ei: ita ſane ex omnibus Recentioribus, quos viderim, elegantius rationem hanc ex mente communi tradidit Tellus Fernandez, in d.l. 12. Tauri, num. 21. & in eandem tendunt omnes hucuſque iuris Interpretes, qui in propoſito ſermonem inſtituunt, prout conſtat ex Matienzo, in dicta l. 10. titulo 8. lib. 5. gloſſ. 1. num. 4. Molina, de Hispanor, primogen. lib. 3. dicto cap. 3. num. 37. ibi, Non enim poteſt quis pro parte legitimus, pro parte autem illegitimus eſſe. Peregrin. dicto art. 23. num. 34. & cæteris ſuprà commemoratis. Qui cum affirment vnanimiter, ferè omnes legitimationes Regum Chriſtianorum, eſſe limitatas in ſucceſſione, vt inquit Tellus ipſe, num. 20. & ſubdit, quod in hoc Regno tenor legitimationis eſt, abſque præiudicio aſcendentium, & deſcendentium, & ſecundum voluntatem parentum, & in aliquibus etiam inſeritur clauſula, ſine præiudicio venientium ab inteſtato, vt affirmat Rod. Suar. ibi relatus: Et in Italia aſſerit Socin. quem refert ipſe Tell. & ſubiicit in hunc modum: Et in hoc Regno eſt indubitatum ſecundum communem curſum huiuſmodi legitimationum, quæ nunquam conceduntur in forma plenæ reſtitutionis natalium, ſed ſecundum voluntatem parentum, vel hæredum: & in legitimationibus, quas facit ſummus Pontifex ſemper ſolet apponere dictas clauſulas, vt inquit Corneus, in conſilio 34. volumine 1. num. 6. idem in conſilio 9. volum. 4. num. 5. Alios etiam retulit Authores Stephanus Gratianus, diſceptationum Forenſium, dicto cap. 138. num. 43. vbi poſt Caſtrenſem teſtatur, paucas reperiri legitimationes, in quibus non adſit ea claufula, quod legitimatus non ſuccedat niſi in ea portione, quam pater ſibi aſſignauerit: Et in Hiſpaniarum Regnis omnes legitimationes concedi ſolitas hac lege, & clauſula, vt legitimatus patri ſuccedat in eo quod, pater ei reliquerit, aut relinquere voluerit; cum Roderico Suarez, & Gregorio Lopez teſtatur Couarr. in 4. ſecunda parte, cap. 8. §. num. 2. in verſ. in Hispaniarum verò Regnis. Cum inquam Interpretes noſtri, ac iuris vtriuſque Doctores, ita vnanimiter affirment; videtur equidem, nec in his Hiſpaniarum Regnis, nec in aliis quibuſlibet, nunquam legitimationem, ſed ſemper diſpenſationem concedi: & quod verba Reſcripti licèt ſonent in legitimationem, intelligenda ſunt iuxta ſubiectam materiam, & ſic in diſpenſatione; cum legitimatio eſſe non poſſit propter repugnantiam, ſicuti ex Caſtrenſis, & ſequacium doctrina, adnotaui numeris præcedentibus. Et quoad hæc Hiſpaniarum Regna, ex alio res videtur difficilior reddi, quòd non modò ſucceſſionis cauſa limitetur (vt dixi) ſed etiam quantum ad perſonam nobilitatis caſus excipiatur, ad quam legitimatus non reſtituitur per reſcriptum legitimationum commune: vnde non videtur quantum ad perſonam plenè & integrè reſtitutus, & legitimatus; quo caſu vnanimiter omnes Scribentes concordant (vt ex plurimorum relatione, ac maximè M. Anton. Eugenij, Peregrini, & aliorum obſeruationibus ſuprà vidiſti) diſpenſationem, & non legitimationem dici debere: cùm ergo neceſſarius adeo, & frequens ſit articulus, reſolutio eiuſdem ſtrictior, & accuratior inquiri debebit; & an ſcilicet limitatio in ſucceſſione reddat reſcriptum in vim, & effectu legitimationis, an verò diſpenſationis; cum ab hoc principalis effectus dependeat, & dignoscendum ſit, an in his Regnis legitimationes dici debeant ea reſcripta, vel diſpenſationes, quæ regulariter, & vulgò legitimationes nuncupantur communiter, & eo quoque nomine legitimationis per Principem ipſum, & Regios Senatores, qui ſupremo Cameræ Senatui præſunt, ſemper appellantur.

Et pro vera explicatione obſeruandum erit primo loco, quòd legitimatio vera & propria dicitur, quando quis reſtituitur ad primæua iura, quamuis facultas ſuccedendi ſit limitata, & reſtrictiua ad patris voluntatem; idque inprimis (vt aliorum Antiquorum, qui à Recentioribus præcitantur, relationem omittam, & tranſcribendi vitium ab inſtitutio meo ſemper abhorreat) probatur ex his, quæ Tellus Fernandez, in d.l. 12. Tauri, num. 22. per totum, reliqui ſcripta, quò loci refert Ioan. Andr. in addit. ad Speculatorem, in tit. de ſucceſſionibus ab inteſtato, §. 1. verſ. ſed ex facto quæritur: vbi tenet, legitimationem poſſe fieri conditionalem reſpectu ſucceſſionis. Et rationem aſſiguat, quia ſucceſſionis ius eſt ſeparatum ab ipſa legitimatione; idque iuxta doctrinam Bartoli, Pauli, Alexand. Aretini, & Iaſonis, in l. is poteſt, ff. de acquiren. hæred. quod poteſt eſſe, quod filius legitimus non ſuccedat patri, ſiue ex præambulo ſtatuto, ſiue ex pacto parentum, ſecundum text. in cap. 1. de filiis natis ex matrimonio ad morga. contracto. Et iuxta hanc doctinam corruere omnia fundamenta Doctorum, qui contrariam ſuſtinent partem, provt ſuprà retuli num. 63. & rationes eorum: cum omnia inuitantur illa conſideratione, quod legitimitas, & ſucceſſio ſint idem; quod verum non eſt, ſed potius contrarium, immò diuerſa eſſe: & refert Angeli Socinum ſeniorem, Curtium ſeniorem, Decium, Pariſium, Alciatum, Gozadinum, Ruinum, Tiraquel. Couar. & Emanuel. Acoſtam, ita tenentes, quod vbicunque legitimatio plena eſt in perſona, quantunmcunque ſucceſſio ſit limitata, dicitur vera legitimatio: & ſubdit d. numero 22. in finalibus verbis, in hunc modum: Itaque iſta videtur communis opinio ex relatione Authorum, & ex eo, quod maior pars tenentium contrarium, reſipuit, affirmando hanc concluſionem, quæ manifeſtior apparebit ex respponſione ad contraria, & Tellum Fernand ſequitur in omnibus Ioann. Matienzus, in l. 10. titul. 8. lib. 5. gloſſ. 1. num. 3. qui eoſdem recenſet Authores, quos Tellus: Eandem etiam ſententiam ſequitur Burgos de Pace, in l. 3. Tauri, num. 324. & 325. Marc. Anton. Eugenius, in conſ. 53. num. 54. Alexander Raudenſis, de analogis, libro 1. cap. 36. num. 47. Ioannes Garſin, in commentariis de Nobilitate, gloſ. 21. num. 80. in verſ. contrariam tamen opinionem, & numero 81. qui in effectu hanc probat reſolutionem; quamuis in aliis variauerit: Iacobus Menoch. in conſ. 306. num. 23. lib. 4. & præſumpt. 79. numer. 48. & num. 50. lib. 4. qui cum aliquot caſus diſtinguat; in propoſito tamen noſtro concludit dicto n. 48. quòd quando illegitimè natus, fuit reſtitutus ad primæua iura naturæ, & honores, & dignitates, & reliqua iura perſonalia, ſed quoad ſuccedendi facultatem dictum fuit, quòd ſuccedere poſſit ab inteſtato, vel ex teſtamento in eo, quod viſum erit patri ei relinquere; hoc in caſu dicitur verè legitimatus; Et adiicit, quòd ita rectè ſcripſerunt Authores multi relati, & probati per Molinam, de Hispan. primogen. lib. 3. cap. 3. n. 38. in verſic. ſed quamuis hæc opinio, quiteſtatur, ſic in ſummo Caſtellæ Senatu fuiſſe iudicatum. Et verè Molina ipſe, vt Menochius firmat, reſoluit, & duodecim Authores, ita tenentes commemorat: accedunt quoque congeſti ab Anton. Gabriele, in lib. 6. commun. concluſio. in tit. de legitimatione, in concluſ. 8. in fine. Quando verò illegitimè natus (inquit ipſe Menoch. d. num. 50.) non fuit reſtitutus ad primæua iura naturæ, ad honores, & alia, ſed ſimpliciter dictum fuit, quod poſſet ſuccedere ab inteſtato, vel ex teſtamento in eo ſolum, quod pater ei reliquerit: hoc in caſu iſte non dicitur legitimatus, ſed diſpenſatus, & refert alios Autores ita tenentes. Et id ipſum voluit idem Menochius, num. 51. ſtatim ſequenti. Hippolyt. Riminald. in conſ. 469. num. 26. lib. 4. & in conſ. 46. num. 1. & tribus ſeqq. lib. 1. Anton. Galeatius Maluaſſia, in conſ. 18. num. 41. & 42. vol. 1. Beroius, in conſil. 172. num. 31. lib. 2. Peregrin. de fideicommiſ. articul. 23. num. 34. qui eoſdem retulit Authores, quos Tellus, & Molina: & addidit Abbatem, & Cuman. & inquit, quòd ſententia Caſtrenſis, & ſequacium, qui dicunt, legitimatum, cuius ſucceſſio eſt limitata ad voluntatem patris, non eſſe verum legitimum, ſed diſpenſatum; de plano procedit, cùm quis legitimatur ad certos actus, & de perſona nihil dicitur:ſecus autem, nisi quoad perſonam fuiſſet plenè & ſimpliciter legitimatus, remotâ genituræ maculâ; facultas autem ſuccedendi fuiſſet reſtricta, vel inhibita; nam non dicetur propterea minùs legitimus, quia ius ſuccedendi eſt ſeparatum à iure filiationis, & legitimitatis: & refert doctrinam illam Bartoli, & aliorum, in d.l. is poteſt quam Tellus retulit. Sfortia Oddi, in conſ. 1. num. 38. & 39. & 40. Surd. in conſ. 453. numer. 30. libro 3. vbi id ipſum tuetur, & inquit, quod cum ſuccedendi ius, ſit quid diuerſum, & ſeparatum à legitimatione non limitat legitimationem limitatio ſucceſſionis, nec eam reponit in diuerſa ſpecie, nec facit deſinere eſſe propriam, & veram legitimationem: & quòd contraria opinio procederet quando non legitimata perſona, concederetur ſuccedendi limitata facultas: & addit vltra relatos per Tellum, & Molina Març. & Hieronymum Gabr. ſic quoque aſſerentes, Ludouic. Morot. in reſponſo 9. numero 18. qui rectè in quit poſt alios quamplures, quod licet effectus ſuccedendi ſit limitatus, attamen perſona eſt plenè reintegrata, & habilitata, quæ in legitimatione principaliter conſideratur; & modus ſuccedendi, qui eſt ſeparatus à filiatione, quamuis reſtrictus, & limitatus ſit ex legitimationis forma, nihilominus non reſtringit legitimationem ipſam reſpectu ſtatus perſonæ legitimati, & ideo non dicitur diſpenſatio, ſed plena legitimatio. Et ſubdit, quod eſt communis declaratio omnium Scribentium veriſſima, & approbatiſſima, Caſtrenſem (à quo cæteri eius partis ſequaces accipiunt) loqui, quando habilitatus fuit aliquis ad ſuccedendum ex priuilegio, aut legitimatus cum clauſula, vt ſuccedat in eo, quod patri placuerit, nulla facta legitimatione perſonæ, quo caſu legitimatio illa, reſpectu ſucceſſionis tantum facta, & ad eam limitata, bene producit effectum limitatum: ſed quando perſona prius legitimatur integrè, & exinde reſtringitur cauſa ſucceſſionis, tunc qualitas adiecta legitimationi, quæ modum ſuccedendi raſpicit, non efficit, quin dicatur plena legitimatio: Blaſius Flores Diaz de Mena, in addit ad deciſionem Gamæ 11. vbi ſcriptum reliquit in hæc verba: Diſpenſatus dicitur, quando non eſt plene, & in omnibus, & per omnia legitimatus, & natalibus reſtitutus: legitimatus verò, quando à non recognoſcente Superiorem, in omnibus, & per omnia, quoad ea, quæ pertineant ad eſſentialia legitimationis, eſt natalibus reſtitutus: quod conſtabit ex verbis legitimationis, etiamſi quoad effectus ex ipſa legitimatione procedentes, aliqua limitatio annectatur, quæ ſecum compatiatur legitimorum ſtatum, & quæ etiam ex poteſtate legis ciuilis filiis legitimis & naturalibus poſſet conuenire, legitimitate manente, vnde poſſet etiam ſucceſſio limitari, etiam quoad legitimam ex teſtamento, & ab inteſtato, manente ſalua cauſa alimentorum, quæ filiis ex iure naturali debentur, &c. Georgius de Cabedo deciſione Regni Luſitaniæ 69. num. 8. qui licèt inuoluat materiam, nec certam tradat reſolutionem numeris præcedentibus: attamen dicto numero 8. hanc eandem partem ſecuriſſimè amplectitur. Pater Ludouicus Molina, tomo primo de iuſtitia & iure, diſputatione 173. in verſic. dubitant Doctores, folio 678. quo loci cum hac remanet ſententia, & contrariam reſpuit, & inquit, quod Gama optimè dixit in loco ibi relato, tunc dici diſpenſationem, quando ſubſtantia ipſa legitimationis reſtringitur, vt dicatur, ſit legitimatus quoad hoc, vel hoc; ſecus autem quando non legitimatio, ſed effectus, qui ex illa ſequi deberet, reſtringitur, vt ſi dicatur, nullum inde fiat præiudicium legitimis, aut poſſit nihilominus pater ei relinquere quam portionem voluerit, vel aliud ſimile. Et quod nequaquam idem Gama ſibi repugnat dum deciſione 383. & deciſione 11. numero tertio, & deciſione 134. numero primo, affirmat eum, qui legitimatur, vt ſuccedat patri ab inteſtato, aut in portione, quam illi pater relinquere voluerit (quo pacto ait moris eſſe in Luſitaniæ Regno legitimari ſpurios) non eſſe legitimatum, ſed diſpenſatum; loquitur namque quando legitimatio fit ad id tantum, & non quoad alias partes, quas integra legitimatio concludit.

Et ſecundum hæc patet (vt vides) concludens reſponſum ad eam rationem, qua contrariæ partis Sectatores innitebantur præcipuè, nec ratio ipſa aliquatenus vrget. Cui etiam & ſpecificè magis reſpondet Tellus Fernandez, in dicta l. 12. Tauri, numero vigeſimo tertio, dicens, non obſtare, quod non poteſt dari legitimitas pro parte: nam fatetur pro nunc oppoſitionem, ſed negat conſequentiam, ſcilicet quòd ſit pars integralis legitimationis ſucceſſio, quia eſt effectus, circa quos valet limitatio, & ampliatio; & non pars integralis: & quòd hæc eſt vera, & communis opinio: & hactenus de prima obſeruatione.

Secundò deinde conſtituo, ex dictis hactenus, pluſquam manifeſtè apparere, atque iuridicè deduci debere, legitimationes, quæ in hiſce Hiſpaniarum Regnis, & in aliis, ſecundum communem curſum earum cum dicta clauſula voluntatis parentum, vel quoad ea, quæ pater reliquerit, aut relinquere voluerit, expediuntur: de iure equidem validas eſſe, & ad eum modum poſſe concedi, nec veræ & propriæ legitimationis nomen ex ipſamet clauſula amittere, ſicque legitimationes nuncupari iuridicè: provt omnes ſuperiores iuris Interpretes admittunt, & in terminis adnotauit Ioannes Cephalus, in conſilio 117. numero ſexto, libro ſecundo, Stephanus Gratianus, diſceptationum forenſium, cap. 138. numero 42. & 43. vbi alios Authores citat, & inquit, quod valet legitimatio facta ſub prædicta forma, quod non ſuccedat niſi in ea portione, quam pater ſibi aſſignauerit, & quòd omnes legitimationes ferè cum iſta clauſula fiunt. Quod vel etiam comprobatur ex eo, quia eædemmet legitimationes ad reintegrationem perſonæ, & quoad omnia amplè, & generaliter conceduntur, licèt ſucceſſio limitetur in ipſis, & quia exprimunt ſemper legitimationis verbum, nuſquam autem diſpenſationis verbo vtuntur; vnde cum in dubio à proprietate verborum recedendum non ſit, l. non aliter, ff. de legatis tertio, l. prima, §. ſi is qui nauem, ff. de exercitoria actione, & alio cap. ſuprà, late explanaui. Conſequens equidem fit, quòd legitimationes ipſæ, verè & propriè legitimationes dicantur, & non diſpenſationes; & præſertim cùm in ipſis dicatur, quòd is, qui legitimatur, primæuis natalibus, & antiquæ naturæ reſtituitur, & defectus natalium, ac omnis macula, ex robore conceſſionis, & genituræ vitium in lea deletur, cancellatur, tollitur, aboletur, & abſtergitur & cancellatus, & abolitus per litteras ipſius legitimationis decernitur, & iura naturæ, & quiliber actus legitimi reintegrantur, & reſtituuntur; vt in eiſdem legitimationibus pleniùs dicitur, & eo ipſo veras eſſe legitimationes denotatur, provt Antonius Galeatius Maluaſia, in conſilio 18. numero 41. volumine primo, ita ſingulariter, & ſpecifice animaduertit; & vltra eum, Peregrinus, de fideicommiſſis, dicto articulo 23. num. 35. poſt Angel. ruinum, & Aretinum, & optime in propoſito animaduertit, quod legitimare verbum, deſignat propriam & veram legitimationem, & inde, quod ſi Princeps vſus fuerit, verbo legitimamus, ea equidem plena videtur legitimatio quo ad perſonam, ac ideo modificatio quoad ius ſuccedendi, non faceret eum diſpenſatum. Secus autem, ſi Princeps vſus fuiſſet verbo, diſpenſamus, aut habilitamus, vt inquit eleganter Ruinus, in conſilio 86. numero ſexto, relatus ibi cum aliis. Cum ergo Princeps noſter inuictiſſimus, verbo legitimamus, & legitimamus, ſemper vtatur in legitimationum expeditione, planum equidem & certum eſt, legitimationes eſſe, & non diſpenſationes, niſi ex alio impedimento (vtputa) quia is, qui legitimatur, eſſet ſpurius, vt ſtatim dicetur) vel niſi ex alio legitimatio deberet in aliam ſpeciem tranſire, hoc eſt, in diſpenſationem. Et id ipſum apcrtè diffinitur in dicta l. duodecima Tauri, quæ hodie eſt lex decima, titulo octauo, libro quinto, nouæ collect. Regiæ. nam legitimatus non ſuccedit cum aliis fratribus, ſine ante, ſiue pòſt, habitis ex legitimo matrimonio, & ſic ſucceſſio eſt limitata à legitimè nato, & nihilominus lex vocat eum legitimatum in omnibus & per omnia, nihil differens à legitimis: Quod Tellus Fernandez rectè & ingeniosè ponderauit ibidem, num. 23. in fine, & ſequitur Matiençus, dicta gloſſa prima legis 10. numero tertio, & quamuis in Reno Luſitaniæ, legitimatio eiuſmodi, potius diſpenſatio, quàm legitimatio diiudicetur communiter, vt ex Aluaro Valaſco, Georgio de Cabedo, & Patre Molina adnotaui numeris præcedentibus: tamen quando perſona plenè & integrè legitimatur, & iura primæua naturæ reſtituuntur, quod legitimatio vera & propria dicatur, & non diſpenſatio, tametſi ſucceſſio limitetur; expreſſim annotarunt, atque obſeruarunt Georgius ipſe de Cabedo, dicta deciſione 69. numero octano, vt ſupra retuli: & Pater Molina, de iuſtitia & iure, dicta disputatione 173. in verſic. dubitant Doctores. Sic explicans Gamæ deciſiones primo aſpectu contrarias, & agnoſcens, Regni Luſitaniæ legitimationes dici, nec diſpenſationes vocari ob effectum limitatæ ſucceſſionis, provt etiam legitimationes vocarunt Rodericus Suarez, Gregorius Lopez, & Didac. Couar. ſuprà commemorati.

Nec refragatur eiſdem, quod caſus Nobilitatis ſemper exceptus videatur communiter, & pro excepto habeatur in legitimationibus Hiſpaniæ, provt ſuprà in dubium excitaui: Ex eiſdem namque numeris præcedentibus adnotatis, & doctrinis relatis patet ſolutio, quia quando perſona legitimatur, & reſtituitur plenè & integrè natalibus, etiamſi excipiatur aliquis caſus, non ideo dicitur, non verè & plenè legitimatus. Quamuis aliter ſtatuatur, quando legitimatio fieret quoad aliqua ſine prædictis clauſulis plenæ & integræ legitimationis, quo caſu dicitur diſpenſatio, & non legitimatio, vt adeo plene comprobaui vtrumque numeris ſuperioribus. Et in terminis Nobilitatis, in quibus verſamus, quod reſtrictio quoad effectum, aut effectus aliquos, non impediat veram rationem legitimationis, probauit Pater Molina, dicta disputatione 173. in verſic. poſſumus vero, vt ſtatim dicam, & apertè ſentiunt in noſtris etiam terminis, & in clauſulis legitimationum Gozadinus, in conſilio 6. num. 66. Alexander, in conſilio 187. num. 15. lib. 5. Iacob. Menoch. in conſ. 306. num. 22. lib. 4. quatenus obſeruarunt, quod ſi caſus exceptus in legitimationibus ſit de iure, non ideo poſſunt dici dictæ legitimationes limitatæ, & non veræ, & propriæ legitimationes; dicta etenim verba, quæ tacitè inſunt; quando exprimerentur, nihil operarentur, & ſolum important quandam monitionem, ſique nihil de nouo inducunt, vt dicit Ancharan. in conſilio 404. num. 7. Caſtrenſis, in conſilio 338. num. 2. lib. 2. Lapus, allegatione 61. num. 2. cùm ergo exceptio Nobilitatis in legitimationibus inſit de iure communi, vt teſtantur Otalota, de nobilitate, 2. parte, tertiæ partis principalis, cap. 3. num. 4. Pater molin. in d. verſ. poſſumus vero, & ita cautum eſt de iure noſtro Regio in l. 20. titulo 11. lib. 2. nouæ collect. Regiæ. ſequitur quod dictns caſus Nobilitatis exceptus, vel etiam non expreſſus in legitimationibus, non poſſit facere legitimationem defectuoſam: & quamuis in legitimatione non ſint omnes caſus plenæ legitimationis ſpecialiter & expreſsè enumerati, ſufficit tamen aliquos caſus enumerare, & adiicere clauſulam generalem (quæ in hiſce Regnis adiicitur regulariter) & vim caſus expreſſi habet, vt legitimatio plena, & non limitata dicatur, vt probarunt Decius, in conſilio 66. Gozadinus, dicto conſilio 6. numero 53. & in conſilio 25. numer. 13. Menochius, in conſilio 19. num. 14. libro primo: immò (quod magis eſt) ex ipſa exceptione caſus Nobilitatis, vel ſuppoſitionis exceptionis, etſi non exprimatur, poſſumus confirmare, reſtrictionem quoad eum effectum non impedire veram rationem legitimationis, ſicuti exceptio alterius caſus non impedit veram legitimationem de iure communi (vt remanet dictum:) alioquin enim, eo ipſo, quòd à Carolo V. & Philippo eius filio explicatum fuit, in nullius legitimationis reſcripto Principis factæ conſequi quenquam in Regno Caſtellæ, eam Nobilitatem parentum quam hidalguia vulgus nuncupat, vt tomo primo, tractatu 2. disputation. 170. folio 670. pater ipſe Molina annotauit: dicendum eſſet, nullam omnino inibi eſſe legitimationem ſpuriorum, ſed omnes quantumcunque amplas, eſſe diſpenſationes, ſtrictéque in omnibus eſſe intelligendas; quod eſſet valde abſurdum, ſicuti ex Hiſpanis omnibus, ſolus pater Molina, tomo primo, diſputatione 173. folio 679. in verſic. poſſumus vero, ita ſingulariter, & ingeniosè animaduertit. Et ſic remanet, legitimationem Principis reſcripto quantumcunque amplo factam, non gaudere Nobilitate, niſi eſſet filius naturalis, qui abſque legitimatione gaudet: nec propter legitimationem ſubſequutam debet priuari illo Nobilitatis honore, cum legitimatio non ad eum effectum concedatur, vt legitimatus aliquid admittat, ſed potius vt magis honoretur, ſicque ad augmentum, non ad diminutionem tendat, vt vtrumque rectè aduertit Guillem. de Ceruantes, in dicta l. 12. Tauri, numer. 129. & 130. & ante eum Tellus Ferdinand. in l. vndecima Tauri, numero ſecundo, vbi quod filius naturalis gaudet nobilitare, etiamſi non ſit ex retenta in domo: latiùs Hieronymus de Cæuallos, commun contra communes, quæſtione ſecunda. ex numero 43. vſque ad numer. 50. vbi late proſequitur articulum, vtrum ſcilicet filius legitimatus gaudeat nobilitate patris quoad officia, & honores, & contributiones; & refert ſententias diuerſorum, ſcilicet Didaci Perez, Gregorij Lopez, Matienzi, Otaloræ, Olani, Ioannis Gutierrez, Ioannis Garciæ, D. Spino, & aliorum, & ad concordiam legum quarundam nouæ collect. Regiæ, quæ contrariæ videntur, conſtituit vnum, quod eſt indubitatum & certum, & ab Authore prædicto traditum; ſcilicet, filium ſpurium, & his parentibus natum, inter quos matrimonium contrahi non poterat, non gaudere nobilitate patris ex reſcripto legitimationis, niſi expreſsè in ipſo id concedatur. Cæterum leges caſdem Regias non excludere, quin legitimatus gaudeat nobilitate à iure ſibi conceſſa, ſi filius naturalis ſit, ſicque non teneatur ad contributiones; quaniam leges ipſæ circa filios naturales legitimatos nihil diſponunt, vt inquit Matiençus, in l. decima, titulo octano, lib. quinto, gloſſa finali, numero quarto, & concludit Ioannes Gutierrez, practicarum, libro quarto, quæſtione 23. per totam, vbi latè, an filij legitimati gaudeant nobilitate patris quoad tributa, & alia? & tres præcipuas concluſiones adducit. Ex his palam deducitur, legitimationes in Hiſpania, maiori ex parre pro filiis ſpuriis deſiderari, atque concedi, & expediri communiter, pro naturalibus etiam filiis quandoque (vt legitimi ipſi dicantur, qui legitimi dici non poſſent aliàs, ſed naturales) ſed non ita aſſiduè. Immò primo aſpecta modicæ vtilitatis videri eſſe eas, quæ pro naturalibus filiis concederentur, vtpote cum naturales filij, etiam legitimati, extantibus filiis, & deſcendentibus legitimis, in ſola Quinta bonorum parentum parte poſſint ſuccedere, quam poſſunt parentes, etiam filiis legitimis extantibus, in teſtamento eis, & cuicumque extraneo relinquere, vt ex l. decima, & vndecima Tauri, adnotarunt ibidem omnes huius Regni Scriptores communiter: & Matiençus in l. nona. titulo octauo, libro quinto, gloſſa prima, num. quinto, in fine. Azeuedus, in l. decima. eod. titulo, & libro, num. vigeſimo ſecundo, & vigeſimo tertio. Ioannes à Rozas, & Antonius Pichardus, quos ſuprà, hoc eodem cap. in id ipſum commemoraui: ita pariter, naturales ipſi filij non ſuccedunt ab inteſtato parentibus, extantibus filiis legitimis, vel legitimatis, provt ex aliis Authoribus rectè deducitur Matiençus dicta gloſſa prima, l. nona, titulo octano, libro 5. numero ſecundo, deficientibus autem filiis legitimis, ſuccedunt in duabus vnciis, hoc eſt in ſexta parte bonorum, vt in l. octaua, & nona, titulo decimo tertio partita ſexta. Et ex Roderico Suarez, Couarr. & Antonio Gomezio tradit idem Matiençus, in dicta l. 9. dicta gloſſa prima, num. 1. per totum. Si ergo legitimi extant deſcendentes, & abſque legitimatione (quæ nobilitatem non tribuit in his Regnis, vt ſuprà dixi) gaudent ipſi filij naturales nobilitate, & aliis honoribus, vt probaui ex Cæuallos, & aliis, dicto num. 152. & per Matiençum, in l. 11. titulo 8. libro 5. gloſſa 8. & per Azeuedum, in l. 10. eod. titulo, & libro, ex n. 55. ſucceſſionis autem capaces non fiunt, vt cum legitimis ſuccedant, ſiue concurrant; cuius effectus dicta legitimatio erit, ſiue quid proderit filiis eiſdem naturalibus.

Verè tamen non abſque vtilitate erit dicta legitimatio, ſed vtilis potius, filiis etiam naturalibus ad effectum prædictum, vt ſcilicet legitimi dicantur, qui aliàs legitimi non ſunt; ad eum etiam, vt in diſpoſitione loquente de legitimis, ipſi comprehendantur in omnibus caſibus, in quibus legitimatos comprehendi, vel ad ſucceſſionem Maioratus admitti; adnotarunt Doctores communiter, quos ſuprà commemorauimus, ac cum Ruinus Cephal. Curt. Roland. Bonifac. Roger. Menoch. Molin. & alij, cum quibus Blaſ. Flores de Mena, in addit. ad deciſionem Gamæ 2. num. 7. folio 2. Cæuallos etiam in quæſtione maioratus, dict. quæſtione 2. ex numero 50. cum ſeq. vt etiam ab inteſtato ſuccedant, non modo in duabus vnciis, ſed etiam in tota hæreditate, provt legitimi ſuccedunt, argumento dictæ l. 12. Tauri, in fine, & eorum, quæ tradit Matiençus, in l. 10. titul. 8. libro 5. gloſſa 9. vt etiam alios filios non legitimos, etiam naturales excludant à ſucceſſione ab inteſtato, iuxta præfatam Matiençi reſolutionem in d.l. 9. titulo 8. lib. 5. gloſſa prima, numero 2. conuenit Azeuedus, in dicta l. 10. dicto titulo 8. & lib. 5. num. 33. per totum. vbi concludit, legitimos filios excludere in ſucceſſione patris ab inteſtato omnes alios ab inteſtato ſucceſſores, modo deficiant filij, & deſcendentes legitimi, & obtenta ſit legitimatio in vita patris, & ante delatum ius ſucceſſionis. Si autem non extant filij, nec deſcendentes, ſed aſcendentes legitimi, cùm naturales filij poſſint inſtitui hæredes à patre, deficientibus legitimis, etiamſi extent aſcendentes legitimi, vt in d.l. 10. Tauri, quæſt. l. 8. titul. 8. lib. 5. vbi Matiençus gloſſ. 5. & in l. 9. gloſ. 1. num. 4. in fine. eod. tit. & lib. Tellus, in d.l. 10. num. 19. ad quid etiam tunc legitimatio vtilis: Sed verè tunc etiam vtilis ad eoſdem effectus ſuprà commemoratos, ſucceſſionis ſcilicet ab inteſtato, & vt legitimus nuncupetur, ac intelligatur, qui aliàs legitimus dici non poſſet, vt etiam ingenuitati, & primæuæ naturæ reſtituatur, & in diſpoſitionibus pręfatis comprehendatur, aliàque legitimorum iura conſequatur, vtilem eſſe etiam filij naturalis legitimationem, quæ vere legitimatio dicitur, & ſi ſucceſſionis ius limitetur.

Spuriis autem filiis quantùm legitimationes ipſæ vtilitatis afferant (quæ eorum reſpectu Diſpenſationes dicuntur) nemo eſt, qui ignoret; & vtilitas patet ad oculum, vtpote cùm de iure ciuili ſpurius filius nihil à patre conſequi valeat, nec de iure Canonico niſi quoad alimenta, vt per Azeuedum in l. 8. titul. 8. lib. 5. & per Matienç. in l. 7. eod. tit. & lib. gloſſa 4. num. 1. iure autem Regio nouiſſimo pater, vel matet poteſt filio ſpurio, vel ex damnato coitu in vita, vel in morte quintam bonorum ſuorum partem donare, vel relinquere, quam etiam extraneo relinquere, poterat, ſed vltra non poteſt; ſicuti ex l. 9. Tauri, hodie l. 7. titul. 8. lib. 5. deduxerunt omnes Interpretes ibidem, & Matiençus, gloſſa 4. numer. 1. Id ergo operabitur legitimatio, ſpuriorum ipſorum reſpectu, quod etiam poſt dictas leges Tauri patri non liceret; vt ſcilicet iuxta tenorem legitimationis ex teſtamento, & ab inteſtato omnium bonorum ſucceſſionem obtineant, quamuis contra teſtamentum non poſſint ſuccedere (provt infrà dicetur) vt etiam eadem omnia ipſis competant, quæ competere, ſuprà annotauimus. Et hæc ſunt notanda, nullibi anteà ſic digeſta, nec ſpecificè adnotata. Rurſus & tertio loco conſtituo, veriſſimum eſſe, legitimatum, cuius ſucceſſio limitata eſt, verè & proprie legitimatum dici, non tamen inde ſequi, quod ei legitima debeatur præciſsè, vel ſuplementum legitimæ petere poſſit, ſiue aliquid contra voluntatem patris conſequi: ſicque reſpuendam conſequentiam illam, quam fecerunt permulti Authores, quos ſupra hoc eodem cap. retuli, numero 63. per totum. Legitimatus cum clauſula, vt patri ſuccedat in eo, quod ſibi placuerit, vel reliquerit, verè eſt legitimus; ergo præteritus, habet ius dicendi nullum, & exhæredatus querelam, nec grauabitur in legitima portione: Contrarium namque verius eſſe, atque ex veriori, & communiori Interpretum ſententiam deduci, ex his apparet manifeſtè quæ Paulus Caſtrenſis, Socinus ſenior, Iaſon, Alexander, Decius, Siluanus, & Alciatus, in propoſito docuerunt, atque affirmarunt ſecurè; eos retulerunt, & ita quoque legitimatum cum limitatione ſucceſſionis, videlicet, ex teſtamento, & ab inteſtato, vel ſine præiudicio aſcendentium, vel deſcendentium, vel in eo, quod patri placuerit, ſuccedere duntaxat ſecundum voluntatem patris diſpoſitiuam, vel permiſſiuam; contra verò, vel præter voluntatem nihil conſequi aſſeuerunt: & eos ſequuntur Didac. Couarr. in quarto Decr. ſecunda parte, cap. 8. §. 8. num. 1. in fine. Tellus Ferdinandez, in dicta l. 12. Tauri, numero 26. Ioannes Matiençus, in l. 10. titul. 8. libro quinto, gloſſa prima, numero ſexto. Azeuedus ibidem, num. 10. Marc. Anton. Peregrinus, de fideicommiſſis, articulo 36. num. 9. folio 327. vbi dicit, quod cum quis legitimatur, ſucceſſione ei ſeruata in eo, quod pater ſibi reliquerit, aut donauerit, non debetur ei legitima, aut illius ſupplementum, nec ſuccedit contra voluntatem patris; & citat Alexandrum, Corneum, Iaſonem, Decium, Alciatum, & Angelum: & ſubdit, quòd licet in his terminis contrarium reſponderint Pariſius & Cephalus, vbi ſic legitimato deberi legitimam profitentur, vt vidimus ſuprà, dicto numero 63. Verior tamen eſt hæc contraria opinio. Quam etiam veriorem dicunt, & ſequuntur Ripa, de ſubſtitutionibus, reſponſo 19. num. 17. parte ſecunda, in nouiſſimis. Capicius, deciſione 177. & 179. titulo qui ſeq. filij ſunt legitimi. Anton. Gabriel, commun. concluſion. libro 6. in titulo de legitimatione, concluſione 8. Hieronym. Gabriel, in conſilio 24. num. 15. Franciſcus Burſatus, in conſilio 355. num. 23. & 28. lib. 4. Petr. Anton. de Petra, de fideicommiſſis, quæſtione 15. num. 26. Ioannes Cephalus, ſibi contrarius, in conſilio 44. num. 23. & ſeq. lib. 3. quem pro hac parte retulit, & ipſam ſuſtinuit Hondedeus in conſ. 66. n. 32. & 33. lib. 1. Stephanus Gratianus. diſceptationum forenſium, cap. 138. numero 41. folio mihi 399. Angel. Matheacius, de legat. & fideicomm. lib. 3. cap. 21. numero 20. folio 153. Georg. de Cabedo, deciſione Luſitaniæ 69. num. 3. Caldas Pereira, in l. ſi curatorem habens, verbo, ſine curatore, num. 52. vbi inquit, quod ex legitimatione quamtuncunque ampliſſima, ſi adiiciatur clauſula prædicta, non inducitur contra patrem neceſſitas relinquendi, ſed ſolum filius habilis efficitur ad ſucceſſionem: Aluarus Valaſcus, in praxi partitionum, cap. 7. num. 41. tenuit quoque hanc eandem opinionem in ſtricta iuris diſputatiue, & Ioannes Bolognet. in rubrica, ff. de liber. & poſth. numero 58. & 59. qui cùm ex numero 48. cum ſeq. conſtanter defendiſſet, quod legitimati per reſcriptum Principis, ſi prætereantur, rumpunt teſtamentum, & reſolutiuè ita pro regula ſtatuiſſet numero 53. tandem dicto numero 58. limitat, vt ea regula communis non procedat, quando legitimatio fuiſſet facta cum aliqua modificatione, vt poſſint ſuccedere tantum ſecundùm voluntatem patris, vel eatenus, quatenus ei pater voluiſſet relinquere, vt d. num. 59. ſtatuit. Quæ in effectu ſunt verba ipſa, aut æquippollentia his, quæ in hoc Regno in legitimationum conceſſione, & reſcriptis adiiciuntur, nec eſt neceſſe multiplicare verba ad cum modum, ad quem exiſtimauit Menochius, lib. 4. dicta præſumptione 79. num. 51. quoniam ex vulgata clauſula, in his Regnis Vſitata, ſatis intentio patris deducitur, atque declaratur, vt nihil præter, vel contra voluntatem patris ipſius legitimati filij consequantur, præter id, quod ſibi relictum fuerit à parentibus, vel à iure conceſſum. Denique hanc ipſam ſententiam defendit nouiſſimè Ioannes Baptiſta Coſta, in commentariis, de ratione ratæ, quæſt. 156. folio 212. maximè ex n. 3. vſque ad num. 8. qui inquit, non obſtare rationes omnes contrariæ partis, quandoquidem legitimato debetur legitima, & legitimæ ſupplementum, quando eſt legitimatus ſimpliciter, vel abſolute; non verò quando conditionatiuè, & limitatiuè quoad effectum, quem communiter appellant diſpenſatum.

Addiderim ego communiter in caſu propoſito non appellari diſpenſatum, ſed Legitimatum) nisi aliud reſiſtat) vt pote cùm vere legitimatus, ſit, nec inde repugnantiam aliquam, ſiue perplexitatem ſubſequi; nam cùm ſucceſſionis ius ſeparatum ſit ab ipſa legitimatione, nec limitatio ipſa in ſucceſſione ſit pars integralis legitimationis (vt ſuprà annotaui) quod pater voluerit, filium eſſe legitimatum, ac ſi natus eſſet ex legitimo matrimonio, & ſic legitimam ei deberi ex vna parte, & eidem auferri poſſe ſine cauſa legitimam ipſam, perplexitatem non continent (quicquid Ioannes Cephalus a liter ſtatuerit) cum neque ei deberi legitimam pater voluerit, nec aliquid aliud, præter, vel contra voluntatem ſuam, ſicque nec cauſam aliquam requiri ad dandum, vel faciendum id, quod in voluntate patris omnino repoſitum eſt. Quo vel ſolo verbo diluitur ratio illa, qua præcipuè excitatur, atque adducitur Ioannes Cephalus, dicto conſilio 117. n. 12. lib. 2. vt contrariam opinionem ſuſtineat: pater namque, qui ea clauſula limitatiua ſucceſſionis, filium legitimati intendit, & legitimationis reſcriptum impetrat, quamuis filium legitimari, ac ſi natus eſſet ex legitimo matrimonio, voluerio non etiam conſequenter voluit, eum non poſſe ſua legitima defraudari, quæ debetur ex legitimo matrimonio natis: immò contrarium, legitimari ſcilicet, ac ſi natus eſſet ex legitimo matrimonio, legitimæ tamen, ſiue patrimonij, aut quantitatis relinquendæ ius, in eius voluntate remanere omnino, non modo vult, ſed etiam exprimit ſpecificè. Et ita Senatus intellexit, atque definiuit vnanimiter.

Quarto præterea loco conſtituo, quæ ſuperius diximus numeris præcedentibus, intelligenda eſſe in filio naturali; hic namque legitimatus perſonæ reſpectu, etſi ſucceſſio ſit limitata, dicitur verè legitimus, & conſequetur omnes effectus, præter in legitimatione modificatos, quos conſequitur natus ex vero matrimonio. Tamen legitimatio filij non naturalis, non eſt legitimatio, ſed diſpenſatio; & idcirco, ſi filius legitimatus eſt habitus ex parentibus, inter quos eſſe non poterat matrimonium, ſtante impedimento iuris Canonici, vel diuini, tunc etſi ſucceſſio non ſit limitata, nec in perſona demus diminutionem legitimitatis, erit diſpenſatio, & non legitimatio. Et conſequenter filius ſpurius legitimatus, ſuccedet tantum fecundum voluntatem patris diſpoſitiuam, vel permiſſiuam; contra voluntatem verò patris nihil conſequetur, nec ius legitimæ petendæ, vel ſupplementi habebit; provt vtrumque tradit eruditè, & ſæpè repetit Tellus Ferdinandez, in dicta l. duodecima Tauri, numero vtgeſimo quarto, vbi refert Caſtrenſem, Barbar. Curtium ſenior. Decium Socinum ſenior. Laurent. Silnan. Crotum, Gozadinum, Gratum, & Pariſium, ita tenentes, & concludit in hunc modum: Et ſic eſt communis opinio, quod vbicunque filius, qui legitimatur, naſcitur ex parentibus, inter quos non poterat eſſe matrimonium propter impedimentum iuris diuini, vel canonici, & ſi pleniſſima ſit dicetur dispenſatio. Et exinde oritur, quod hic tantum conſequetur id, quod in reſcripto contentum eſt; cætera verò, quæ non ſunt expreſſa, quæ venirent in conſequentiam legitimitatis, ſecundum quod in noſtra lege diffinitur, etſi maior ratio eſſet, non veniunt, & c. Et iterum numero 25. in fine, & numero 26. ſic ſcribit: Secundo intelligenda eſt hæc lex, & eius materia, quod ſi vel loquamur in vera legitimatione filij naturalis, cuius ſucceſſio eſt limitata, videlicet, ex teſtamento, & ab inteſtato, vel ſine præiudicio aſcendentium, vel deſcendentium, vel in eo, quod patri placuerit, vel ſit diſpenſatus ad ſuccedendum patri ex teſtamento, vel ab inteſtato, vel alio quouis modo, hic talis filius, tantum ſuccedet ſecundum voluntatem patris diſpoſitiuam, vel permiſſiuam; contra verò vel præter voluntatem nihil conſequetur. Et iterum in fine eiuſdem numeri 26. Itaque hic legitimatus, cuius ſucceſſio eſt limitata, ſiue dispenſatus, contra voluntatem patris nihil conſequetur. Et hactenus Tellus ipſe, cuius ſententiam, & reſolutionem in vtroque Senatus definitiuè amplexus fuit, vt dixi: Telli quoque traditiones in vtroque ſequutus eſt ad litteram Ioannes Matiençus, in dicta l. 10. titul. 8. lib. 5. gloſ. 1. numero 2. & in numero 6. primum etiam; ſcilicet quod filius ſpurius, quamuis pleniſſimè legitimatus ſit, dici non poſſit legitimatus, ſed potius diſpenſatus, cum Caſtrenſe, Socino, Baldo, Curtio ſen. Decio, Socino iun. Siluano, Croto, Gozadino, Grato, Couar. & Tello Ferdinand. reſoluit Ludouic. Molina, de Hiſpanorum primog. libro 3. cap. 3. numero 36. & vtrumque apertè admiſit Ioannes Garcia, de nobilitate, gloſſa 21. num. 84. in verſ. dum tamen intelligamus: vbi aſſerit, quòd diſpenſato non debetur legitima, nec alia iuris beneficia conceduntur, quæ legitimis dantur; & in verſ. ideoque ſpurios: quòd ſpurij nunquam cenſentur legitimati, ſed diſpenſati, vtcunque legitimentur: & limitat numero 85. quando Princeps aliter vellet, atque in legitimatione apparet clauſulam, non obſtante, quod talis legitimatus ſit ſpurius, aut inceſtuoſus, natus ex his, inter quos matrimonium contrahi non poteſt: & ad id eſſe plurimùm aduertendum. Et conuenit Azeuedus, in l. 10. titulo 8. libro 5. numero 31. & 32. vbi quod Princeps poteſt efficere, vt legitimatus concurrat cum legitimis & naturalibus, modo id exprimatur ſpecificè. Idem etiam, quod ſpurij legitimatio, quantumcunque ampla ſit, potius diſpenſatio dicatur, quàm legitimatio; tenuerunt & Alij Authores relati per M. Anton. Eugen. in conſ. 52. numero 12. & 13. & in conſil. 53. numero 1. 2. & 3. Burgos de Paze, in l. 3. Tauri, numero 320. Sfortia Oddi, in conſilio primo, numero 38. & numero 41. Iacobus Mandellus de Alba, in conſilio 7. numero 4. Octauianus Cacheranus, deciſione 119. vbi latè defendit, & in materia legitimationis dicit nonnulla notabilia: Georgius de Cabedo, deciſione Luſitaniæ 69. numer. 5. Iacobus Menochius, lib. 4. præſumptione 79. num. 51. in illis verbis: Hoc in caſu dicitur diſpenſatus, ac propterea ſi pater vel minus legitima, vel nihil reliquerit, conqueri non poteſt filius. Hieronymus Gabriel, in conſilio 24. numero 4. lib. 2. Hipolit. Riminaldus, in conſilio 469. numero 26. libro 4. vtrumque etiam, provt ex Tello Ferdinand. & Matienço tradidimus, obſeruauit Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſion. iuris, tomo 5. littera L. concluſ. 220. numer. 4. & 2. ſequentibus folio 234. Ioannes Cephalus, dicto conſilio 117. libro primo, qui quamuis legitimato, cuius ſucceſſio eſt limitata, legitimam deberi, conſtanter firmauerit (vt ſupra vidimus;) in ſpurio aliter ſtatuit, & inter alias ſolutiones, quas ad primum argumentum, à ſe in eo conſil. propoſitum, præſtat, altera eſt, quando filius legitimatus, natus fuit ex parentibus, inter quos matrimonium contrahi non poterat, quaſi tunc nec legitima ei debeatur, nec contra voluntatem patris agere poſſit. Idem denique tenuit Andreas Fachineus, in conſilio 2. ſub numer 45. in fine, & numero 46. libro 2. quamuis controuerſiarum iuris, libro 3. cap. 57. folio 336. contrarium defendat, vt ſupra vidimus. Cum ergo dictus D. Franciſcus filius ſpurius eſſet, & quando naturalis fuiſſet, ſucceſſionis cauſa limitata ſuerit in legitimatione, vt dixi; meritò Senatus noſter Regius Hiſpalenſis, contra, vel præter voluntatem patris, nihil eum, nec amplius quàm ſibi inter viuos donatum, & in codicillo relictum, ac etiam ex teſtamento non reuocatum, conſequi poſſe definiuit. Vel ex eo etiam, quod præfata opinio contra ſpurium, veidelicet vt diſpenſatus potiùs dicatur, quàm legitimatus: & crebrior eſt, & etiam verior, & fortiſſimè comprobatur ex fundamentis nonnullis, quæ pro eadem parte ponderauit longa ſerie Octauianus Cacheranus, dicta deciſione 119. per totam. Atque etiam ex tribus illis, quæ adduxit Fachineus, dicto cap. 57. in principio, & M. Anton. Eugenius, dicto conſilio 53. num. 2. 3. & 4. ſicque vis non eſt facienda in eo, quod integra & ampla fuerit legitimationis conceſſio, ſi ſpurius ſit legitimatus; quicquid in amplitudine legitimationis ipſius fundamentum faciant Anton. Galearius Maluaſſia, dicto conſilio 57. num. 53. volumine primo, Pater Ludouicus Molina, tomo primo, de iuſtitia & iure, tractu 2. diſputatione 173. in verſic. hoc autem diſcrimen, ſed facta etiam in ampliſſima forma legitimatione, rectiùs docuerunt, atque ſubſtituerunt contrarium omnes Authores ſuprà commemorati.

Quinto denique & vltimo loco conſtituo, ex dictis hactenus, atque ex præfatis doctrinis, quòd legitimatus, cuius ſucceſſio eſt limitata, ſiue diſpenſatus, contra voluntatem patrius nihil conſequatur, planè ſequi, legitimatum ipſum, cuius ſucceſſio eſt limitata, vel diſpenſatum, in eo quod ſibi relinquitur à patre, poſſe grauari, ſibique onus imponi. Et inde Decium conuinci à iuſto deuiaſſe (vt vtar verbis Telli Ferdinand. quem ſtatim adducam) in conſilio 256. provt eundem, & alios ſequaces, ſuprà hoc eodem cap. num. 65. recenſui. Nam ſi (vt ipſe fatetur & latiùs remanet probandum ſuprà) pater non tenetur aliquid relinquere contra eius voluntatem, illud quod relinquitur cum grauamine, & onere, illo grauamine minuitur. Itaque non de relicto ſimpliciter computatio habenda eſt, ſed de relicto cum onere, & ſic tantum minus dicitur patrem reliquiſſe filio, quantum valoris habent grauamen: & cùm ſi nihil reliquiſſet, non poſſet conqueri; quia legitimatio ad hoc non porrigitur, a fortiori, ſi modicum, vel grauatum reliquiſſet: Et ita magiſtraliter declarat Alexander, in conſilio 30. volumine 4. & Iaſon, in conſilio 162. numer. 2. & 3. quos refert & ſequitur Tellus Ferdinand. in dicta l. 12. Tauri, numero 27. vbi citat Pariſium, ita tenentes: immò & Decium ipſum, alio in loco, hoc eſt, in conſilio 264. referendo eadem verba, quæ in dicto conſilio 256. apertè tenuiſſe contrarium, eruditè aduertit Tellus ipſe, qui in fine dicti numeri 27. in hunc modum concludit: Vnde ex ſupradictis remanet clara concluſio, quod legitimatus, vel dispenſatus, cuius ſucceſſio eſt limitata, ſiue ex natura rei, ſine ex pacto, poterit grauari ſecundum formam pacti, vel conditionis. Itaque ſucceſſio relicta ad patris voluntatem, de eo quod reliquit, poteſt grauare, vel onus imponere. Et idipſum eleganter tradidit, & ita quoque tenuit Didac. Couar. (quem Tellus non citat) in ſecunda parte, cap. 8. dict. §. 8. numero 2. in verſic. verum hæc minime probant, vſque ad verſic. Secundò infertur, & reddit eandem rationem: quia cum de neceſſitate pater non teneatur ei aliquid relinquerem poterit in eo, quod reliquit, grauamen imponere, ex l. ſcimus, §. cum autem. C. de inofficioſo teſtamento. Sequitur Ioannes Matienzus, in dicta l. 10. titulo 8. libro 5. gloſſa prima, numero 6. in verſic. hanc concluſionem limitantes: & in diſpenſato admittit Ioannes Garſia, de nobilitate, d. gloſſa vigeſima prima, numero 84. in verſic. dum tamen intelligamus, & numero 85. in verſic. ad quod plurimum, quamuis in legitimato, cuius ſucceſſio eſt limitata, ſemper dubius extiterit, & in contrarium magis animum ſuum adduxerit, propter conſequentiam illam, quam fecit num. 81. in principio: ſtatim tamen ſub eodem numero dixit: Tu cogila, difficillima eſt dubitatio, in rèque ambigua obſcurior deciſio: in legitimato autem, & in eadem ſuperiori ſententia conuenit Cardinalis Mantica, de coniect. vltim. volunt. libro 7. titulo 11. num. 11. vt ſcilicet legitimatus limitatè, ita quod ex teſtamento ſolum ſuccedat in ea parta, quam pater relinquere voluerit, vt non detrahat Legitimam, & Trebellianicam, ſi inſtituat cum onere reſtituendi, & ſic quod teneat grauamen: vbi refert alios Authores, Alciatum etiam in quodam conſilio dicere, quod etſi Decius contrarium tenuerit, tamen facile eſt reſpondere eius rationibus, & ſe vidiſſe reſponſum à Domino Rolando, & Curtio: quod etiam refert Petrus Surdus, in conſ. 185. n. 10. lib. 2. idem quoque tenuit M. Anton. Peregrinus, de fideicommiſſis, articul. 36. num. 9. folio 327. ex quo ſuperioribus præcitatis præbetur concludens reſponſum ad argumentum pro contraria parte adductum ſuprà, num. 65. nam cùm eod. num. 36. ſcripſiſſet ſecurè, legitimatum, cuius ſucceſſio limitata eſt ad beneplacitum patris, nihil contra eius voluntatem conſequi poſſe, in hunc modum, & in terminis caſus noſtri ſcribit ſtatim: Maior difficultas eſt, vbi ſic legitimatus fuiſſet inſtitutus hæres univerſalis cum onere fideicommiſſ: nam licèt modus legitimationis impediat illum à petitione fideicommiſſ, non tamen videtur reſiſtere retentioni: Hæc enim diuerſa ſunt, & retentio vtique faciliùs conceditur, & ſic concludit Decius, &c. Veruntamen deciſio illa Decij tuta non eſt, & contrarium aduerſus eius conſilium fuit iudicatum, ſicuti Alciatus retulit d. conſil. 98. nihil mirum, quia huic legitimato, nullo aliquo iure legitim a erat debita, ideoque ob omnino indebitum retenio dari non poteſt.

Et confert Menochij obſeruatio alia, in propoſito ſingularis, lib. 4. præſumpt. 79. num. 52. quò loci refert doctrinam illam Baldi, in l. omnimodo, in princip. num. 4. C. de in officioſo teſtam. & in auth. ex cauſa, numero 46. C. de liberis præteritis, quem ſequuti ſuit Caſtrenſis, Iaſon, & Menchaca (quos ipſe recenſet) quod ſi pater filio diſpenſato reliquit titulo inſtitutuonis multa bona in teſtamento, & deinde in codicillis reuocet inſtitutionem, reuocatio valebit, etſi aliàs in codicillis reuocari non poſſit inſtitutio in re certa facta filio, alio hærede vniuerſali inſtituto. Et quamuis Menochius ipſe concludat, quod in caſu à ſe proposito id locum non habet, nec Baldi doctrina, cum loquatur Baldus in filio cui debetur legitima, quæ efficit, vt ex ea dependeat ſubſtantia teſtamenti; & ſi valereret reuocatio, filius remaneret præteritus, atque ita teſtamentum eſſet nullum; ſed non poteſt annullari in codicillis, in quibus hæreditas nec dari, nec auferri directò poteſt: tamen ratio ipſa concludenter euincit; nam cum loquitur in filio limitatiuè circa ſucceſſionem legitimato, vel quantumcunque amplè diſpenſato, cui legitima non debetur, & in eisdem terminis caſus huius deciſionis fuerit, planum equidem eſt, deficiente eo quod ſcilicet verſemur in filio, cui legitima debeatur, Baldi traditionem locum habituram, & conſequenter mirè caſui præſenti conuenire. Et hactenus de his, & de materia legitimationis, ex quibus (vi vidiſti) concludens, & verum præbetur reſponſum ad ea omnia, quæ pro dicto filio legitimato adducta fuere ſuprà, ex n. 40. vſque ad n. 67. & confirmatur præciſe eiusdem noſtri Senat. Hiſp. definitio alia in hoc vlt. art. quatenus legitimato, cuius ſucceſſio eſt limitata, vel diſpenſato, onus, & grauamen adiici poſſe in eo, quod ſibi relinquitur à patre, in caſu præſenti de iure definiuit.

Ac denique & vltimo, in alio quoque de quo inter eaſdem partes lis, & controuerſia excitata fuerat, iuridicè ſtatuit Senatus ipſe, filio præfato legitimato vltra viginti mille ducatorum ſummam, à patre in vita donatam, & nonnulla alia temporaliter in codicillis relicta, certam etiam num morum quantitatem præſtari, quæ ab eodem patre in teſtamento relicta fuerant, nec in codicillo renocata: cùm eodemmet codicillo cauiſſet expreſſim, in teſtamento diſpoſita, ſtare, atque impleri debere, provt diſpoſita fuerant, præterquàm in his, quæ in ipſo codicillo reformauerat, & à priore illa voluntare receſſerat.

Senatus autem eiuſdem deciſio, ex eo validè comprobatur, quod per manus quotidie traditum eſt, mutationem ſcilicet voluntatis in dubio non præſumi, ſicq́ue teſtatorem ſuam reuocaſſe, atque mutaſſe diſpoſitionem; provt primum generaliter ſtatuit Vlpianus Iureconſultus, in l. eum qui, ff. de probat. & ſecundum probatur in l. Lucius Titius, in fine, ff. de legatis ſecundo, l. Paulus, §. primo, ff. de legatis tertio, l. Mæuiæ, §. vltimo, ff. de annuis legatis, l. rem legatam, ff. de adimendis legatis, l. ſancimus, in fine, l. omnium teſtamentorum, C. de teſtamentis, & exornant latiſſimè Cardinalis Mantica, de coniectur. vltimarum voluntatum, lib. 12. titulo primo, per totum, Menochius, lib. 4. præſumptione 34. & in conſilio 203. ex numero 20. libro 3. Hippolytus Riminaldus, in conſilio 381. ex num. 29. vſque ad num. 37. lib. 4. & in conſilio 517. numero 57. & 58. lib. 5. Petrus Surdus, deciſione 111. maximè num. 9. Maſcardus, de probationibus concluſione 1419. Adrianus Gilmanus; libro primo rerum iudicatarum Germaniæ, deciſione 6. numero 159. Fuluius Pacianus, in conſilio 9. num. 19. & n. 26. & in conſilio 22. numero 9. Cardinalis Thuſcus, littera 1. concluſione 80. littera V. concluſione 286. & alio cap. infrà, latius declarabitur.

Deinde, ex regula alia vulgata, quæ habet, quod excluſio vnius, eſt incluſio alterius, l. cum Prætor, ff. de iudiciis, l. maritus, C. de procuratoribus: & exornabo alio cap. huiuſce libri & tractatus. Sed in caſu præſenti, cùm teſtator alterauerit diſpoſitionem factam in teſtamento, duntaxat quoad præuentionem temporis erectionis, ſiue fundationis dicti patronatus, & cauſæ piæ, per dictam diſpoſitionem codicillarem, & incluſio remanſerit in aliis non excluſis: quia qui reuocat in parte, reliqua omnia confirmare cenſetur, l. Tribunus, §. 1. ff. de militari teſtamento, vbi Baldus ſummauit, Emendatio, vel correctio in quibuſdam, eſt cæterorum confirmatio: Alexander, in conſilio 18. columna penult. libro 2. Carolus Ruinus, in conſilio 23. columna 4. volumine primo. Rolandus, in conſilio 31. num. 21. lib. 4. qui inde infert num. 22. quod ſi Comiti eſt data facultas reuidendi ſtatura, & ipſe quædam improbat, cætera confirmare videtur.

Rurſus & tertiò, atque magis ſpecificè loquendo adeſt in terminis noſtris textus expreſſus, in l. alumnæ, §. qui filias, ff. de adimendis legat. vbi dicitur, quod teſtator in codicillis receſſiſſe non videtur à diſpoſitis in teſtamento, ſed ab his tantum rebus, quas reformauit. Et ſummando text. eundem, ſic inquit Bart. ibi: Quantum ad res reformatas, videtur teſtator voluiſſe mutare voluntarem, non quantum ad alias. Aretinus, in conſilio 21. columna 2. verſic. & iſtud, Natta, in conſilio 483. num. 2. 4. & 13. in conſilio 527. num. 7. Pariſius, in conſilio 34. num. 49. lib. 2. & in conſilio 108. num. 50. libro 3. Rolandus, in conſilio 31. ex numero 23. & ſequentibus lib. 4. Simon de Prætis, de interpretat. vltimar. volunt. lib. 2. interpretat. prima, dubitatione prima, ſolutione 10. numero 21. & 3. ſequentibus folio 164. Decius, in conſilio 189. Peregrinus, de fideicommiſſis, articulo 18. numer. 33. in verſic. Tertiò, quia per codicillos. Maſcardus, de probat. concluſione 1449. num. 14. & 19. Cardinalis Mantica, de coniecturis vltimarum voluntatum. lib. 12. titulo 1. num. 7. vbi quod legata relicta in teſtamento, non præſumuntur reuocata in codicillis, etiam factis ex interuallo in longinqua regione: Et num. 11. vbi quod teſtator per legata relicta in codicillis, non præſumitur receſſiſſe ab his, quæ reliquit in teſtamento: Menochius in conſilio 945. num. 30. lib. 6. & præſumptione 34. num. 8. lib. 6. & præſumptione 165. numero 9. lib. 4. vbi quòd in dubio non præſumitur teſtator in codicillis mutaſſe ea, quæ in teſtamento diſpoſuit, & citat Abbatem, Decium, Alciatum, Curtium iuniorem, Nattam, & Crauetam, ita tenentes, Baldum etiam in l. vltima, §. vltimo, ff. de legatis ſecundo, qui ſcripſit, quòd ſi teſtator Florentiæ confecit teſtamentum, in quo reliquit legata, & inde in Anglia conſcripſit codicillos, ſi legatarij petant legata, obiici eis non poteſt, quod exhibeant codicillos, in quibus legata fortè fuerant reuocata: non enim præſumitur hæc voluntatis mutatio, ſicq́ue legatorum reuocatio: & quod Baldi traditionem probat textus, in dicta l. alumnæ, §. qui filias. Et his accedit Rolandus, dicto conſilio 31. numero 26. libro 4. vbi ſcribit, quod legata, & fideicommiſſa, tametſi in codicillis adimi poſſint, id verum exiſtimatur, niſi in contrarium conſtet de mente teſtatoris, de qua conſtare dicitur apertè, vbi limitata fuit ademptio fideicommiſſi in codicillis, & non in totum: provt in caſu præſenti limitatam fuiſſe reſpectu præuentionis temporis erectionis, ſiue initij inſtitutionis patronatus, aut cauſæ piæ, ex dictis ſuprà deducitur apertè. Regulare namque eſt, vt per ademptionem vnius rei, non ſequatur ademptio alterius, quando res ſunt ſuperabiles, vt ipſe Rolandus, dicto conſilio 31. num. 24. probauit, & confirmat Mantica, libro duodecimo, dicto titulo primo, & maximè num. 11. & adiicit Maſcardus, dicta concluſione 1419. num. 20. quod teſtator, quod voluit tempore teſtamenti, ſemper poſtea voluiſſe præſumitur, & alios Authores citat.

CAPVT XXIII.

Coniecturæ, & præſumptiones plures, ac etiam diuerſæ, & contrariæ, cum ex teſtamento, vltimave diſpoſitione quacunque apparent, & deteguntur: qualiter in coniecturanda, atque interpretanda mente, & voluntate teſtatoris dubia procedi debeat, ſiue quibus regulis, atque doctrinis coniecturæ ipſæ contrariæ terminari valeant, ne erretur, & iuridicè fiat, an etiam, & quando coniectura vna; ſiue præſumptio tollat aliam, ſiue altera validior, & potentior quæ dicatur.

SVMMARIVM.

- 1 Coniecturarum, ſiue præſumptionum contrariarum, ſimul concurrentium materiam, latè, & vtiliter explicaſſe Cardinalem Manticam, Menochium, Simonem de Prætis, & Maſcardum, provt hic adnotatur.
- 2 Voluntas expreſſa facit ceſſare tacitam, quæ colligitur ex coniecturis per legis interpretationem.
- 3 Facit etiam ceſſare diſpoſitionem legis, ac præſertim coniecturalem, dispoſitio teſtatoris expreſſa.
- 4 In coniectura voluntatis teſtatoris, quoties lex fundatur, ceſſante coniectura, ceſſat diſpoſitio.
- 5 Coniecturam, ſiue præſumptionem aliquam ex teſtamento, ſiue de voluntate defuncti non eſſe, quæ non admittat probationem in contrarium, ſiue quæ infringi non valeant contraria probatione.
- 6 Et idcirco coniectura, ſiue præſumptio quælibet tollitur per lucem probationum.
- 7 Ex coniecturis quod inducitur, ex coniecturis etiam tollitur.
- 8 Et inde controuerſia eſſe, coniecturam vnam, ſeu præſumptionem, alteram tollere, & ſuperare, & fortiorem, ſiue validiorem perimere debiliorem, ſiue minus fortem.
- 9 Veriſimilitudo potentior tollit veriſimilitudinem minus potentem.
- 10 Et indicium vnum aliud tollit.
- 11 Coniecturæ, aut præſumptiones duæ, vel plures, cum vni ſimul aduerſantur, vincunt, & diluunt vnam.
- 12 Coniectura vna ſola, vel præſumptio, multum vrgent, valida perimit, ac diluit plures, quæ infirmiores, ſeu debiliores eſſent.
- 13 Inter plures coniecturas, benignior, & fauorabilior accipienda eſt.
- 14 Coniecturæ poſteriores derogant prioribus.
- 15 In concurſu, & conflictu coniecturarum plurium, & cùm dubitatur, quæ ipſarum debeat præualere, Iudicis arbitrium multum valere.
- 16 Dummodo ipſum ex iuris deciſione, & ratione, & regulis nonnullis ab Interpretibus traditis, accipiatur, atque moderetur, ſiue gubernetur.
- 17 Et Iacobi Menochij, Simonis de Prætis, & Franciſci Manticæ obſeruationes nonnullæ præ oculis habeantur, provt hic recenſentur, & numeris ſequentibus.
- 18 Coniectura, ſiue præſumptio faciens conſiſtere, & valere actum, ſiue quæ ſtat pro validitate actus, creditur firmior, ac cæteris potentior, & eis præfertur.
- 19 Coniectura, & præſumptio proueniens ex ſubſtantia, dicitur potentior illa, quæ deſcendit à ſolemnitate.
- 20 Coniectura, & præſumptio illa iudicatur potentior, quæ eſt benignior.
- 21 Coniectura, & præſumptio iuri communi adhærens, firmior reputatur ea, quæ iuri ſpeciali innititur.
- 22 Coniectura, & præſumptio ſpecialis, generali potentior eſt.
- 23 Cauſæ duæ quando concurrunt, vna in ſpecie, altera in genere, cauſa illa quæ eſt ſpecialis, præualet.
- 24 Coniectura, & præſumptio magis ſpecialis alteri ſpeciali præualet, cum duæ ſimul coniecturæ ſpeciales concurrunt.
- 25 Coniectura, & præſumptio accidentalis debilior eſt naturali.
- 26 Coniectura, & præſumptio, quæ veriſimilitudini magis accedit, validior; & potentior eſt.
- 27 Coniectura, & præſumptio, quæ eſt pro reo, firmior, & potentior iudicatur illâ, quæ eſt pro actore.
- 28 Pro reo magis, quàm pro actore, & è contra quando præſumi, aut interpretatio fieri debeat, & de l. fauorabiliores, ff. de regulis iuris, remiſſiuè.
- 29 Coniectura deſcendens à quaſi poſſeſſione, potentior eſt eâ, quod quælibet res præſumatur libera.
- 30 Coniectura, & præſumptio negatiua fortior eſt affirmatiua.
- 31 Et illa, quæ eſt fundata in ratione naturali, eâ, quæ fundatur in ratione ciuili.
- 32 Et quâ abſurda, & inæqualia vitantur.
- 33 Coniectura, & præſumptio ducta à facto, firmior, & potentior eſt eâ, quæ ſumitur à non facto.
- 34 Coniectura, & præſumptio, quæ fauet animæ, ſicque ſaluti æternæ, potentior eſt.
- 35 Coniectura, & præſumptio illa eſt firmior & potentior, quæ deducitur ex inæquali onere iniuncto, quod arguit qualitatem lucri, quàm quæ eritur ex affectione perſonarum.
- 36 Coniectura illa, quæ colligitur ex ratione recti ſermonis, tollit eam, per quam dicimus, quod prædilectus in inſtitutione, intelligitur prædilectus in fideicommiſſo.
- 37 Coniectura illa præualet, quæ propiùs ad certitudinem accedit.

PRo dilucida, & diſtincta huiuſce capitis explicatione, obſeruandum erit primo loco, quod cùm capitibus præcedentibus, plena manu adnotatum fuerit quamuis æſtimari, atque haberi debeant ad interpretationem vltimæ voluntatis cuiuſque coniecturæ, & præſumptiones; voluntatem etiam ex coniecturis collectam, velut expreſſam reputari plerumque, neceſſe eſſe omnino nunc explanare, qualiter, ſine quibus regulis, & doctrinis regi, atque adduci debeamus in hac eadem materia coniecturali, & præſumpta, quotieſcunque ex teſtamento, aut alia vltima diſpoſitione quacunque coniecturæ quamplures, ac etiam diuerſæ, & aliquando contrariæ ſic reſultent, vt pro, & contra eædemmet expendi, & ponderari valeant: quomodo etiam, & quando coniecturæ, ſeu præſumptiones contraria probatione, ac etiam coniecturis, ſiue præſumptionibus contrariis tollantur, aut elidantur.

Et quò diſtinctiùs procedatur, & præſens diſceptatio circunſcribi, & explanari valeat, conſtituendum ante alia erit, coniecturarum, ſiue præſumptionum contrariarum ſimul concurrentium materiam, & tractatum hunc, quem ſuſcipimus nunc, latè & vtiliter explicaſſe Cardinalem Manticam, Menochium, Simonem de Prætis, & Ioſephum Maſcardum, quorum ſtatim ſpecificam mentionem faciam, & referam eos. Cæterùm ipſorum Authorum placita & reſolutiones, cùm ad iſtam materiam vſque adeò pertineant, vt abſque vitio prætermitti non valeant, non grauabor paucis ab eis iam dicta repetere: & nonnullis regulis generalibus propoſitis, rem eandem abſoluere.

Sit igitur prima regula ea, quæ ex cap. præcedentibus, non modò deducitur, ſed etiam eiſdem latiùs corroboratur, atque ſpecificè in tractatu Taciti, & Expreſſi, ſiue tacitæ & expreſſæ voluntatis virtute adnotatur, videlicet, quod voluntas expreſſa facit ceſſare tacitam, quæ colligitur ex coniecturis per legis interpretationem, l. cum ex filio §. primo, l. & qui plures, in principio, ff. de vulg. & pup. ſubſtitut. Facit etiam ceſſare diſpoſitionem legis, ac præſertim coniecturalem, diſpoſitio teſtatoris expreſſa, vt notat Iaſon, in l. iam hoc iure, num. 4. verſ. ſecundo limita, ff. de vulg. & pup. ſubſtit. vtrumque comprobauit Cardinalis Mantica, de coniectur. vltim. volun. lib. 12. tit. 17. num. 2. Menochius, lib. 1. præſumpt. 31. numer. 5. qui adiiciunt, quod vbicunque lex eſt fundata in coniectura voluntatis teſtatoris, ceſſante coniectura, ceſſat diſpoſitio: & citat Socinum ſeniorem, in l. cum auus, num 35. & 72. ff. de condit. & demonſtr. & latiùs firmat Mantica idem, lib. 10. . titul. 8. & dicetur infrà alio cap. à ratione ceſſante, qua teſtator excitatus fuit principaliter.

Secunda deinde regula, ſiue obſeruatio ſit generalis in hac materia, coniecturam, ſiue præſumptionem aliquam ex teſtamento, ſiue de voluntate defuncti non eſſe, ex verbis quomodocunque prolatis, ſiue aliter illa reſultet, quæ non admittat probationem in contrarium, ſiue quæ infringi non valeat contraria probatione; provt colligitur ex dicta l. iam hoc iure, ad finem, ff. de vulg. & pup. ſubſtit. l. licet Imperator, ff. de legatis primo, l. in teſtamento, in fine, C. de militari teſtamento, & in ſpecie tradit Bartolus, in l. 3. §. filius in fine, ff. de liber. & poſthu. Iaſon, in l. prima, numero e.C. de liberis præteritis, Socinus ſenior, in conſilio 77. numero 2. volumine 3. Petrus de Peralta, in l. ſi quis in principio teſtamenti, n. 181. & 182. ff. legatis tertio, folio 475. qui dicit hoc eſſe ſatis memorabile, vt pote quotidianum, eo non relato, Cardinalis Mantica, lib. primo, tit. 2. num. 4. & lib. 12. dicto tit. 17. num. primo. Menochius, lib primo, præſumptione 13. num. 2. & 3. & idcirco coniectura, ſeu præſumptio quælibet tollitur per lucem probationum, l. vlt. in fine. C. si minor ſe maior; dix. l. nuptura, in fine, ff. de iure dotium, exornant Rolandus in conſil. 9. ex. num. 25. volumiue 3. Ioannes Cephalus, in conſil. 180. num. 15. & in conſil. 203. num. 11. Mantica dicto tit. 17. num. 4. & 5. Menochius, lib. primo, dicta præſumptione 13. per totam. Quò loci, & latius exornat,& rationem concludentem aſſignat, & alia iura citat vltra ſuperiora, text. videlicet, in l. ſi chyrographum & in l. cum de indebito, in principio, ff. de probationib. & in cap. is qui fidem, de ſponſalibus, arguendo ab incluſione vntus ad excluſionem alterius.

Rurſus & tertia regula fine obſeruatio ſit, ex coniecturis quod inducitur, ex coniecturis etiam tolli, iuxta. l. nihil tam naturale, ff. de regulis iuris, & l. non ſolum, §. vno, ff. de ritu nuptiarum, & in l. quidem, vbi Baldus ita notauit num. 2. ff. de condit. & demonſt. & cum multis Authoribus annotauit Mantica, lib. 12. dicto tit. 17. numero 6. per totum, vbi latè. Ioſeph. Maſcardus, de probationibus, concluſione 405. numero 5. & 6. & inde ſine controuerſia eſſe, coniecturam vnam, ſeu præſumptionem, alteram tollere, & ſuperare: & fortiorem, ſiue validiorem perimere debiliorem, ſiue minus fortem, l. diuus, ff. de in integrum reſtitut. & ibi notat Gloſſa, verbo exiſtimari, l. non ſolum, ff. de ritu nuptiarum, l. qui autem, §. non ſimpliciter, ff. ſi quis omiſſa cauſa teſtamenti, l, mater, C. de calumniatoribus: & ibi Angelus, & Salicet. l. prima, in fine, C. qui & aduerſus quos, cap. ex tranſmiſſa, qui filij ſint legitimi, cap. litteras, & ibi Abbas in 4. notabili, de præſumptionibus. Ita ſanè poſt alios Authores permultos tradiderunt Andr. Tiraquellus, in l. ſi vnquam, in verbo, donatione largitus, num. 156. & ſeq. Riminaldus in conſilio primo, numero 21. libro primo, Surdus, in conſilio 80. numero 21. lib. primo. Mantica, libro 12. dicto titulo 17. numero 7. Malcardus, de probationibus, concluſione 1225. per totam. Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſionum iuris, littera P. concluſione 613. Meuochius, libro primo, præſumptione 30. numero primo, & 2. adiiciens numero 3. & 4. ſic quoque dici, quod veriſimilitudo potentior tollit veriſimilitudinem minus potentem: ſicuti ſcripſit Baldus, in l. ſiue poſſidetis, in ſine C. de probationibus. Et indicium vnum aliud tollere, vt ibi probat: & regulam quoque ſuperiorem exornat Petrus Magdalenus, de numero teſtium in teſtamentis requiſito, prima parte, cap. 6. numero 40. & fortius ipſa procedit, quando coniecturæ, ſeu præſumptiones duæ, vel plures vni ſimul aduerſantur: tunc etenim vincunt, & diluunt illam: immo & vna ſola multùm valida & potens, perimit, ac diluit plures minus potentes ſiue quæ infirmiores aut debiliores ſint prout vtrumque notauit, & multorum allegatione comprobauit Menochius, libro primo, dicta præſumptione 30. numero 4. in fine, & numero 5. & 6. vbi vide Riminaldus in conſil. primo, numero 22. libro primo, & in conſil. 147. num. 63. libro 2. Mantica, lib 12. dicto titulo 17. numero. 16. Surdus, in conſilio 7. numero 50. lib. primo, & in conſil. 315. num. 14. lib. tertio, Maſcardus, concluſione 1225. num. 11. & 26. Cæſar Barzius deciſione Bononiæ 121. numero 53. inter plures autem. coniecturas benignior & fauorabilior accipienda eſt. Id quod latiùs comprobab, atque exornat Mantica lib. 12. dicto titulo 17. numero 21. & tribus ſeq. vbi etiam declarat, quæ coniectura dicatur fauorabilis: vide etiam eodem titulo 17. numero 19. vbi quod coniecturæ poſteriores derogant prioribus; vt etiam eodem loco comprobata.

Quarta præterea regula, ſiue obſeruatio in hac eadem materia ſit, in, concurſu, & conflictu coniecturarum plurium, & cum dubitatur, quæ ipſarum debeat præualere, Iudicis arbitrium multum valiturum, dummodò ipſum ex iuris deciſione, & ratione, & regulis nonnullis ab Interpretibus traditis, ex rerum quoque & perſonarum q́ualitatibus, circunſtantiis moderetur, ſiue gubernetur, Síeque vt rectè arbitretur, & diiudicet, aliqua prænotate debebit, quæ ex iure ipſo deducuntur, & à noſtris ſolent potentiores, & firmiores coniecturæ, ac præſumptiones diiudicari, prout vtrumque adnotauit Menochius, de arbitrariis, lib. 3. centuria 5. caſu 472. num. 1. & lib. 1. præſumptione 29. num 1. & 2. vbi Abbatem, & Euerardum retulit, & dicto caſu 472. declarauit vndecim modis, quæ dicatur potentior, & validior coniectura, aut præſumptio: dicta verò præſumptione 29. alias coniecturas, & præſumptiones adduxit, & diſceptationem hanc quindecim modis, &, adeo exactè declarauit, vt nihil vltra valeat deſìderari: maximè ſi iungantur alia nonnulla, quæ idemmet Author reliquit ſcripta in conſilio 121. ex num. 95. cum ſeq. lib. 2. Eandem quoque materiam latè declarauit Cardinalis Mantica, lib. 12. dicto titulo. 17. Maſcardus, de probationibus, dicta concluſione 1225. per totam, vbi num. 15. id ipſum de iudicis arbitrio annotauit quod nunc dicimus, Ioſephus de Ruſticis, ad l. cum: auus, lib. 1. cap. 4. exfolio 65. Prætis etiam, de interpretatione vltimarum voluntatum, lib. 1. interpretat. prima, ſolutione 4. num. 9. folio 14. & ſolutione 5. ex num. 13. cum ſeq folio 88. vbi primum notauit, quod concurſus, vel, conflictus, & repugnantiæ veriſimilium, coniecturarum, iudiciorum, argumentorum, ac præſumptionum, ſolent quandoque adeſſe adeo vt non ſolum his non eluceſcit veritas, ſed obumbratur: & idcirco, quod reconciliatio non melius fieri poteſt, quàm prænotatis ſingularibus verbis, à Iureconſulto in ſimili prolatis, in l. ob carmen, §. finali, ff. de teſtibus, vbi ex natura, & qualitate negotij confirmare debet Iudex motum animi ſui, & ex argumentis, quæreiaptiora, &: veriſimiliora compererit, non reſpiciendo multitudinem, ſe l ea potius, quibus lux veritatis aſſiſtit, & de quibus late per Baldum ibi relatum. Et in hoc primo (vides) conuenit omnino Prætis Menochij reſolutioni prædictæ, dum rem hanc Iudicis arbitrio reliquit. Poſtmodùm autem num. 14. per totum Prætis ipſe aliqua quoque adducit, ex quibus etiam deducitur reſolutio diſceptationis in initio huius cap. propoſitæ, videlicet veriſimiliora eſſe, & magis tenenda; quæ iuri communi conſonant. Et præualere illum intellectum, in quo eſt maior proprietas verborum, & idem in quo eſt minor ratio. dubitandi & ille per quem minus derogatur iuri communi; & qui in materia ſtricta, eſt in ſtricto ſignificatu: &?ille qui facit actum valere: & quod exiſtentibus præſumptionibus & coniecturis in genere, & in ſpecie quodammodo diuer ſis, præualent, hæ, & attenduntur, quæ ſunt in ſpecie, & intelligitur de ſpecie, de qua agitur, vt ibidem probat. Similiter quod in conflictu veriſimilium, & præsumptionum, illud dicitur veriſimilius, & attendendum, quod magis adhæret, loco à. communiter accidentibus, vt frequentioribus, ad quæ ſe aptat lex, & Iudex eius miniſter, vt Baldus, Fulgoſius & alij Authores ibi relati obſeruant. Deinde fortiores coniecturas, aut præſumptiones eſſe eas, quæ factis oſtenduntur, quàm quæ verbis, exemplo, &. caſu adducto Prætis ipſe demonſtrat, &. ſpecialem coniecturam præualere generali inquit, & coniecturam, quæ habetur à remotis, facilius tollit: exiſtentibus autem paribus hinc inde probationibus, eſſe magni effectus pro vna parte adeſſe aliquam præſumptionem, quia pro ea præualent probationes, vt poſt Iaſonem dixit ibidem: Stephanus etiam de Federic. in tractatu, de interpretatione iuris in tertia parte, numero 53. aliqua adducit ad cognoſcendum, quæ ſint efficaciores coniecturæ, & præſumptiones: Mantica quoque vt dixi ſuprà) regulas quaſdem generales propoſuit lib. 12. dicto titulo 17. num. 17. vbi inquit, quod coniectura ſpecialis, tanquam fortior vincit generalem: & latiùs comprobat: Indeq́ue infert, quod qui voluntatem teſtatoris habet in ſpecie, præfertur ei, qui illam habet in genere, etiam ſi ſit poſterior in gradu: Subdit præterea num. 20. quòd cùm omnis voluntatis coniectura, aut ex lege, aut ex teſtamento deducatur, illa fortior intelligatur, quæ ſumitur ex ipſo teſtamento, vt Authores ibi relati probarunt, & alio capite ſupra, latius explanaui: Tandem num. 29. cum ſeq. regulas alias recenſuit, quas ideò non repeto: quia ſtatim ex relatione Menochij ipſæ conſtabunt. Menochius ergo ipſe (vt concludamus) duobus in locis relatis, cæteris omnibus latiùs, articulum propoſitum tractauit, & regulas quamplures commemorauit: Primò itaque dixit, quod illa coniectura, & præſumptio creditur cæteris firmior, & potentior, quæ actum valere, & conſiſtere facit, ſiue quæ ſtat pro validitate actus. Ita ſane dict. caſu 472. numero 2. & 3. vbi refert Authores nonnullos, qui de virtute, & vi huius præſumptionis ſcribunt, & dicta præſumpt. 29. num. 3. Mantica etiam dicto titul. 17. num. 12. & alio cap. infra plenius comprobabitur, Maſcardus, dicta concluſ. 1225. num. 20. & quatuor ſeq. & num. 25. quod præſumptio, quæ ſtat pro validitate actus, dicitur Regina aliarum præſumptionum, poſt Cephalum, & Riminaldum ibi relatos, Secundò illa coniectura, & præſumptio, quæ à ſubſtantia prouenit, dicitur potentior illâ, quæ à ſolemnitate deſcendit, ex eodem Menochio dictis duobus in locis, & Mantica, lib. 12. dicto titul. 17. num. 33. vbi dicit eſſe caſum in l. non codicillum, & ibi notari, C. de teſtamentis. Tertiò, illa coniectura, & præſumptio iudicatur potentior, quæ eſt benignior. Quartò, quæ iuri communi inhæret, firmior eſt illâ, quæ iuri ſpeciali. Quintò illa, quæ eſt ſpecialis, præualet etiam generali: ita copiosè idem Menoch. d. caſ. 472. n. 14. dicens eſſe ſimile quod dicimus, quod quando duæ cauſæ concurrunt, vna in ſpecie, & altera in genere, cauſa illa, quæ eſt ſpecialis, præualet, l. ſi ſeruis vrbanis, §. ult. ff. de legat. 3. & repetit dicta præſumpt. 29. num. 7. & idipſum Mantica, & Prætis notarunt, vt ex relatione facta ſupra colligitur: Petrus Magdalenus referens alios, 1. parte, c. 6. n. 1. fol. 68. Sextò, illa coniectura, & præſumptio eſt potentior, quæ eſt magis ſpecialis: ſi enim duæ coniecturæ, aut præſumptiones in ſpecie concurrant, ſed vna eſt alterâ ſpecialior, hæc alteri præualet; vt etiam Menochius ſcripſit dicto caſu 472. n. 16. vbi aliis ſimilibus comprobat: & repetit dicta præſumpt. 26. libri primi, num. 8. & poſt Bartol. Baldum, Decium, Alex. Pariſium, Crauetam, & Grammaticum, idem Menochius, in conſ. 121. num. 93. lib. 3. Hippolyt. Riminald. in conſ. 1. num. 23. lib. 1. Petrus Surdus, in conſ. 7. num. 51. lib. 1. & in conſ. 315. n. 15. lib. 3. Ioſeph. Maſcardus, de probationibus, concluſione 1225. num. 6. & 7. Septimò, illa eſt firmior & potentior, quæ eſt naturalis, & illa debilior, quæ eſt accidentalis, ſicuti etiam comprobat latiùs idem Menochius, dicto caſu 472. num. 20. & 21. & dicta præſumpt. 29. num. 9. Mantica, lib. 12. dicto titul. 17. num. 29. & duobus ſeqq. vbi vide Maſcardum, quoque, dicta concluſ. 1225. n. 17. & 18. vbi Cephalum, Beroum, Decianum, & Riminaldum refert dixiſſe, quod coniectura, & pręſumptio affectionis naturalis, & quæ eſt ſecundùm ordinem naturæ, dicitur fortiori, & cæteris præualet. Octauò, illa eſt potentior, & validior, quæ veriſimilitudini magis accedit, quod eleganter comprobat Menochius in præcitato caſu, num. 22. & duob. ſeq. & repetit dicta præſumptione 29. num. 19. Maſcardus, citans quamplurimos, dicta concluſion. 1225. num. 14. Nonò, illa coniectura, & præſumptio iudicatur firmior, & potentior, quæ eſt pro reo, quam illa, quæ eſt pro actore; ſicuti idem Menochius ſcripſit dicto caſu 472. num. 25. & dicta præſumptione 29. num. 11. & vide latiùs lib. 2. præſumpt. 90. per totam, vbi latè explicat, l. fauorabiliores, ff. de regulis iur. an ſcilicet, & quando, pro reo magis præſumatur, quam pro actore, & è contra, ſiue pro quo in dubio interpretatio fieri debet. Et iunge eundem Menochium, dicto conſil. 121. num. 97. libro ſecundo, vbi poſt Crauetam, in conſil. 8. num. 9. quòd coniectura, quæ eſt pro reo, præualet coniecturæ, quæ eſt pro actore: Maſcardum, dicta concluſione 1225. num. 9. & 10. vbi poſt Cephalum, idipſum annuotauit; ſubiicit, quòd præſumptionibus paribus hinc inde exiſtentibus, reus obtinete debet. Decimò, illa coniectura, & præſumptio, quæ deſcendit, à quaſi poſſeſſione, eſt potentior illa, quæ eſt, quod quælibet res præſumatur libera, ita Menochius, præcitato in caſu, num. 25. & d. præſumptione 29. num. 12. & de retinenda poſſeſſione, remedio 5. num. 53. Vndecimò, illa eſt potentior & firmior, quæ eſt negatiua, illâ quæ eſt affirmatiua: & quæ eſt fundata in ratione naturali, illâ, quæ eſt fundata in ratione ciuili: & quâ abſurda, & inæqualia vitiantur, provt dictis modis adnotauit Menochius, dicta præſumpt. 29. num. 13. 14. 15. & 16. & primo modo, Menochius ipſe, in conſil. 121. num. 93. lib. 2. Decimoquartò, coniectura & præſumptio, quæ ducitur à facto, eſt firmior, & potentior eâ, quæ ſumitur à non facto: Ita Abbas, & Alciatus, cum quibus idem Menochius, d. præſumpt. 29. num. 17. Mantica, lib. 12. d. tit. 17. num. 32. qui iure & ratione fundat. Decimoquintò, ea, quæ fauet animæ, ſicq́ue ſaluti æternæ, potentior eſt, & firmior, ex eod. Menochio, d. præſumpt. 29. num. 18. & duob. ſeqq. & alio cap. infrà, latius exornabitur. Decimoſexto, ea, quæ deducitur ex inæquali onere iniuncto, quod arguit qualitatem lucri, quam quæ oritur ex affectione perſonarum, vt oſtendit, & comprobat Mantica, d. tit. 17. num. 34. Decimoſeptimò, coniectura illa, quæ colligitur ex ratione recti ſermonis, tollit eam per quam dicimus, quòd prædilectus in inſtitutione, intelligitur prædilectus in fideicommiſſo: ita Mantica ipſe d. titu. 17. num. 35. Ac denique coniectura illa præualet, quæ propiùs ad certitudinem accedit, vt Menochius, in d. conſ. 121. num. 92. lib. 2. ſcriptum reliquit. Et hactenus de his, quæ cum adeo necceſſaria ſint, & generalia ad iſtum tractatum, prætermitti non potuerunt, tametſi à ſuperioribus tradita fuiſſent: & vide etiam Ioſeph. de Ruſticis, ad l. cum auus, lib. 1. cap. 4.

CAPVT XXIV.

De coniecturis, & earum æſtimatione cum agitur, voluntatis quæſtionem, vt plurimum in arbitrio Iudicis eſſe, quemadmodum accipiatur, atque intelligatur. Rurſus de præcedentia, ſiue victoria coniecturarum, & de ordine ſuperioritatis ipſarum, ad l. ſi ſeruus plurium, §. vlt. ff. de legatis primò, & de ſententia, & reſolutione Authoris, breuis, atque notanda reſolutio, & explanatio.

SVMMARIVM.

- 1 Teſtamentorum interpretationem, & coniecturarum, ac voluntatis quæſtionem, vt plurimum in arbitrio, & æſtimatione Iudicis eſſe, & num. ſeq.
- 2 Ipſum autem iudicem præ oculis habere debere nonnulla, de quibus hoc num. remiſſiuè.
- 3 Ex legitimis quoque coniecturis adduci.
- 4 Et id arbitrari, quod iuris regulis, & rationi, ac etiam æquitati magis conuenit.
- 5 De coniecturarum præcedentia, cùm dubium, & conflictus eſt, & quarundam ſimul concurrentium, quæ validior, & firmior altera dicatur, ſiue quæ alteram vincat, dubitatur. Cum etiam inquiritur, quo ordine enumerari debeant coniectura, vt vna alteram præcedat. Ex ſententia Cardinalis Franciſci Manticæ, & Iacobi Menochij (qui abſolutè & eruditè rem explicant) quid obſeruandum ſit.
- 6 An etiam ex ſententia ipſorum debeat præcisè & formaliter obſeruari ordo legis, ſi ſeruus plurium, §. vltimo, ff. de legatis primo, vt prima coniectura præferatur ſecundæ, & ita de cæteris ſucceſſiuè.
- 7 Denique in vno, & altero articulo, quæ ſit reſolutio, atque ſententia Authoris. Et l. ſi ſeruus plurium, §. vlt. ff. de legat. 1. notanda, & noua proponitur explicatio.

PRo breui, & dilucida huius Capitis explicatione, primo loco obſeruandum, & conſtituendum erit, c. præced. (vt vidiſti) regulas nonnullas, ſiue doctrinas generales propoſitas, quibus regi, atque adduci debeamus præcipuè, quoties in interpretatione vltimæ voluntatis cuiuſque dubiæ verſamur, ac plures extant, & etiam contrariæ coniecturæ, & præſumptiones; ſiue quæaltera validior, & firmior ſit, dubitatur; Nunc autem, vt ſpecificè magis procedatur, nec adeò generalibus regulis explicationem articuli relinquamus, prætermittendum ante alia duxi, earum omnium coniecturarum, & præſumptionum, quæ per diſcurſum totius huius tractatus commemorantur, aliarum etiam (ſi quæ aliæ poſſunt excogitari, vel ſe offerant, vltra eas, quæ hoc in eodem tractatu aggregantur) vim & virtutem, quanti etiam ipſæmet haberi, atque æſtimari debeant ad interpretandam vltimam voluntatem quamcunque. Vt denique iudicium, mens, & intentio teſtatoris dilucidè & verè dignoſcatur, & obſeruetur, Iudicis arbitrio, & definitioni relinqui.

Sic ſanè teſtamentorum interpretationem, & coniecturarum, ac voluntatis quæſtionem, vt plurimum in arbitrio, & æſtimatione Iudicis eſſe, per text. in l. voluntatis, C. de fideicommiſſis, vbi omnes tradunt: & adnotarunt poſt alios multos Authores Simon de Prætis, de interpret. vltim. volunt. lib. 2. interpret. 1. dubit. 1. ſolut. 4. num. 33. fol. 39. & lib. 5. dub. 1. ex. n. 1. vſque ad n. 78. ex fol. 563. vſque ad fol. 567. & lib. 1. interpret. 1. ſolut. 4. num. 9. fol. 14. quibus in locis Cornei in conſ. 83. col. finali, lib. 1. mentionem fecit, qui dixit, quod in coniecturis, quæ magis conſiſtunt in facto, cum non poſſit dari certa doctrina, Iudex debet ex circumſtantiis arbitrari, & diiudicare, & citat textum vulgatum, in l. prima, ff. de iure deliberandi, & in cap. de cauſis, de officio delegati: & idipſum poſt Thom. Parpal. Franc. Duaren. & Eguin. Baro. tradidit Iacob. Menoch. lib. 1. de arbitrariis, c. 1. & præſumpt. 44. lib. 1. Iul. Clar. §. teſtamentum, q. 79. in finalibus verbis, Ludouic. Molin. de Hispanor. primogen. lib. 1. cap. 5. num. 41. vbi etiam notauit, voluntatis quæſtionem ex arbitrio Iudicis pendere: Et num. 42. ſubdit, quod ſi aliqua coniectura in diſpoſitione inueniatur, quæ ius dicenti non ſatisfaciat, reſpiciendum erit, vtrùm ſimul cum ea alia etiam concurrat: ſolent enim plures coniecturæ ſimul iunctæ id efficere, quod vna per ſe ſumpta efficere non poteſt, l. ſecunda, §. primo, ff. de excuſat. tutorum, l. inſtrumenta, vbi Glossa, C. de probationibus, Cardin. Mantic. de coniectur. vltim. volunt. lib. 3. tit. 1. num. 30. vbi nonnulla in propoſito dicit, & concludit, quod ſi non conſtat, teſtatorem aliquid certè ſenſiſſe, & ambiguum ſit, declaratio ad Iudicem pertinet, & ipſe coniecturas perpendit, ac voluntatem dubiam interpretatur: Petrus Surdus, in conſ. 403. num. 76. lib. 3. peregrin. in conſ. 68. num. 22. lib. 3. tenetur tamen præ oculis habere quamplurima, quæ ſuperiores Authores in propoſito perpendunt, ac maximè ponderat Simon de Prætis in tribus locis nunc relatis. Ea quoque quæ cap. præcedenti, longa ſerie fuerunt ſcripta. Atque ex legitimis, & probatis coniecturis, non quibuslibet adduci, prout cap. præcedentibus latiùs probaui, & per Manticam, lib. 5. tit. 15. num. 8. Cardinalem Thuſcum, practicar. concluſion. iuris. littera V. concluſione 104. quod ego veriſſimum arbitror, & vltra ipſos animaduerto, quod licèt voluntatis quæſtio, cùm de coniecturis agitur, in Iudicis arbitrio poſita fuerit, non tamen liberum ita arbitrium conceſſum eidem eſt, vt iuris terminos egredi, aut Interpretum noſtrorum doctrinas negligere valeat; ſicq́ue obſeruare omninò debet ea, quæ ex iute ipſo, & communioribus Scribentium placitis, & ſententiis procedunt, ac in effectu id arbitrari, quod iuris ipſius regulis, & rationi, ac etiam æquitari magis conueniat, ſiue quod probabilius, ac verius ſibi videatur. Et ita ſanè ſcripſerunt Baldus, in conſ. 177. colum. 2. lib. 1. & in conſ. 145. colum. finali, lib. 3. & in conſil. 211. lib. 4. Decius, in cap. ne innitaris, col. 1. de conſtit. Craueta in conſ. 190. num. 5. Simon de Prætis, lib. 1. dicta interpret. 1. ſolut. 4. num. 9. fol. 14. nec diſſentit Camillus Gallinius, de verborum ſignificatione, lib. 5. cap. 20. ex num. 1. cum ſeq. & lib. 10. cap. finali, num. 15. & 17. Menochius, in duobus locis relatis ſuprà.

Secundò deinde obſeruandum eſt, cum de præcedentia coniecturarum dubium, & conflictus eſt, & quarundam ſimul concurrentium, quæ validior, & firmior alterâ dicatur, ſiue quæ alteram vincat, dubitatur: cum etiam inquiritur, quo ordine enumerati debeant coniecturæ, vt vna alteram præcedat, ſiue alterâ ſuperior dicatur, neceſſe omninò eſſe, in memoriam reuocare ea, quæ ex Franciſco Mantica, Simone de Prætis, Iacobo Menochio, & Ioſepho Maſcardo, capite præcedenti adnotaui (quæ ſemper perpendi debebunt, vt ſuprà dicebam) animaduertere etiam, eundem Menochium, lib. 1. præſumpt. 28. propoſitum dubium explicaſſe, quo ſcilicèt ordine enumerari debeant coniecturæ, vt vna alterâ ſuperior, ac potentior diiudicetur. Et ſeptem illas coniecturas Iuliani Iureconſulti, in l. ſi ſeruus plurium, § finali, ff. de legatis primo, ſuo ordine commemoraſſe dixiſſeq́ue num. 2. & num. 20. ordinem illius legis ad inueſtigandam voluntatem teſtatoris, formaliter & præcisè obſeruari debere; ita ut prima coniectura præferatur ſecundæ, & ſic ſucceſſiuè. Quod etiam firmarunt Iaſon, in eodem §. finali, num. 2. Iul. Clar. §. teſtamentum, quæſt. 76. in verſic. ſecunda regula, quos refert ipſe Menochius, & Caſtrenſem contrarium dicentem improbat dicto num. 20. retulit etiam Cardin. Mantic. de coniect. vltim. volunt. lib. 12. tit. finali, num. 26. vbi latiùs inſiſtit, quàm lib. 3. tit. 1. numero 30. cùm eò loci dixerit dumtaxat in hunc modum: Et quidem Iudex debet verba obſcura teſtamenti interpretari ex illis coniecturis, quæ habentur, in l. ſi ſeruus plurium, §. vltimo. ff. de legatis primò, vt dicit Socinus ſenior, in l. in ambiguo, num. 7. de rebus dubiis.

Ego verò, vt in eodem propoſito præfati §. vltimi, d.l. ſi ſeruus plurium, ſententiam meam interponam; addiderim libenter vltra ipſos nunc relatos Authores, in primis verum eſſe, Iureconſultum Iulianum, ſeptem illas coniecturas ſuo ordine enumeraſſe, & in hunc modum ſcriptum reliquiſſe: Si numerus nummorum legatus ſit, neque appareat, quales ſin legati, ante omnia ipſius patris familias conſuetudo, deinde regionis in qua verſatus exquirenda eſt: ſed & mens patris familias, & legatarij dignitas, & charitas, & neceſſitudo, item earum, quæ præcedunt, vel quæ ſequuntur ſummarum ſcripta ſunt ſpectanda. Deinde, in caſu ibi propoſito, ac iuxta ſubiectam materiam legati nummorum, de quo agebatur, ordinem illum præciſè ſeruari debere quoad præcedentiam, & cætera, vt ita ſuccessiuè vna coniectura alteri præferatur, non etiam alias coniecturas, quam ibidem enumeratas deſiderari, nec excogitari potuiſſe, iuxta eundem caſum propoſitum, & ſubiectam legati materiam. Ac denique congruentius & melius ordine eodem obſeruato, dubiam defuncti voluntatem diiudicari valere, quàm ſi ordo ipſe præuerteretur: & ideò non abſque maximo myſterio, acuto quoque ingenio Iureconſultum eundem in dinumeratione, & ordine coniecturarum ipſarum ſe habuiſſe. Rurſus aliis in caſibus, & in hoc vltimarum voluntatum tractatu, iuxta diſpoſitionis naturam, & rei de qua agitur materiam ſubiectam, alias per multas vltra illas ſeptem coniecturas eſſe, ſicuti ex cap ſub. ſequentibus atque etiam ex præcedentibus, apparet manifeſtè, & per Tuſcum, littera V. concluſione 104. quod ipſas tamen nec ordinem, nec præcedentiam lege aliqua, veliure datam, quod negari non poteſt, cùm extra caſum prædictum non inueniatur. Lege autem alia generaliter ſtatutum, voluntatis quæſtionem, & coniecturarum æſtimationem ex arbitrio Iudicis eſſe: idcirco ordinem illum (maximè aliis in caſibus, ſiue extra illum caſum) non eſſe adeò perpetuum, aut infallibilem, vt plerumque præuerti, & mutari non debeat, immò nec eo ordine coniecturæ occurrentes caſui forſan propoſito conuenire, cùm ex diuerſitate, aut varietate caſuum, coniecturarum quoque ordo præuerri deberet, & inferior aliâ earum coniecturarum ſuperior reputati. Nam etſi verum ſit, quod re ita in genere, aut generaliter accepta, coniecturæ ipſæ ſeptem, quocunque etiam alio in caſu extra ibi propoſitum, maximè æſtimari debeant, atque ſuo ordine ad inueſtigandam teſtatoris voluntatem formaliter obſeruari, ex circunſtantis tamen aliis, atque rerum, & cauſarum ſpecialibus aliquibus qualitatibus, negari equidem nullo pacto poteſt, quin ſæpe ab eo ordine recedi poſſit, maximèque (vt iam dixi) ſi caſus eiuſdem §. vltimi mutetur. Et erunt hinc præ oculis habenda ea, quæ capite præcedenti ſcripta reliqui: nam cùm certi iuris ſit, quod coniectura vna, ſiue præſumptio tollit aliam, & fortior ac validior perimit debiliorem, ſicuti clarè probat textus, in l. diuus, ff. de in integ. reſtitut. & ibi notat Gloſſa, verb. exiſtimari, l. non ſolum, ff. de ritu nuptiarum, lege qua autem, §. non ſimpliciter. ff. ſi quis omiſſa cauſa teſtamenti, lege prima, in fine, C. qui & aduerſus quos, & late exornant Tiraquellus, in l. ſi vnquam, verbo donatione largitus, numero 156. & ſeq. Menochius, libro primo, præſumptione 46. Mantica, libro 12. titulo 17. numero 6. coniecturæ etiam plures vincant vnam, & ſpecialis ſuperet generalem, vt per eosdem Authores, & per Maſcardum, concluſione 115. numero 6. & 7. Surdum, in conſilio 315. numero 15. libro 3. & ſuperiori cap. adnotaui. Certi etiam iuris erit, coniecturam alteram validiorem, ſiue coniecturas plures ſimul iunctas, aut vnam ſpecialem, & potentiorem vincere poſſe iuxta ſubiectam materiam, quæ ſe offerat, vnam quam que ex coniecturis illis relatis, in dicta l. ſi ſeruus plurium, §. vltimo, ff. de legatis primo, ac etiam efficere, vt ordo ipſe præfixus ibidem præuertatur, & ſecunda fortaſſis, ac etiam vlterior coniectura, primam, vel ſuperiores ex circunſtantiis aliis, vel adminiculis vincat, & diluat, cum id & iuri, & rationi conſonum ſit, nec Iureconſulti placito, aut deciſioni aduerſetur. Nam etſi idemmet Conſultus ad eum ordinem coniecturas illas reduxerit, non tamen excludit, quin ex aliis legitimis, & validioribus coniecturis, ſiue ex aliis adminiculis, ex eiſdem quoque coniecturis, ibi relatis, quòd ex diuerſitate caſus, vna magis quâm alia coniectura conuenire videatur, ab ipſo coniecturæ veriſimiles, & probatæ (cum aliæ permultæ ſint vltra illas enumeratas, vt ſuprà dicebam) ſuum locum obtineant, & aliquando eiſdem relatis ſuperiores, & potentiores ſint, quamuis æqualiter, & generaliter coniecturis ſeptem illis conſideratis, nec aliis ſpecialibus adminiculis ponderatis, ſiue aliis non concurrentibus, quæ contrarium magis ſuadeant in caſu de quo agatur; ordo eiuſdem §. ſeruari debeat. Cùm ergo non poſſint omnia generaliter circumſcribi, nec comprehendi, nihil congruentius dici in propoſito valet, quàm vt Iudicis arbitrio committantur ea, quæ ſub certa regula comprehendi non poſſunt: & inde iudex ipſe in eo conflictu ex variis, & diuerſis, atque validioribus, & vrgentioribus coniecturis, ex præſumpta quoque teſtatoris voluntate, quæ dominari, & primum locum obtinere debet, ex aliis etiam rerum, & perſonarum qualitatibus & circumſtantiis motum animi ſui confirmare debebit, vt quæ coniecturæ potiores, aut magis vrgentes videantur, maturè definiat: Idque ex dictis per Caſtrenſem, in conſil. 380. numero primo, libro primo, Decium, in conſilio 578. numero 12. Bertrandum, in conſil. 154. numero 7. volumine 3. Franciſcum Beccium, in conſilio 52. numero 86. & ſeq. Portium Imolenſem, in conſil. 139. num. 5. & ante omnia attendere veriſimiliora, iuxta ea, quæ alio capite infrà, latiùs annotabuntur: & per Cephalum, in conſil. 603. n. 25. & ſeq. lib. 4. Hippolyt, Riminaldum, in conſ. 509. num. 90. lib. 5. & in conſil. 704. num. 18. lib. 6. Hondede, in conſilio 102. num. 52. lib. primo: aliàs namque inutiles, aut parui effectus, & virtutis essent tot, tantæq́ue aliæ coniecturæ vltra illas ſeptem à Doctoribus enumeratæ, & hoc tractu deductæ, iureque ipſo probatæ, ſi ſeptem eiſdem, in dicto §. vltimo, relatis, inferiores ſemper ſuturæ eſſent, aut ſi nunquam ex eo, quod magis veriſimile, & voluntati teſtatoris conuenientius appareat, earundem ſeptem aliquam, vel aliquas vincere, & ſuperare non poſſent. Idque vel eò maximè, quòd & conſuetudini patriæ, ſeu regionis conſuetudini etiam teſtatoris ipſius, conſanguinitati etiam, & præcedentibus, & ſubſequentibus voluntas præſumpta teſtatoris eiuſdem refragari valeat aliquando, & aliqua alia ſpeciali ratione, magis quam eiſdem ſeptem coniecturis, teſtator ipſe adduci. Sicque defendi poſſet opinio illa Caſtrenfis, quem Menochius libro primo, dicta præſumptione 28. num. 20. improbauit (vt ſupra retuli) Caſtrenſis namque ipſe, ordinem dictæ l. ſi ſeruus plurium, §. vltimo, ad inueſtigandam voluntatem teſtatoris, non eſſe præciſum & formalem, ſuſtinuit, nec ſemper primam coniecturam, ſiue anteriorem ex ibi relatis præferri ſecundæ, vel vlteriori: Menochius autem tenuit contrà vt ſuprà quoque dixi) Cardinalis autem Mantica (qui ſuperiora non ita explicat, vt videbis) de coniecturis vltimarum voluntatum, libro, 12. dicto titulo 17. cum numero 26. retuliſſet coniecturas eaſdem dicti §. vltmi, animaduertendum putauit numero 27. id non eſſe perpetuum, & aliquando alias coniecturas præferri primo loco relatæ ibi per Iuriſconſultum: & numero 43. & 44. omnium coniecturalium quaeſtionum reſolutionem arbitrariam eſſe, & in ipſis diiudicandis prædominari Iudicis prudentiam, annotauit expreſſim, ſicque ſuperiori noſtræ obſeruationi conuenit apertè.

CAPVT XXV.

Ex eadem cap. præcedentium materia, & in conflictu coniecturarum circa vltimarum voluntatum interpretationem victoria, ſiue præcedentia, vbi in caſu ex facto in Regio Hiſpalenſi Senatu occurrenti, egregia admodum, & notanda Senatus eiuſdem definitio proponitur. Conditionis etiam caſualis, poteſtatiuæ, & mixtæ materia breuiter commemoratur; & quando vnaquæque harum ex præſumpta teſtatoris voluntate pro impleta habeatur, vel non. Rurſus, præceptum, ſeu conditio contrahendi, vel non contrahendi matrimonium cum aliqua certa, & determinata perſona, vel cum aliquo genere perſonarum, qualem de iure firmitatem obtineat. Quid denique, ſi præceptum ipſum de contrahendo matrimonio cum aliquo, vel intra certum tempus imponatur virgini, quæ propter impedimentum à patre ſibi illatum, adimplere illud non potuerit, ſicque conditio, ſi nupſerit Titio, vel intra certum tempus nupſerit, an habeatur pro impleta, ſi ex voluntate patris alteri nupſit, vel non nupſerit intra terminum ſtatutum, quod patris aſſenſum, ſeu voluntatem ſpectaſſet (quæ de honeſtate, & ſecundum bonos mores ſpectari debet omninò) & de conſilio Bertrandi 148. num. 10. lib. 1. Circa quod adnotantur, atque ingenti ſtudio conſiderata traduntur nonnulla, quæ nullibi inuenientur hactenus ſic obſeruata, nec reſoluta.

SVMMARIVM.

- 1 Regij Hispalenſis Senatus in caſu ex facto occurrentis ſpecies, & eiuſdem definitionis thema, ſeu reſolutio proponitur.
- 2 Voluntas teſtatoris in teſtamentis totum facit, & in primis ſeruari debet, ea etenim tanquam Regina primum locum obtinet, & in omnibus prædominatur.
- 3 Et tanquam lex obſeruanda eſt modis omnibus.
- 4 Nam facit, vt quod ſcriptum eſt in teſtamento, valeat.
- 5 A verbis dispoſitionis expreſſis recedendum non eſt.
- 6 Verba geminata denotant magis enixam teſtatoris voluntatem, & ipſam augent, & apertius detegunt.
- 7 Gerundia, verbo futuri temporis iuncta, important, atque inducunt conditionem ſui naturâ.
- 8 Ablatiui abſoluti conditionem inducunt.
- 9 Conditio ad vnguem, & in forma ſpecifica adimpleri debet.
- 10 Et ſolum inspicitur id quod fuit expræſſum & ſpecificatum.
- 11 Limitatio temporis à teſtatore adiectæ, aliud quodcunque tempus vlterius excludit, & vide infrà, 13. & 14.
- 12 Conditio vbi eſt ad certum tempus limitata, nec reſtricta, poteſt quandocunque impleri; ſecus tamen ſi ſit reſtricta.
- 13 Conditio poteſtatiua vtrum poſſit ſine mora quandocunque in perpetuum impleri, remiſſiuè.
- 14 Temporis limitati lapſus continet dispoſitionem contrariam, & excludit quem à beneficio conceſſo ad tempus. Quoniam ad tempus conceſſum, cenſetur poſt tempus prohibitum. Et tempus non obſeruans, non obſeruat formam, immò renunciat.
- 15 Tranſacto tempore, intra quod conditioni quis parere debet, poſt tempus non admittitur, etiam libertatis fauore.
- 16 In conditionibus moræ purgatio locum non habet.
- 17 Conditio poteſtatiua non habetur pro impleta, quando ſtetit per ipſum honoratum, & conditione grauatum, quominus impleret conditionem ipſam.
- 18 Et idem in conditione mixta, quando non impletur facto ipſius legatarij, vel cum non deficit ex parte eius, cui impleri debuit, ſed ex parte alterius, ſcilicet tertij, quod tamen latiùs explicatur infrà, n. 31. & n. 56. & ſeqq.
- 19 Metu pœnæ licet non poſſit quis adstringi ad matrimonium contrahendum, tamen ſpe lucri optimo iure poteſt ad matrimonium allici, atque inuitari.
- 20 Conditio contrahendi cum certo genere perſonarum, vel cum certa, & determinata perſona, valida eſt. Quia ex hoc non cenſetur adempta facultas contrahendi, licet ex parte reſtringatur.
- 21 Sicque condito, ſeu præceptum à teſtatore iniunctum fœminæ, vt alicui nubat, ſub pœna priuationis hæreditatis, vel legati, vel maioratus inſtituti, de iure ſubſistit, & adimpleri debet.
- 22 Et non modò per viam conditionis, ſed etiam modi adiici poteſt.
- 23 Et non modò vt fæmina nubat alicui extra familiam, ſed etiam de familia.
- 24 Poteſt etiam adiici conditio, qua hæreditas auferatur, ſi quis contraxerit matrimonium cum certo genere perſonarum.
- 25 De voluntatis declaratione cùm agitur, quia actus eſt iam in eſſe productus, voluntas probatur per duos teſtes. Si verò agatur non de declaranda voluntate; ſed de inducenda, & de eius ſubſtantia non apparet, iidem teſtes neceſſarij ſunt, qui in ipſa dispoſitione interuenerunt, nec duo ſufficiunt.
- 26 Subſtitutio, quæ prætenditur omiſſa in teſtamento, probanda eſt per ſeptem teſtes.
- 27 Legati verba dubia declarantur coniecturis, ſed quando mutatur ſubſtantia, vel aliquid additur, debet probari per quinque teſtes.
- 28 Declarare ille dicitur, qui addit qualitatem, quæ non alterat ſubiectum; aliàs ſecus.
- 29 Teſtes tot requiruntur in probando id, quod ſapit diſpoſitionem extendendo, vel addendo, quot requiruntur ad probandum principalem diſpoſitionem.
- 30 Teſtator ſi in teſtamento aliter diſpoſuerit, quam inter viuos dixerat, per contrariam diſpoſitionem cenſetur voluntatem ſuam mutaſſe.
- 31 Conditio pro defecta, non autem pro impleta habetur, quoties impedimentum à tertio illatum fuit, sicque grauato præſtatur actio ad intereſſe aduerſus ipſum tertium impedientem. Quod tamen intellige, & declara, vt infrà, num. 56. & ſeq. vſque ad n. 64.
- 32 Pelaez à Mieres in propoſito conſilij Bertrandi 148. n. 10. lib. 1. obſeruatio quædam profertur, & contraria pars defenditur infrà, n. 82. & vide num. 63.
- 33 Conditionis cuiuſuis, etiam caſualis, defectus numquam vitiat dispoſitionem, quando veriſimiliter disponens legatum eſſet etiam defecta conditione, relicturus.
- 34 Idque maximè, ſi aliæ coniecturæ concurrant.
- 35 De conditionis implemento cum agitur, voluntas magis, & quod principaliter intendit teſtator, quàm verborum figura ſpectanda eſt.
- 36 Et magis conſideratur veriſimilis mens testatoris, quàm rigor verborum.
- 37 Conditio limitatur ex præsumpta voluntate defuncti.
- 38 Et propter mentem teſtatoris, non veniente etiam conditione, relictum quandoque debetur.
- 39 In omni materia, & dispoſitione interpretatio nulla melior eſt, quàm ea, quæ colligitur ex eo, quod teſtator ſi viueret, aut ſi interrogatus fuiſſet, veriſimiliter fuiſſet responſurus, vt pro dispoſito, & expreſſo habeatur, tametſi dispoſitum non fuerit.
- 40 Ancharani conſil. 219. expenditur, & de ratione eius agitur, & numero ſequenti.
- 41 Conditio, quæ præfinito tempore adimpleri non poteſt propter anguſtiam temporis, quaſi ex qualitate temporis impoſſibilis, non vitiat legatum.
- 42 Conditionis implendæ tempus non currere ignoranti, ſed tantum à die ſcientiæ.
- 43 Tempus à iure, vel ab homine ſtatutum contra legitimè impeditum, & maximè eum, qui impedimentum non potuit remouere, non currit.
- 44 Conditionis implendæ tempus præciſum à teſtatore appoſitum, ignoranti etiam, & impedito currit.
- 45 Cauſa quæ respicit ſolum fauorem, & commodi legatarij, non reſtringit legatum.
- 46 Sicque cauſa ipſa respiciens ſolum fauorem legatarij, impulſiua dicitur, & non finalis, & non reſtringit legatum, quin debeatur, etiam ſi illa deficiat.
- 47 Et id maximè inter coniunctas perſonas. Inter quas legatum potius ex naturali affectione, & ex cauſa motiua, quam limitatiua factum præſumitur.
- 48 Conditio contrahendi cum certa perſona, vel cum certo genere perſonarum, quamuis de iure valida ſit regulariter; Id tamen intelligi, atque moderari debet, modò honeſtè adimpleri valeat conditio ipſa: nam ſi honeſtè adimpleri non poteſt, reputatur impoſſibilis de iure, & non obligat, nec legatum amittitur. Quomodocunque ipſum contingat, etiam extra caſum expreſſum, in l. cum ita legatum, in verſic. videamus, ff. de condit. & demonſt. & num. ſeq.
- 49 Dispoſitio teſtatoris continens conditionem inhoneſtam de iure, vel ſecundùm mores ciuitatis, reiicitur à matrimonio, provt hic adnotatur; & num. ſeq.
- 50 Ea quæ non poſſunt commodè, id eſt, ſalua dignitate, & honore noſtro fieri, dicuntur in iure impoſſibilia factu.
- 52 Filia in patris poteſtate conſtituta, licet præcisè ad validitatem matrimonij non teneatur exigere patris conſenſum, nam etiam eo non petito, tenet contractus coniugalis, nec ob id poteſt exhæredari: Ex honeſtate tamen exigere debet patris conſenſum: nec abſque eo honeſtè contrahere poteſt: quod exornatur.
- 53 Conditio illa, ſi vxorem duxerit, ſi dederit, ſi fecerit, ita accipi oportet, quod per grauatum non ſtet, quominus ducat, det, aut faciat.
- 54 Legatum virgini factum, ſi Titio nupſerit, minimè amitti, ſi ipſa legataria alteri nubat ex conſenſu patris. Vel ſi expectans conſenſum patris, intra tempus à teſtatore præfixum, non nupſerit, vt numeris ſeqq. & præcedentibus. Et de conſilio Bertrandi, 148. lib. 1. & num. ſeq.
- 55 De perſona ad tempus validum eſſe argumentum iure, maximè eadem exiſtente ratione.
- 56 Circa ſententiam Bertrandi relatam, quatuor Authoris nouiſſimæ, & veriſſimæ obſeruationes proferuntur, quæ ſcitu, & notatu reputabuntur digniſſimæ.
- 57 Aliæ etiam duæ excogitantur, vt hic videbitur.
- 58 Ludouicum Molinam indiſtinctè probaſſe Bertrandi ſententiam.
- 59 Didac. etiam Couarr. potiùs probaſſe, quàm improbaſſe videri, vt nouè, & verè hic demonſtratur. Et Emmanuelis coſtæ obſeruationes (ad quas Author ipſe ſe refert) ponderantur.
- 60 Voluntates teſtatoris, quantumcunque fauorabiles, legis rationi, atque interpretationi, & dispoſitioni ſubiici, ac ita demum obſeruari debent, ſi honeſtatem, & poſſibilitatem præſe ferant, nec turpitudinem, aut inhoneſtatem, vel quid aliud legibus eiſdem contrarium, contineant.
- 61 Conditio, quæ honeſtè adimpleri non valet, quaſi impoſſibilis reputatur, & pro non ſcripta habetur, quamuis de facto impleri poſſit.
- 62 Honeſtatis, & honoris cauſam, vſque adeo leges in conſideratione habuiſſe, in hac qua verſamur, cum certa perſona contrahendi matrimonium, materia, vt ipſam voluntati expreſſæ teſtatoris prætulerint. Siue in concurſu honeſtatis, & voluntatis, honeſtatem præualere dixerint.
- 63 Quod ſi Pelaez à Mieres iuridice ita animaduerteret, de ſententia Bertrandi querelam non poſuiſſet, provt hic obſeruatur.
- 64 Augmenti primi pro contraria parte adducti, verum, & concludens adducitur responſum.
- 65 Secundi quoque pro ipſamet parte ponderati, ſolutio præſtatur.
- 66 Tertio etiam partis eiuſdem fundamento respondetur, & num. ſeq.
- 67 Lex, Thais, §. intra, ff. de ſtatuliberis, elucidatur. atque explanatur.
- 68 Conditionum tres eſſe ſpecies, caſualem ſcilicet, poteſtatiuam, & mixtam.
- 69 Potestatiua conditio, quæ dicatur, & quæ mixta.
- 70 Conditionis caſualis, poteſtatiuæ, & mixtæ, permultæ ſunt differentiæ.
- 71 In conditione caſuali inspicitur ſolùm euentus, & ob id quomodocunque deficiat, impeditur diſpoſitio. Vſque adeo, vt conditio ipſa non purificata, habeatur pro non facta, etiam ſi in minimo deficiat. Quia conditio pro ſui natura eſt indiuidua, & formam importat.
- 72 Conditio poteſtatiua non habetur pro impleta, quando ſtetit per ipſum honoratum, & conditione grauatum, quo minus impleret conditionem ipſam.
- 73 Habetur verò pro impleta, ſi honoratus, & conditione grauatus, ſine aliqua ſui culpa fuit impeditus ab eo, in cuius perſona conditio erat implenda.
- 74 Quod ſi honoratus, & conditione grauatus, caſu fuit impeditus, habetur conditio pro impleta ad commodum ipſius grauati.
- 75 Dummodo non fuerit ipſe in mora dandi, & ſic culpa eius non præceſſerit.
- 76 Item vbi conditio deficit per cauſam contingentem in perſonam honorati.
- 77 Conditio mixta non habetur pro impleta, ſed deficit, quando non fuit impleta, & defecit facto ipſius legatarij.
- 78 Conditio mixta pro impleta habetur, quando iuſta cauſa excuſat legatarium, quia tunc non videtur per eum ſtetiſſe.
- 79 Conditio mixta pro impleta non habetur, ſed potius pro defecta, quando caſu, non autem facto, aut culpa legatarij conditio ipſa defecit.
- 80 Quod limitatur fauore alimentorum, & libertatis, & piæ cauſæ, & in primogeniis. Et cùm diſpoſitio modum potius continet, quam conditionem. Quia modus caſu fortuito deficiens, habetur pro impleto.
- 81 Conditio mixta habetur pro impleta, quando deficit ex parte eius, cui impleri debuit, quia nolit, vel aliter impediat.
- 82 Conditio mixta deficiens facto tertij, non eius, in cuius perſona erat adimplenda, pro defecta habetur. Sicque legatario, vel honorato præſtatur actio ad intereſſe aduerſus tertium impedientem. Si verò ſoluendo non ſit, conditio non pro defecta, ſed pro impleta habetur.
- 83 Similiter etiam, quando impedimentum à tertio iniuſtè illatum fuit. Secus autem ſi iuſtè.
- 84 In maioratu præceptum de contrahendo habetur pro impleto, tertio iniuſtè impediente matrimonium.
- 85 Vel cum impeditur à tertio, cuius conſenſus, vel de iure, vel de honeſtate, ſecundum bonos mores requiritur. Quia tunc perinde eſt, ac ſi conditio impediretur ab eo, in cuius perſona implenda erat.
- 86 Quinti, ſexti, ſeptimi, & octaui argumenti propoſiti ſuprà pro contraria parte, traditur vera ſolutio.
- 87 Pauli Duram in propoſito huiuſce materiæ, obſeruationes conuenientes expenduntur, quibus conſilij Bertrandi 148. lib. 1. ſpecificam ipſe mentionem facit.

QVo clarior, & diſtinctior diſputationis huius capitis, & Regij Hiſpalenſis Senatus definitionis explicatio habeatur, præmittendum erit ante alia, Didacum Nuñez [Senatus Regij. Hispalensis egregia deciſio.] de Arojo, teſtamento condito, & filiis duobus non legitimis, ſed naturalibus, quos habebat, hæredibus inſtitutis, D. Annæ de Queſada, filiæ cuiuſdam ſororis, ſuæ, mille & quingentorum ducatorum legatum reliquiſſe in hæc verba: Iten mando a mi ſobrina doña Ana de Queſada, hija de mi hermana dogna Luyſa de Arroyo mil y quinientos ducados, y que eſtos ſe leden quando ſe caſare, ſiendo dentro de dos años despues de mi fallecimiento, y para eſte efeto ſe pongan en el depoſitario general, que es, o fuere deſta ciudad, para que ſe le den, caſandoſe dentro del dicho tiempo. Cum autem in regio ipſo Senatu lis retineretur, & agitaretur, dubium præcipuum ex relatis verbis oriebatur; ipſa namque legataria, tametſi non intra duos prædictos annos, ſed multo poſt, & ſex ferè abhinc annis à morte teſtatoris præfatum matrimonium contraxit, nihilominus tamen contendebat, legatum ſibi præſtandum, ac ſi conditioni paruiſſet, & intra biennium nupſiſſet, ex quo per ipſam non ſtetit, ſed per patrem ſuum. cui obtemperans, & aſſenſum eius expectans, antea contrahere non valuit vllo modo, E contrario tamen dicti filij naturales, & hæredes patris, petitioni legati neruosè contradicebant, atque ipſum non deberi ex deſectu conditionis non adimpletæ, ſicque nec præſtandum contendebant. Senatus vero cum in facto, & in iure plenè inſtructus fuiſſet, in fauorem dictæ legatariæ caſum definiuit, & legatum ab hæredibus ſolui decreuit. Ipſius autem definitio, ſeu deciſio vt iure, & ratione comprobetur, & eorum, quæ mox peraguntur, dilucida tradatur, & notanda reſolutio, atque explanatio (quæ & multis aliis caſibus erit conducibilis) dictorum hæredum fundamenta, ſeu rationes primo loco ponderabuntur, ac poſtmodùm legatariæ rationes, & argumenta adducentur: & denique contrariæ, primæque partis fundamentis concludens, & verum præſtabitur reſponſum.

Pro parte itaque hæredum, & contra dictam legatariam, primo loco vrgere videbatur, quòd voluntas teſtatoris in teſtamentis totum fecit, & inprimis ſeruari debet, ea etenim tanquam regina primum locum obtinet, & in omnibus dominatur, l. ex facto 35. §. rerum autem Italicarum, ff. de hæred. inſtit. l. in conditionibus primum locum, in principio, ff. de condit. & demonſtr. l. cum quæſtio in fine, C. legatis, & tanquam lex obſeruanda eſt modis omnibus, §. disponat. vt authent. de nuptiis, capitis vltima voluntas, 13. quæſt. 2. nam facit, vt quod ſcriptum eſt in teſtamento, valeat, l. ſi mihi, & tibi §. in legatis ff. de legatis 1. & ſuperiora omnia in eadem, qua verſamur matrimonij contrahendi conditione, & materia, adnotarunt, & latiùs comprobarunt Cardin. Mant. de coniectur. vltimar. volunt. libro 11. titulo 16. num. 3. & lib. 3. vbi latiùs: Pelaez à Mieres, de maioratu, 1. p. quæſtione 50. ante numerum primum, qui priùs quàm materiam ipſam conditionis matrimonij contrahendi aggrediatur; id præmittit, quod de voluntate ſeruanda diximus: Petrus Surdus, in conſilio 72. n. 11. lib. 1. vbi exornat, Azeuedus etiam, in conſilio 4. num. 8. Peregrinus, de fideicommiſſis, articulo 11. à principio, infinitos alios ſciens, conſultòque prætermitto, quoniam ſuperioribus capitib. latè commemoraui eos, & vulgatiſſmam hanc allegationem comprobaui. Voluntas autem hæc, quod legataria dictum legatum conſequatur, ſi intra duos annos nupſerit, & non aliàs, videtur expreſſa, & manifeſta propter verba relata, à quibus recedendum non eſſe, inquit textis expreſſus, & vulgatus, in l, non aliter, & in l. ille aut ille, §. cum in verbis, ff. de legatis tertiò, & latiſſimè exornaui, atque comprobaui alio cap. ſuprà, hoc eodem libro, & tractatu. Maximà exgeminatione verborum ipſorum, quæ denotant magis enixam teſtatoris mentem, & voluntatem, & ipſam augent, & apertiùs detegunt, l. baliſta, ff. ad Trebellian. cum aliis vulgatis, de quibus plena manu alio cap. infrà. Et per Surdum, in conſilio 73. num. 64. & ſeq. lib. primo, & in conſil. 112. num. 18. eodem libro 1. & in conſil. 179. num. 18. lib. 2. Borgnin. Caualcan. deciſione 4. num. 27. & 80. p. 3. Aldobrandinum, in conſilio 3. ex numero 15. cum ſeq. Riminaldum, Menochium, Menchacam, Mieres, Burſatum, Hondedeum, Pecianum, Barzium, Thuſcum, & infinitos alios dict. cap. infrà adducans.

Secundò deinde facit, quoniam verba illa: Siendo dentro de dos años, & iterum: Caſandoſe dentro del dicho tiempo, ſunt gerundia, & verbo futuri temporis iunguntur, ſicque important, atque inducunt conditionem ſui naturâ. l. ſi tu ex parte 76. ibi, Adeundo, vbi Gloſſa explicat, id eſt, ſi adierit, ff. de acquir. hæred. ſequuntur ibi Bartolus, in fine, & cæteri communiter Scribentes: Idem Bartolus, Corneus, Iaſon, Decius, Ruinus, Pariſius, & Socinus iunior, cum quibus ita quoque adnotauit Petrus Surdus, in conſilio 72. numero primo, libro 1. vbi etiam cum eiſdem Authoribus, & additis Chaſſaneo, & Rolando adnotatuit, q́uod gerundium ablatiui caſus, iunctim verbo futuri temporis, importat conditionem: Et vltra eum Ioannes de Monte Sperello, in conſil. 225. n. 1. & in conſ. 281. num. 5. Marcabrunus, in conſil. 15. n. 1. qui loquitur in legato facto vxori his verbis, viuendo caſtè, vidualiter, & honeſtè; vt ſcilicet ea verba importent conditionem, ac idem, quod ſi dixiſſet, ſi vixerit caſtè, & c. Immò & gerundium ablatiui, iunctum verbo præſentis temporis, quod habet effectum in futurum importat conditionem, vt per Ruinum, in conſ. 170. n. 6. volum. 3. Surd. d. conſ. 110. num. 8. lib. 1. Ablatiui etiam abſoluti quod conditionem inducant ſui naturâ; compertum eſt, & vulgatum: & probatur per text. in l. teſtatore, ff. de condit. & demonſt. vt latius explicatur. infrà alio cap. huiuſce libri, & tractatus: & per Menoch. in conſ. 152. n. 10. lib. 2. Octauian. Cacheran. deciſ. Pedemontana 141. num. 6. & 7. Riminal. in conſ. 412. num. 85. & 86. lib. 4. & in conſil. 651. ex num. 16. lib. 6. Aldobrand. in conſ. 107. n. 16. Surd. in conſ. 171. n. 15. & 16. lib. 2. Franciſc. Viuium, deciſion. 19. per totam. Pet. Barboſ. in rubric. ff. ſoluto matrim. n. 24. Leand. Galganet. de condit. & demonſt. 2. p. cap. 1. quæt. 20. num. 6. folio 136. Cardinalem Thuſc. practicar. concluſ. iuris, litera A. concuſ. 32. Conditio autem ad vnguem, & in forma ſpecifica adimpleri debet, l. qui hæredi, & l. Mæuius, ff. de condit. & demonſtrat. & latiùs probant Iacobus Menochius lib. 4. præſumptione 185. Mantica, de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 11. titulo 19. num. 8. Peregrinus, de fideicommiſſis, art. 16. num. 120. & 121. Galganetus, de condit. & demonſtrat. 1. parte, cap. 6. & 2. parte, cap. 1. quæſt. 82. & ſolum inſpicitur id, quod fuit expreſſum, & ſpecificatum; vt ipſamet iura probant, & per Caſtrenſem, in conſilio 136. columna 2. verſic. & ideo, libro primo. Thuſcum, litera C. concluſ. 582. numero primo.

Rurſus & tertiò facit, quoniam limitatio temporis, duorum ſcilicet annorum à teſtatore adiecta, aliud quodcunque tempus vlterius excludit; cum vnius temporis incluſio, alterius excluſio ſit, iuxta text. in l. cùm prætor, ff. de iudiciis, cum aliis vulgatis, de quibus alio cap. infrà. Et loquens in eiſdem terminis noſtris, & in conditionibus docuit magiſtraliter Baldus, in l. ſi plures, num. 32. C. de condit. inſertis, & Cinus ibidem poſt Petrum, quæſtione 5. Bartolus, & Doctores, in l. hæc conditio, ff. de condit. & demonſt. Beroius, in conſilio 28. numero 51. lib. 2. Surdus, in conſil. 72. numero 2. libro primo. vbi inquit, quod conditio vbi non eſt ad certum tempus limitata, nec reſtricta, poteſt quandocunque impleri, ſecus tamen ſi ſit reſtricta. Peregrinus, de fideicommiſſis, articulo 15. numero 127. in illis verbis: Aut certum tempus à teſtatore fuit præſtitutum, & poteſt egredi, l. ſi ita quis, §. Seia, ff. de verb. obligat. l. ſi intra. C. de fideicomm. libertat. l. ſtatu liberum, §1. ff. de legatis 2. & ſic Baldus voluit, d.l. ſi plures, n. 33. & probatur in dicto §. Seia; idem eſt in dispoſitionibus legalibus, & ſtatutariis, concedentibus aliquid fieri intra certum tempus ad onus alterius, l. prima. § intra, ff. de ſucceſſorio edicto, l. final. ff. quis ordo, l. fin. ff. de decret. ab ord. faciend. l. ob commissa. C. de adulteriis. Et repetit iterum ſub verbis ſeqq. Galganetus, in commentariis, de condit. & demonſtrat. 2. parte, cap. 1. quæſtione 65. numero 1. qui in eo dubio vtrum conditio poteſtatiua poſſit ſine mora quandocunque in perpetuum impleri; nonnullos caſus diſtinguit, quorum primus ad propoſitum noſtrum, videlicet, quod ſi tempus eius adimplementi eſt taxatum, vltra non admittitur, & ſic quod conditio poteſtatiua, determinato tempore implenda, non poteſt impleri quandocunque, ſed tunc eſt implenda, & citat textum, in l. penultima, ff. vnde liberi. Afflict. deciſ. 73. num. 3. & ſeq. Menchacam, lib. 3. quæſtionum illuſtrium, cap. 93. num. 8. & ſeq. idem Galganetus, atque in fortioribus terminis, 2. p. cap. 1. quæſt. 70. n. 6. & quatuor ſeqq. fol. 196. & num. 12. fol. 197. vbi inquit, quod conditionis implendæ tempus appoſitum, præciſum cenſetur, & currit indiſtinctè, ex l. conditionum 90. ff. de condit. & demonſtr. Abbate, Mohedano & Petro Surdo, ibi relatis: & quod temporis limitati lapſus continet diſpoſitionem contrariam, & excludit quem à beneficio conceſſo ad tempus: quoniam ad tempus conceſſum, cenſetur poſt tempus prohibitum, & tempus non obſeruans, non obſeruat formam, immò renunciat; provt hæc omnia latius, &, multum ad propoſitum noſtrum comprobat Galganetus ipſe in loco relato. Tiraque 1. quoque, de retract. lignag. §. 3. gloſ: 4. num. 2. generaliter hæc eadem accipit in quacunque diſpoſitione, in qua certum, & taxatum tempus ſtatuitur ad aliquid faciendum, vt ſcilicet factum tranſacto tempore non teneat; per eadem iura, quæ Peregrinus, ſuprà relatus adduxit, & in fortioribus terminis, ac etiam concurrente libertatis fauore; id ipſum probatur per text. in l Thais, §. intrà, ff. de fideicommiss. libert. quò loci cum teſtator libertatem ſeruis ſuis reliquiſſet, ſi rationes intra certa tempora reddidiſſent; Iureconſultus reſpondet, quod ſi intra tempora præfixa conditioni reddendarum rationum non potuerint, non idcirco liberos eos fore, quod poſtea rationes velint reddere; & idem probatur in l. ſi intra 23. ff; de ſtatuliberis, in illis verbis: Si intra quinquennium Stichus centum dederit, liber eſto. nec Titio, nec hæredi vel emptori poſt quinquennium dabit. Et Bartolus ibidem in ſummario deduxit in hunc modum: Tranſacto tempore, intra quod conditioni quis parere debet, poſt tempus non admittetur. Atque ideo notari ſolet, quod in. conditionibus moræ purgatio locum non habet, vt per Doctores, in l. ſi ſuper, C. de transactionibus & in l. ſi inſulam, vbi Alexander. 24. ff. de verbor. obligat. Dominicum Arunadum, in tractatu de Mora, cap. 9. numero finali, & latiùs explicant Peregrinus, de fideicommiſſis, d. art. 16. n. 127. Galganetus, relatus ſuprà, num. 13. & 2. parte, cap. 1. quæſt. 65. fol. 181.

Præterea & quarto loco facit, certi iuris eſſe, conditionem poteſtatiuam non haberi pro impleta, quando ſtetit per ipſum honoratum, & conditione grauatum, quominus impleret conditionem ipſam, ſi quidem teſtator conditionem adiecit, vt grauatus eam impleret, non autem vt negligeret, l. quæ ſub conditione, §. 1. in fine, & l. finalis, ff. de condit. inſtitut. l. penultima, §. 1. ff. de condit. & demonſtrat. l. Mæuia, in principio ff. de annuis legatis, l. libertis, §. finali ff. de alimentis legatis: Et tradunt Bartolus, & Socinus, in l. in teſtamento 2. ff. de condit. & demonſt. ille numero 2. iſte numero 8. poteſtatiua: Iacobus Menochius, libro 4. præſumptione 183. numero 17. Peregrinus, de fideicommiſſi, artic. 16. numero 123. &124. Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſion. iuris litera C. concluſ. 581. maximè numero 4. meritò ergo legati commodo priuabitur legataria, quæ cum deberet intra biennium, iuxta præceptum teſtatoris poteſtatiuum, matrimonium contrahere, id neglexit. Quòd ſi dixeris, in caſu præſenti conditionem eſſe mixtam, cùm etiam à voluntate, & poteſtate alterius, ſcilicet patris, & ſic tertij dependeat, vt infrà, dicetur, & per Thuſc. concluſ 580. numero 4. & concluſione 578. numero 7. Menoch. lib. 4. d. præſumptione 183. num. 32. Peregrinum, dicto artic. 23. numero 152. Manticam, de coniecturis vltimar. voluntat. lib 11. titul. 16. num. 18. & 19. adhuc equidem conditio ipſa mixta haberi non poteſt pro impleta, cùm non fuerit impleta facto ipſius legatariæ, vel cùm non deficiat ex parte eius, cui impleri debet; ſed ex alterius, ſcilicet tertij, ſicuti vtrumque latiùs probarunt & iure, atque authoritate comprobarunt Molin. de Hispanor. primog. lib. 2. cap. 13. n. 20. Menoch. dicta præſumptione 123. ex num. 23. vſque ad num. 29. & num. 38. & 2. ſeq. Peregrin dicto artic. 16. n. 137. & ſeq. & n. 152. & ſeq. ſicque conditio eadem (vtcunque res ſit) defecta videtur, ſiue ſimus in poteſtatiua, siuc in mixta conditione, cum intra dictum biennium legaratia non nupſerit, vel facto tertij, patris ſcilicet, aut ſaltem non facto, vel omiſſione eiuſdem, non verò ex parte eius, cui impleri debeat, impedimentum proceſſerit.

Quintò etiam facit, certiſſimi quoque iuris eſſe, quod licèt pœnæ metu non poſſit quis adſtringi ad matrimonium contrahendum, cap. Gemma, de ſponſalibus, l. Titia, ff. de verbor. obligat. l. Titio centum, §. 1. ff. de condit. demonſt. tamen ſpe lucri optimo iure poteſt ad matrimonium allici atque inuitari, d.l. Titio centum, §. 1. & l. cum ita legatum 63. verſic. videamus, ff. de condit. & demonſt. per quæ iura in ſpecie cenſuerunt Bartolus, & communiter Scribentes ibidem, conditionem contrahendi cum certo genere perſonarum, vel cum certa & determinata perſona, valere de iure, quia ex hoc non cenſetur adempta facultas contrahendi, licèt ex parte reſtringatur. Sicque conditionem, ſeu præceptum à teſtatore iniunctum fœminæ, vt alicui nubat ſub pœna priuationis hæreditatis, vel legati, vel maioratus inſtituti; iure eodem ſubſiſtere, & adimpleri debere, d.l. cum ita legatum, verſic. ſi Titio nupſerit, l. 4. ibi: pero ſi el teſtador, & l. 22. tit. 9. partita 6. ibi, eſſo ſeria, & non modò per viam conditionis, ſed etiam per viam modi adiici poſſe, & non modò, vt fœmina nubat alicui extra familiam, ſed etiam de familia, intelligendo, prout pater Thomas Sanchez, in loco ſtatim referendo, num. 9. adnotauit, ac etiam Molina, Mantica & alij intelligunt, & denique, legatum, ſeu hæreditatem poſſe auferri, ti quis contraxerit matrimonium cum certo genere perſonatum; ſicque ſucceſſorem maioratus prohibitum cum aliqua contrahere; teneri adimplere, aliàs ſuccessione priuari, vt per Molinam referendum ſtatim num. 9. cap. 13. ita ſane ſuperiores omnes doctrinas amplectuntur vnanimiter poſt alios Authores multos, quos citant, & ipſas exornant Couar. in 4. ſecunda parte cap. 3. §. 3. num. 6. cum ſeq. Acoſta, in l. cum tale, §. ſi arbitratu, limitatione 6. num. 1. cum ſeq. Ludouicus Molina, de Hispanorum primog lib. 2. c. 13. per totum, Cardin. Mantica, de coniect. vltim. volunt. lib. 11. tit. 18. ex n. 1. vſque ad num. 8. Pelaez à Mieres, de maiora. 1. parte quæſt. 50. num. 1. Aluaradus, de coniect. mente defuncti lib. 2. cap. 1. §. 1. num. 28. & ſeq. Ioannes Cephalus, in conſil. 319. lib. 3. Minſingerus ſingul. obſeruat. centuria ſexta, obſeruatione 31. Anton. Gomezius, tom. 1. variarum, cap. 12. num. 78. Ioannes Gratianus, regula 83. Ludouicus Morotius, in reſponſo 97. num. 1. & tribus ſeq. Ioannes Gutierrez, in conſil 18. ex num. 2. & quatuor ſeqq. Azeuedus, in conſilio 4. maximè: num. 4. 7. 10. & 21. Eugenius in consilio 18. ex num. 43. cum ſeq. Sanchez, de ſponſalibus, libro 1. diſp. 33. num. 6. & tribus ſeq. & num. 11. fol. mihi 145. Andræas Fachineus, in conſ. 53. num. 13. & ſeq. lib. 2. Georgius de Cabedo deciſione 31. n. 3. Galganetus, de condit. & demonſt, 1. p. cap. 8. n. 1. & ſeq. fol 29. iuxta hæc autem planum equidem redditur, quod dicta legataria debuit nubere intra biennium; aliàs amittit legatum, & ita concludit Galganetus, loco nunc relato, num. 3. &. 4. in illis verbis: Et ideo conditio ditio iſta exiſtit, & legatum debetur, ſi nupſerit, id eſt, ſi validè, & effectualiter nupſerit, & deficit, ſi non nupſerit, & legati actio denegatur, &c. Martha, voto 50.

Facit etiam & ſexto loco, legatariam eandem videri non poſſe iuuari vllo modo ex pluribus illis coniecturis, quas pro ſe adducit, & ideo expendit, quod teſtator prædictus maximo amore, & amicitia eam proſequutus fuerit, quod maiorem quantitatem eidem, ſi poſſet, reliquiſſet, & ita inter vinos ſæpe dixiſſet, nec dictam conditionem vſquam commemoraſſet. Item quod reſtrictio illa temporis magis in fauorem eius, & vt patrem ſuum ad matrimonium facilius excitaret, metúque pœnæ, ſiue amiffionis legati citiùs induceret, quàm in odium ipſius, velut eius mentis, aut cogitationis fuiſſet, quod eo tempore elapſo legatum non præſtari voluiſſet. Nam cum in caſu, præſenti in eis terminis verſamut, in quibus agitur de inductione nouæ voluntatis. & tractutur de ſubſtantia ſiue probatione ipſius voluntatis, & diſpoſitionis ſubſtantialis, non de qualitate, vel aliqua declaratione voluntatis, ſeu diſpoſitionis dubiae, non quidem, ſufficiunt duo teſtes (prout duo, vel tres duntaxat in examen proferuntur) ſed tot teſtes neceſſarij fuere, quot in ipſo teſtamento interuenerunt. Hæc etenim communis eſt in hac materia diſtinctio, quod aut agitur de voluntatis declaratione, & tunc quia actus eſt iam in eſſe productus; voluntas probatur per duos teſtes:ſi verò agamus non de declaranda voluntate iam inducta, ſed de probanda voluntate inducenda, & de cuius ſubſtantia non apparet (immò in contrarium, vt in caſu præſenti, apparet) iidem teſtes neceſſarij ſunt, qui in ipſa diſpoſitione interuenerunt, nec duo ſufficiunt: ita ſane mente communi, atque ex relatione quamplurimorum firmauit Surdus, in conſilio 129. numero 28. libro primo. Honded. in conſilio 51. numero 73. & tribus ſequentibus libro ſecundo, qui pro confirmatione huius ſententiæ inquit bene facere Surdum in loco relato, & in conſilio 147. numero 11. & ſequentibus lib. 1. quatenus ex diſtinctione ſuperiori communi deducit, ſubſtitutionem errore omiſſam, per ſeptem teſtes probari debere, quando prætenditur facta in teſtamento: Nattam quoque in conſil. 363. lib. 2. qui reſpondit, quod quotes agitur declarando aliquod verbum ambiguum poſitum in legato, tunc ex coniecturis poteſt declarari;ſed vbi mutatur ſubſtantia legati, additur qualitas, quæ alterat legatum, opus eſt quinque teſtibus, deponentibus de voluntate teſtatoris, ſubdens poſt Bald. in l. hæredes palam, §. ſi quis poſt. in 3. notabili, ff. de teſtamentis quòdtunc ille qui adiicit qualitatem, dicitur potius declarare; quàm aliquid de nouo facere, quando qualitas illa fungitur loco demonſtrationis, nec alterat ſubiectum: Et quòd quando agitur de probando eo, quod ſapit diſpoſitionem extendendi, vel includendi alias; perſonas, vel aliter diſpositioni iam factæ: adeundi, fieri debeat probatio per tot teſtes, quot ſunt neceſſarij ad probationem principalis diſpoſitionis. firmaſſe Simonem de Prætis ibi relatum: & id ipſum tenuerunt permulti alij à me longa ſerie commemorati ſuprà, hoc eodem lib. & tract. cap. 19. vbi diligenter, & vtiliter articulum explanaui: cùm ergo in caſu propoſito agatur per dictam legatariam de eo, quod ſapit diſpoſitionem extendere; & addere tempus vltra tempus vltra limitatum & præfixum, & ſic addatur diſpoſitioni, vel detrahatur qualitati expreſſæ nubendi intra biennium (quod in effectu eſt alterare diſpoſitionem ipſam) eundem numerum teſtium adducere debuit ipſa ad fundamentum ſuæ intentionis, qui in ipſa principali diſpoſtione; requiritur, iuxta prædictam ſententiam communem, idque vel eo magis, quod conceſſo etiam ſine præiudicio veritatis, ita ipſum teſtatorem inter viuos voluiſſe, vel ſic enunciaſſe, aut intendiſſe, prout eadem pars contendit, ex quo tempore conditi teſtamenti, & in dicta clauſula aliter ſtatuit, & verba in initio huius cap. relata adiecit, à priori voluntate, receſſiſſe, nec aliter legatum præſtari voluiſſe, quàm ſi ipſa intra biennium nuberer, de iure credendum eſt: & ita ſane non in aliis; aut remotis. ſed in eiſdem, in quibus verſamur terminis expreſſim annotauit Surdus deciſ 54. num. 6. nam cum antea arguendo, & coniecturas ponderando, præmisiſſet, voluntatem teſtatoris declarari ex his? quæ ipſe dixit ante teſtamentum, prout ibi probat, & latius ego quoque probaui ſup. hoc eod. lib. & tract. c. 18. ſubdit in hunc modum: Præterea ex teſtamento poſtea condito apparet, aliter eum ſenſiſſe, quia matrem inſtituit in omnibus allodialibus, & cum matri ſubſtituerit patruum, & patruelem, vtique ſi mater ſuperuixiſſet testatori, D. Ludouic. fuiſſet perpetuò excluſus ab hæreditate fratris. Cum ergo diſpoſuerit in contrarium eius, quod perfunctoriè loquendo profeſſus fuerat, non ſunt attendenda ea verba, quia poſteriora prioribus derogant, l. pacta nouiſſima, C. de pactis, l. diuo, §. licet, ff. de iure codicill. Simon, de interpr. vltim. volunt. lib. 2. interpret. 1. dubitatione 1. ſolut. 1. num. 4. & cum ex teſtamento appareat, quod dominus Ludouicus fuerat ab omnibus allodialibus excluſus, non egemus coniecturis in rebus claris: & præſumptio cedit veritati, & poſito quod tunc in mente geſſerit. ſuam hæreditatem D. Ludouico relinquere, tamen per contrariam dispoſitionem conſtat eum mutaſſe voluntatem.

Septimò quoque pro eadem parte non leuiter adſtringere videtur, legatariam in caſu præſenti ad intereſſe agere debuiſſe contra præfatum patrem ſuum, qui matrimonij non contrahendi impedimentum, aut ſaltem anſam, & occaſionem, ſiue cauſam tribuit, nec potuiſſe aduerſus ipſos hæredes agere ad dictum legatum, cum conditio intra terminum præfinitum adimpleta non fuerit, ſicque pro defecta habeatur, per text. in l. inde Neratius, §. idem Iulianus, ff. ad legam Aquiliam, ex qua poſt Gloſſam ordinariam, verbo, manifeſtum, in l.C. de inſtitut. & ſubſtit. vbi Bart. Paulus. Alexan. Ias. Decius, & communiter Scribentes; deduxit Molin. de Hiſpan, primog. lib. 2. d.c. 13. num. 20. conditionem pro defecta, non autem pro impleta haberi, quoties impedimentum à tortio illatum fuit, ſic que grauato præſtandam eſſe actionem ad intereſſe aduerſus tertium ipſum impedientem, & alios retulit Menoch. lib. 4. præſumpt. 183. num. 38. & 39. & in conſ. 146. colum. vltim. vltim. lib. 2. Cinum etiam, Albericum, Bartol. Bald. Angel. Fulgoſ. Salicet. Alex. Corn. Socin. Cuiacium, & Duarenum, retulerunt Petrus Gillenius, in d.l. 1. C. de inſtit. & ſubſtitut. Pereg. de fideicommiſ. artic. 16. num. 152. & 153. Galganet. de condit. & demonſt. ſecunda parte, cap. 1. quæſt. 29. num. 15. quod in preſenti fortiori ratione, atque ideo militare videtur, quod tempore contracti matrimonij per dictam filiam legatariam, pater eiuſdem promiſerit marito, ſe ex proprio patrimonio, & ſubſtantia, eandem mille & quingentorum ducatorum ſummam præſtiturum, ſi dicto legato petito, & lite proſequuta legatum non ſolueretur: ſicque duplici via aduerſus ipſum patrem habeat recurſum.

Octauo denique & vltimo loco multum ad propoſitum noſtrum facere videtur Pelaez à Mieres in, commentariis, de maioratu, 1. part. quæſt. 50. num. 8. in ſpecie illa Bertrandi conſ. 148. lib. 1. obſeruatio quædam; nam cum ipſe ex ſententia eiuſdem Bertrandi, & Baldi doctrina in ſimili recenſuiſſet, legatum factum virgini, ſi Titio nupſerit, non amitti, filia nubente cum alio ex patris mandato, & nonnullis exornaſſet, atque corroboraſſet eam: ſtatim in verſic. ſed quamuis, de ea dubitat, & in hunc modum ſcribit: sed quamuis hæc illatio, & Stephan. Bertran. doctrina colorata videatur, magis æqua, quàm tuta videtur. Durum enim eſt ſic facere illuſionem voluntatibus teſtatorum, quibus leges in vniuerſum fauent, & cum his cauillationibus ſupremas defunctorum voluntas irridere, & infringere: & eſt dare occaſionem, vt ſub hoc colore paſſim vltima defunctorum iudicia irritentur, & vt bona concedantur contra voluntatem teſtatorum, & conditiones ab illis adiectas. Quod ſi ita eſt, durius equidem in caſu propoſito videri poterit, vltra præfatum tempus conditionem nubendi porrigere, & voluntatem teſtatoris quodam modo eludere, quæ ex adiectione conditionis ipſius in ſe continet cauſam finalem, iuxta doctrinam illam Bartoli, in l. demonſtratio. §. quod autem n. 13. ff. de eod. & demonſt. Tiraq. in tract. Ceſſante cauſa, limitat. num. 6. Surd. deciſ. 7. num. 10. & deciſ. 232. num. 7.

Cæterum ſuperioribus omnibus minimè refragantibus, contrarjum iuridicè non modò, ſed etiam æquè Senatur noſter Regius Hiſpalenſis definiuit, & dictæ Legatariæ D. Annæ de Queſada, legatum integre præſtari decreuit, ex quo per ipſam non ſtetit, ſed per patrem ſuum, quo minus intra biennium nuberet, & ante ipſum, ſi poſſet, nupſiſſet legataria eadem, quæ inſtanter petiit, & deſiderauit id fieri, nec honeſtè, & iuxta dignitatem ſine aſſenſu, & ordine patris nubere potuit, vtpote quæ nec dotem congruam marito conſtituere, nec alia adeo neceſſaria ad effectum perducere potens eſſet, ſi ex voluntate patris eiuſdem matrimonium non fieret, & dos ab eo daretur. Cum etiam vltra alios duos teſtes, de quibus ſuprà, alter quoque adeſſet, vnus ſcilicet dictorum filiorum, & hæredum teſtatoris prædicit, qui libenter agnouit; & iureiurando depoſuit, etiam in caſu propoſito, & matrimonio poſt tempus præfixum contracto, præſtari legatum teſtatorem voluiſſe, nec ideo adiectum tempus limitatum, quod eo elapſo excludi legatariam ipſe diſponens intendiſſet, ſed celeriùs patrem inuitaret, atque induceret, vt ſuprà dicebam: in quo cum dictus hæres cum aliis duobus teſtibus ita de plano bonam fidem agnouiſſet, alter verò contradiceret omnino, & legatum factum Senatus videret, atque de ſola temporis prorogandi, vel non, circumſtantia ageretur, cum etiam per patrem ipſum ſtetiſſet, & non per filiam: meritò ſic ſtatuit, vt dixi. Senatus autem eiuſdem definitio ſequentibus fundamentis, & rationibus comprobatur concludenter.

Primum equidem, quoniam tempus prædictum duorum annorum ad eum finem appoſitum fuit abſque dubio, quem nunc dicebam, & non ad alium, ſcilicet vt citiùs pater dictam filiam collocaret in matrimonium, non vero vt ipſam legati commodo priuaret, ſi abſque culpa ſua non intra, ſed poſt biennium nupſiſſet, ſicque legatum ei deberi iuridicè dicitur; quoniam defectus conditionis cuiuſlibet, etiam caſualis, nunquam vitiat diſpoſitionem, quando veriſimiliter diſponens, legatum eſſet, etiam defecta conditione, relicturus; prout deducitur ex textu in l. cum tale, §, falſam cauſam, ff. de condit. & demonſt. ibi, Si probetur aliàs legatum non fuiſſe: & in ſpecie dixit Gloſ. in l. quæ ſub conditione, §. quoties, ff. de condit. inſtitut. verbo, defectus, ibi, vel hic erat alias relicturus, Gloſ. conſimilis, in l. 5. C. de inſtitut. & ſubſtitut. verbo manifeſtum. Ex quibus ita ſpecificè adnotarunt, Angelus, Fulgoſius, Corneus, Alexand. & Iaſon; cum quibus Molina, de Hiſpanorum primogeniis, lib. 2. cap. 13. ſub num. 26. ad finem, in verſic. comprobatur ex eo: & vltra eum id ipſum tenuerunt Socinus, in l. in teſtamento 2. n. 4. verſic. 3. & vltimo limita. quem & Gloſſam, & Caſtrenſem duntaxat refert, & ita limitat communem illam reſolutionem, quod in conditione caſuali inſpicitur ſolum euentus, & ob id quomodocunque deficiat, impeditur diſpoſitio: Menochius, libro 4. dicta præſumpt. 183. num. 183. num. 13. & 15. limitatur namque ſecundum eum, quando teſtator reliquiſſet, etiam deficiente conditione caſuali: Et idem tenuerunt Decius, in conſ. 397. num. 5. Pariſius, in conſilio 77. num. 22. lib. 2. Ioannes Sichardus, in l. 1. n. 8. C. de inſtitut. & ſubſtitut. Andreas Gaill. practicar. obſeruat. lib. 2. ob ſeruatione 132. num. 6. & 7. Peregrinus, de fideicommiſſis, artic. 10. num. 122. qui potuiſſent pro hac ſententia expendere textum, in l. ſi res obligata, 57. ff. de legat. 1. l. Mæuia, & l. annua, ff. de annuis legatis. l. ambiguitatem, C. de vſufructu. Et ipſa doctrina magis indubitanter procedit, tot, tantísque coniecturis concurrentibus, quæ ex teſtium probatione conualidantur, iuxta eorumdem Authorum obſeruationes, & traditionem Gillenij, in d.l. 1. C. de inſtitut. & ſubſtitut. num. 17. & in conflictu contrarietatis ideo præualere, atque vincere debent, quod maiores, & fortiores, proximiores etiam, & veriſimiliores ſint, atque benigniorem, & fauorabiliorem, & per quam legatum ſuſtineatur, & dotis cauſæ conſulatur, diſpoſitionem contineant, iuxta ea, quæ cap. duobus præcedentibus latiùs adnotantur, & traduntur per Cardinalem Manticam, de coniectur. vltimar. voluntat. lib. 12. titulo finali, per Hippolyt. Riminaldum in conſil. 2. num. 21. & duobus ſeq. lib. 1. & in conſil. 147. num 63. lib. 2. Menochium, in conſ. 121. num. 92. & ſeq. vſque ad num. 98. libro 2. Surdum, in conſilio 7. num. 50. & 51. libro 1. & in conſilio 315. libro 3. Maſcardum de probation. concluſ. 1225. Cæſarem Barzium, deciſione Bononiæ 121. num. 53. Quod etiam, cùm de implemento conditionis agitur, voluntas magis, & quod principaliter intendit teſtator, quam verborum figura ſpectanda ſit, l. pater Seuerinam. §. conditionem verba, ff. de condition. & demonſtrat. l. 3. de inſtitut. & ſubſtitut. Et magis conſideratur veriſimilis mens teſtatoris, quam rigor verborum, vt per Corneum, in conſilio 124. numero 6. & ſeq. libro 2. Manticam, libro 11. titulo 16. num. 3. qui inde infert, quod conditio limitatur ex præſumpta voluntate defuncti: Bartolus, in l. auia. §. vltimo. ff. de condit. & demonſt. Et propter mentem taſtatoris, non veniente etiam conditione, relictum quandoque debetur, Aliciatus, in conſilio 62. numero 9. & in conſilio 86. numero 6. libro 9. Mantica, dicto numero 3. qui mouetur per tex. in l. talem, in principio. ff. de hæred. inſtit. Surdus, in conſilio 110. numero 11. 12. & 13. lib. 1. qui rectè ad propoſitum noſtrum probauit, atque exornauit, voluntatem teſtatoris in conditionibus primum locum obtinere, non ſolùm expreſſam, ſed etiam tacitam, vt latius per ipſum Manticam, lib. 3. tit. 3. Peregrinum, de fideicommiſſis, articulo 11. Menochium, libro quarto præſumpt. 83. Ac denique, in omni materia, & diſpoſitione interpretatio nulla melior eſt, quàm ea, quæ colligitur ex eo, quod teſtator ſi viueret, aut ſi interrogatus fuiſſet, veriſimiliter fuiſſet reſponſurus, vt pro diſpoſitio, & expreſſo habeatur, tametſi diſpoſitum non fuerit: iuxta textum vulgatum cum ſua gloſſa, in l, tale pactum. §. finali, ff. de pactis l. Titius. §. Lucius. ff. de liber. & poſthum. cum aliis pluribus, cum quibus exornarunt latiſſimè Burgos de Paz, in conſil. 34. num. 29. & ſeq. Hippolyt. Riminaldus, in conſil. 244. num. 34. & 44. & num. 309. libro tertio. Menochius, in conſilio 173. num. 66. & duobus ſeqq. libro ſecundo & in conſil. 233. libro 3. Tiberius Decianus, in conſ. 173. num. 66. lib. 2. Surdus, deciſ. 37. numero 30. & deciſ. 202. num. 3. & in conſ. 44. num. 4. libro 1. & in conſ. 112. num. 100. eod. lib. 1. & in conſilio 443. num. 24. lib. 3. Aldobrandinus, in conſ. 30. num. 1. & ſeq. & num. 44. & ſeq. Honded. in conſ. 57. numer 3. & 35. libro 2. & in conſ. 64. numero 32. eodem libro ſecundo. & ſuprà hoc eodem libro, & tractatu, capit. 12. per totum, latiùs explanaui, atque exornaui.

Secundò deinde pro eadem parte facit, dictam D. Annam de Queſada, tempore hoc, quod legatum ipſum ab hæredibus petit, iam reperi nuptam, ſicque voluntatem teſtatoris adimpletam, quamuis implementum poſt tempus à teſtatore ſtatutum acciderit, & conſequenter eidem deberi legatum: prout in ſimili decidiſſe, atque conſuluiſſe videtur Ancharanus, in conſilio 219. vbi concluſiuè obſeruauit, quod legatum relictum vxori, ſi intra menſem Ianuarij iterum nubat; ei deberi, etiam ſi matrimonium contrahat poſt dictum menſum. Quòd ſi dixeris, Ancharani deciſionem, ac ratinem etiam eiuſdem præcipuam ideò non concludere, ſiue in caſu præſenti non vrgere, quod certi iuris ſit, conditionem eam, quæ præfinito tempore adimpleri non poteſt propter anguſtiam temporis, quaſi ex qualitate temporis impoſfibilem, non vitiare legatum: iuxta textum in l. ſi mihi & Titio, 12. §. proculus, ff. de legatis primo. l. ſi quis ita. 6. ff. de condition. inſtitut. & per Galganetum, de conditionibus, & de monſtrat. prima parte, capit. ſecundo, numero 12. folio 6. & ſecunda parte, cap. primo, quæſtione 66. numero ſecundo folio 182. & numero 15. folio 183. ipſum autem Ancharanum verſari in teiminis, quando teſtator vixit vltra menſem Ianuarij, & ſic quamuis diſpoſitum ſit poſſibile, executio tamen impoſſibilis fuit propter temporis anguſtias, & quia teſtator poſtmodum deceſſit (vt dixi) Reſpondebitur equidem, in dicto caſu non ſolum ob eam rationem, anguſtiaſque temporis præfixi, id quod fuit impoſſibile remoueri, & legatum validum remanere, ſed etiam ex alio (quod Ancharanus omiſit) videlicet quod per dictam legatariam non ſtetiſſet, quo minus aſſignato menſe iterum nuberet, cum teſtator tranſacto eo menſe deceſſiſſet, ſicque nubere non potuerit. Semper autem in hac eadem, qua verſamur materia intelligatur dicta conditio, ſi per eam ſteterit, quominus nuberet, prout inquit textus ſingularis, in l. vter ex fratribus, ff. de condit. inſtitut. de qua infrà; per ipſam autem non ſteterit. Immò ſi verum amamus, & caſum ibi propoſitum perpendimus maturè, potius hac, quàm ſuperiori adduci, atque excitari Ancharanus debuit ratione; quoniam ſi teſtator deceſſiſſet ſtatim, temporis anguſtia conſiderari non valerer, ex quo tamen deceſſit, nec impleri potuit conditio eo viuente, vti impoſſibilis dicta conditio non attenditur (prout rectiſſimè ipſe Author enuntiat) nec eſt etiam, cur eidem imputari debeat, quare non nupſerit, quæ nubere non valuit vllo modo, & ideò ratione hac racte conſiderata, valide adducitur in propoſito præfatum Ancharani conſilium.

Rurſus & tertio loco facit, eandemmet legatariam (prout contenditur) ignaram omnino fuiſſe conditionis prædictæ, & multo ante, & poſt conditum teſtamentum in quodem monialium conuentu huius ciuitatis ex ordinatione, & voluntate patris manſiſſe, ſicque conditionis implendæ tempus non currere ignoranti, ſed tantum à die ſcientiæ, vt per Bartol. Bald. Corneum, Syluanum, Ruinum, & Decianum, cum quibus Octauianus Cacheranus, deciſione Pedemontana 176. numero 2. Galganetus, de condit. & demonſt. parte 2. cap. 1. quæſt. 70. numero primo, & 3. folio 196. qui citat text. in l. 2. ff. de condit. & demonſt. Quod ſi dixeris, ex aduerſo conſtare, temporis præfati à teſtatore præfiniti, & conditionis ipſius conſciam eam fuiſſe; Adhuc eidem temporis lapſus nocere non debuit ex alio, quod tempus à iure, vel ab homine ſtatutum, contra legitimè impeditum, & maximè eum, qui impedimentum non potuit remouere, non currit, iuxta text. in cap. quia diuerſitatem, de conceſſione præbendæ, l prima in fine, C. de annali exceptione & latè per Iaſon. in §. rurſus, numero 24. Inſtitut. de actionibus: & in l. quominus, num. 105. ff. de fluminibus, Tiraqullum, de retractu conuentionali. §. primo, gloſſa 2. n. 58. Sfortiam Oddi, de in integrum reſtitution. 1. parte, quæſt. 14. artic. 2. Surdum in conſ. 8. numero 25. lib. 1. & deciſione 203. numero 16. Galgenetum, de condit. & demonſtration. ſecunda parte cap. primo, quæſtione 70. numero quinto. legataria autem ipſa patris voluntatem, & aſſenſum ad nuptias nondum adhibitum ſpectans, adeo impedita erat, & eius factum ſpectare debebat, vt neque honeſtè nubere abſque patris eiuſdem conſenſu, neque etiam nubendo, ſecundum bonus mores regionis, & virginum honeſtatem, impedimentum remouere, ſiue matrimonium contrahere potierit. Si verò nunc replices, minimè ea procedere, quando fuit à teſtatore appoſitum tempus præciſum conditionis implendæ; tunc namque etiam ignoranti, & impedito currit, vt latius deducit, & probat Galganetus, eadem quæſtione 70. ex numero ſecto cum ſequentibus folio 196. obtinere quoque ea, quæ de conditione ad certum tempus reſtricta, annotauimus ſuprà tertio fundamento principali partis contrariæ, per totum; Tunc equidem reſponderi debebit, prout reſpondebitur infrà ad ſolutionem eiuſdem tertij fundamenti partis contrariæ.

Quartò prætereà facit, quoniam in caſu præſenti inprimis teſtator dixit; Item mando a mi ſobrina doña Ana de Queſada, hija de mi hermana doña Luyſa de Arro yo, mil y quinientos ducados. Poſtmodúm adiecit; y que eſtos ſe le den quando ſe caſe, ſiendo dentro de años despues de mi fallecimiento, y para eſte efecto ſe pongan en el de poſitario general, que es, o fuere deſta ciudad, para que ſe le den, caſanoſe dentro del dicho tiempo. Sicque negari non poteſt, quin cauſa temporis adiiciendi, ſiue adiecti, ſicut legati ipſius, fauorem, & commodum eiuſdem legatariæ, potiuſquam ſubſtantiam diſpoſitionis, aut conditionis inſpiceret, vtpote cum intentio præcipua dicti teſtatoris fuerit (vt ex proceſſu apparet) dictum legatum relinquere, vt dos ipſius coadiuuaretur, & augeretur, & facilius, ac melius ipſa nuberet; tempus verò reſtringere, vt citiús id fieret, patèrque ad matrimonium filiæ impelleretur: & ne pater ipſe, aut matrimonium, & ſtatum eius differendo, vel legatam pecuniam conſumendo, ſi ad manus ſuas quantitas ea perueniet, filiam defraudaret, aut eidem præiudicium quouis modo generaret; vnum & alterum caſum præueniens, vtrique teſtator conſuluit, duorum ſcilicet annorum terminum ſtatuit, & quod interim deponeretur pecunia penes depoſitarium generalem, vt ex verbis relatis apparet. Sicque cum dictum tempus appoſitum fuerit in fauorem eiuſdem legatariæ, cum etiam cauſa præcipua ipſius diſpoſitionis, ex fauore eius proceſſerit, non debet tempus, nec cauſa coarctare legatum, neque quod eius fauore introductum eſt, in eiuſdem odium, & damnum retorqueri; iuxta ſingularem illam doctrinam Bartoli poſt Iacob. de Aren. quem refert, in l. 4. num. 1. & numero 3. & 4. ff. de alimen. & cibar. legat. quod cauſa, quæ reſpicit ſolum fauorem, & commodum legatarij non reſtringit legatum: & Bartolum ſequuntur Alexander, Socinus, Craueta, Romanus, Decius, Ferrat. Bertazolus, Hieron. Gabr. Mantica, Prætis, Menochius, & Petrus Surdus, eum quibus ſic ſcripſit, atque annotauit Cæſar Barzius, deciſ. Bononiæ 79. ex numero 8. vſque ad num. 12. & vltra eum Ioannes Vincent. Honded. Landulphus, & alij Authores à me commemorati in tractatu de vſufructu, cap. 30. n. 15. Sicque cauſa ipſa reſpiciens ſolum fauorem legatarij, impulſiua dicitur, & non finalis, & non reſtringit legatum, quin debeatur, etiam ſi illa deficiat; ſicuti ex aliis multis authoribus obſeruarunt Tiraquellus, in tract. Ceſſante cauſa, limitatione 1. num. 32. Simon de Prætis, de interpretat. vltimar. volunt. lib. 4. dubitat. 12. num. 43. fol. 439. Mantica, de coniectur. vltim. volunt. lib. 6. tit. 14. num. 14. cum ſeq. Cephalus, in conſ. 81. lib. 1. Galganetus, de condit. & demonſt. 2. parte, cap. 4. quæſt. 9. num. 11. & 12. fol. 595. latiús Cæſar Barzius, dicta deciſ. 79. ex num. 34. vsque ad num. 42. vbi plene id comprobat: & num. 37. poſt Baldum, & Prætis, multum ad propoſitum noſtrum inquit, id maximè procedere, quando ſumus inter coniunctas perſonas (prout in caſu noſtro ſumus) inter quas legatum ſui naturâ ex affectione potius, & ex cauſa motiua, quàm limitatiua factum præſumitur, & extenditur, atque ampliatur; etiam contra proprium verborum ſenſum, vt pers Menochium, lib. 4. præſumpt. 106. num. 27. Surdum, in conſ. 72. num finali lib. 1. & refert ipſe Barzius, dixiſſe Prætis eundem, lib. 4. dubit. 8. num. 93. fol. 399. quod etiamſi conditio eſſet appoſita (prout appoſita fuit in terminis deciſionis illius) ſi tamen apponeretur fauore honorati ſolius, vel principaliter in eius commodum, & ceſſaret, non ceſſaret relictum: & n. 39. id ipſum tenuit ex ſententia Crauetæ, in conſ. 59. quó loci aſſerit Craueta, non priuari hæreditate illum, qui inſtitutus erat cum pacto, & conditione, quod teneretur vxorem ducere, licet eam nunquam duxerit quoniam in ipſo caſu conditio ea, tanquam in fauorem legatarij appoſita, importauit modum, ſeu cauſam impulſiuam cuius defectus non impediret etiam ius agendi ad rem donatam, ſeu legatum, vt inquit etiam Thom. Doccius, in conſilio 163. numero 2. Quintó prætereà facit, nam & ſi verum ſit, quod licèt metu pœnæ non poſſit, quis adſtringi ad matrimonium contrahendum, tamen ſpe lucri optimè poteſt ad matrimonium allici, atque inuitari; & inde, conditio contrahendi matrimonium cum aliqua certa, & determinata perſona, vel cum certo genere perſonarum, valet omnino, & impleri debet, prout ſuprà latè probaui ad 5. fundamentum primæ partis, & pro hæredibus contra legatariam; Quamuis inquam id verum ſit regulariter, intelligi tamen, atque moderari debet, modò honeſtè adimpleri valeat conditio ipſa, nam ſi honeſtè adimpleri non poteſt, reputatur impoſſibilis de iure, & non obligat, nec legatum amittitur l. cum ita legatum, 63. ff. de condit. & demonſtr. in §. videamus, l. 14. in fine, tit. 4. partit. 6. atque ex communi Interpretum omnium ſententia tradiderunt Molina, de Hispan. primog. lib. 2. dicto cap. 13. num. 5. Cardinalis Mantica, de coniectur. vltimar. volunt. lib. 2. tit. 18. num. 2. & 5. Pelaezà Mieres, de maioratu, 1. part. quæſt. 50. num. 10. Tellus Fernand. in l. 30. Tauri, num. 9. Molina, de iuſtitia & iure, diſputatione 207. Sanchez, de ſponſalibus, lib. 1. diſputatione 33. num. 11. fol. 146. Galanetus, de condit. & demonſtr. 1. part. cap. 8. num. 12. folio 30. cúm exempla non coarctent regulam, vt notiſſimum eſt, & vulgatum, ſed potius declarent, l. damni infecti, ff. de damno inſecto, § hactenus, Inſtitut. de gradibus: & per Menochium, in conſ. 2. num. 205. & 206. lib. 1. per Mandellum de Alba (qui latius declarat) in conſilio 295. num. 4. & in conſil. 578. num. 1. & in conſilio 743. num. 16. & in conſil. 319. num. 33. quamuis Iureconſultus Caius, in eadem l. cum ita legatum, exemplum propoſuerit in conditione iniuncta mulieri; Si Titio nupſserit, & reſponderit, & quidem ſi honeſte Titio poſſit nubere, dubium non erit quin, niſi paruerit conditioni, excludatur à legato. Si vero indignus ſit nuptiis eius iſte Titius; dicendum eſt poſſe eam beneficio legis cuilibet nubere, & c. Ex eadem honeſtatis, vel inhoneſtatis ratione expreſſa, validum, & efficax, atque generale etiam deduci valet argumentum de iure, vt quotieſcunque nubendi conditio appoſita, honeſte adimpleri non valeat, non modo in caſu illo, & ſic quia is, cui mulier, vel alius nubere iubetur, indignus ſit, vel eius qualitatis, vt nubere honeſtè grauatus non valeat: ſed etiam extra illum caſum, & ſic ob illam quamcumque rationem, ex qua honeſtè contrahi matrimonium non poſſe, dicamus, iuridice; conditio ipſa faciat deficere legatum, ſi ideó non adimpleatur, vel adimpleta non fuerit, quod honeſtè adimpleri non poſſit: ſed potius beneficio legis ſubueniri grauato, qui ideó conditionis reſpuit adimplementum, quod conditioni parere honeſtè non potuerit: Sic ſanè Bart. & communiter Scribentes, in d.l. cum ita legatum: Gloſſa etiam, & Doctores, communiter, in d.l. 1. C. de inſtitut, & ſubſtitut, ad exemplum relatum dicti §. videamus, non ſe reſtringunt, ſed generaliter, atque indiſtinctè aſſerunt, conditionem nubendi adimpleri debere, ſi modo honeſtè adimpleri valeat. Sicque pro certo ſupponunt, quod ſi honeſtè adimpleri non poſſit, quomodocumque id contingat, pro defecta ipſa non habeatur: cum id duntaxat nos poſſe facere dicamur, quod de iure, & honeſte poſſumus, iuxta text. in l. ſi filius ff. de condit. inſtitut. ſicque acceperunt nunc relati Authores, ac permulti commemorati ſuprà, num. 19. cum ſeq. vſque ad num. 25. ſed vt alios omittam, ita & generaliter (vt dixi) accipiunt Mieres, & Molina, vbi ſuprà. Emanuel Acoſta, in l. cum tale, §. ſi arbitratu, 3. ampliatione, in principio, Tellus Fernand. notanter, in dicta l. 30. Tauri, num. 9. qui cum recenſuiſſet exemplum dicti §. videamus, non ſe coarctat ad exemplum ipſum, neque deciſionem eius textus ſtrictè accipit in eo duntaxat, ſed generaliter (& in terminis noſtris multum ad propoſitum) inquit in hunc modum: Itaque dispoſitio teſtatoris continens conditionem inhoneſtam, non ligat. Inhoneſtum autem dicitur, id, quod ſecundum mores ciuitatis tales reputatur, d. lege at ſi quis. §. hac actio. verſ. equum autem. ff. de relig. & ſumpt. funerum. Bartolus, in d.l. cum ita legatum. Bened. de Plumbi. in l. ſi cum dotem. §. tranſgrediamur, numero 6. ff. ſoluto matrimonio, &c. Pelaez à Mieres, de maioratus, prima parte, quæſtione 50. numero 10. & 11. vbi Teltum Fernand commemorat, & quamplurima curioſè congerit ad propoſitum, & quæſuperiorem traditionem ſingulariter confirmant: Et citat textum, in lib. 3. titulo 4. partita 6. in illis verbis: E generalmente ſon llamdas impoſſibles, ſegun derecho, todas las condiciones que ſon contra boneſtad de aquel à quien ſon pueſtas, ò contra buenas coſtumbres, ò contra obras de piedad; contra derecho natural. Et lib. 32. titulo 29. partita 6. ibi; O contra ſu fama, ò deſbonrra delos parientes del, no deue ſer guadado tal mandamiento. Et in l. ſemper in coniunctionibus. ff. de regulis iuris, ibi; semper in coniunctionibus non ſolum quod licet conſiderandum eſt, ſed quod honeſtum ſit. Inquit etiam facere doctrinam Baldi, in authhent, ſi quis, C. de naturalibus liberis, vbi dicit, quod cum lex requirit, quod mulier potuerit viro matrimonio coniungi, debet intelligi non ſolum de iute, ſed etiam ſecundum bonos mores Ciuitatis: Et eſſe bonum textum, in l. in eadem, ff. ex quibus cauſis maiores: vbi dicitur non poſſe fieri, quod ſine dedecore fieri non poteſt; & tradidiſſe multa in propoſito Crauetam, & Tiraquel. ibi relatos. Quæ (vt vides) multum conducunt caſui præſenti, & his, quæ dicentur ſtatim.

Fuit quoque in ipſomet placito, & in eadem, qua verſamur, materia, Ioannes Sichardus in dicta l. prima. C. de inſtitut. & ſubſtitut. numero 4. in fine: qui etiam non ſe reſtringit ad exemplum dictæ l. cum ita legatum. Sed generaliter accipiens deciſionem eiuſdem, quotieſcunque ex alia etiam cauſa, & ratione, quam ibi expreſſa conditio honeſtè adimpleri non valeat, in hunc modum ſcribit, cum ea, quæ non poſſunt commodè, id eſt, ſalua dignitate, & honore noſtro fieri dicatur in iure impoſſibilia factu. l. nepos proculo. ff. de verbor. ſignificatione.

Tradidit etiam id ipſum in hac conditionum materia Galganetus, de condition. & demonſtrat. prima parte, cap. 2. numero 5. in verſiculo, ſecunda impoſſibilis iure. Et in hæc verba ſcribit. Secunda impoſſibilis iure, quia id poſſe dicimur, quod de iure, & honeſte poſſumus. l. nepos proculo 135. & ibi Rebuf. & Alciat. ff. de verborum ſignificat. quæenim contra leges, & bonos mores ſunt, nec facere nos poſſe credendum eſt. l. filius 15. vbi Bart. ff. de condition. inſtitut, nam conditio inſerta, cui ius, honeſtas, ſeu boni mores repugnant, latiore ſignificatione impoſſibilis etiam dicitur licet de facto poſſit euenire. l. facta 63. §. ſi ſub conditione ff. ad S. C. Trebelli. vbi Bart. & alij. Sic ergo probatum fuerit, in caſu præſenti, ac generaliter in alio quocunque, conditionem nubendi Titio, aut nubendi intra certum tempus, non aſſignata perſona, cui grauatus nubere debeat, filiæ in parentis poteſtate conſtitutæ, appoſitum, non modo de honeſtate, & ſecundum bonos mores Ciuitatis, vel ſalua dignitate, & honore, ſed etiam de iure Canonico, quodammodo ex bono conſilio adimpleri non poſſe, niſi patre ipſo conſentiente, nuptias diſponente, aliter reputari ignominioſum communiter, nec abſque iniuria maxima parentum, & generis, ſibi maritum filiam quærere, ac eligere poſſe; concludenter equidem deduci debebit, in eodem caſu propoſito locum fore deciſioni textus, in d.l. cum ita legatum, & doctrinis ſuperioribus, adeo recepris. Et conſequenter eidem filiæ ob reuerentiam, & obedientiam patri debitam, non antea, ſed poſt biennium nubenti (antea namque, nec ipſa potuit, nec patris voluntas ad fuit, vt ex actis proceſſus apparet) legatum omnino deberi, & beneficio legis ei ſucurrendum, quæ ſalua honeſtate, & ſecundum, bonos mores nubero non potuit, niſi cum pater ipſe ordinauit, & voluit, & pro dignitate valuit commodius. Aſſumptum autem præfatum verum eſſe, & quod filia in patris poteſtate conſtituta, licèt præcisè ad validaitatem matrimonij non teneatur exigere patris conſenſum, nam etiam eo non petito, tenet contractus coniugalis, nec ob id poteſt exhæredari: de honeſtate tamen exigere debet patris conſenſum nec abſque eo honeſtè contrahere poteſt; ex his probatur dilucidè, quæ ad conprobationem horum omnium adduxit Couarr. in 4. ſecunda parte, cap. 3. §. 8. per totum: quò loci num. 1. & 2. ex multis authoribus obſeruauit, honeſtum eſſe, atque Reipublicæ maximè conueniens, filias nuptiis contrahendis parentum conſenſum exigere, earumque ſponſalia patris curæ commiſſa profitetur, nec virginalis pudoris eſſe, maritum eligere, ſed iudicium parentum expectare, Authore Ambroſ. lib. 1. de Abraham Patriarcha, cap. 9. quem Gratianus retulit 31. quæſt. 2. cap. honorantur: vbi pluribus authoritatibus ipſe Gratianus hoc comprobat: Latè etiam probatunt And. Tiraq. in legibus connubialibus, l. 9. numero 3. Mieres, de maioratu, prima parte, dicta quæſtione 50. numero 7. & 8. Bellarminius, libro primo de matrimonio, capite 19. propoſitione 3. Petrus de Ledeſma, de matrimonio, quæstione 47. articulo 6. dub. 2. Salon, ſecunda ſecundæ, poſt quæſtionem 61. quæſtione 5. de dominio, articulo 5. Molina, de iuſtitia & iure, tractatu 2. disputatione 176. D. Spino, in ſpeculo teſtamentorum, glo. 14. de legato ſub conditione relicto, numero 80. & 81. Sanchez, de ſponſalibus, libro primo disputatione 33. numero 13. ibi, virgo autem non poteſt honeſtè nuber, niſi ex paterno conſenſu. latiùs libro 4. disputatione 23. numero 9. folio 801. vbi inquit, quod iure gentium conſuetudine omnium nationum recepto non eſt filiorum, & maximè filiarum, dum parentum curæ ſubſunt, quærere nuptias, ſed id parentum munus eſt. Quod ius gentium confirmatur per ius Pontificum, vt 30. quæſtione 5. cap. aliter, vbi ad ſignificandum, quam æquum ſit, puellam ex conſenſu parentum nubere, ſtatuit Euariſtus Papa, vt pro nupta non habeatur puella, quam pater non deſponſat: & ſimile ſtatuit Leo Pontifex, in cap. qualis, 30. quæſtione 5. & in litteris ſacris, parentibus tribuitur hoc munus, Sapientiæ 7. Da filiam tuam viro prudenti. & Diuus Paulus, prima ad corinth. 7. copiosè docet, à parentibus tradenda eſſe filias nuptiis, prout pater Thomas Sanchez, vbi ſuprà recenſet. Sequitur ergo, quod cum dicta legataria conſtituta eſſet ſub patris ſuis poteſtate, & in dicto monialium conuentu incluſa, quouſque matrimonium contraxit ex conſenſu, & diſpoſitione patris, cuius iudicium expectare debuit, & expectauit, vt iura præcitata admonent. Cum etiam ſæpè patrem ſuum interpellauerit, ne nuptias eius tanto temporetardaret, & diligenter id curauerit: Pater autem antea non potuerit, ac etiam ſummè deſiderauerit, filiæ maritum condignum, & coæqualem dare (ſicuti in proceſſu probatur) quòd nequaquam debet legatum amittere, cùm per eam non ſteterit, nec in ſua voluntate, & poteſtate id fuiſſet repoſitum: immò ex honeſta iuris Canonici, boniſque moribus impedita fuerit facto patris ſui, cuius officium eſt maritum quærere, filiæ autem obtemperare; ſicque nihil eſſe, quod filiæ eidem imputari valeat, iuxta prædicta.

Et id ipſum probatur etiam per text. ſingularem, in l. in teſtamento 31. & in l. mulcta. 6. in principio. ff. de condition. & demonſtration. & in l. 1. C. de inſtitut. & ſubſtitut. & in l. vter ex fratribus 23. in verſic. plerumque ff. de condition. inſtitution. in illis verbis, Plerumque enim hæc conditio (ſi vxorem duxerit, ſi dederit, ſi fecerit) ita accipi oportet, quod per eum non ſtet, quominùs ducat, det, aut faciat. Qui eſt caſus legis expreſſus in propoſito noſtro vbi per dictam legatariam non ſtetit. Idque maximè iuncta expoſitione Gloſſæ ibi, verbo, det. Dum adducit in exemplum dicti verſiculi, legem primam, Cod. de inſtitut. & ſubſtitut. quæ loquitur in conditionibus mixtis matrimonij contrahendi, quæ ex duorum conſenſu dependent. Et Gloſſa ordinaria, in ipſa l. prima, verbo, manifeſtum eſt, in fine: intelligit d.l. vter ex fratribus: vniformiter, ſiue impedimentum proueniat ex eo, quod is, in cuius perſona conditio erat adimplenda, nubere nolit, ſicque per legatarium non ſtet: vel quia honoratus, & conditione grauatus, honeſtè nubere non poſſit, nec adimplere voluntatem teſtatoris defuncti; vt ſcilicet nec vno, nec altero caſu legatum amittat, vt patet ibi: Item quod dicit hæc lex, eſt verum, ſi honeſte poteſt nubere mulier, aliàs non excluditur. Cum ergo inhoneſtè filia contraheret, niſi patris conſenſus accederet (vt ſuprà annotaui) ſequitur ſanè, quod conditio præfata nubendi intra duos annos, in perſona filiæfamilias appoſita, debeat intelligi, ac de iure intelligatur, ſi per eam non ſteterit, quominus maritum ducat, quia patris indicium, & voluntatem expectabat, nam ſi aliter intelligeremus, ac in ſola filiæ voluntate nuptias relinqueremus, eſſet quidem in honeſta conditio, tam de ciuili, quàm de Pontificio iure: Et ſic dicendum eſt, dictam conditionem eſſe mixtem, & in præcitato verſic. Plerumque enim hæc conditio, ibi, quod per eum non ſtet, comprehenſam. Et ſecundum hæc, & propoſitam iuris ſtricti rationem, etiam quando dictorum teſtium dicta, & vnius ex hæredibus declaratio deficerent, ita (vt dixi) Senatus decreuiſſet.

Denique & vltimo loco favit ſententia illa, & reſolutio Bertrandi, in conſilio 148. numero 10. libro 1. vbi inquit, quod ſi filiæ familias aliquid relictum fuerit, ſi Ticio nubat, ipſàque parata ſit Titio nubere, à parente tamen impediatur, filia debet conſequi relictum, ac ſi conditio verè impleta fuiſſet; ex eo, quod indecens, atque inhoneſtum eſſet ſibi abſque parentis voluntate nubere, parenſque honeſtè prætendere poſſet, ſuo arbitrio filiam matrimonio collocare. Idque ſpecificè quoque dixit Baldus, in l. prima, Codic. de inſtitution. & ſubſtitution. numero 9. & in conſilio 357. libro 1. vbi Baldus ſcripſit, Statuto dicente, vt Mediolanenſis mulier extra Mediolanum non nubat ſub hæreditatis priuationis pœna, eam priuandam non eſſe, ſi extra nubat ex paterno conſenſu: Et Bertrandi ſentrntiam ſequuti fuer Didac. Couarruu. in 4. ſecundæ parte, capite 3. §. 8. numero 2. Ludouicus Molina, de Hispanorum primogeniis, libro 2. capite 13. numero 22. Cardinalis Mantica, de coniecturis vltimar. voluntat. libro 11. titulo 18. numero finali, Gratianus, regula 83. numero 9. Sanchez, de sponſalibus, libro primo, disputatione 33. numero 13. folio 146. Galganetus, de condition. & demonſtrat. prima parte, capite 8. numero 65. folio 34. Harum autem deciſionum ratio, quæ ex dictis fundamento præcedenti deducitur, videlicet, quòd ea conditio intelligitur, ſi honeſtè poteſt adimpleri; virgo autem non poteſt honeſtè nubere, niſi ex paterno conſenſu: ita propriè conuenit caſui præſenti, quo dicta legataria intra certum tempus nubere grauata eſt, ſicut caſui ſuperiori, ſi Titio nupſerit, nec reddi poteſt aliqua differentiæ ratio inter conditionem nubendi cum certa, & determinata perſona, aut nubendi intra certum tempus; cum in vtraque adduci debeamus eiſdem regulis, & doctrinis. primò ſcilicet, conditionem eſſe poteſtatiuam mixtam, quæ dependet ex facto, & voluntate legatarij, & alterius tertij ſimul. Secundò, legatariam impeditam eſſe facto tertij, & quod legataria ſola etſi vellet, non poſſet ex honeſtate vtriuſque iuris, & ſecundum bonos mores matrimonium contrahere. Quæ vtraque ratio ſimul in caſu præsenti, de quo lis vertitur, ita militat, ſicut in ſuperiori (vt vides) nec de perſonis ad tempus prohibitum, immò validum eſt argumentum in iure, maximè eadem exiſtente ratione, l. qui plures liberos, in principio, ff. de vulgar. & pup. ſubſtitut. vbi Doctores, & Euerardus latiùs, in loco 37. à perſona ad tempus. Coſta etiam in hac eadem, qua verſamur, conditionum materia, in l. cum tale, §. ſi arbitratu, limitatione 8. num. 2. immò ſi verum amamus, in fortioribus equidem terminis Ludouicus Molina ſermonem inſtituit, loquitur namque quando adiectum eſt præceptum, ſi Titio nupſerit, & in caſu contrauentionis ſi Titio non nupſerit, priuatur commodo legatarius: Et nihilominus ex eo deberi legatum aſſerit, quod filia parentis voluntatis obtemperare debuit omninò, nec abſque eius aſſenſu nubere honeſtè potuit. In caſu autem præſenti priuationis pœna non exprimitur, ſed intra certum tempus, ſcilicet, intra duos annos nubere legatariam diſponitur. In caſu etiam eiuſdem Molinæ, & cæterorum, vel ex alio in fortioribus verſamur terminis, quod in eo datur affectio non ſolum legatarij, ſed alterius quoque tertij, eius ſcilicèt cui honoratus grauatur nubere, & nihilominus ſi honeſtè conditio adimpleri non valeat, ex diſpoſitione reiicitur, nec tenetur legatarius cum eo contrahere, cui teſtator adeò expreſſim conſuluit: Sicque fortius reiici debet in caſu præſenti, vbi conditio apponitur intra certum tempus nubendi, nec alteri tertio conſulitur, ſiue cum aliquo tertio (qui ſpecificè nominetur) contrahi matrimonium iubetur. Ac denique, tempus reſtringi, & pecuniam legatam pœnas depoſitarium publicum deponi, ſolum fauorem, & commodum eiuſdem legatariæ reſpicit, vt fundamento 4. hutuſce partis dilucidè obſeruaui ſuprà. Rurſus, quamadmodum in caſu Bertrandi, filia parata Titio, nubere, à parentèque impedita, conditio habetur pro impleta, ſi ex voluntatate patris alteri nupſit, quod in effectu fuit, teſtatoris voluntatem ex reuerentia patri debita, atque ex honeſtate à iure iniuncta, non adimplere: ita pariter in caſu præſenti pro impleta haberi debuit conditio, cum ipſa legataria parata, & volente nubere, à patre impediti videretur, dum matitum non offerebat, atque ex eius voluntate (quam ex honeſtate ſeruare debuit, vt ſæpè diximus) nulli intra dictum tempus nupſerit.

Quòd ſi dixeris, in caſu Bertrandi, filia volente, & parata Titio nubere, patrem contradixiſſe, & impediſſe, ne Titio eidem nuberet ſicque facto patris ipſius non potuiſſe filiam adimplere conditionem, cum idemmet pater alij eam tradiderit præter deſignatum in conditione; cæterum in caſu præſenti neque actum exteriorem contradictionis, neque aliud quicquam factum, quo nubere filia prohiberetur, nec in effectu filiæ volenti nubere, impedimentum patrem adhibuiſſe. Reſpondetur equidem, ſatis dici impedire matrimonium filiæ parentem, qui eidem maritum non quærit, cùm ipſa quærere non valeat, nec abſque ordine, & diſpoſitione patris eligere ex honeſtate, & ſecundum bonos mores, vt ſuprà dixi. Deinde, ſuperioris deciſionis Bertrandi rationem, non tam in auerſione, aut facto, & contradictione patris conſiſtere, quam in eo, quod filia honeſtè nubere non valeat, niſi ex voluntate patris, & ipſo maritum quærente. Et ratio illa, quod filia abſque conſenſu patris nubere non valeat ſecundum bonos mores, ita militat in vno, quàm in altero caſu: ſic ſanè in d.l. cum ita legatum: quando legatario imponitur præceptum nubendi cum certa & determinata perſona, ſi honeſtè ei nubere non poſſit, id ſufficit; nec alterius, etiam patris auerſio neceſſaria eſt, nullùmque contradictionis alicuius factum requiritur: cum ſola honeſtatis ratio ita concludat.

Quocirca, nec ex eo diuerſa conſtitui valebit ratio, quod in caſu Bertrandi, ad vnam duntaxat perſonam reſtringatur conditio, ſcilicet, ſi Titio nupſerit, ſicque facilius reiici debeat, cum ita fortiter matrimonij libertatem reſtringat. In caſu autem præſenti; generaliſſima cuicunque nubendi facultas relinquitur, ac tempus duntaxat reſtringitur, ſicque facilius adimpleri poſſet. Nam reſpondetur, quod ex parte eiuſdem filiæ, ſi patrem non haberet, facilius eſſet, & commodius implementum in noſtro caſu, quam in prædicto vt pater. Cæterum honeſtatis, & bonorum morum ratione attenta, in filia, quæ patrem habeat, ita hoc noſtro, ſicut in caſu Bertrandi relato, nubendi facultas reſtringitur, vt ſcilicet non aliter, nec antea filia nubere valeat, quàm ſi patris conſenſus, & voluntas accedat, cuius iudicium, & factum ſpectare, virginalis pudoris, & honeſtatis ratio ſuadet omnino. Sicque differentia non eſt ob eandem honeſtatis rationem, quod ad vna perſonam reſtringatur conditio, vel quoad tempus tantum, non perſonas reſtrictio fiat, cum vtroque caſu voluntas patris ſperni honeſte non valeat, vt dictum eſt.

Et eadem ratione ſatis vrget Baldi conſilium relatum 357. libro. 1. cum paternum conſenſum principaliter habuerit Baldus in conſideratione, eo in loco.

Ludou. autem Molina, de Hiſpanorum primog. lib. 2. dicto num. 22. indiſtinctè Betrandum ſequitur, vt ibidem apparet, nec quando pater iuſtè impedit, aut iuſtè nuptias, & ſtatum filiæ retardat, (prout in præſenti caſu iuſtè retardare dicitur, dum non inuenit maritum coæqualem, & dignum, atque iuſtis aliis de cauſis matrimonium differt) recurſum aliquem contra patrem concedit immò expreſſim denegat, vt videbis etiam ibidem, numero 12. & 22. & ſuprà dixi.

Didac. verò Couarr. (quem pro contraria parte nonnulli expendunt, aut non probare Bertrandi ſententiam firmiter contendunt) potius in hanc partem, & in ſententiam Bertrandi inclinat in 4. decret. 2. parte, dicto cap. 3. §. 8. numero 2. cum enim antea dixiſſet, ſe non mirari Stephan. Bertrand. in conſ. 148. numero 10. lib. 1. prout ſuprà retuli, reſpondiſſe, & adieciſſet, Honeſtum enim virgini extitit, à patre conſenſum exigere, eiùsque voluntatem in matrimonio contrahendo ſequi: ſiquidem inhoneſta, atque impudica foret. ſi parentis voluntati refragaretur, ſubdit ſtatim, de cuius tamen reſponſi veritate nihil, quod mihi certum ſit, modo aſſeuerare poſſum. Lector enim legere poterit, quæ de ſimilibus controuerſiis diligenter tradit Emmanuel Acoſta, in l. cum tale, § ſi arbitratu. 3. ampliatione, & 6. limitatione. Cùm ergo Didac. ipſe pro tunc, nihil audeat aſſeuerare, ſed aſſertionem, aut reſolutionem certam ex dicto Authore petendam admoneat; ipſe autem Author pro nobis, & pro ſententia Bertrandi expreſſim ſcribat, quamuis eiuſdem, & deciſionis præfatæ mentionem ſpecificam non faciat; potius videtur (vt dixi) Bertrandi ſententiæ accedere, quàm eam non admittere. Quam etiamſi nullus hactenus admiſſiſſet, ſolusque Bertrandus ita tradidiſſet, vel ex ſola ratione à Didaco Couarr. expreſſa, quod inhoneſta, atque impudica foret filia, quæ parentis voluntati in nuptiis contrahendis refragaretur; admittere deberemus: Cùm ſola ratio iuris ex veris principiis deducta, magis quàm numerus, vel Authorum ſententia debeat præleuare. Itaque ſi Emanuel Acoſta, in dictis duobus locis originaliter prælegatur Bertrandi ſententiam comprobat euidenter: dicta namque ampliatione 3. verſatur ij Author in explicatione dictæ legis cum ita legatum 63. ff. de condition. & demonſtrat. & deducit numero primo quòd conditio, ſi Titio nupſerit, ſi Titius indignus ſit, aut eiuſmodi, cui mulier honeſtè nubere non valeat, ad viduitatem inuitat, & beneficio legis remittitur: & ad literam refert eiuſdem textus verba verſic. quæ enim Titio: poſtmodum ſubdit ita: dicetur autem indignus nuptiis mulieris, non tantum is, cui mulier nubere iure prohibetur, ſed is, cui iure quidem poſſit nubere, ſed tamen inhoneſtè ſit nuptura ſecundum mores ciuitatis, vt Bartol. ibidem reſoluit. Oldrald. & Bened. de Pulumb. in lege ſi rogatus, §. matrimonij, infrà, de manumiſſis vindicta, Ioannes Lup. &c. Quæ reſolutio mirè conuenit Bertrandi, Ludouici Molinæ, & ſequacium obſeruationi, ac noſtro caſui, cum mulier licèt poſſit de iure nubere abſque conſenſu patris, inhoneſtè tamen, & impudicè ſit nuptura ſecundum honeſtatem, & bonos mores Ciuitatis; quæ vſque adeo in conſideratione habentur per eundem Acoſtam: poſtmodùm autem multis aliis exemplis id comprobat per totam ampliationem, & quaſi impoſſibilitatem continere conditionem, quæ honeſtatem præſe non fert, aſſerit dilucidè: dicta autem limitatione 6. ex numero 1. cum ſeq. folio mihi 175. latius equidem ſe habet, & ad ornatum, & maiorem explicationem huiuſce materiæ, ac caſualis, poteſtatiuæ, & mixtæ conditionis quamplurima adducit, ſemper autem honeſtatis cauſam, & an honeſtè impleri valeat conditio, necnec, habet prę oculis. Sicque eiuſdem obſeruationes conſonæ omnino ſunt his, quæ loco relato tradiderat Couarr. ipſe, num. primo. Et hinc quidem diiudico, ac non ſine myſterio, Ludouic. Molinam, libro 2. dicto cap. 13. numero 22. in fine, dixiſſe, Couarr. eundem ſequi Stephani Bertrandi ſententiam relatam.

Denique & vltimò, ſi dixeris, ia contrarium vrgere videri rationem illam præſumptæ voluntatis teſtatoris, qua Pelaez à Mieres, de maioratu, prima parte, quæſtione 50. numero 8. de ſententia Bertrandi, & ſeq. uacium relata dubitauit, & dixit, ſupremas defunctorum voluntates hiſce intrepretationibus irridere, & infringere, eſſe maximum inconueniens; ad quod (vt videbis) nullus hactenus reſponſum præbuit. Ita inquam, ſi dixeris, pro ſolutione, & vera explicatione reſpondebitur; voluntates teſtatoris, quantumcunque fauorabiles, leges rationi, atque interpretationi, & diſpoſitioni ſubiici, ac ita demum obſeruari debere, ſi honeſtatem, & poſſibilitatem praeſe ferant, nec turpitudinem, & aut inhoneſtatem, vel quid aliud legibus eiſdem contrarium contineant, vt ſupra hoc eodem libro, & tractatu, capit. 5. ex numero primo, vſque ad numerum 9. latè comprobaui, atque exornaui, & per Peregrinum de fideicommiſſis, articulo 11. Sic ſane, conditionem, quæ honeſtè adimpleri non valet, quaſi impoſſibilem reputari, & pro non ſcripta haberi, quamuis de facto adimpleri poſſit ex Acoſta nunc dixi, & latè deducit Gaganetus, de condition. & de monſtrat. prima parte, cap. 2. numero 5. folio 5. Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſionum iuris. litera C. concluſione 591. per totam, & ipſe Mieres, eadem quæſt. 50. numero 10. ita agnouit expreſſim. Sic etiam honeſtatis, & honoris cauſam, vſque adeo in hac eadem, qua verſamur, materia, & in ipſis terminis noſtris leges in conſideratione habuerunt, vt ipſam voluntati expreſſæ teſtatoris prætulerint, ſiue in concurſu honeſtatis, & voluntatis, honeſtatem præualere, dixerit text. in dicta l. cum ita legatum. Ad quam ſi rectè Pelaez à Mieres animaduertiſſet, non ita facilè de ſententia Berrandi querelam propoſuiſſet: nam qua ratione in ipſat met l. cum ita legatum, conditio expreſſa reiicitur, ſi honeſtè grauatus nubere non poſſit, eadem quoque in caſu Batrandi & in caſu noſtro reiici debet, cum legataria grauata, abſque conſenſu patris nubere non poſſit honeſtè. Cùm etiam voluntas teſtatoris quantumcunque expreſſa, eam recipiat interpretationem legis (quam nos recipere contendimus) ſcilicet ſi per ipſam legatariam non ſteterit, vt in ipſa conditione admonuit, & probauit textus, in d.l. vter ex fratribus, ff. de condit. inſtitut. cui equidem legis interpretationi teſtator ſe conformare voluiſſe videtur in dubio, ac legati commodo priuare legatariam ſi per eam ſtetiſſet indiſtinctè, non verò ſi per patrem ſuum ſteterit, cui obtemperare de honeſtate omninò, provt dictam interpretationem fecit textus ipſe: & textus, in l. in teſtamento 2. ff. de condition. & demonſtration. & in l. prima, C. de inſtitution. & ſubſtitution. iuxta retionem ergo Pelaez à Mieres, & verba ipſius relata ſuprà, numero 32. nec locus eſſe poſſet deciſioni dictæ l. cum ita legatum. Nec exemplo ibi propoſito, cùm voluntas expreſſa in contrarium adeſſet, ſi honeſtatis cauſa non præualeret. Rectiùs ergo contrarium in præſenti defenditur, & ratio illa honeſtatis in eadem l. expreſſa, ad quemcunque alium caſum adducitur, quo eadem honeſtetis. ratio militet, vt numeris præcedentibus annotaui. Et hæc omnia, maximè ea, quæ quinto & ſexto fundamento huius ſecundæ partis ponderantur, ſunt notanda; quia ſingularia, proculdubio, & noua, neo alibi ita tradita.

Nec obſtant argumenta pro contraria parte adducta; non quidem obſtat primum, quod potius in contrarium, & pro hac parte, atque Senatus definitione retoqueri poſſe verè, & iuridicè, ex his apparet, quæ adduxi ſuprà, primo fundamento huius fecundæ partis, & præſumpta teſtatoris voluntate, quæ etiam debet in conditionibus præualere, vt ibidem probaui ex ſententia multum. Quòd etiam voluntas teſtatoris in hac ipſa conditionem nubendi materia, ita demum obſeruari, & adimpleri debeat, ſimodò honeſtè, & ſecundem bonos mores regionis adimpleri valeat; aliàs namque conditio ipſa reiicitur, & legatum remanet validum, prout ſuprà dictum fuit, & probatur in dict. l. cum. ita legatum 63. Quòd denique conditio eadem nubendi, ex præſumpta etiam teſtatoris voluntate, eam interpretationem accipiat de iure, ſi per eum, qui nubere debet ex præcepto teſtatoris, non ſteterit, vt tunc ſcrilicet non pro defecta, ſed pro impleta habeatur. iuxta text. in dict. l. vter ex fratribus, ff. de condition. & inſtitution. ſicque fundamentum illud primum à voluntate expreſſa nubendi intra duos annos, diluitur omninò.

Non obſtat ſecundum, quia fatemur libenter, inter puram, & conditionalem, ac etiam modelem diſpoſitionem multùm intereſſe; ſiue puræ, & conditionalis, ac etiam modalis diſpoſitionis maximam eſſe differentiæ rationem, prout alio cap. infrà, latiùs explanauimus, & modi, & conditionis, ſimpliciſq́ue, aut puræ diſpoſitionis adducemus differentias permultas. Fatemur etiam, diſpoſitionem præſentem, & dictæ clauſulæ verba (quæ gerundij, & ablætiui abſoluti ſunt, vt argumento diximus) potiùs videri in conditionem, quam in modem, aut puram diſpoſitionem tendere. Nihilominùs tamen, etſi conditionem inducant dicta verba, & conditio ipſa intra biennium impleta non fuerit, id ipſum dicendem eſſe quod Senatus noſter definiuit marurè, ex quo eadem conditio ex voluntate, & facto legatariæ grauatæ non pendebat abſolutè, nec abſque facto, & voluntate patris honeſtè adimpleri potuiſſet (vt ſuprà probabimus) ſicque pro impleta haberi debet ob eandem honeſtatis rationem, quæ à Iureconſultis metipſis vſque adeo in conſideratione habetur in hac materia. Et quo denique, defectus conditionis non vitiat, quando aliàs quoque, & ea deficiente relicturus fuiſſet teſtator, & ad alium effectum, & finem, appoſitam eam fuiſſe apparet, vt ſuprà annotaui.

Non obſtat tertium argumentum, pro cuius ſolutione, & eorum explicatione, quæ ad tertium quoque fundamentum partis aduerſæ adduxi, quatenus dicebam, limitationem temporis à teſtatore adiecti aliud quodcunque tempus vlterius excludere, & tempus præciſum conditionis implendæ currere etiam ignoranti, & impedito: conſtituendum erit inprimis, ex coniecturis contrariis, ſiue ex præſumpta teſtatoris voluntate, ea omnia ceſſare, ſiue non obtinere, vtpotè cùm conditiones limitentur, & extendantur ex veriſimili, & coniecturata menta teſtatoris, quæ in caſu præſenti veriſimiliter adeſt, vt ſupra probaui, vbi oſtendi latiùs præſumptam hanc voluntatem, fundamento primo principali partis ſecundæ pro legataria. Rurſus, in caſu eodem præſenti, limitationem temporis à teſtatore præfixi, duorum ſcilicet annorum, non excludere aliud tempus, matrimonij ſcilicet poſt biennium contracti, idque ob rationes prædictas, quod per legatariam non ſteterit, quominus adimpleretur conditio. Item quòd per eam adimpleri honeſtè, & ſecundum bonos mores regionis non potuerit, niſi parte ipſam in matrimonium collocante. Quod etiam pater dilationis, ſiue impedimenti anſam, & occaſionem præſtitererit, vt ex actis proceſſus apparet. Nec anrea ipſa condignè, & iuxta dignitatem, & honeſtatem, bonòſque patriæ, & huius Regni mores nubere potuerit, quàm pater ipſe diſpoſuerit, & voluerit; & mariti quærendi, atque eligendi curam, & diligentiam adhibuerit, ſicque ſubueniri eidem debuit omninò, prout Senatus ſubuenit. Et mirè conuenit deciſio textus, in dict. l. prima, §. finali, C. de annali exceptione, in illis verbis, Quis enim incuſare eos poterit, ſi hoc fecerunt, quod et ſi maluerint, minimè adimplere lege obuiante valebant. Idque maximè, iuxta ſingularem illam Emmanuelis Acoſtæ obſeruationem in hac eadem matrimonij contrahendi materia, in dicta l. cum tale, §. ſi arbitratu, ampliatione 3. in principio, num. 2. nuptiis mulieris legem obuiari dici, non ſolùm cùm nuptiæ ipſæ à iure, vel à lege prohibentur, ſed cùm iure quidem licent, ſed tamen inhoneſtè contraherentur ſecundum bonos mores Ciuitatis (prout in caſu noſtro propter conſenſum patris de honeſtate requiſitum, ſæpè diximus) nec probat contrarium textus, in dict. l. Thais, §. intra, ff. de ſtatuliberis. Immò eandem noſtram ſententiam comprobat expreſſim, ſi animaduertas, Iureconſultum præmiſſe ibi vnum notandum, & po confirmatione prædictorum apertum, dum dicit; Reſpondi, ſiper ipſos ſtetiſſet, quominùs intra tempora præſcripta conditioni parerent: non idcirco liberos fore, quod poſtea rationes velint reddere. Itaque ſi per ipſos non ſtetiſſet, contrarium contendit Iureconſultas rectiſſima iuris ratione, cum autem ſtetiſſet per eos, ad libertatem non peruenire, etſi poſtea parati ſint rationes reddere, ideò & meritò ſtatuit, quod cùm voluntas teſtatoris in conditionibus primum locum obtineat, & obſeruari debeat omninò vt ſuprà notaui, ipſiq́ue ſerui intra tempus ſtatutum rationes reddere potuiſſent, nec reddiderint, nec non reddendi eas, impedimento aliquid fuiſſet (id enim ſignificat Iureconſultus, dum dicit, ſi per ipſos ſtetiſſet) hoc eſt, ſi ex voluntate, & poteſtate dumtaxat eorum id penderet, nec honeſtatis, & bonorum morum aliqua ratio impediret, non etiam ex voluntate, & facto alterius, ſaltem ex honeſtate (prout in caſu præſenti) rationes penderent, ita equidem decidi debuit, prout ibi exprimitur.

Non obſtat quartum argumentum, pro cuius ſolutione conſtituo, ex communi Interpretum ſententia, conditionum tres eſſe ſpecies, caſualem ſcilicet, poteſtatium, & mixtam: l. vltima, C. de neceſſariis ſeruis hæred. inſtit. l. vnica. §. ſin autem, C. de caducis tollend. Cauſualem illam dici, quæ à caſu & fortuna pender, veluti ſi nauis ex Aſia venerit: ſi Caius Conſul fuerit. Poteſtatium verò eam quæ ex voluntate, & poteſtate pendet eius, cui adſcribitur. Ac denique mixtam, quæ pendet partim à poteſtate honorati, partim à caſu, vel etiam à voluntate tertij. Ita ſane poſt ordinarios, & alios quamplurimos Authores adnotarunt & latiùs exornarunt, atque comprobarunt Menochius, libr. 4. dicta præſumptione 183. ex numero 2. vſque ad numerum. 13. & per totam præſumptionem, Cardinalis Mantica, de coniectur, vltimar. volunt. libro 11. titulo 16. numero 14. Molina, de Hispanorum primogeniis, libro ſecundo, cap, 13. Pelaez à Mieres, de maioratu, prima parte, quæſt. 50. Ioannes Sichardus, in l. 1. ex numero 4. C. de inſtitut, & ſubſtitut. Peregrinus, de fideicommiſſis: articul. 16. num. 115. vſque ad numerum 123. vbi agit de caſuali: & numero 123. vſque ad numerum 137. vbi de poteſtatiua: & num. 137. vſque ad numerum 156. vbi latè de mixta. Ludouicus Morotius, reſponſo 97. Pater Molina, de iuſtitia & iure, diſputatione 207. & disputatione 613. & 614. Sanchez de ſponſalibus, libro primo, diſputatione 33. Michaël Graſſus, §. legatum, quæſtione 46. Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſionum iuris, littera C. concluſione 578. & tribus ſequentibus Galganetus, de condit, & demonſtrat. prima parte, cap. 2. numero 15. & quatuor ſequentibus & eadem parte, capit. 101. numero primo, & duobus ſequentibus, & hi quidem vnanimiter conueniunt in hoc, quod conditionis caſualis, poteſtatiuæ, & mixtæ, permultæ ſunt differentiæ, vt ex eiſdem apparet: & per Galganetum, in duobus locis nunc relatis. Sed quod attinet ad propoſitum noſtrum ſtat in eo differentia præcipua, quod in conditione caſuali inſpicitur ſolum euentus, & ob id quomodocunque deficiat, impeditur diſpoſitio, vſqueadeò vt conditio ipſa non purificata, habeatur pro non facta, etiamſi in minimo deficiat. Quia conditio pro ſui natura eſt indiuidua, & formam importat. Sicuti ſuperiores omnes Authores latiùs comprobarunt, ac maximè poſt Manticam, & alios quamplures Menochius, vbi ſuprà, numero 13. & tribus ſequentibus Ioannes Sicardus, numero 5. in dicta. l. prima, Peregrinus, dicto articulo 16. numero 115. & ſeptem ſequentibus, Thuſcus, dicta concluſione 580. folio 30. in hac ergo conditione caſuali cùm non verſemur (vt vides) latiùs eiuſdem diſputation neceſſaria non eſt, Idque vel ex eo etiam, quod quando caſualis eſſet, defendi adhuc legatum poſſet ob rationes illas ponderatas ſuprà fundamento primo ſecundæ partis pro legataria: & tradita in eiſdem terminis conditionis caſualis per Menochium, libro quarto, dicta præſumptione 183. num. 15. & Peregrinum, dicto articulo 16. num. 122. vbi limitat ſuperiorem doctrinam in conditione caſuali, quando teſtator aliàs relicturus fuisset, vel reliquiſſet, etiam deficiente conditione caſuali, vt ibidem notaui.

In ſecundo autem caſu conditionis poteſtatiuæ dicendum eſt, quod conditio poteſtatiua non habetur pro impleta, quando ſtetit per ipſum honoratum, & conditione granatum, quominus impleret conditionem ipſam, l. quæ ſub conditione §. 1. in fine, ff. de condit. & demonſt. habetur vero pro impleta, ſi honoratus, & conditione grauatus, ſine aliqua ſui culpa fuit impeditus ab eo, in cuius perſonem conditio erat implenda: vt ſi hæres inſtitutus ſub conditione, ſi decem Caio dediſſet, & Caius ipſe recuſaſſet accipere, conditio ipſo pro impleta habetur, & in hoc caſu habet locum regula. l. iure ciuili. ff. de condit. & demonſt. & aliorum iurium, quæ citauit Peregrinius, dicto articul. 16. numero 128. & probant, conditionem poteſtatium haberi pro impleta in vltilmis voluntatibus, & in contractibus, vbi ſtat per eum, cuius intereſt impleri, quo minus impleatur. Quòd ſi honoratus, & conditione grauatus, caſu fuit impeditus, habetur conditio pro impleta ad commodum ipſius grauati; vt putà, ſi honoratus grauatus eſt dare decem Caio, & Caius deceſſit, l. 1. C. de inſtit. & ſubſtitut. l. Turpia. § 1. & 1. &. §. penult. ff. de legat. 1. & idem, ſi vino teſtatore deceſſit, Stichum, §. penult. ff. de condit. & demonſt. Dummodò non fuerit legatarius in mora dandi, & interim ille Caius deceſſit, & ſic culpa ipſius præceſſerit. Item vbi conditio deficit per caſum contingentem in perſona honorati, vt quia priùs decedat, quàm impleti potuerit, nam deficit conditio, l. ſub diuerſis, §. finali, ſecundum terram Gloſſæ communiter approbatam: l. ſi ita expreſſum, ff. de condit. & demonſt. ita ſane ſuperiores quinque reſolutines, & doctrinæ colligitur ex Theoricis, atque traditionibus Bartoli, & Socini, in l. in teſtamento, la 1. ff. decondit. & demonſt Baldi, & Scribentium communiter, in l. 1. C. de inſtitut. & ſubſtitut. vbi Ioannes Sichardus, num. 4. latiùs Philibertus Bruſellius, in commentaris, de condit. & demonſt. lib. 3. tit. 4. Cardinalis Mantica, de coniectur. vltilmar. volutnt. lib. 11. tit. 19. numero 14. & 16. Menochius, lib. 4. præſumptione 183. num. 17. & quatuor ſequentibus latiùs Peregrin. de fideicommiſſis, dicto titulo 16. ex num. 124. uſque ad num. 137. Galganetus, de condit. & demonſt. 2. part. cap. 1. quæſt. 29. ex numero 4. cum ſequentibus, Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſionem iuris, littera C. Concluſ. 581. Et quidem ſi in hac poteſtatiua conditione verſaremur, res eſſet clara, & expedita in fauorem legatariæ, duplici via; primò, quia conditio ipſa poteſtatiua pro impleta habetur, quando non ſtetit per ipſum honoratum, & conditione grauatum, provt in caſu præſenti non ſtetiſſe, ex actis proceſsûs conſtat dilucidè, & per Authores omnes vnanimiter probatur, & ſingulariter per Peregrinum, numero 130. in fine: qui reddit rationem poſt Oldraldum, & Bartolum, quod in conditione poteſtatiua teſtator voluit multum prouidere legatario, ac etiam rem ſubiecit voluntati ipſius, ideò ſufficit, quod non ſtet per eum. Deinde quoniam in eadem conditione, ſi ex aliqua cauſa, quæ honeſta eſſet, legatarius excuſaretur, conditio deberet videri impleta; provt multum ad propoſitum noſtrum, & interueniente (provt nunc interuenit) honeſta cauſa ſpectando ſcilicet patris voluntatem; annotauit ipſe Peregrinus dicto art. 16. n. 124. in fine.

In tertio denique & vltimo caſu conditionis mixtæ, in quo verſamur, & caſus deciſionis conſiſtit, obſeruandum eſt primo loco, conditionem mixtam non haberi pro impleta, ſed defeciſſe, quando conditio non fuit impleta, ſed defecit facto ipſius legatarij. Atque ita hæreditatem, vel legatum non deberi honorato, cum non parendo conditioni, eam repudiare viſus ſit: Et hanc ſententiam manifeſtè probat text. in l. in teſtamento, la 2. in fine, ff. de condit. & demonſtrat. ibi: Si quidem ipſe nolit vxorem ducere, quia ipſius facto conditio deicit, nihil ex legato conſequitur. Et id procedit etiam in legato libertatis, & alimentorum, & dotis l. ſi filius, (. primo, ff. de fideicommiſſar. libert. Et ita communi Interpretum ſententia tradiderunt ſuperiorem reſolutionem Menochius libro quarto, dicta præſumptione 183. numero 22. & 23. & in conſilio 140. numero 30. libro ſecundo, Ioannes Sichardus in dicta l. prima, C. de inſtitut, & ſubſtitut. numero 6. & ſequentibus Peregrinus, dicto articulo 16. numero 138. Cardinalis Mantica, de coniecturis vltimar, volunt. lib. 11. titulo 16. numero 17. Fachineus, in conſilio 34. numer. 5. & in conſ. 35. numero ſecundo, libro ſecundo, Galganet. de condit. & demonſtr. ſecunda parte, cap. primo, dicta quæſtione 29. numero 8. & hic ſane caſus, & reſolutio ſuperior dictæ legatariæ non nocet, immò adiuuat intentionem ipſius, quoniam in caſu præſenti conditio non deficit facto ipſius legatarij, vtpotè cùm ea parata eſſet nubere, & nuptias valde deſideraret; ſicque deficit ratio textus, in dicta l. in Teſtamento, & per patrem ſtetit, non per legatariam ipſam.

Deinde, conditio mixta pro impleta habetur, quando iuſta cauſa, & maximè honeſtatis excuſat legatariam, quia tunc non videtur per eam ſtetiſſe, ſicuti in eodem caſu præcedenti annotauit, & exemplum poſuit Peregrinus, de fideicommiſſis, dicto articulo 16. numero 138. in caſu autem præſenti iuſta honeſtatis cauſa vſqueadeò adfuit, vt de honeſtate, & ſecundum bonos mores nubere legataria non poſſet, niſi quando eam nubere, pater ordinaret, & vellet, vt ſæpè dictum eſt.

Rurſus, conditio mixta pro impleta non habetur, ſed potius pro defecta, quando caſu, non autem facto, aut culpa legatarij conditio ipſa deficit: vt purtà ſi grauatus accipere aliquam in vxorem, antea decedat, quàm accipiat, vel etiam mulier ipſa deceſſerit: quod probatur ex textu, in l. legatum, C. de conditionibus inſertis: per quem text. dixerunt Scribentes communiter, quò ſi conditio mixta deficiat morte illius, in cuius perſona debuit impleri, deficit etiam legatum. Et id ipſum apertè diſponit. l. 14. titulo 4. partita 6. & l. 22. titul. 9. partita 6. atque ex communi omnium ſententia tradiderunt Cardinalis Mantica, de coniectur. vltimar. volunt. lib. 11. titulo 18. numero 37. Molina de Hiſpanor. primogen. libro ſecundo, cap. 13. numero 23. & vide quatuor numeris ſequentibus & in annotationibus, numero 13. vbi in primogeniis ex præſumpta teſtatoris voluntate, contrarium ſtatuit iuridicè. Menochius, libro 4. præſumptione 183. numero 40. & ſequentibus, Sichardus, in dicta l. prima, numero 6. latiùs Peregrinus, dicto articulo 16. numero 139. videndus vſque ad numerum 149. Sanchez, de ſponſalibus, libro 1. diſputatione 33. numero 24. & 25. vbi ex eiſdem Authoribus limitat fauore alimentorum, & libertatis, & piæ cauſæ, & in primogeniis, ſiue maioratibus Hiſpaniæ, vt ex Molina nunc enuntiaui, & cùm diſpoſitio modum potius continet, quàm conditionem; quia modus caſu fortuito deficiens, habetur pro impleto, ſecundum Acoſtam, Molinam, & Menochium ibi relatos: hic autem caſus ad nos nos pertinet, vt vides.

Prætereà obſeruandum eſt, quod conditio mixta habetur pro impleta, quando deficit ex parte eius, cui impleri debuit, quia nolit, vel aliter impediat, quia hîc non ſtat per honoratum, ſed per eum, cui impleri debuit: ita ſane probatur per text. in dicta l. in teſtamento 2. ff. de condit. & demonſtr. l. qui concubinam, §. vxori, ff. de legat. 3. l. Mæuia, in principio. ff. de annuis legatis. l. ſi poſt diem. §. primo, ff. quando dies legati cedat: & l. prima. C. de inſtitut. & ſubſtit. vbi eſt caſus expreſſus l. 14. titulo 4. partita 6. & ex communi Interpretum ſententia tradiderunt, atque latè explicarunt Menochius, libro quarto, dicta præſumptione 185. ex numero 25. cum pluribus ſequentibus Molina, libro ſecundo, dicto cap. 13. numero 14. vbi addi, numero 15. quòd ſi mulier, cum qua adſtrictus eſt contrahere ſucceſſor maioratus, ſe celauerit, ne requiratur, habetur conditio pro impleta: Mieres, prima parte, quæſtione 50. numero finali, peregrinus, dicto articulo 16. numero 154. Galganetus, de condition. & demonſtrat. ſecunda parte, cap primo, quæſtione 29. numero 7. & hic etiam caſus ad propoſitum noſtrum non attinet, cùm dicta legataria non fuerit adſtricta contrahere matrimonium cum aliqua certa & determinata perſona, ſed generaliter & abſolutè contrahere intra biennium, ſicque impediri non potuerit facto eius, in cuius perſona conditio erat implenda, cum nulla perſona expreſſa, nec determinata fuerit.

Denique & vltimo obſeruandum eſt, conditionem mixtam dedicientem facto tertij, non eius, in cuius perſona erat adimplenda, pro defecta, non autem pro impleta habendam eſſe: ſicque legatario, vel honorato præstari actionem ad intereſſe aduerſus tertium impedientem, quando is tertius, qui matrimonio contrahendo impedimentum intulit, ſoluendo eſt; ſi vero ſoluendo non ſit, conditio non pro defecta, ſed pro impleta habenda eſt. Aliàs namque legatarius, vel honoratus abſque culpa ſua emolumento legati, vel diſpoſitionis priuaretur, quod nimis abſurdum futurum eſſet: l. Titio centum, §. finali. ff. de condition. & demonſtrat. l. final. in principio, ff. de eo per quen factum erit. Similiter etiam, quando impedimentum à tertio iniuſtè illatum fuit, quomodo procedit textus in l. inde Neratius, §. idem Iulianus, ff. ad legem Aquiliam. Secus autem ſi iuſtè illatum fuiſſet, cùm enim contra eum, qui iuſtè impedimentum intulit, nulla actio ad intereſſe dari poſſir; conſequens eſt, vt conditio potiori ratione pro impleta habenda non ſit quàm vbi naſcitur, ſoluendo eſt. Quod probatur ex textu (qu ſic procedit) in l. ſi Titius ſtatuas. ff. de condit. & demonſtrat. & per Molinam, de Hiſpanor. primog. lib. 2. dicto cap. 13. numero 20. 21. & 22. vbi iure, & authoritate ſuperiores tres præcipuas reſolutiones, & doctrinas confirmat. Et num. 27. in Hiſpanorum primogeniis ſiue maioratibus, ex præſumpta inſtitutoris voluntate contrarium tuetur indiſtinctè, vt ſcilicet in maioratu præceptum de contrahendo habeatur pro impleto, tertio iniuſtè impediente matrimonium. Et Molinam in omnibus præfatis doctrinis ſequuntur pater Molina de iuſtitia & iure, diſputatione 613. maximè columna finali, ex verſic, ex his facile conſtat. pater Thomas Sanchez, de ſponſalibus, libro primo, disputatione 33. numero 27. Cardinalis Mantica, de coniectur. vltimar. volunt. libro 11. titulo 16. numer. 17. 18. & 19. Sichardus, in dicta l. prima, C. de inſtitut. & ſubſtitut. numer. 10. per totum. vbi optimè, atque exemplis pluribus id comprobat: Menochius, lib. 4. præſumptione 183. numero 38. & 39. Peregrinus, de fideicommiſſis, dicto articulo 16. numero 152. & 153. Galganetus, de condition. & demonſtr. ſecunda parte, cap. primo, quæſtione 29. numer. 15. 16. & 17. Et hæ quidem omnes doctrinæ (que veriſſimaæ ſunt, & communi Scribentium placito receptæ) mirè conueniunt caſui præſenti, & dictæ legatariæ partes, & ius confirmant: vtpotè cùm impedimentum ex facto, aut non facto, ſiue omiſſione, aut dilatione tertij, patris ſcilicet, non dolosè, nec iniuſtè prouenerit. Verè namque à tertiometipſo, hoc eſt à parente, non quidem iniuſtè, aut dolosè impedimentum adhibitum fuiſſe, ex actis proceſsûs manifeſtè deducitur: cum pater ipſe, tempus, & occaſionem opportuniorem expectans, eamque ſolicitè, & diligenter procurans, filiæ nuptias diſtulerit, vt condignè, & iuxta dignitatem, eidem maritum præſtaret, nunquam autem impedierit aliquo pacto, immo potius cùm primum eo æqualem maritum inuênit, & vt oportuerat, filiam eandem nubere libentiſſimè deſtinauit, ipſique in magna patrimonij ſui quantitate dotem conſtituit. Et ita nec facto ipſius iniuſto impeditum fuit matrimonium, quod poſtmodum adeo oportunè contractum eſt;ſed potius iuſtiſſimo, vt à communiter accidentibus apparet. Nec etiam per filiam vllo modo ſtetit, ex ratione præfata, quod patris factum, & voluntatem expectaſſet, quam de honeſtate expectare debere ſuprà probauimus. Sicque conditio pro impleta potius, quam pro defecta habetur, cùm impeditur à tertio, cuius conſenſus vel de iure, vel de honeſtate ſecundum bonos mores rquirebatur, quia tunc perinde eſt, ac ſi conditio impediretur ab eo, in cuius perſona erat implenda. Sicuti ex Gregorio Lopez, in l. 14. verbo, ſe muera, titulo quarto, partita ſexta, tradidit pater Thomas Sanchez, de ſponſalibus, libro primo, diſputatione 33. numero 27. in verſic. vltimo ſi impediatur, & vltra eum id ipſum profitetur in hoc eodem conditionis mixtæ, quo verſamur, articulo, Ioannes Sichardus, in dicta l. prima, C. de inſtitut. & ſubſtitut. ſub numero decimo, vbi inter alia exempla ponit prædictum, de patre ſcilicet impediente, in illis verbis: Denique te volentem ducere filiam familias, pater non vult conſentire, quod poteſt facere, & c. Et ibi: Sed dices, cur tam variè? Ad quod reſpondeo, quod quando iuſtè impedior, id eſt quia impediens habet facultatem impediendi me, tunc contra ipſum Epiſcopum repugnantem, contra Senatores, contra Patremfamilias, quia iure ſuo vtuntur. Et ideo vt mihi conſulatur, lege introductum eſt, vt conditio habeatur pro impleta: cæterum quando iniuſtè impedior tunc aliud remedium mihi ſuppetit, &c.

Non obſtat quintum argumentum, cui plenè ſatisfieri, atque reſponderi poterit ex his, quæ ad quintum fundamentum præcipuum partis ſecundæ legatariæ, & pro deciſione ipſa Senatus noſtri adduximus, vbi videri poterit. Ex his etiam, quæ ad ſolutionem primi, & ſecundi argumenti annotauimus ſuprà, vbi etiam videbitur.

Sextum quoque fundamentum non obſtat, pro cuius vera reſolutione conſtituo, vltra præfaras coniecturas ibi enumeratas, quæ iuris præſumptionem, & voluntatem ipſam teſtatoris à lege præſumptam, & in dicta l. cum ita legatum 63. & in dicta l. vter ex fratribus, expreſſam, non mediocriter adiuuant, adfuiſſe etiam, & iuris ipſius rationem & deciſionem, quæ & addendo, aut detrahendo, vel minuendo, ex eo, quod honeſtè adimpleri conditio non potuerit, ſi patris conſenſus non præſtaretur, & quod per legatariam non ſteterit, voluntatem eandem interpretari potuerunt, nec alia probatione opus eſſet, nam etſi probatio deficeret, ius ipſum certum eſt, nec deficit. Vltra quod, & voluntas teſtatoris ex eiſdem deducitur manifeſtè, atque ex his, quæ primo fundamento principali huiuſce ſecundæ partis annotata, & ſcripta remanent. Tot ergo numerus teſtium ad earum coniecturarum probationem neceſſarius non eſt, quod ad ipſam principalem diſpoſitionem requiritur, eo quod deficientibus etiam iiſdem coniecturis, aliis quibuſlibet, ius adeo adſiſtit, & dicta honeſtatis ratio, vt abſque teſtium illorum depoſitione, & alia coniecturarum probatione, ita ſtatuerit, provt ex dictis iuribus, & rationibus ſuprà conſideratis deducitur.

Non obſtant ſeptimum argumentum, deductum ex textu, in d.l. inde Neratius, §. idem Iulianus, ff. ad legem Aquiliam, cui plene ſatisfactum eſt ſuprà ad ſolutionem quarti argumenti, numero 82. & 83.

Octauum denique & vltimum non obſtat, quod deducebatur ex obſeruatione illa atque reſolutione Pelaez à Mieres, in commentariis de maioratu, prima parte, quæſtione 50. numero octauo, cui eleganter & plenè ſatisfactum eſt ſuprà ad quintum & ſextum fundamentum partis ſecundæ, pro legataria ſcilicet, & Regij noſtri Senatus definitionis obſeruatione.

Et de his hactenus, de quibus multis ab hinc temporibus, poſt ſcriptum, atque abſolutum omninò cap. iſtud. inuenio, egiſſe etiam Paul. Duran. in commentar. de condit. & mod. impoſſib. cap. tertio, ſecundæ partis, ex numero 53. cum ſequentibus, quò loci adducit nonnulla, quæ ad hanc ipſam ſpectant materiam, & principaliter agit de his conditionibus, quæ à teſtatoribus appoſitæ, ſeruari, implerique debent, & licitæ reputantur: item de probroſis, turpibus, & inhoneſtis, quæ è contrario nullam obtinent firmitatem. Agit etiam (breuiter tamen) an ſpe lucri liceat aliquem inuitare ad contrahendum matrimonium, vel non. Et de conditione nubendi de conſenſu, vel de arbitrio alterius. Et de contrahendi, vel non contrahendi matrimonium cum certa aliqua, & determinata perſona, aut cum perſonis alicuius familiæ, præcepto.

Demum ex dicto numero 53. vſque ad numer. 73. conuenit omnino his, quæ hoc ipſo cap. reſoluta, adnotataq́ue remanent. Imprimis namque conſtituit, quòd conditio mixta, cuius implementum ex voluntate alterius, veluti conditio contrahendi matrimonium, habetur pro impleta, quando impeditur facto tertij, ex cuius etiam voluntate implementum dependet, vt ſi mulier ipſa eius nuptiis recuſet, vel alij nubat, iuxta text. in l. prima, C, de inſtitut. & ſubſt. & qualiter illam debeat requirere, ex ſententia Molinæ. Quod ſi mixta conditio non ipſius mulieris, ſed alterius tertij facto, & impedimento deficiat, pro defecta habenda eſt, non autem pro impleta. Datur tamen actio aduerſus ipſum tertium impendientem, ad intereſſe, ſi ſoluendo ſit; ſi verò ſoluendo non eſt, conditio non pro defecta, ſed pro impleta habenda erit. Idque, quando impendimentum iniuſtè à tertio illatum fuit, ſecus autem ſi iuſtè, quia tunc conditio pro impleta habenda eſt, provt latiùs ibi numero 61. & ſequentibus, vbi citat Baldum, in terminis dicentem, quod ſi filiæ familias aliquid relictum fuerit, ſi Titio nubat, ipſaq́ue parata ſit Titio nubere, à parente temen impediatur; filia debet conſequi relictum, ac ſi conditio vere impleta fuiſſet, quia inducens ſibi eſſet, abſque parentis voluntatate nubere, parénſque honeſtè pretendere poteſt ſuo arbitrio filiam matrimonio collocare: Illud namque poſſumus quod honeſtè poſſumus: Ergo cum filia non poſſit honeſtè contra patris voluntatem nubere, ſequitur quod per eam non dicitur ſtare; & recenſet dictum Bertrandi conſilium 148. n. 10. & inde deducit, quod conditio contrahendi matrimonium ſine patris voluntate, eſt turpis, & de iure impoſſibilis. Nam quamuis ſine conſenſu patris contractum matrimonium validum ſit, honeſtum tamen eſt, atque Reipublicæ maximè conueniens, filias in nuptiis contrahendis, parentum conſenſum exigere; idcirco legatum non admittere filiam, quæ alteri nupſit de conſilio patris, provt latiùs ibi.

CAPVT XXVI.

Vxor ad exactionem, & reſtitutionem dotis propter inopiam mariti agens conſtante matrimonio, & quilibet alius creditor, vtrum poſſit bona maioratus, ſibi ex Regia facultate, vel ex diſpoſitione primi inſtitutoris ſpecialiter obligata, & hypothecata exigere, ſtantibus aliis bonis liberis, quæ tamen aliis creditoribus poſterioribus obligata ſunt: atque ita, an l. 2. C. de pignor. & hypothec. conſtitutio, ſiue ex æquitate, & vt poſterioribus, ſicut anterioribus conſulatur creditoribus, nouè introducta deciſio, procedat etiam reſpectu bonorum maioratus, quæ ſpecialiter hypothecata reperiuntur, vt niſi prius ipſis excuſſis, ad generalum bonorum liberorum exactionem procedi non valeat, vel è contra non poſſit creditor, niſi in defectum bonorum liberorum ad bona maioratus deuenire. Rurſus, eiuſdem l. 2. diſpoſitio vtrum non habeat locum, vbi inter contrahentes aliter cautum fuerit, & quando, & quomodo ipſa procedat. Quando etiam maritus vergere ad inopiam dicatur, vt locus ſit deciſioni l. ſi conſtante, ff. ſoluto matrimonio, & iurium ſimilium in materia loquentium: & ibidem horum omnium ſingularis admodum, & notanda, atque accuratior, quam antea fuiſſet, tradita reſolutio; Regij quoque Hiſpalenſis Senatus definitiones quatuor præcipuæ in præfatis articulis proferuntur, quæ egregiam reſolutionem multis aliis caſibus, in praxi occurrentibus, in futurum præſtant.

Sed & poſt peractum, finitumque Caput iſtud; adduntur, atque diligenter adnotantur nonnulla in eadem l. 29. titul. 11. part. 4. & mariti vergentis ad inopiam, materia, vt ex profeſſo dignoſcatur, in rebus dotalibus, in arrhis etiam, & donationibus propter nuptias, item & in paraphernalibus, & aliis bonis extra dotem, à quo tempore, conſtante, & ſoluto matrimonio, contra mulieres præſcriptio incipere, procedere, ac perfici valeat.

Quid denique, ſi tertij bonorum mariti poſſeſſores, aduerſus mulieres ipſas, ex titulo C. ſi aduerſus creditorem, iura ſibi, ex tacita, vel ex expreſſa hypotheca in omnibus bonis mariti, competentia præſcribere intenderint: & de conſonantia, atque deciſione l. 8. titul. 29. part. 3. cum verbis, & deciſione d.l. 29. tit. 11. part. 4.

SVMMARIVM.

- 1 Dubia tria principalia proponuntur, de quibus, in caſu, ex facto occurrenti, lite, & controuerſia excitata, Senatus Regius Hispalenſis egregiè & ſingulariter definiuit, trèſque definitiones præcipuæ ſenatus ipſius commemorantur, & proferuntur.
- 2 Dos regulariter repeti non poteſt, niſi poſt ſolutum matrimonium.
- 3 Adeo, quod conſtante matrimonio, maritus, etiam volens, non poſſit dotem restituere vxori.
- 4 Tamen id ſemper intellectum fuit per Iureconſultos, vt locum haberet quamdiu maritus diues eſſet, & haberet bona ſufficientia ad exactionem dotis. Si enim pauper eſſet, vxori, etiam conſtante matrimonio, conceſſerunt, vt dotem repetere poſſet.
- 5 Sicque dos conſtante matrimonio reſtituitur, ſi maritus ad inopiam tendit. Et ibidem Author in vnum commemorat Authores quamplures, qui prædictorum, & l. ſi conſtante, ff. ſoluto matrimonio, materiam explicarunt dilucidè.
- 6 Maritus quas exceptiones vxori dotem repetenti obiicere poſſit, remiſſiuè.
- 7 Mulier obærato ſcienter nubens, an dotem conſtante matrimonio repetere poſſit, remiſſiuè.
- 8 Maritus locupletior factus, vtrum dotem ex cauſa inopiæ reſtitutam, repetere poſſit, remiſſiuè.
- 9 Dotis repetitio ob vergentiam mariti ad inopiam, vtrum competat quandocunque, an vero intra decennium tantum poſt cognitam vergentiam, remiſſiuè.
- 10 Dos an repeti poſſit conſtante matrimonio, quia maritus ad inopiam vergit, vt dignoſcatur, tria tempora diſtinxiſſe Bartolum, & Communem.
- 11 Gloſſa autem, & cum eis crebriorem, & receptiorem Interpretum omnium non requirere, maritum eſſe inopem poſt ius Authenticorum, ſed ſatis eſſe, quod ipſe inchoauerit malè vti ſubſtantia ſua. Sicque text. in dicta l. ſi conſtante, & in l. vbi adhuc C. de iure dotium, corrigi per Authent. de æqualitate dotis, §. illud. collatione 7.
- 12 Cuius contrarium defendit conſtanter Petrus Barboſa, & in noua inſiſtit, & remanet opinione contra communes ipſas Scribentium ſententias. Quæ tamen Authori displicet, & Communi adhæret. Idque maximè in Actu practico, provt hic adnotatur.
- 13 Et noua eiuſdem Barboſæ concordia nouè improbatur, vt communes Doctorum ſententiæ ſuſtineantur.
- 14 Legis etiam 29. titulo 11. partita quarta, verus, & germanus adducitur intellectus. Ex qua Barboſæ eiuſdem ſententia contra Communem, conuincitur omninò, vt hic obſeruatur.
- 15 Et conſiderationes nonnullæ ad enucleationem eiuſdem l. partitæ commemorantur, quæ ſcitu, & notatu ſunt dignæ, nec hactenus traditæ, vt hic videbitur.
- 16 Maritus ſi fideiubeat ſæpè, dicitur vergere ad inopiam, & male vti ſubſtantia ſua, & poteſt vxor conſtante matrimonio repetere dotem ſuam.
- 17 Fideiuſſio ex ſe, cenſetur actus oneroſus, & damnoſus, & ſapit ſtultitiam.
- 18 Generale mandatum cum libera adminiſtratione habens, non cenſetur mandatum habere ad hoc, quod poſſit pro aliis fideiubere. Quia fideiubendo, dicitur magis diſſipare, bona, quàm adminiſtrare.
- 19 Pecunias ſub vſuris frequenter accipiens, dicitur ſubſtantiâ ſuâ malè vti.
- 20 Is etiam, qui accepti, & expenſi nullam rationem habeat, ſi ſupra vires, patrimonij ſumptus faciat, & plus conſumat, quàm eſt in facultatibus, & annuis redditibus.
- 21 Creditor, qui habet ſpecialem, ac generalem hypothecam, tenetur prius ex bonis ſibi ſpecialiter obligatis, debitum exigere, nec poteſt poſterioribus creditoribus contradicentibus, ad bona generaliter ſibi hypothecata recurrere, niſi in ſubſidium, bonis ſcilicet ſpecialiter obligatis, ad debiti exactionem non ſufficientibus. Idque ex ſingulari deciſione l. 2. C. de pignoribus & hypothec. Cuius materiam explanarunt, atque illuſtrarunt Authores nonnulli, hic commemorati.
- 22 Hypotheca ſpecialis quando tollat generalem, remiſſiuè.
- 23 Lex 2. C. de pignoribus & hypothec. introducta eſt non fauore debitoris, nec hæredum eius, ſed ſecundi & poſterioris creditoris. Ideo quando agitur contra debitorem, vel hæredes eius, opponi non poteſt excuſſionis exceptio: & num. ſeq.
- 24 Legis creditoris, ff. de diſtractione pignorum, & l. 2. in prima parte, ff. qui potiores in pig. hab. verus intellectus, ex Iacobi Cuiacij recitatione adducitur.
- 25 Legis 2. C. de pig. & hypothec. deciſio, ex æquo & bono, ſicque potius ex æquitate, quam ex rigore iuris introducta. Et eſt exorbitans, nec trahenda extra terminos in quibus loquitur.
- 26 Et procedit, ſiue hypotheca generalis in obligatione primi debitoris præcedat, & ſpecialis ſequatur, ſiue præcedat ſpecialis, & ſequatur generalis. Atque etiam, ſiue obligatio poſterioris creditoris ſit ſpecialis & generalis ſimul, vel ſpecialis, aut generalis tantùm.
- 27 Legis 2. C. de pig. & hypoth. deciſio procedit etiam ex cauſa dotis: ſicque pignus ſpecialiter obligatum pro dote, eſt prius excutiendum, antequam agatur ad bona generaliter obligata.
- 28 Et in dubio præſumitur hypothecam ſpecialem eſſe ſufficientem ad ſatisfaciendum priori creditori, niſi ille probet contrarium.
- 29 Creditor vtrum poſſit bona maioratus, ſibi ex Regia facultate ſpecialiter obligata, exigere, ſtantibus aliis bonis liberis, quæ tamen aliis creditoribus obligata ſunt, & etiam eidem generaliter. Vbi obſeruationes, atque reſolutiones Ludouici Molinæ proferuntur, ac etiam Azeuedi placita commemorantur.
- 30 Et Molinæ ipſius rationes tres præcipuæ expenduntur, & eiſdem nouè, & verè respondetur.
- 31 Contraria quoque aliorum huius Regni Interpretum opinio recenſetur.
- 32 Ac pro ea, & contra Ludouic. ipſum Molinam fortiſſima, & concludentia fundamenta expenduntur, quæ opinionem, contrariam defendi debere, euincunt manifeſtè. Quod latius hic oſtenditur, & Senatus Regis Hiſpalenſis definitio proponitur.
- 33 Legis 2. C. de pignor. & hypothec. deciſio non habet locum, quando à contrahentibus aliter cauetur ſpecificè.
- 34 Vel cùm adeſt clauſula, ita tamen, quod ſpecialis hypotheca generali non deroget, & è conuerſo, vel alia ſimilis.

IN cauſa, & lite, quæ vertebatur in Senatu inter creditores Stephani Lopez de Cabrera, & D. Ioannis Lopez de Cabrera, filij eius ex vna parte, & D. Luiſam de Salzedo, vxorem dicti D. Ioannis, de tribus principaliter dubia, & quæſtiones excitabantur, de quibus etiam & triplex adfuit Senatus Regij Hiſpalenſis definitio & deciſio, & ingenti ſtudio, & conſideratione tunc, & poſt modum à me actum eſt vt ipſiuſmet Senatus deciſiones, quæ futuris aliis caſibus, & negotiis non parum conducunt, & maxime vriles eſſe poſſunt, traderentur hoc loco, & propter ipſarum neceſſitatem, & frequentiam inferuntur hoc loco, quamuis contiguè ad capita præcedentia non ſubſequantur.

Primo itaque loco dubitari contigit, vtrum dictum maritum ad inopiam, & paupertatem deueniſſe, ſiue male vti ſubſtantia ſua incœpiſſe, aut caſum reſtituendæ dotis conſtante matrimonio eueniſſe diceretur, vt viuente quoque ipſo marito, dos eadem repeti potuiſſet, ſicque locuſ eſſet deciſioni l. ſi conſtante, ff. ſolut. mat cum ſimilibus iuribus. In quo Senatus pro certo habuit, & definiuit, conſtante matrimonio ipſo dictam D. Luiſam ad dotis repetitionem agere potuiſſe, ſicque & cum aliis, creditoribus mariti & patris eius concurrere.

Dubitabantur ſecundò, vtrum mulier ipſa, quae maioratus à patre mariti inſtituti bona habebat ex ſpeciali hypotheca, & ex pactis matrimonialibus inter ipſam, & dictum maritum, & patrem eius initis, & ſolemniter celebratis obligata, atque ſpecialiter hypothecata, bona etiam omnia libera eiuſdem mariti generali hypothecæ obligationi ſubmiſſa ex conuentione partium; à bonis maioratus ſpecialiter obligatis incipere, & indefectum eorum ad bona libera deuenire tenetur præcisé, ne creditoribus poſterioribus, quibus eadem bona libera erant obligata, damnum irreparabile adeò inferatur. Vrpote cum iidem omnes debitis ſuis defraudentur, & carere debeant omnino, ſi à bonis ipſis liberis exactio incipiat. An vero è contrario ex natura maioratus, atque peculiari, & ſpecifica partium earundem conuentione, ſiue pacto matrimoniali, & primi inſtitutoris eiuſdem maioratus conditione non aliter ad bona maioratus deuenire liceat vxori, quàm in bonorum omnium liberorum defectum. Sicque excitabatur in terminis dubium illud maximum Ludouici Molinæ, de quo ipſe anceps adeò, & dubius fuit ſemper, vt in nulla firmiter permanſiſſet ſententia, ſed modò vnam, modò aliam videretur probare; vtrum inquam vxor agens ad reſtitutionem, & exactionem dotis conſtante matrimonio, propter inopiam mariti, & quilibet alius creditor poſſit bona maioratus ſibi ex facultate Regia, vel ex diſpoſitione primi inſtitutoris obligata, exigere, ſtantibus aliis bonis liberis, quæ tamen aliis creditoribus obligata ſunt. De quo etiam Senatus ipſe meritò & iuridicè definiuit, à bonis liberis incipiendum, nec aliter ad bona maioratus deueniendum, quàm ſi bona ipſa libera deficiant.

Tertiò denique & vltimò dubitabatur in Senatu, [Hiſpalenſis Regij Senatus deciſiones quatuor egregiæ.] vtrum ex prouiſione, ſiue expreſſa partium conuentione non debeat eſſe locus deciſioni dictæ l.C. de pign. & hypoth. ſicque ea conſtitutio ex pacto contrahentium locum non obtineat. In quo etiam Senatus partem affirmatiuam ſuſtinuit conuentioni partium magis quàm æquitati legis eiuſdem adhærens: nam in eiſdem pactis matrimonialibus, quæ ſeruari debent & firmitatem obtinent, vt in l. Diui Conſtantini, C. de naturalibus liberis, c. 1. vbi Doctores de filiis natis ex matrim. ad morgan. contr. c. 1. § filij nati, fi de feudo defunct. contentio ſit inter domin. & agnat l. 24. titul. 11. partita 4. Guid. Pap. deciſio 267. &505 Gul Benedict. in c. Rainuntius, de teſtamentis, verbo, duas habens filias, n. 197. Menoch in conſilio 1. ex n 162. Angulus ad leges meliorationum, l. 2. gloſ. 2. num. 5. & l. 11. gloſſ. 10. n. 12. Anneus Robertus, rerum iudicatarum lib. 4. c. 1. latè Mantica, de tacit. & ambig. conuent. lib. 12. tit. 33. inter alias adiecta videtur clauſula ſequens Item eſta blezco y fundo eſte mayorazgo con condicion, que ſi el dicho don luan Lopez de Cabrera mi hijo muriere ſin hijos legitimos, o viniere otro caſo de auer de reſtituir la dote, quem recibe con la dicha ſeñora D Luyſa de Salzedo, y no tuuiere, ni dejare tantos bienes libres, de que la pueda pagar, lo que aſſi faltare por el todo, epor la parte, ſe pague de los bienes deſte mayorazgo, que yo à falta de los dichos. bienes libres del dicho mi hijo, e no de otra manera obligo, e hypotheco los bienes, y rentas de eſte mayorazgo; aſſi a la paga, e reſtitucion de la dote, como a la paga de las arras.

Ad primum itaque articulum deueniendo, præmittendum erit ante alia, quod dos licet regulariter repeti non poſſit, niſi poſt ſolutum matrimonium. l. 2. in principio ff. ſoluto matrim. Adeo quod conſtante matrimonio, maritus etiam volens, non poſſit dotem reſtituere vxori l. C ſi dos conſtante matrim Tamen id ſemper intellectum fuit per Iureconſultos, vt locum haberet, quandiu maritus diues eſſet, & haberet bona ſufficientia ad exactionem dotis. Si enim pauper eſſet, vxori etiam conſtante matrimonio conceſſerunt, vt dotem repetere poſſet; ſicuti colligitur ex textu, in l. ſi conſtante 25. in principio, ff. ſoluto matrimonio, l. ſeruum 21. ff. de manumiſſionibus, l. 29. titulo vndecimo, partita quarta, ex quibus iuribus vnanimiter adnotarunt Interpretes noſtri, dotem conſtante matrimonio reſtituendam vxori, ſi maritus ad inopiam tendit. Prout ex ipſis iuribus tradiderunt Bartol. Bald. Paulus, Alexander, Romanus, Iaſon, Ripa, Ruinus, Claudius, Crotus, Corraſius, & communiter Scribentes, in dicta l. ſi conſtante, vbi Pet. Barboſa, num. 1. vtrumque deduxit, & materiam ſingulariter explanauit, atque illuſtrauit.

Exornarunt quoque, atque explanarunt materiam eandem Ancharan. in conſ. 119. & in conſ. 307.

- Paulus Caſtrenſis, in conſ. 230. lib. 1.
- Signorolus, in conſ. 135. Paterfamilias, per totum.
- Socin. iun. in conſ. 12. lib. 2.
- Philip. Corn. in conſ. 285. lib. 4. & in conſ. 112. n. 6. lib. 1. vbi ſingulariter inter alia adnotauit, quod non eſt locus reſtitutioni doris, ſiue ob inopiam, ſiue ex alia cauſa, niſi conſtet dotem fuiſſe numeratam.
- Marc. Anton. Natt. in conſ. 81. lib. 1.
- Roman. in conſ. 392.
- Nicol. Boër. deciſ. 61. n. 14.
- Iacobus Puteus, decif. 265. ex n. 1. cum ſeq. in 3. parte.
- Matthæus, Afflict. deciſ. 199. num. 1. & ſeq. & deciſ. 332.
- Auend. resp. 8. in principio.
- Roget. in tract. de dote, §. 14.
- Palac. Rub. in repetitione, cap. per veſtras, in princip. §. 4.
- Eſcob. computat. 18. n. 10. & 11.
- Campeg. de dote, 3. parte, q. 19. per totam.
- Ioan. Bapt. de S. Blaſ. in tractat. de priuilegiis dotis, priuilegio 285.
- Anton. Conſtan. de dotibus, c. 6.
- Magon. deciſ. Florent. 125.
- Petr. Greg. in ſyntagmate iuris, lib. 9. c. 23. n. 19. ſolio mihi 110.
- Mar. Giurba, videndus omninò, deciſ. Siciliæ 16.
- Benintend. deciſ. 68. vbi modum probationis inopiæ tradit: de quo vide etiam omninò, And. Gaill. lib. 2. obſeruat. 83. n. 12. & 13. Thuſc. ex n. 34. vſque ad numerum 47. latiùs Barboſ. in dicta l. ſi conſtante, ex n. 64. vſq. ad num. 72.
- Anton. Fab. ad tit. C. de iure dotium, definitione 2. & 10.
- Octauianus Cacheranus, deciſione Pedemont. 62. nam. 12.
- Steph. Gratian. deciſ. 194.
- Michael Graſſus, lib. 1. commun opinion. c. 6.
- Franciſc. Viu. deciſ. 413. lib. 3.
- Laurent. Chirco. commun. opinion. centuria 3. conduſ 55.
- Maſtrill. deciſ. 132. vbi an poſſit agi viâ executiuâ.
- Scip. Gentil. latè, & vtilitee, de donationib. inter virum & vxor. lib. 4. c. 22.
- Vincent. de Anna, ſingulari 597.
- Vinius, deciſi. 538. ex n. 8.
- Anton. Gomez. in l. 50. Tauri, n. 33. ad medium.
- Auiles, cap. 18. Prætorum, gloſſa, qual conuenga, num. 7.
- Cornazanus, deciſione Lucenſi 115. & 148.
- Ioſeph. Maſcard. de probationibus, concl. 575. Turçanus, commun. opinion. verbo, marito ad inopiam.
- Flamin. Chartar. deciſi. 8. 43. 47. & 56.

Franciſc. Burſ. in conſ. 56. n. 1. & 2. lib. 1. vbi proponit nonnulla vtilia, vtrum inquam fideiuſſor de reſtituendo dotem in omnem caſum, non teneatur viro vergente ad inopiam licèt contra maritum agatur, de quo latiùs Barboſa, in d.l. ſi conſtante, n. 54.

Deinde, vtrùm diſcuſſio contra maritum ad inopiam vergentem requiratur, antequam pro dote contra tertios agatur: De quo latiùs agit ipſe Barbo ſa, ex num. 58. cum ſeqq.

Denique agit & tertiò Burſatus ipſe, vtrùm maritus ad inopiam tendens, non habeat beneficium, vt teneatur in quantum facere poſſit: de quo latiùs Barboſa, in l. maritum 13. ff. ſoluto matrimonio, num. 33. nam in dicta l. ſi conſtante, quæſtionem non proponit.

Maluaſſia, in conſ. 13. ex n. 7.

Petrus Surdus, in conſ. 114. num. 17. lib. 1. & in conſil. 326. num. 22. lib. 3. vbi quod maritus confitendo ſe vergere ad inopiam, vt vxor recuperet dotem, non nocet creditoribus: & idem deciſione 156. numero 10.

Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſionum iuris, tom. 2. littera D. concluſione 762. vbi vide numero 10. poſt Afflictum, ſi mulier habeat fideiuſſores pro dote, an procedat deciſio dictæ l. ſi conſtante, & iunge Iaſonem, ibidem, num. 13. cum ſeq. Vrſillum in addit. ad deciſionem Afflictis 320. & intellige propoſitum dubium, quando mulier pro reſtitutione dotis habeat fideiuſſores, ſicque eam quæſtionem eſſe diuerſam ab alia, vtrum inquam maritus offerendo cautionem, & fideiuſſores, excludat remedium dictæ l. ſi conſtante. De qua vide Barboſam ibi, ex num. 23. & num. 29. & in dubio ſuperiori, vide verba illa Burſati, dicto conſ. 56. n. 1. in principio, ibi: Poſſet tamen contra cum agi, eſto quod correus alter vel fideiuſſor de dote reſtituenda, diues eſſet. Vult namque apertè Burſatus, non excludi beneficium dictæ l. etiam ſi mulier à principio habeat pro dote fideiuſſorem diuitem.

Denique eandem dictæ l. ſi conſtante, materiam explicauit magiſtraliter & diſtinctè Andr. Gaill. practicarum obſeruat. lib. 2. obſeruatione 83. 84. & 85.

Et Bernardus Græueius, additionator ipſius exornat omnia, quæ dictis tribus obſeruationibus profetuntur, ex fol. 239. & vide concluſ. 92. ſol. 266.

Dicta autem obſeruatione 83. num. 1. præmittit ante alia Gaill. id quod diximus ſuprà num. 2. & ſeq. quod dos regulariter conſtante matrimonio repeti non poteſt, & aſſignat rationem; quia dos oneribus matrimonij deſeruire debet, l. ſi pater, in fine, ff. de iure dotium& in l. pro oneribus, C. eodem titulo, Deinde ſtatuit num. 2. quod iſta regula fallit, ſi maritus conſtante matrimonio ad inopiam vergat, qualitercunque hoc fiat; & reddit rationem, quia quoad actionis exercitium; ſiue dotis exactionem, à pari procedunt, matrimonium eſſe diſſolutum, vel maritum conſtante matrimonio ad inopiam vergere, prout comprobat ibidem. Rurſus, & materiam ipſam proſequitur, & num. 21. magiſtraliter explicat, maritus quas exceptiones vxori dotem repetenti obiicere poſſit. Et dicta concluſione 84. agit etiam, vtrùm mulier obærato marito ſcienter nubens, dotem conſtante matrimonio rèpetere poſſit. Et concluſione 85. vtrùm maritus locupletior factus, dotem ex cauſa inopiæ reſtitutam, repetere poſſit. Et de his, & cæteris aliis, quæ tractat ipſe Gaill, videndus erit omninò Bernardus Græueius (vt dixi) lib. 2. dicta obſeruatione 83. 84. & 85. ex folio 239. vſque ad folium 247. Et notandum vnum ſingulare, quod adducit ibi, conſideratione 2. dictæ concluſ. 83. an dotis repetitio ob vergentiam mariti ad inopiam competat quandocunque, an verò intra decennium tantùm poſt cognitam vergentiam. De quo etiam Hieronymus Cæuallos, quæſt. 3. num. 6.

Cum igitur hæc ita ſe habeant, & dos conſtante matrimonio repeti poſſit, ſi maritus ad inopia vergat (vt adeò plenè remanet comprobatum) conſequens quidem fit, Senat. Reg. Hiſpalenſ. ita iuridicè, & meritò ſtatuiſſe in caſu præſenti (vt dixi.) ac ius repetendi ditem vxori conceſſiſſe: idque quocunque modo iura in hac materia loquentia, & diuerſas Interpretum noſtrorum ſententias accipiamus. Qualibet namque ipſarum admiſsâ, ſiue legis Partitæ intellectu, litteræ eius admodum conuenienti, recepto; ſic equidem definiri debuit, & vt diſtinctius appareat, obſeruandum duxi neceſſariò. quod ad ſciendum. à quo tempore incipiat currere dotis exactio, & re¦titutio vxori propter inopiam mariti, tria diſtinguenda ſunt tempota, in quibus diuerſæ leges circa hoc latæ fuerunt, non quidem ſibi derogantes, ſed potius ſe coadiuuantes, & ampliantes. Primum igitur tempus fuit ius Digeſtorum, ſecundùm quod vxor non admittebatur ad dotis repetitionem, niſi ab eo tempore, quo euidentiſſimè, conſtaret, bona mariti non ſufficere ad dotis exactionem: & ita procedit text. in dicta l. ſi conſtante. ff. ſoluto matrimonio. Secundum tempus fuit ius Codicis, quo lata fuit lex per Iuſtinianum, qua cautum fuit, vt quamuis maritus haberet bona ſufficientia ad dotis exactionem, & tamen deducto ære alieno, non remanerent ei bona ſufficientia ad ſuſtinenda onera matrimonij admitteretur vxor ad dotis exactionem, etiam conltante matrimonio: & ita procedit tex us in l. vbi adhuc 29. & in l. in rebus 30. §. finali, C. de iure dotium, quas vt contrarias opponunt Doctores communiter, in d.l. ſi conſtante, vt Barboſa notauit ibi. num. 1. Tertium tempus fuit Authenticorum, quo cautum fuit, vt quamuis maritus haberet bona ſufficientia ad dotis exactionem, ad ſuſtinenda onera matrimonij, nihilominus mulier admitteretur ad repetendam dotem conſtante matrimonio, ſi maritus incœpit male vti ſubſtantia ſua: & ita loquitur textus in authen. de æqualitate dotis. §. illud quoque, collatione 7. ita ut ſecundum Bartolum dici poſſit, iure Digeſtorum plenè conſultum fuiſſe mulieri circa dotis reſtitutionem propter inopiam mariti, iure autem Codicis, plenius, & iure Authen. pleniſſimè: ita ſane ex communi interpretum ſententia poſt Bartolum tradidit Barboſa, in d.l. ſi conſtante, num. 2. quo loci refert Panormitan. Crotum, Ripam, Corraſium, Rogerium, Anton. Gomezium & Palac. Rub. Bartoli diſtinctionem probaſſe: iuxta quam (vt vides) planum redditur, ſecundo ſaltem Codicis & tertio Auth. tempore inſpecto, dictum D. Ioannem Lopez de Cabrera ad inopiam vergiſſe, vtpote qui ad dotis exactionem, & ſuſtinenda onera matrimonij, deducto ære alieno, bona ſufficientia non habeat. Nam etſi maioratum poſſideat, & bona etiam libera nonnulla, numerus creditorum ipſius, & patris quoque eius vſque adeò creuit, vt vix ea omnia creditoribus antiquis ſufficiant, nec oneribus matrimonij ſubeundis æqualia remaneant & in futurum maximum ſubſit periculum, ſi dotis reſtitutio ſtatim non fiat. Idquè vel ideò certius redditur, quod etſi dictum D. Ioannem bona maioratus, ac etiam bona libera habere diceretur, adhuc dos ipſa reperi poſſet per vxorem: nec etiam bona ſufficientia ad dotis exactionem, & ad ſubſtinenda onera matrimonij, etiam deducto ære alieno, ſupereſſe ſufficeret, ex quo male vti ſubſtantia ſua cœperit, iuxta tex. in. d. §. illud, ex cuius deciſione tollitur omne dubium, quod autem male vti cœperit ſubſtantia ſua, inferiùs constabit.

Iuxta alteram quoque & ſecundam Scribentum ſententiam, planum etiam redditur, ob eandem rationem, dotis repetitioni & exactioni locum fuiſſe in caſu præſenti conſtante matrimonio, vt pote cum hodie non requiratur, maritum eſſe inopem vt mulier admittatur ad dotis reſtitutionem; ſed ſatis ſit, quod maritus: incipiat male vti ſubſtantia ſua; ſicuti obſeruauit Gloſſa, in dicta l. ſi conſtante, verbo, non ſufficere: & Gloſſa prima, in d.l. vbi adhuc: & Gloſſa in dicta authen. de æqualitate dotis, §. illud quoque, verbo, inchoante, quæ inquit, quod text. in d.l. ſi conſtante, & in d.l. vbi adhuc, concordant, corrigitur tamen per text. in d. §. illud, vbi inſpicitur duntaxat, an maritus incipiat male vit ſubſtantia ſua, non verò requiritur. quòd inops ſit. Et idem videtur apertè probari in l. 29. tit. 11. partita 4. vt infrà dicam. Solutionem autem, & ſententiam Gloſſæ eſſe magis receptam teſtantur Alexander, Iaſon, Claudius, Campegius, Gomez. Gregorius Coſtanus, Benintendus, Burſatus, & Puteus, quos refert Barboſa, in d.l. ſi conſtante, num. 3. in fine, in verſic. exploſa igitur: & vltra eum probarunt eandem ſententiam omnes ferè iuris Interpretes, quos in initio huius cap. recenſui. Andreas Gaill. practicar. obſeruation. lib. 2. d. obſeruatione 83. n. 11. vbi inquit, quod ſufficit, quod maritus iam incipiat labi facultatibus, & male vti ſubſtantia ſua; nouiſſimo iure Authenticorum, ex d. §. illud, nec requiritur, quod ſoluendo non ſit; proinde quod prouida mulier tantiſper expectare non debet, ſed in tempore ſibi, liberiſque ſuis proſpicere.

Quòd ſi ad tertiam deueniamus Barboſæ eiuſdem ſententiam, qui & communem improbat diſtinctionem Bartoli ſup. relatam, & ſecundam Gloſſarum non admittit: adhuc idipſum definiri debuit, quod Regius noſter Senatus definiuit, vtpote cùm ipſe quamplurima contra dictas communes ſententias ponderauerit. & contenderit, textum in d.l. ſi conſtante, & in d.l. vbi adhuc, non corrigere Authen. de æqualitate dotis, d. §. illud, collutione 7. imo omnia iura vnum & idem diſpoſuiſſe, ſiue in vnum, eundémque finem in tendiſſe. Quocirca ſtatuit n. 4. in verſ. quare ego: & n. 5. in fine in verſ. quare magis: & n. 6. &. 8. in fine, & n. 9. quod in eo articulo, à quotempore incipiat competere actio mulieri ad dotem repetendam, leges Codicis, ff. & authent. nullam habeant inter ſe diſcrepantiam, imò attento effectu idem importent: & ita Iureconſultum, in d.l. ſi conſtante, conſideraſſe dotem tanquam quid diuerſum à facultatibus mariti, ex ratione l. quamuis 78. ff. de iure dotium, & voluiſſe in hac materia eſſe conſiderandum, vtrum facultates mariti quocunque modo conſideratæ, ſufficientes ſint ad dotis ſolutionem: & tunc vxor non poſſit dotem repetere: ſi vero non ſint ſufficientes, vt ex illis dos poſſit obtineri, concedatur mulieri dotis repetitio, vt videtur probare text. in l. ſeruum, 21. ff. de manumiſſion. & agnoſcunt Baldus Nouellus, Iaſon, & Crotus, quos ipſe Barboſa refert n. 6. infert ibid. quòd quamuis maritus habeat bona, ex quibus poſſit ſatisfacere creditoribus, & tamen facta ea ſatisfactione, non ſuperſunt ei bona, ex quibus dotis exactioni poſſit ſatisfacere, competit mulieri repetitio dotis: textus autem in d. authen. de æqualitate dotis. §. illud, quod nihil circa prædicta innouauerit, ſed potius ab illis receperit declarationem: ſicq́ue verba illa. Inchoante male vti ſubstantia ſua: debeant intelligi iuxta d.l. vbi adhuc, explicatam, vt ſup. vt ſcilicet dicatur martius male vti ſubſtantia ſua, ab eo tempore, quo conſtiterit, ipſius facultates non ſufficere ad dotis exactionem. Et hæc in effectu Petrus ipſe Barboſa, ex n. 2. vſq. ad n. 23. diffuſa, & longa ſerie, vt non facilè ad ſummam, & reſolutionem certam reduci valeant, prout nunc reducuntur.

Verè tamen eiuſdem Authoris placitis, & obſeruationibus nec mens, nec animus meus conquieſcit, & communibus potius, & receptis ſententiis adhærendum putarem, cum caſus ſe offerret (prout Senatus fecit iuridicè) nec de facili ab eis recedecdum in actu practico admoneo. Vt putà cùm textus, in dicto §. illud (vtcunque verba retorqueantur, & conſiderationes illæ Barboſæ, ex num. 9. cum tribus ſeqq. eliciantur) negari non poſſit, quin aliquid de nouo, & præter deciſionem iurium antiquorum induxerit, prout vtraque Communis intellexit vnanimiter: nam ſi ad ipſa iura antiqua ſe referret, aut ita pariter ſtatuere intenderet, non eo loquendi genere vſus fuiſſet: nec adeo principaliter in conſideratione habuiſſet, quod male vti ſubſtantia ſua inchoaſſet maritus, cum male vti inchoaſſe ipſum, contingere, ac verificari valeat, etiamſi tunc viri facultates ad dotis exactionem ſufficerent, cum in poſterum probabiliter timeatur, ne non ſufficiant, ſicque plenius conſulere dotibus, neceſſarium omnino fuerit.

Poſito autem, quod Barboſæ eiuſdem contra communes Doctorum reſolutiones ſententia, in puncto iuris obtinere poſſet. de quo valde dubito; adhuc Senatus noſtri definitio rectiſſima ratione iuris, atque ex eiuſdem Authoris placitis proceſſiſſet. Statuit namque iterum dicto num. 13. vt aliter & tertio modo contrarias opiniones concordet; regulariter in articulo prædicto, quando maritus dicatur vergere ad inopiam, ſtandum eſſe regulæ dictæ l. ſi conſtante, explicata vt ſuprà. Limitari tamen regulam eandem, quando maritus ita abuſus eſt ſubſtantia, vt & bona propria, & dotalia diſſiparet ſine ſpe recuperationis: nam in his terminis (inquit ipſe) . conceditur mulieri repetitio dotis ab eo tempore, quo prædicto modo maritus incæpit male vti ſubſtantia, ex textu in dicto §. illud quoque.

Cæterum hæc concordia, quamuis caſui præſenti mirè conueniat, quo maritus præfatus, non modò propriis, ſed etiam dotalibus bonis malè vti inchoauit, vt ex actis proceſſûs apparet: nimis tamen reſtringit deciſionem textus in dicto §. illud; imo inanem eam reddit. Ea quoque ſimul requirit, vt locus ſit deciſioni dictorum iurium, quæ Interpretes omnes noſtri nuſquam requirunt, & quæ legis Partitæ deciſioni refragantur adeo expreſſim, vt ipsâ attentâ ſuſtineri non valeant vllo pacto, vt ſtatim videbitur.

Iuxta aliorum autem interpretationem; & concordiam (quæ quarta erit in propoſito articulo ſententia, & opinio) indubitatum equidem erit, Senatum noſtrum dotis exactionem, & repetitionem conſtante matrimonio præfatæ vxori conceſſiſſe iuridicè, nec ſeruando legis partitæ deciſionem, aliter ſtatuere potuiſſe, vt mox dicitur. Cumanus ergo num. 9. Caſtrenſis num. 4. & Duarenus, ad finem, in d.l. ſi conſtante: concordant hoc modo opiniones contrarias, quod textus, in dicto §. illud quoque, procedat, quando maritus culpa ſua cæpit vergere ad inopiam, vt quia ludendo, vel prodigaliter viuendo, non bene adminiſtrat res ſuas; tunc enim admittetur ad repetendam dotem mulier: quia probabiliter timet, quod in futurum efficietur non ſoluendo, quantumcunque attento præſenti ſtatu idoneus eſſe videatur. Sed vbi caſu fortuito cœpit vergere ad inopiam maritus, non admittetur mulier ad repetendam dotem, niſi ab eo tempore, quo conſtiterit, mariti facultates non ſufficere ad dotis exactionem, iuxta tex. in d.l. ſi conſtante, quam concordiam & tenuerunt Gloſſæ, & Bened. de Publi. & Palacios Rubios: & videtur probare, l. 29. tit. 11. partita 4. vt notauit ipſe Barboſa, in eadem l. ſi conſtante, numero 10. in verſic. inuenio tamen, qui tamen num. 11. & 12. per totum, conſtanter improbat eam: Et quamuis in terminis iuris etiam communis defendi poſſet Cumani, Caſtrenſis, & prædictorum relata concordia (prout ipſi loquuntur) rationibus etiam in contrarium conſideratis per Barboſam, ſatisfieri concludenter: cùm vere non modo intentioni, ſed etiam verbis dicti §. illud, ibi: Inchoante malè vti ſubſtantia ſua, mirè conueniat; idcirco, atque conſultò omittitur, quod dicta l. partitæ 26. 1. contrarietatem omnem diluerit expreſſim, & vbi caſu fortuito cœpit vergere ad inopiam maritus, etiam ab eo tempore, quo conſtiterit mariti facultates non ſufficere ad dotis exactionem, noluerit mulierem admitti ad repetendam dotem: ſicque Cumani, Caſtrenſis, & Duareni concordia recipitur in ipſa l. partitæ, dummodo tollantur verba illa, quæ addit Barboſa: Niſi ab eo tempore, quo conſtiterit, & c. Nam nec ab eo tempore admittitur mulier ex conſtitutione dictæ l. 29. Partitæ, vbi caſu fortuito cœpit vergere ad in opiam maritus.

Id autem vt euidentius, & ad oculum appareat, circa verba dictæ l. partitæ inſiſtere, cùm Scriptorum [Vide alia in hac materia in fine, in addit ad iſtud cap.] omnium huius regni nullus hactenus inſiſtat, neceſſarium erit omnino: ſic etenim ius, in quo verſamur, dilucide ſciri, & explicari valebit, & quando iuxta leges Partitæ maritum vergere ad inopiam, vt dos repeti poſſit conſtante matrimonio, dicatur, radicitus explanabitur. Conditores ergo dictæ l. 26. titul. 11. partita 4. in hunc modum loquuntur: Baratador, è deſtruidor ſciendo el marido de lo que vuiere, de manera què entendieſſe la muger, que venia el marido a pobreça por ſu culpa, aſſi como ſi fueſſe jugador, ò vuieſſe en ſi otras malas coſcumbres, porque deſtruyeſſe lo ſuyo locamente, ſi temiere la muger, que le deſgaſtara, ò le malmetera ſu dote, pudele demandar por juſticia, que le entreque della, ò que le de recaudo, que la non enagene, ò, que la meta en mano de alguno que la guarde, è que gane con ella derechamente, ò de las ganancias guiſadàs, è honeſtas, que les de dellas onde viuan, è eſto puede fazer en eſta maneta, maguer dure el matrimonio.

Et hactenus in prima parte, in qua (vt vides) adeò mulierum dotibus proſpectum eſt, vt non dicatur, ſi euidentiſſime conſtaret maritum ad inopiam verſiſſe, prout dicitur in d.l. ſi conſtante. Sed opinioni, aut credulitati vxoris totum hoc videatur relictum: dicitur namque, demanera que entendieſſe le muger. Et iterum, ſi temiere la muger, ſicque loquitur, quando in dubio verſatur, nec de inopia mariti certa eſt ſiue quando euidenter adeo non conſtat, prout in eadem l. ſi conſtante, requiritur: quamuis (vt ego arbitror) negari non poſſit, quin iudicis arbitrio id definiri debeat ex tempore, & ad iuris regulas & doctrinas reduci id, quod opinioni, vel credulitati vxoris videtur relictum: aliàs namque extra caſum etiam, & intentionem legis ipſius, liberum eſſet vxori cuicunque exigere dotem conſtante matrimonio, vel eò tantùm, quòd crederet, aut timeret in dicta l. expreſſum; quod eſſet maximum abſurdum, & his omnibus contrarium, quæ in probatione inopiæ, aut vſus mariti Doctores illi requirunt, quos ad initium huius càp. commemoraui.

Deinde, ſi verum amamus, & verbis expreſſis eius l. adhæremus, fateri oportet, legem eandem Partitæ in conſideratione non habuiſſe, an bona mariti ſufficiant ad dotis ſolutionem, vel exactionem; nam etſi & maximè ſufficientia eſſent, adhuc lex illa conſulit vxori, vt baratador, è deſtruydor ſciendo el marido de lo quo vuiere, poſſit ſtatim vti remedio dictæ l. ſi conſtante. Et dotem exigere ſicque cum verba dictæ, l. conueniant etiam marito, qui ad dotis ſolutionem habet bona ſufficientia, imo & ei, qui ampliora, & maioris quantitatis bona obtineat, modò, ſea baratador, è deſtruydor; conuenit quoque legis ipſius diſpoſitio, vt ſub ea comprehendatur præcisè; in quo equidem lex ea Partitæ, & ſententiam Cumani, & Caſtrenſis, & ſequacium ſequuta eſt (de qua ſuprà) ac etiâ amplexa rationem illam, quia probabiliter timet, quod in futurum efficietur non ſoluendo, quantumcunque attento præſenti ſtatu id oneri eſſe videatur. Sequuta quoque eſt communiorem Gloſſarum, & Interpretum noſtrorum ſententiam, relatam ſuprà numero 11. quod poſt iura Authenticorum non requiratur, maritum eſſe inopem; ſed ſatis eſſe, quod ipſe incœperit malè vti ſubſtantia ſua. Sequitur etiam, remedium pinguius in hoc datum mulieribus per ius Authenticorum. Erant enim prodita alia remedia, vt vtrumque rectè aduertit Gregorius Lopez ibi, verbo, ſi fueſſe. Et ipſum exemplum tradiderunt Cumanus, Caſtrenſis, & ſequaces (vt ſuprà vidiſti) vt ita lex ipſa videatur eorum ſequi ſententiam, & veſtigia, præterquam in eo, quod ſuprà annotaui: & cum ea l. Partitæ conuenire videtur Maſtrillus deciſ. 132. ex n. 3. vſq. ad 8. vbi non attendit, an diues, vel pauper ſit maritus, ſed an ſit ſuſpectus, de dilapidatione. Et ſpecificè Curia Philippica 2. parte, del iuyzio executiuo, ſ. pedimiento. num. 7. ibi, durante el matrimonio, Et ibi, mas aunque otra ocaſion.

Denique inquit eadem l. 29. partitæ, in ſecunda ſui parte, in hunc modum. Mas ſi el marido fueſſe de buena prouiſion en aliñar, è endereçar lo que ouieſſe, è non malmetieſſe lo ſuyo locamente, ſegun que es ſobredicho, maguer vinieſſe a pobreça por alguna ocaſion, non podria la muger demandar la dote, mientras que duraſſe el matrimonio. E en tal razon como eſta ſe entiende lo que dize el derecho, que la muger que mete ſu cuerpo en poder de ſu marido, que nol deue deſapoderar de la dote quel dio.

Et hactenus in ſecunda parte, in qua etiam apertè denotatur, nuſquam eam legem in conſideratione habere, quod maritus habeat bona ſufficentia ad dotis exactionem, vel non habeat;ſed principaliter inquiri, an male vti ſubſtantia ſua inchoauerit, vel non inchoauerit, vt vno caſu concedatur remedium dictarun legum; altero verò denegetur ob rationem illam, è en tal razon como eſta, &c. Indeque ſtatuitur vnum expreſsè, cuius contrarium ex communi Interpretum placito receptum fuerat vnanimiter; videlicet, quòd etiamſi maritus ſine culpa ſua ob infortunium incidat in paupertatem, ſiue incipiat vergere ad inopiam, competat mulieri repetitio dotis, ſicuti obſeruauit Barboſa; & ob id Cumani, & Caſtrenſis reiecit concordiam in dicta l. ſi conſtante, n. 11. Contrarium autem dicta lex Partitæ quaſi in neceſſariam consequentiam prioris deciſionis primæ partis, ſtatuit, non modò iuridicè, ſed etiam æquè: & in hoc dicit notandam illam legem Gregorius Lopez ibi, verbo, maguer vinieſſe. Ex qua (vt ego conſidero) Cumani eiuſdem diſtinctio probatur in omnibus, & iuris communis dubia, atque Interpretum contrarietates, ita expreſsè diſſoluuntur, vt amplius de huius regni lege, ſiue expreſſa conſtitutione ambigi non valeat, certumq́ue ſit, dotem conſtante matrimonio repeti poſſe, ſi maritus malè vti cæperit ſubſtantia ſua,

Quod amem in caſu præſenti vti malè inchoauerit præfatus maritus, non modo ex his, quæ numeris præcedentibus, adnotaui, ſed ex aliis quoque duobus deducitur manifeſté: ac primum equidem, quod ipſemet maritus fideiuſſionis actum, ac maximè pro patre ſuo ſæpè exercuerit, pro eo namque fideiuſſit pluribus vicibus, & pro aliis etiam; maritus autem ſi fideiubeat ſæpè, dicitur vergere ad inopiam, & malè vti ſubſtantia ſua, & poteſt vxor conſtante matrimonio dotem repetere: ita ſanè ſcripſit Surdus, in conſil. 114. num. 15. lib. 1. qui, citat Angelum ita dicentem, in l. perſonam, §. 1. per illum textum, ff. de pactis. Alexander in terminis, in l. ſi conſtante, num. 14. vbi Iaſon, num. 158. Baldus Nouel. num. 48. Crotus, in repetitione prima, num. 22. ff. ſoluto matrim. Palacios Rubios, in repetit. cap. per veſtras, §. 18. num. 9. & vltra eum Andreas Gaill. practicarum obſeruat. lib. 2. obſeruat 73. num. 15. ibi: Tertiò, ſi facilis ſit in fideiubendo, is enim malè dicitur vti ſubſtantia ſua, & ad inopiam vergere, qui pro aliis frequenter fidem ſuam interponit: quod eſt ſingulariter notandum, ſecundum, Alex. & Iaſon, ſupra. Petrus Barboſa, 3. parte, l. primæ. ff. ſoluto matrimonio, num. 58. vbi adiicit, quod fideiuſſio ex ſe, cenſetur actus damnoſus, & oneroſus, vt in l. ait Prætor. 7. §. non ſolum, & ibi Gloſſa, in verbo, doceat. ff. de minoribus. Et per Surdum, dicto conſil. 114. ex num. 5. lib. 1. Muños de Eſcobar, comput. 16. num. 8. vbi quod ſapit ſtultitiam, vt ibi probat. Et poſt Barboſam, vbi ſuprà infert, quod generale mandatum cum libera adminiſtratione habens, non cenſetur habere ad hoc, quod poſſit pro aliis fideiubere, quia tunc diceretur magis diſſipare bona, quàm adminiſtrare, vt colligitur ex mente dictæ l. in perſonam, §. 1. ff. de pactis, & l. 3. §. ſi filius, ff. de peculio. & l. ſeruus inſcio. ff. de fideiuſſoribus, & proſequitur Corta, Caballinus etiam, quos ipſe Eſcobar recenſuit, & num. 9. adnotauit, quod fideiubens, dicitur male vti ſubſtantia ſua; Fontanella etiam, adduxit nonnulla, de pact. nuptial. clauſula 4. gloſ. 26. n. 13. & 20.

Demum & ex alio colligitur, quòd qui pecunias ſub vſuris frequenter accipit, dicitur ſubſtantia ſua malè vti, quia vſuræ voraces ſunt, & exhauriunt facultates hominum, text. in cap. 1. de vſuris in 6. cap. 4. eod. titulo. & cum Iaſone, & aliis, ita in terminis dictæ l. ſi conſtante, annotauit Andreas Gaill. practicar. obſeruat. lib. 2. dicta obſeruat. 83. num. 16. & antea dixerat n. 13. ad inopiam vergere, & male vti ſubſtantia ſua, dici eum, qui accepti & expenſi nullam rationem habeat, ſ ſupra vires patrimonij ſumptus faciat, & plus conſumat, quàm eſt in facultatibus, & annuis redditibus: & Ciceronis locum expendit.

Et hactenus de his, & de prima Senatus definitione; qui tamen etſi dotis repetitionem mulieri conceſſerit, non tamen integrè, ſed in ea dumtaxat quantitate, quam verè numeratam fuiſſe conſtitit ex inſtrumentis, & actis proceſsûs. In ea verò parte, de cuius promiſſione, & non de vera numeratione apparebat, tametſi eidem mulieri iura ſua reſeruauerit contra maritum, & eius hæredes ſoluto matrimonio, reſtitutionem tamen non conceſſit de iure, provt notum eſt; atque ex his conſtat dilucidè, quæ cum Communi, in initio huius cap. adnotaui.

Quod attinet verò ad ſecundum dubium, & articulum, vt diſtinctius procedatur, obſeruandum erit primo loco, legis 2. C. de pignor. & hypoth. deciſionem, ſingularem eſſe, & notabilem ad hoc, quod creditor, qui habet ſpecialem, ac generalem hypothecam, tenetur prius ex bonis ſibi ſpecialiter obligatis debitum exigere, nec poteſt poſterioribus creditoribus contradicentibus, ad bona generaliter ſibi hypothecata recurrere, niſi in ſubſidium, bonis ſcilicet ſpecialiter obligatis ad debiti exactionem non ſufficientibus. Ita ſane ex eo textu deduxerunt omnes Scribentes communiter, tam in eadem, l. quam aliis multis in locis, quos referunt, & materiam exornant, atque declarant latiſſimè.

- Neguſantius, de pignoribus, in ſecundo membro quintæ partis principalis, n. 51. & in. 1. membro 8. partis num. 20.
- Didac. Couar, variarum, lib. cap. 18. vbi vide omninò.
- Petr. Paul. Pariſius, in conſilio, 50. ex numero 31. cum ſeq. lib. 1. & in conſil. 103. num. 13. & ſequent; lib. 3.
- Aloiſius de Leo in eadem, l. 2.
- Magonius, deciſion. Florentina 124.
- Rolandus à Valle, in conſ. 36. lib. 4.
- Nicolaus Boërius, deciſione 332.
- Cremenſis, ſingulari 54.
- Puteus, deciſ. 37. lib. 1.
- Octauianus Cacheranus, deciſione 152. vbi vide omninò.
- Vincentius de Franchis. deciſ. 5.
- Hieronym. Gabriel, in conſil. 41. ex num. 5. cum ſeq. lib. 1.
- Ludouicus Molina, de Hiſpan. primogen. lib. 4. c. 7. n. 21. cum ſeq.
- Oſaſcus, diciſ. 159. num. 7.
- Petrus Surdus, deciſione 44. per totam, & in conſ. 495. lib. 4.
- Ioannes Gutierrez, practicarum lib. 3. q. 93. n. 13.
- Latiùs in conſ. 50. per totum, vbi repetit omnem materiam.
- D Franciſcus Sarmientus, ſelectarum lib. 7. cap. 5.
- Velaſques Auendañus, in l. 46. Tauri, gloſ. 9. ex n. 6. cum ſeqq. & de cenſibus, cap. 96. ex n. 9. & cap. 23. n. 15.
- Alphonſus Azeuedus, in conſ. 38. n. 27. & ſeqq. vſque in finem conſilij.
- Pater Ludouicus Molina, tom. 3. de iuſtitia & iure, diſp. 653. n. 6. & 7. fol. 693.
- Fontanella, clauſula 5. gloſ. 18. p. 2. num. 86.
- Alexander Trentacinquius, variarum reſol. lib. 3. titulo de pignoribus & hyp. reſolut. 5. per totam, fol. 227. vbi vide omninò.
- Steph. Gratian. in addit ad deciſ 25. & 42. diſcept. lib. 1. cap. 38.
- Anton. Faber. coniectur. lib. 6. cap. 13. & definit. 8. ad vitulum, c. de pignoribus, decad. 6. errore 3. & 4. fol. 117. & ſeq.
- Alexander Raudenſis, de Analogis lib. 1. cap. 33. ex num. 1. vſque ad num. 18. vbi vide omninò articulum illum, quando hypotheca ſpecialis tollat generalem.
- Ioan. Pag. in ſuis arreſtis, titul. de hypotheques, arreſt. 3.
- Iacobus Cuiacius, recitation. ſolemnium in libros Codicis, ad titul. C. de pignoribus, in l. prima. ſub qua legit legem, 3. fol. mihi 862. & 863. in verſic. quæſtio huius legis 2.
- Cardinalis Thuſcus practicarum concluſion iuris litera H, concluſ. 117.

Ioan. Griuell. deciſi. 79. Senat. Dolani. Ex his autem authoribus, & communioribus Interpretum placitis (vt alia prætermittam, & ea duntaxat attingam, quae ad propoſitum noſtrum, & confirmationem deciſionis Senatus attinent) ea deducuntur vnanimiter, In primis, dictæ l. 2. De pignoribus, deciſionem, introductam fuiſſe non fauore debitoris, nec hæredum eius. ſed ſecundi poſterioris creditoris: ideo quando agitur contra debitorem, vel hæredes eius opponi non poteſt excuſſionis exceptio. Et ita poſt Didac Couar. & alios rectè deduxit Petrus Surdus, dicta deciſione 44 num 10. Ioan. Gutierrez, lib. 3. practicarum, dicta quæſt. 93. num. 3. Alexander Trentacinquius, variarum reſolut. lib. 3. titulo de pignor. & hypothec. dicta reſolut. 5. num. 8. ibi, Tertiò declaratur, non procedere aduer ſus debitorem ipſum, vel aliquem ex eius hæredibus poſſidentem quamlibet rem ex his, quæ in generalem hypothecam veniunt, nam non facta excuſſione ſuper ea re, quæ ſpecialiter ſibi fuerat obligata, poteſt creditor agere ad remſub generali hypotheca comprehenſam aduerſus poſſeſſorem inſolidum, l. creditoris, ff. de diſtractione Pignorum, &c. Et idem velut expreſſe ſentit Molina de Hispanorum primog. lib. 4. dicto cap. 7. n. 21. in verſic. quod ea ratione. Et renuit Cuiacius, recitation ſolem in lib. Codicis ad d.l. 2. vbi inquit, quod quæſtio dictæ l. 2. ſæpè vſu venit, & agitatur, creditore, ſpeciali hypotheca omiſſa, excutiente cætera bona, quæ forte ſunt cariora debitori, aut pretioſiora, vel amœniora: debitore autem prohibente priùs iri ad cætera bona, quàm ſit excuſſa ſpecialis hypotheca, quem vtique magis audiet Iudex. Agitatur etiam hæc quæſtio inter priorem, & poſteriorem creditorem hypotecarurm, quo caſu lex ipſa 2. id decidit, quod ſupra diximus, & vetiùs quidem; nam & hæc erat vulgaris conuentio (vt Cuiacius idem obſeruat) id eſt, quae vulgò apponi ſolebat in contrahendis pignoribus, re certa pignori ſpecialiter obligata, ac deinde generaliter omnibus bonis, vt ita demum creditor ius pignoris exerceat iu cæteris bonis, ſi de re pignori obligata ſuam pecuniam ſeruare non poſſet: & iterum in verſic ſed vt reuertamur: vbi inquit, quod lex ipſa 2. deciſionem ſuam ducit ex vulgari conuentione, qua idem ſolebat caueri inter debitorem & creditorem, quam lex habet pro impoſita: & hactenus Cuiacius.

Secundò deducitur, textum in l. creditoris, ff. de diſtractione pignorum. quæ ait, in arbitrio eſſe creditoris, ex pignoribus ſibi obligatis, quae detrahat, quæ perſequatur: non intelligi de creditore, cui ſpecialiter res certa obligata eſt, & generaliter omnia bona; vt ſcilicet ex eis eligere poſſit rem, quam velit diſtrahere, quod non poteſt, ſed excutere debet primùm ſpecialem hypothecam. Sic que ea lex loquitur de creditore, cui ſpecialiter plures res obligatæ ſunt, vt poſſit eligere; vel de creditore, cui omnia bona obligata ſunt, vt poſſit eligere, quod volet; non de creditore qui ſpecialiter quædam, & generaliter omnia. bona obligata habet.

Sic etiam, & l. 2. in prima parte, ff. qui potiores in pig. habeantur, non loquitur etiam de eo, qui ſpecialem, & generalem, hypothecam habet ſed de eo, qui generalem tantùm, quem ait in aliis bonis debitoris, quæ volet excutere ex generali hypotheca, præferri poſteriori creditori, qui habet ſpecialem hypothecam. Quod eſt æquiſſimum & confirmatur ex l. generaliter, C. qui potiores in pig. hab. & ita præfatæ duæ leges intelligi, atque conciliari debent, provt intelliguntur, atque conciliantur per Cuiacium, in d.l. 2. C. de pignoribus, quò loci rectius explicauit, quàm explicaſſet lib 11. obſeruat. cap. 32. qui hallucinando, loco verbi generaliter, repoſuit verbum ſpecialiter, provt etiam hallucinantes eſt Antonius Faber, coniectur. lib. 6. cap. 13. qui pro cætera bona. legit certa bona.

Deinde & tertiò deducitur legis eiuſdem 2. deciſionem, ex æquo & bono ſicq́ue ex æquitate potiùs, quam ex rigore iuris introductam, & eſſe exorbitantem. & non trahendam extra ſuos rerminos: quod latius fundat, & æquitatis rationem conſiderat Ioannes Gutierrez, dicto conſil. 50. num. 2. num. 6. vbi vide, & poſt alios Authores Surdus, d. deciſ. 44. num. 10. & 11. & aſſentit apertè & Molina, lib. 4. dicto c. 7. in verſic. quod ea ratione:æquitatis autem rationem, & ipſius l. diſpoſitionem procedere abſque dubio, ſiue hypotheca generalis in obligatione primi debitoris præcedat, & ſpecialis, & ſequatur:ſiue præcedat ſpecialis, & ſequatur generalis: atque etiam, ſiue obligatio poſterioris creditoris ſit ſpecialis, & generalis ſimul, vel generalis, aut ſpecialis tantùm. Provt rectè deduxit poſt Neguſant Couar. Pariſium & Ripam, Molina, dicto cap. 7. num 21. in fine, & idem tenuit surdus, dicta deciſ. 4. num. 1. & duobus ſeqq Ioannes Gutierrez, dicto conſ. 50. num. 7. & num. 10. Alexander Trentacinquius, variar. reſolut. lib. 3. titulo de pignoribus, dicta reſolut. 5. ex num. 2. vſque ad num. 4.

Rurſus & quartò deducitur, l. eiuſdem 2. deciſionem procedere etiam in priori creditore habente hypothecam ex cauſa dotis: ſicque pignus ſpecialiter obligatum pro dote, eſt priùs excutiendum, antequam agatur ad bona generaliter obligata: quia dos non reperitur in hoc ſpecialiter priuilegiata, & in dote militat eadem æquitas, quæ in aliis rebus. vt opinantur Romanus, Ripa, & Couar. cum quibus Molina lib. 3. d. cap. 7. num. 21. in fine, & cum Baldo, Romano, Corneo, Ripa, Craueta, Couar. Hieronymo Gabriele, Petrus Surdus d. deciſione 44. num. 5. Ioannes Gutierrez, dicto conſil. 50. n. 18. & 18. Alexander Trentacinquius, dicta reſol. 5. num. 5. Cardinalis Thuſcus, practic. concluſ. iur. littera H. dicta concluſ. 117. n. 31. quod non otiosè, ſed ideo atque neceſſariò dictum, quod ſecundus hic articulus, ſiue dubium ſecundum præcipuum deciſionis Senatus in cauſa dotis, & ſpeciali hypotheca bonorum maioratus, ex cauſa ipſius fuerit excitatum.

Denique & vltimò deducitur, in caſu dictæ l. 2. C. de pignor. & hypoth. præſumi in dubio hypothecam ſpecialem ſufficientem eſſe ad ſatisfaciendum priori creditori, niſi ille probet contrarium: idque iuxta ſententiam Gloſſæ in ipſa l. 2. in verbo, redigere, quam ſequnntur Salicetus, Angelus, Iaſon, Ripa, Pariſius, Neguſantius. Rolandus, Couar. Cacheranus, cum quibus Ioannes Gutierrez d. conſil. 50. num. 3. Alexander Trentaciuquius, d. reſolutione quinta, numero finali.

His ergo ita generaliter cognitis, & præmiſſis, vt faciliùs & diſtinctiùs deueniamus ad reſolutionem articuli ſecundi principalis, in initio huius cap. propoſiti, vtrum ſcilicet deciſio dictæ l. 2. C. de pignorib. procedat etiam reſpectu bonorum maioratus, quæ ſpecialiter hypothecata, atque obligata fuerunt; Itavt vxor, cui bona maioratus ſpecificè hypothecata ſunt pro dotis reſtitutione, non poſſit in caſu præſenti ad generalem bonorum exactionem procedere, quæ aliis creditoribus obligata ſunt (plures enim creditores dicti mariti inſtabant) niſi prius bonis maioratus excuſſis, vt ex bonis liberis hypothecatis, cæteris, eisdemque mariti creditoribus ſatisfiat: obſeruandum erit primo loco Lud. Molinam, de Hispan. primog. lib. 4. cap. 7. num. 17. in eo dubio, an creditor poſſit bona maioratus, ſibi ex facultate ſpecialiter obligata, exigere, ſtantibus aliis bonis liberis, quæ tamen aliis creditoribus obligata sunt: ante alia præmiſiſſe, quod hæc quæſtio, quando debita, quibus bona libera obnoxia eſſe inueniuntur, ſunt debito, ex euo bona maioratus hypothecata ſunt, antiquiora, atque magis priuilegiata, nullam dubitationem habet: cum enim primi, atque magis priuilegiati creditores pro debitis ſuis in bonis liberis præferendi ſint, conſtat nihil intereſſe, an vltimus poſſeſſor nulla bona reliquerit, ſiue ea relinquar, ſed tot debitis antiquioribus obnoxia, vt ex eis non poſſit debitum, cui bona maioratus hypothecata ſunt, exigi, cum bona non dicantur, niſi ære alieno deducto, l. ſubſignatum, §. bona, ff. de verb. ſignifi. cum ſimilib. Quamobrem verè dici poterit, hunc maioratus poſſeſſorem nulla bona reliquiſſe; & ita hunc caſum pro indubitato præmittit Molina, vt dixi. Præmiſit etiam Azeuedus in conſ. 37. num. 23. & 24. quo loci præmittit etiam alium & ſecundum caſum tanquam indubitatum, quoties inquam debita ex facultate, ſiue pro quibus bona maioratus ſunt hypothecata, conſtituta fuerunt durante matrimonio: tunc namque cum ex acceptatione bonorum multiplicatorum, remaneat ipſa vxor debitrix horum creditorum, non poteſt inſtare, vt creditores priùs bona recuperent ex ſpeciali hypotheca bonorum maioratus quàm ex generali bonorum liberorum, vt ibidem, obſeruat; & alium quoque & tertium caſum præmittit ipſe Azeuedus, de quo infrà ad tertium dubium.

Dubitatio ergo tunc procedit, quando debitum ex quo bona maioratus hypothecata ſunt, eſt cæteris antiquius, atque magis priuilegiatum, tunc etenim (vt inquit ipſe Molina) quæſtio hæc ſemper difficilis viſa eſt. Et in terminis caſus præſentis deciſionis, & litis conſiſtit, vt puta cùm dicta vxor D. Luiſa de Salzedo, quæ bona maioratus, & ſic dicti ſoceri, & mariti habebat ſpecialiter hypothecata, & obligata pro reſtitutione dotis, cæteris omnibus mariti creditoribus eſſet antiquior, ſicut & debitum antiquius quoque erat, liberorum omnium bonorum reſpectu. Molina autem cum difficultatem huiuſce articuli perpendiſſet ex dicto num. 17. tandem concludit, duos caſus conſiderans: inquit namque, quod cum bona maioratus ex Regia facultate ſpecificè hypothecata ſunt poſt bonorum liberorum generalem obligationem, non poſſe ad generalem bonorum liberorum exactionem procedi, quæ aliis creditoribus obligata ſunt, niſi priùs bonis maioratus excuſſis: idque ex deciſione dictæ l. 2. C. de pignorib. & hyp. quam etiam in bonis maioratus obtinere affirmat. Et in ſecundo caſu, quando bona maioratus, & bona libera genericè obligata ſunt, idipſum ſtatuit contra Corneum, & alios, & arbitratur tunc, hypothecam bonorum maioratus, quæ cum liberorum hypotheca concurrit, non generalem, ſed potius ſpecialem dicendam eſſe: ita quod idem ius reſpectu harum hypothecarum. quod reſpectu hypothecæ ſpecialis, & generalis statuendum ſit, provt latius hoc exornat d.n. 17. vſque ad n. 32. ex quo in effectu (ſi originaliter prælegatur) rationes præcipuæ quæ deducuntur, ad tres reduci debent.

Earum prima eſt, ad conſtituendam hypothecam principio ſuper bonis maioratus, ſufficere, quod bona libera tempore obligationis contractæ non adſint, vel quod ea, quæ eo tempore maioratus poſſeſſor habuerit, prius obligationi ſubiiciantur: quod conſtat ex verbis facultatum, quæ ad bona maioratus hypothecanda conceduntur, non enim obligatio bonorum majoratus debet pendere vſque ad tempus exactionis ſed illicò contrahitur: quamuis tempore exactionis non ſimpliciter, ſed ita demum, ſi alia bona libera non extant, exequenda ſit. Id namque non ad ſubſtantiam, obligationis, ſed ad executionis, vel exactionis ordinem attinent. Hoc ita ſuppoſito (inquit idem Molina) conſtare in caſu de quo agitur, iam non agi de bonorum obligatione, cum ea à principio deficientibus bonis liberis rectè contracta fuerit, ſed ſolum de executionis ordine.

Verumenimverò, vt rationi Molinæ ſatisfacimus, nega ri non poteſt, quin de executionis ordine quamuis ſolum agatur, bona libera tempore executionis extare, ſufficere debere, vt niſi priùs ipſis excuſſis, ad bona maioratus perueniri non valeat: nam in dubio, & in facultatibus, quæ ad bona maioratus hypothecanda, vel obliganda deficientibus bonis liberis conceduntur, cum inquiritur, quo tempore verificanda ſit hæc conditio, tempore ſcilicet contractæ obligationis, an executionis eiuſdem.? Molina ipſe eod. cap. n. 8. fatetur eruditè, vtroque tempore, tam contractæ obligationis, qum executionis eiuſdem, clauſulam hanc verificandam, adeo vt nec valeat obligatio bonorum maioratus, facta à principio bonis liberis exiſtentibus, ſi bona libera prius obligata non fuerint, nec etiam poſſit fieri ex pòſt facto executio in bonis maioratus, ſi bona libera ternpore executionis extent: etiamſi à principio defecerint. Ecce vbi idipſum concedit Molina, quod contrariæ partis Authores conſtanter. contendunt, videlicet ex pòſt facto non poſſe fieri executionem in bonis maioratus, ſi bona libera eo tempore extent:ſicque ſufficit, ad exactionem, & obligationis executionem, id neceſſarium eſſe, vt admitti non debeat eiuſdem Molinæ ſolutio, ſiue euaſio, quam tradit d. cap. 7. num. 19. quæ verbalis potiùs, quàm realis videtur. Ingeniosè tamen, atque ideo per eruditiſſimum Virum conſiderata, vt difficulta tem propoſitam euaderet, ac rationem illam, quam dicto num: 7. tradidit, quòd cùm regula fit, quòd non poſſit perueniri ad alienationem, vel hypothecam bonorum maioratus, bonis exiſtentibus (vt ipſe per totum illud caput oſtendit, & hoc vltimo ſuas ipſas reſolutiones, & doctrinas generales infringit) conſequens eſt (vt idemmet enuntiat) vt verba facultatis ſecundum iuris diſpoſitionem interpretanda ſint. Apparet ergo, primam hanc rationem dilui manifeſtè: nec aliquid vrgere; conuinci etiam ex his, quæ ſtatim dicentur, & per Velazq. Auendañum traduntur in l. 46. Tauri, gloſſa 9. num. 7. & 8. quamuis Auendañus ipſe (ſicut nec cæteri) rationem hanc non expendat, ſicq́ue nec ſatisfaciat idem.

Secunda ergo eiuſdem Molinæ ratio, in eo conſiſtit, quòd cùm bona libera pluribus hypothecis ſubiecta ſint, non poterit creditor antiquior in illis exactionem facere abſque pluribus litibus & controuerſiis, quæ inter ipſum, & alios creditores neceſſariò tractari debent:ſicut in ſimilibus negotiis frequenter per longiſſimum temporis ſpatium tractari ſolent. Ideóque ſuccedit regula, quod quando aliquis tenetur facere excuſſionem in bonis alterius, ab excuſſione facienda liberatur, ſi ſuper eiſdem bonis aliqua lis inter ipſum, & alios creditores eſſe ſperatur; imo in eo caſu poterit abſque excuſſione ad bona, quæ abſque lite & controuerſia ſibi debentur, recurrere, omiſſis bonis litigioſis, vt ipſe Molina, d. cap. 7. n. 30. & 31. vtrumque notauit: & de hoc vltimo citauit textum, in l. à diuo Pio, §. ſi ſuper rebus, verſ. ſed & illud, ff. de re indicata.

Verùm nec iſta ratio quicquam concludit, nam ſi ad lites, & controuerſias conſideratio habeatur, maiores equidem lites, & controuerſiæ erunt, opinione ipſius Molinæ retenta, quam tenendo contrariâ, excogitari valeant; provt ex his, quæ inferiùs adnotabuntur, conſtabit, atque ex traditis per Auendañum, d. gloſ. 9. l. 46. Tauri. n. 9. in fine. & in terminis ita obſeruauit P. Molina, tom. 3. de iuſtitiæ & iure, diſp. 353. ad finem, in verſ. ad primam verò confirmationem; imo & Lud. ipſe Molina, lib. 4. d. cap. 7. num. 31. in fine, fic etiam agnouit, & propter id de ſuperiori ſententia relata, quàm tenuit, dubitauit, vt apparet ex illis verbis: Item dubium etiam eſt, an poſſit excuſſio bonorum liberorum vitari ex eo, quod in eorum exactione lites cum aliis creditoribus ſperentur: dum multo maiores valeant ſuper exactione in bonis maioratus facienda reſultare, contendentibus ſucceſſoribus non poſſe ad bona maioratus, bonis liberis exiſtentibus deueniri: deinde ſi ex natura maioratus tacita, & ſubintellecta, etſi non exprimatur ex præſumpta etiam inſtitutoris eiuſdem voluntate id fieri debet, quod hi Authores contendunt, qui opinionem Ludouici Molinæ impugnant, parum equidem intereſt, quod lites, & controuerſiæ futuræ ſint, necne, cùm ratio iuris, & primogeniorum primordialis ipſa natura, non litium timor, aut euentus nos adducere, atque excitare debeat, vt ad oculum patet.

Tertia denique & vltima Ludouici Molinæ ratio ab æquitate deducitur:ſi enim debitum, pro quo bona maioratus hypothecata ſunt, ex bonis liberis exſoluendum eſſet, facilè omnia bona libera maioratus poſſeſſoris in hoc ſolo conſumerentur: omneſque alij creditores, qui frequenter egentes, atque pauperrimi eſſe ſolent, creditis ſuis fraudarentur, cum vt plurimùm debita hæc maximæ quantitatis eſſe ſoleant, quod nimium rigoris contineret, ſicque maiorem æquitatem eadem opinio, inducit, quam admiſſam vidit ipſe Molina, dum ſemel is caſus accidiſſet, provt ipſe profitetur, & ab æquitatis ratione adducitur, lib. 4. dicto cap. 7. numero 31. in verſ. quibus adiicitur.

Verè tamen nec iſta tertia ratio ſuadet, ex æquo id fieri, quod ex iure fieri non valeat; nec debet attendi, quæ veritati, & iuris ſtrictæ rationi non innititur, vt in propriis terminis contra Molinam dixit alter Molina è Societate Ieſu religioſus, de iuſtitia & iure, disput. 653. ſub num. 6. verſic. ad ſecundam vero confirmationem, imo æquitas ea, quæ pro creditoribus conſideratur per Molinam, potius eſt iniquitas, ſicuti D. Franciſ. Sarmientus, ſelectarum libro 7. capite 5. ad medium, latiùs deducit, & ſtatim dicetur. Pauperes verò creditores ſibi imputent, & videant cum quo celebrant ſuos contractus, & qua ſecuritate contrahant, vt inquit religioſus ipſe Molina, dicto loco in verſic. ad ſecundam vero confirmationem, & per hæc (vt vides) remanet ſatisfactum fundamentis tribus relatis Molinæ, quibus hactenus nullus ita ſpecificè ſatisfecit, ſicut nec ipſa ponderauit aliquis ita diſtinctè. Sicque Senatus Regij Hiſpalenſis definitioni non obſtant aliquo modo: vel eo etiam quòd ipſemet Molina agnouit libenter eod. cap. 7. num. 30. in fine. & num. 31. quod quando aliquis tenetur facere excuſſionem in bonis alterius, ab excuſſione facienda liberatur, ſi ſuper eiſdem bonis aliqua lis inter ipſum, & alios creditores eſſe ſperatur, poteſtque tunc abſque excuſſione ad alia bona recurrere, quæ abſque lite, & controuerſia ſunt, per text. in d.l. à diuo Pio, §. ſi ſuper rebus, in verſ. ſed & illud: at in caſu præſenti, ſuper quo Regius Senatus definiuit, bona maioratus maximis litibus, & controuerſiis erant affecta, vt pote cum factus eſſet proceſſus creditorum, & omnes inſtarent ſuper bonis inſtitutoris maioratus eiuſdem, atque ex debitis ab eo contractis ante maioratum ipſum inſtitutum, & in maxima quantitate eſſent nonnulli antiquiores, quàm ipſa dos, vt ex proceſſu apparet, ſicque habemus caſum legis expreſſum, quem Molina non expendit in dicta l. 2. C. de pignor. & hypothec. in illis verbis: Ideoque ſi certum eſt. Certum namque eſſe, quod creditor poſſit ex bonis ſpecialiter obligatis vniuerſum redigere debitum, lex eadem requirit; nec bonis incertis, aut litigioſis contenta fuit aliquo modo. Et ita poſt Authores alios notauit Surdus, d. deciſ. 44. n. 21. & 22. idq́ue cum bona maioratus litigioſa ſunt, atque ob eam rationem ad bona libera deueniendum contenditur, abſque dubio verum eſt. cum etiam bonis non litigioſis extantibus, fieri ita debuiſſet, iuxta opinionem, quam defendimus contra Molinam. Cum verò vt ad bona maioratus deueniretur, allegatetur bona eſſe libera, ex quo fortior ratio militat, nec deueniri poteſt ad bona maioratus, niſi in defectum eorum, obſeruari iuridicè deberent illa, quæ ex Velazq. de Auendaño. in d.l. 46. Tauri, gloſſa 9. n. 9. inferiùs adnotabitur.

Succedit itaque ſecunda & omnino contraria aliorum opinio, quòd ſcilicet vxor pro dote, vel alius quicunque creditor, cui bona maioratus ſpecificè obligata ſunt, teneatur prius ex bonis liberis debitum exigere, nec aliter ad bona maioratus deuenire valcat, quàm in defectum bonorum liberorum: ſicq́ue creditores poſteriores, quibus bona libera obligata ſunt, ſiue ſpecialiter, ſiue generaliter, ſiue vtroque modo ſimul non poterunt creditorem eundem compellere, vt ſpeciali hypotheca aduerſus bona maioratus autea vtatur, quam ad bona libera generaliter obligata deueniat; dictæ l. 2. C. de pignoribus, deciſio huic caſui poterit adaptari: ita ſane in eiſdem, in quibus verſamur, terminis contra Molinam ipſum defendunt conſtanter D. Franciſcus Sarmientus, ſelectarum lib. 7. cap. 5. Velazquez Auendañus, in l. 46. Tauri, gloſſa 9. ex num. 7. vſque ad num. 12. Azeuedus, in conſ. 38. num. 29. & 2. ſeq. Pater Ludou. Molina, tom. 3. de iuſtitia, & iure, diſp. 653. num. 6. & 7. Et horum fundamenta (quæ validiora, & vrgentiora ſunt) ad ſequentia debent reduci.

Ac primum equidem, certi juris eſſe, facultatem Regiam ad alienanda, ſiue hypothecanda bona maioratus, & obligationem etiam, ſeu hypothecâ ipſam eorum bonorum, intelligi ſemper, deficientibus bonis liberis, etiamſi in ea non dicatur, vt latè deducit, atque probat Molina, lib. 4. dicto cap. 7. numero 1. & quatuor ſeqq. & libro primo, cap. 10. numero 4. Auendañus, dicta gloſſa 9. num. 5. & ſeq. Azeuedus, d. conſilio 38. num. 16. cum ſeqq. vſque ad n. 23. Pater Ludou. Molina, dicta disputatione 653. á principio. Cum ergo debitum illud, pro quo bona maioratus ſpecialiter obligata reperiuntur, ex bonis liberis, & generaliter obligatis verè ſolui poteſt, nec eius ſolutioni debita alia vltimi maioratus poſſeſſoris impedimento ſunt, vt pote quia debitum, ex quo bona maioratus hypothecata ſunt, eſt cæteris antiquius (vt ſupra dixi) bona eiuſdem maioratus poſſunt dici, eidem debito exoluendo hypothecata non eſſe, cum nonniſi in defectum bonorum liberorum, tam tempore exactionis, quam obligationis hypotheca ex Regia facultate contrahi potuerit: ſicq́ue ad bona ipſa. niſi deficientibus bonis liberis deueniri non poteſt, & perinde habebitur, ac ſi alia debita antiquiora maioratus poſſeſſor habuiſſet, pro quibus bona maioratus hypothecata non fuiſſent; & ita ſpecificè pro hac parte argumentabatur Molina ipſe, de Hispanor. primog. lib. 4. d. cap. 7. num. 17. in verſ. prima namque facie videtur dicendum: & in idem tendunt rationes illæ Azeuedi, d. conſ. 38. num. 27. ad finem. & num. 28. & num. 16. cum ſeq. Patris Ludouici Molinæ, tom. 3. d. diſput. 653. num. 6. & 7. Auendañi, dicta gloſſa 7. l. 46. Tauri, num. 7. vbi inquit, contra ſententiam Molinæ ideo tenendum, quod maioratus, ſiue ex Tertio & Quinto inſtituatur, ſiue ex facultate Regia, & qualitercunque debita contraherentur, non aliter ad bona ipſa maioratus deueniri poteſt, quàm ſi bona libera priùs excutiantur. Et quod hæc tacita, ſine expreſſa conditio à natura perpetuitatis & indiuiduitatis ob conſeruationem primogeniorum neceſſariò & iuſtè deducta, præciſam formam inducit a lege ipſa, vel ab homine datam, & in fauorem poſſeſſoris maioratus, non creditorum poſteriorum inductam. Vnde neque volente priori creditore; neque ad inſtantiam poſteriorum, poteſt is creditor, qui bona maioratus ſpecialiter obligata habet, ſpecialem hypothecam attingere, ſed ex bonis liberis prius tenetur debitum exigere, ſi bona libera adſint: forma enim à lege præſcripta (vt ipſe Auendañus ſubdit) tm reſpectu perſonæ debitoris, quàm bonorum eius præcisè ſeruanda erit, vt in perſonis debitorum, & in remedio lege à diuo Pio, §. ſi ſuper rebus, ff. de re iudicata, vbi exemplificat, & vſque adeo id defendit, vt numero 9. & duobus ſeqq. dixerit idem Auend. non ſufficere, quod ſuper bonis liberis eſſet controuerſia, vt ad reliqua maioratus ſpecialiter hypothecata poſſet creditor deuenire, ſed fore neceſſarium omninò, deficere bona libera debitoris per conſummatam, & realem excuſſionem, & ſic non extare: litigioſa autem non verè deficiunt, provt latiùs ibi comprobat.

Deinde & ſecundo pro eadem parte vrget, non poſſe creditorem compelli ad exercendum ius hypothecæ in certo pignore, ſed ſibi liberam facultatem relinqui, vt illud pro ſuo arbitrio in pignore, quod voluerit, exerceat, l. qui generaliter, ff. qui potiores in pignor. habeantur, l. creditoris arbitrio, cum ſimilibus, ff. de diſtractione pignorum: ergo non poterit antiquior credito compelli ad exercendam hypothecam aduerſus bona maioratus, tum quia id fieri non poteſt, niſi excuſſis prius bonis liberis, vt ſuprà diximus; tum etiam ex regula generali dictæ l. creditoris, quæ in hoc caſu limitari non valet ex decisione dictæ l. 2. C. de pignorib. quoad bona vinculata, & primogeniorum propter ipſorum naturam, & tacitam conditionem prædictam ſemper ſubintellectam. Et ita quoque argumentabatur ipſe Molina d. cap. 7. num. 18. qui cum iſtius, & præcedentis rationis vim perpendiſſet, non dubitauit in hunc modum ſcribere: Quæ omnia iuris rigore conſiderato vora eſſe videntur.

Rurſus & tertiò facit, ad caſum de quo agimus, adaptari non poſſe deciſionem dictæ l. 2. C. de pignorib. cum in caſu illius legis vtrumque pignus, generale ſcilicet, & ſpeciale, ſimul à principio conſtitutum, ſiue obligatum eſſet purè, & abſque aliqua conditione, vnum, atque alterum exigi poſſet, ſi creditores poſteriores non reſiſterent. In caſu autem de quo agimus, etiam poſterioribus creditoribus non reſiſtentibus, non poſſet ad bonorum maioratus alienationem perueniri, niſi in bonorum liberorum defectum, ſub hac namque conditione à principio obligatio contracta fuit. Et hactenus Ludouicus ipſe Molina. eod. c. 7. n. 31. in verſic. cæterum. A quo in effectu deducuntur ea omnia quæ pro fundamento huius partis latiùs recenſuit Velazquez Auendañus dicta gloſſa 9. l. 46. Tauri numero 8. per totum; qui in effectu idipſum concludit, quod Molina, & dicit veriſſimum eſſe intellectum dictæ l. 2. C. de pignoribus, quod loquatur ipſa in bonis purè, non autem in bonis ſub eonditione obligatis: & ponderat verba eiuſdem l. ibi: Quæ nominatim ei pignori obligata ſunt: quæ de obligatione pura ſunt intelligenda. Neguſantium etiam, de pignoribus, ſecundo membro quintæ partis, numero 51. in principio, qui inquit, legem ſecundam intelligi, quando hypothecæ prioris creditoris ſunt puræ & ſimplices: & eodem modo, atque in propriis terminis noſtris intellexit Azeuedus, d. conſilio 38. numero 29. in illis verbis: Et quia hoc caſu ceſſat æquitas dictæ legis 2. quæ procedit in debitis puris, & absque conditione aliqua ſoluendis: non verò procedit in debitis conditionalibus, prout ſunt hæc, virtute facultatum contractæ, debentur enim in bonis maioratus, bonis liberis deficientibus, & non aliàs.

Prætereà & quarto loco facit, quod ſi in caſu præſenti æquitas præ oculis habeatur prout ex æquitate adducitur Ludo. Molina, vt contrariam partem ſuſtineat, vt ſuprà vidimus) æquius equidem videri debet, primogeniorum perpetuitati, & conſeruationi, in qua publica vtilitas verſatur, quàm priuatorum vtilitati proſpicere: ſicq́ue opinionem hanc potius quàm contrariam tueri; iuxta ea, quæ idemmet Molina latè ponderauit in ipſorum primogeniorum fauorem, lib. 2. cap. 1. per totum, Ioannes Gutierrez, canon. lib. 2. cap. 14. Pater Ludo. Molina, tomo 3. de tuſtitia & iure, & diſputatione 578. per totam, & diſputat. 576. num. 11. & 12. & ita æquitatem hanc ipſe Molina agnoſcens, & fundamentum hoc, atque præcedens ponderans, maturè & erudirè (vt adſolet) dicto cap. 7. libro 4. in fine dicti numeri 31. ſic concludit: Ideoque cum ſimilis caſus acciderit, de his deliberandum erit. Et ita (vt vides) non audet firmare ſuam ſententiam eo loco, nec in ea firmiter permanet. Et antea quoque dixerat, iuris rigore conſiderato, vera eſſe ea, quæ pro contraria parte, quam defendimus, expenduntur.

Denique & quinto loco fortiter vrget; nam hæ facultates Regiæ eò pertinent, vt debitum, ſiue dos, quæ iure communi ſecura futura non eſt, priuilegio Principis ſit indemnis ab omni periculo, & ita ſubſidiaria eſt hæc hypotheca, in quibus ſubſidiariis hypothecis, dicta l. 2. C, de pignoribus, non procedit, ſed iure communi ſecura eſt dos, ſiue debitum aliud, pro quo bona maioratus obligata ſunt, ſecurum eſt, ſi bona ſint libera etiamſi aliis ſint poſt dotem conſtitutam obligata, vel vendita, vel aliter alienata, vt in l. aſſiduis, C. qui potiores in pignore. Ceſſat ergo hypotheca in dictis bonis maioratus, Neque aliquem mouerit, creditoribus fraudi eſſe videri: Quia & ſucceſſor maioratus eſt potior, & antiquior creditor, cum rebus maioratus rectè conſtituti, nullum poſſit eſſe antiquius debitum, vel potius, quam ſucceſſoris in ipſo: qui primo tirulum habet, non à debitore iſtius dotis, vt innuit textus, in l. liberto, ff. de ſolutionibus, & in l. prima, C. de bonis authorit. iud. poſſid. quas in id expendit, & ſuperiorem rationem ponderat contra Molinam D. Franciſcus Sarmientus ſelectarum libro 7. dicto cap. 5. concludit, quod æquitas quædam, quæ pro creditoribus ponderari ſolet, potiùs eſt iniquitas: quæ enim æquitas eſt, anteriori creditori adimere, vt poſteriori concedatur? quod nulla Cauſſa pia patitur, vt in dicta lega aſſiduis, ibi: Ne ius quod poſteriori datum eſt: & quod hoc ita videtur clarum, vt multis verbis opus non ſit: ac etiam, quod iſta obligatio rerum maioratus, quaſi indemnitatis erit accipienda, de obligatione loquitur textus, in in d.l. qui generaliter & textus, & Doctores, in l. finali, ff. ſi certum petatur, & hactenus Sarmientus, quem refert, & ſequitur Azeuedus, dicto conſilio 38. numero 29. in fine, & numero 30. qui vltra eum conſiderat ſingularem doctrinam Ioannis Andreæ, quam ſequuntur Alexander, & Decianus, ibi relati; ſcilicet quòd æquitas dictæ legis 2. non habeat locum, quotieſcunque obligatio, & hypotheca ſpecialis eſt ſubſidiaria ad generalem; ita vt deueniri non poſſit ad ſpecialem, niſi deficiente generali, prout eſt in bonis maioratus hypothecatis: addiderim ego, in omni obligatione ſubſidiaria id eſſe perpetuum, vt ad eam non poſſit perueniri, niſi cum ex priori non ſatisfit creditori, 1. C. de magiſtratibus conueniendis, auth. hoc niſi debitor. C. de ſolutionibus, cum ſimilibus.

Apparet ergo ſecundum hæc, Senatus Regij definitionem, vſque adeò iuri, & prædictorum Authorum reſolutioni conuenire, vt aliter Senatus ipſe de iure ſtatiere non potuerit: idque vel eò magis, quòd in caſu propoſito ex eiuſdem maioratus inſtitutoris ſpecifica diſpoſitione cautum fuerit, & expreſsè conuentù, vt bonis liberis deficientibus, bona maioratus pro dotis reſtitutione obligata remanerent, & non aliter; quo caſu Molina ipſe, qui in ſuperiori anceps ſemper, & dubius fuit, non dubitauit, vt ſtatim dicetur.

Quoad tertium verò & vltimum articulum facilis equidem videtur reſolutio, iuxta conuentionem contrahentium expreſſam, & verba illa pactorum matrimonialium, ac etiam inſtitutionis maioratus eiuſdem, de quibus ſuprà ad initium huius cap. & ibi maximè: Y no tuniere, ni dexare tantos bienes libres, de que la pueda pagar, lo que aſſi faltare po él todo, e por la parte, ſe pague de dos bienes deſte moyorazgo; que yo a falta de los dichos bienes libres del dicho mi hijo, è no de otra manera, obligo, è hypotheco los bienes, y rentas deſte mayoraz,go. In his namque terminis ad ipſum abſque controuerſia agnouiſſe videtur Ludon. Molina, de Hiſpanorum primogeniis, lib. 4. dicto cap. 7. n. 31. in finalibus verbis, ibi: Præſertim cum vt plurimùm ſoleant in obligationibus apponi verba, ex quibus deciſio dictæ l. 2. excluditur. Ex eiſdem etiam verbis, & conuentione partium, in eadem qua verſamur, quæſtione, eſſe locum, vel non eſſe deciſioni dictæ l. 2. C. de pignor. & hypoth. profitetur expreſſim Azeuedus, d. conſ. 38. n. 26. in fine & n. 27. & num. finali, & caſum præſentem in indiuiduo decidit Pat. Lud. Molina, tom. 3. de iuſtitia & iure, d. diſp. 653. col. vltimæ in principio, n. 6. in illis verbis: Satis perspicuum eſt, l. 2. C. de pignoribus, locum non habere, quando aliquid ſpeciali hypotheca eſt ſubiectum cum ea limitatione, vt præcisè maneat obligatum in defectum omnium bonorum liberorum, quæ ſimul generali hypotheca ſubiiciuntur, & conſequenter cum limitatione, vt priùs excuſſio fiat in eiſdem bonis liberis vniuerſali hypotheca ſubiectis, & poſtea in particulari hypotheca ſolùm in quantum defuerit ad integrum debitum foluendum: Imo in hoc ipſo caſu, nullus eorum, qui contra Molinam in quæſtione ſuperiori tenuerant, dubium aliquod habuit;ſed potius tanquam omnino indubitatum ſupponunt, quando adeſt expreſſa conuentio, provt ſupponere etiam Molina videtur in verbis relatis ſuprà. Et vltra conuentionem, id quoque ſuſtinent ex propria primogeniorum natura, & tacita illa conditione, ſi bona libera deficiant, ſemper ſubintellecta; vt ſuprà dicebam. Sunt etiam in eodem placito communiter Scribentes in terminis d.l. 2. C. de pignorib. quatenus dicunt, quod lex ipſa 2. non habet locum, vbi inſtrumento pignoris, ſiue hypothecæ adeſt clauſula, ita tamen quod ſpecialis hypotheca generali non deroget, & è conuerſo, vel alia ſimilis. Ita ſanè ex Chaſſaneo, Didaco Couar. Cacherano, Rolando, Vincentio de Franchis, & Aſinio firmauit Ioan. Gutierrez, dicto conſ. 50. n. 20. & cum eiſdem, & Puteo, & Pariſio, Alex. Trentacinquius, variarum reſol. lib. 3. tit. de pignoribus, d. reſol. 5. n. 6. fol. 227. & n. 11. Azeuedus, dicto conſil. 38. num. 26. in fine, & n. 27. Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſion. iuris, littera H. concluſ. 117. n. 12. Antonius Faber in ſuo Codice, ad titulum C. de pignor. & hypothec. definitione 8. & quod hypotheca ſpecialis non tollat generalem, quando in inſtrumento adeſt clauſula aliqua, ex qua deprehendi poſſit, contrahentes generalem etiam remanerelyoluiſſe cum Caſſaneo, Pariſio, Cacherano, & Couarr. notauit Alex. Raudenſis, de analogis, lib. 1. cap. 3. num. 3. fol. 304. & ita Senatus definiuit iuridicè, vt in initio huius cap. dixi.

ADDITIO AVTHORIS

Ad Caput proximè præcedens.

ADduntur, atque adnotantur nonnulla, quæ poſt peractum, finitumq́ue Caput iſtud, ingenti ſtudio, & diligentia fuerunt examinata, & veram reſolutionem, atque explicationem recipiunt ex his ipſis, quæ ſcripta, traditaq́ue fuere ſupra, ex numero primo, vſque ad numerum 21. circa materiam, legis ſi conſtante, ff. ſoluto matrimonio, & l. vbi adhuc. C. de iure dot. Nam cùm diſceptatio præhabita ſit in eo articulo, quando ſcilicet, iuxta deciſionem dictæ legis 29. partit. maritus vergere ad inopiam dicatur, ſiue quid requiratur, vt dos repeti poſſit conſtante matrimonio per mulierem: inde emanauit alterius articuli, admodum aſſidui explanatio, à quo ſcilicet tempore, in rebus dotalibus, in arrhis etiam, & donationibus propter nuptias, item & in paraphernalibus, & aliis bonis extra dotem, conſtante, & ſoluto matrimonio, contra mulieres præſcriptio incipere, procedere, ac perfici valeat, ſi ad tertios deuenerint poſſeſſores.

Quid denique, ſi ipſimet tertij, bonorum mariti poſſeſſores, aduerſus mulieres ipſas ex titulo, C. ſi aduerſus creditorem, iura ſibi, ex tacita, vel expreſſa hypotheca, in omnibus bonis mariti competentia, præſcribere intenderint; & de conſonantia, atque deciſione. 1 8. titul. 29. partit. 3. cum verbis, & deciſione d l. 29. tit. 11. partit. 4. quæ verè, & dilucidè explicari non valerent, niſi articulo prædicto præmiſſo, à quo tempore vxor poſſit conſtante matrimonio dotem repetere, & pro cæteris, nunc dictis agere, ab eo namque deſinit eſſe impedita, vt contra ipſam. quæ impedimentum remouere potuit, currat præſcriptio.

Et in primis monendum lectorem duxi, Ioannem Lupide Palacios Rubios, optimè intellexiſſe materiam iſtam, & percepiſſe deciſionem dictæ legis 29. partitæ 4.

Is enim author in repetitione cap. per veſtras, de donation. inter virum & vxorem, §. 3. per totum, optimè explicat, qualiter per Iuriſconſultos, quorum reſponſis vtimur, & tempore Digeſtorum prouiſum fuerit vxori, vt etiam conſtante matrimonio poſſit ipſa dotem repetere, ſi maritus dotem diſſipabat. Poſtmodum autem ſuperueniſſe ius Codicis, per quod plenius prouidetur, provt explicat ibidem, numero 2. & addit, aliud etiam Codicis ius poſtea proditum, per quod pleniſſimè prouidetur, & multa adduntur ad l. ſi conſtante, provt etiam ibi: ſed iſta iura ſolum prouidiſſe, quando maritus cœpit diſſipare bona ſua, & ſic quando certum erat, maritum vergere ad inopiam; & propterea, quòd ſuperuenit ius Authenticorum, per quod pleniſſimè ipſis mulieribus conſulitur, & ſtatuit quòd licèt maritus ad inopiam non vergat, puta, quia eſt ditiſſimus, & eius bona ſufficiant ad dotis exactionem, & ad ſatisfaciendum creditoribus, & de eis potest maritus commodè viuere: tamen eſt dubium, an vergat ad inopiam, quia incipit malè vti ſubſtantia ſua ludendo forſan, vel aliàs: nam & runc poteſt vxor dotem exigere; ita dicit tex. in auth. de æqualitate dotis, §. fin. collat. 8. & ſubdit ipſemet Author, quod ex dicto §. finali deſumpta fuit l. 29. titul. 11. partit. 4. & l. 8. titul. 29. partita 3. quæ dicunt, quod ſi maritus deuaſtat bona, vxor poteſt dotem repetere: & ſi non repetit, ab eo tempore poteſt contra eam præſcriptio currere in rebus dotalibus.

Eiuſdem quoque l. partitæ 29. meminit idem Author, in repetit. ipſius cap. per veſtas, §. 24. quò loci adducit nonnulla ad ampliationem deciſionis illius text. & refert in primis quamplurimorum ſententiam, exiſtimantium, deciſionem ipſam procedere, etiamſi à principio maritus eſſet diues, & poſtea contracto matrimonio, ſine culpa ſua efficeretur pauper: nam & tunc vxor poteſt dotem repetere. Subdit ſtatim in hunc modum: Contrariam opinionem tenuerunt Cynus, Ioan. Fab. & multi alij; Hoſtienſis, Cardinalis, & alij, dicentes, quod paupertas viri non facit locum repetitioni, ſed mores viri: hanc opinionem approbat lex Regni præalleg. 29. tit. 11. part. 4. dum dicit, quod ſi maritus male non adminiſtrat, licèt caſu ad paupertatum venerit, non poteſt vxor ab eo dotem exigere, vt dicit illa lex, quàm in iudicando, & conſulendo ſequere, tam in foro Eccleſiaſtico, quàm in ſæculari.

Deinde quoque infert Ioannes ipſe Lupi, poſt editam dictæ l. partitæ deciſionem, non poſſe ſuſtineri Bartoli doctrinam, quam ibi adducit; quòd licèt vir bene inchoët vti ſubſtantia ſua, ſi malum exitum habuit, quia perdit, vel depauperatur; nihilominùs poterit vxor vti remedio, prædicto: quis res dicitur male geri reſpectu finis; provt ibi adducit, & vetè quidem concludit in hunc modum; ſed per prædicta tene contrarium: quoniam ſi maritus cæpit bene vti ſubſtantia ſua, non poteſt tunc dici ad inopiam vergere, & ſi poſtea caſu malè ſucceſſit, & effectus ſit pauper, non debet ſibi imputari, vt apparet ex prædictis, & ſignanter ex præallegata lege Regni.

Remanet itaque, præfatum Authorem rectè percepiſſe iſtam materiam & præ oculis ſemper habuiſſe deciſionem dictæ l. partitæ, Cæuallos etiam, commun. contra commun. q. 3. n. 6. cùm vidiſſet legis eiuſdem verba, & conſtitutionem, vt vxor repetere poſſit dotem conſtante matrimonio, ſiue dotis præſcriptio contra eam curreret, non modò exigit, quod maritus vergat ad inopiam, quaſi id ſolum, quod abſque eius culpa euenire caſu poteſt, non ſufficiat: ſed ſimul quòd diſſipet bona, prout apparet dict. num. 6. & ſtatim dicit num. 8. notanda ea, quæ antea dixerat pro declaratione dict. l. 29. part. 4. Addiderim ego, ex deciſione legis ipſius, ſufficere, quod diſſipare bona, ſiue malè vti ſubſtantia ſua cæperit, licèt adhuc ad inopiam non deuenerit, poteſt enim adeò diues maritus eſſe, vt adhuc inops non ſit, cæperit tamen malè vti ſubſtantia ſua, quod ex dicta lege ſufficit. E contrario verò non ſufficit inopia, ſi caſu, & abſque culpa ad eandem deuenerit, prout aſſiduè contingit, nec cæperit malè vti ſubſtantia ſua. Quod etiam rectè percipit Ioannes Olanus, in concordia iuriſcommunis & Regij, littera D. num. 76. &77. folio mihi 93. vbi inquit in hunc modum: Dos poteſt repeti à viro, durante matrimonio, ſi efficiatur pauperior, iure communi; iure Regio non poteſt repeti, niſi culpa mariti fiat pauperio, l. 29. tit. 11. part. 4. Ioannes etiam Baptiſta Villalobos, in antinomiis iuris commun. & Regij, littera D. num. 32. ibi: De iure Regio contra virum, quia caſu, & non ſua culpa incidit in paupertatem, non repetitur dos, vt in l. 29. & c. & repetit in ærario commun. opinion. littera D. num. 209. Author denique Curiæ Philipp. in §. 13. incip. pedimiento, iudicij executiui, num. 8. folio mihi 247. in illis verbis: Durante el matrimonio puede la muger pedir al marido ſu dote, y bines, ſi el fuere iugador, o diſipador de los ſuyos, y ſe temiere, que los diſipara: mas aunque por otra ocaſion venga à probeza, no le puede pedir durante el matrimonio, ſegun vna ley de partida, 29. Et hinc ſane ad oculum apparet, deceptos nonnullos huius Regni Authores, qui legis eiuſdem immemores, generaliter ſtatuerunt poſſe vxorem conſtante matrimonio dotem repetere, ſi maritus ad inopiam vergat; nec conſiderarunt, inopiam non ſufficere (quæcunque illa ſit) niſi diſſipatio, & culpa mariti accedat; prout dictum eſt. Quo numero fuere, & dictæ l. partitæ. nec diſtinctionis mentionem faciunt Ludouic. Meſſ, ad legem Tolet, in 9. fundamento partis 2. n. 94. folio mihi 92. Amad. Rodrig. de concurſu, & priuilegiis creditorum, art. 1. primæ partis, ſub n. 29. in verſ. item ſi euidentiſſimè. Quò loci ob ſolam mariti inopiam, conſtante matrimonio dotis repetitionem concedit, immemor equidem (vt dixi) dictæ legis Partitæ constitutionis: Matiencus etiam in l. 4. tit. 3. lib. 5. gloſſ. 1. n. 4. Rurſus & monendum Lectorem duxi (quod ſuprà hoc eod. cap. omiſi) Pragmaticos communiter explicaſſe, ſine reſtrinxiſſe deciſionem dictæ l. partitæ 29. vt ſcilicèt ipſa non procedat, quando alij creditores mariti inſtarent, & pro debitis ſuis contra maritum ipſum agerent: tunc namque poſſet vxor, etiam conſtante matrimonio, pro conſeruatione dotis ſuæ, executioni, aut executionibus contra maritum initis ſe opponere, & iura ſua oſtendere, ne liis creditoribus ſatisfieri, ſoluique priùs contingat, qui potentiora iura obtineant, ſiue eiſdem ſolutis, nihil remanere, ex quo dos ſalua, atque in tuto remaneat; ſic ſane obſeruari teſtatur Bernard. Epiſcop. Calaguritan. in antiqua additione ad Ioann. Lupi, de Palacios Rubios, in repetitione dicti capit. per veſtras, §. 24. in hæc verba: Adde, quod iſta lex Regni hoc diſponens (vt à doctiſſimis Viris audiui) practicatur, quoties vxor petere uvlt dotem à viro, nullis apparentibus creditoribus: eis tamen instantibus, tunc vxor conſtante matrimonio, & etiam viro exiſtente inope ob caſum, & non ſuis malis moribus, præfertur eis, & poteſt ſe opponere, præfata lege non refragante; quæ practica eſt ſatis æqua, vtconſtat. Et idipſum tenuit Didac. Perez, ad Seuram, de bonis lucratis conſtante matrimonio, n. 9. Ioan. Bapt. Villalob. in ærario commun. opinion. littera D, num. 209. fol. 47. Ioan. Olan. in concordia antinomiarum iur. commun. ac Regij, litera D, n. 83. in illis verbis: Quod etiam iure Regio mulier exigit dotem, & conſeruat, licèt maritus non vergat ad inopiam culpa ſua, quando creditores vendunt bona mariti, propter debita, nam tanquam creditrix mariti præfertur creditoribus, iuxta l. aſſiduis, C. qui potior. in pign. &c. tenuit quoque eandem ſententiam D. Ioan. Baroan. in nouiſſima additione ad Palac. Rub. dict. §. 24. littera A. folio 386. in nouis, vbi addit vnum verbum, ſecutus Epiſcopum, Didac. Per. Villalob. & ſic inquit: Sed quid mirum, cum vxor non agat iſto remedio, ſed longe diuerſo, & contra creditores. Et ita debent intelligi, atque explicari ea, quæ tradidit ipſe Palacios Rubios, in repetitione Rubricæ, §. 19. fol. 51. in noui. & quotidie in praxi ſeruari, mulieribùſque ſe opponentibus, dotes ſuas conſeruari aduerſus alios creditores mariti, compertum eſt, & cum D. Paz, Parladorio, Azeuedo, Ioanne Gutierrez, Villadiego, & aliis tradit Amador Rodriguez, de concurſu, & priuilegiis creditorum, prima parte, n. 2. & ſeq. Et hæc quidem ſunt notanda ad effectum illum, de quo præcipuè agitur, vt ſcilicèt ab eo tempore, quo alij creditores mariti inſtant, & agunt pro debitis ſuis, atque ita vxor pro dote, & arrhis, ſe opponere poſſet, & præſcriptio contra eam in ipſis rebus dotalibus, & arrhis procedat. Item & in bonis propriis mariti, quæ iure tacitæ, vel expreſſæ hypothecæ habet hypothecata, prout inferiùs dicetur.

His ita præmiſſis atque præſuppoſitis, pro abſoluta, & diſtincta propoſiti articuli præſcriptionis explicatione, ſequentia obſeruare, atque conſtituere neceſſarium erit, ex quibus nihil in propoſito intactum manebit. Ac primum equidem, certi iuris eſſe, quod contra mulierem conſtante matrimonio, nulla currit præſcriptio in dote, ſeu rebus dotalibus, ſi maritus ipſe, vel alius tertius aliquid ex bonis ipſis dotalibus conſtante matrimonio alienauerit, vel alio quouis modo ad aliquem tertium deuenerit: quod expreſſim probat textus in l. in rebus, 30. §. omnis, C. de iure dotium, in hæc verba: Omnis autem temporalis exceptio, ſiue per uſucaptionem inducta, ſiue per decem ſiue per viginti annorum curricula, ſiue per triginta, vel quadraginta annorum metas, ſiue ex alio quocumque tempore maiore, vel minor ſit introducta: ea mulieribus ex eo tempore opponatur, ex quo poſſint actiones mouere, id eſt opulentis quidem matris conſtitutis, poſt diſſolutum matrimonium. Hactenus Imperator Iuſtinianus in prima dicti §. parte. De ſecunda autem poſtmodum agetur ſuo loco, & conuenit l. octaua, titulo 29. partita 3. ibi. E aun dezimo mas, que las coſas, que la muger dieſſe a ſu marido en dote, non ſe pueden ganar por tiempo, ſi non deſpues, que el caſaminto fueſſe partido. Atque ita ex communi omnium e Interpretum ſententia tradiderunt Baldus Nouellus, in tractatu de dote, in 8. parte, colum 2. & 5. Baldus de præſcriptionibus, prima parte ſextæ & ultimæprincipalis, caſu 16. per totum, folio mihi 489. & 490. numero 10. per totum, & numero 14. fol. 493. vbi concludunt; contra mulierem nullam currere præſcriptionem, etiam longiſſimi temporis, conſtante matrimonio, etiamſi matrimonium ipſum duraret per centum annos; & aliorum contrarias ſententias improbant iuridice. Pro eiſdem autem pondero ego iura manifeſta, textum ſcilicèt expreſſum dicto §. omnis, prout ſuprà retuli eum, & maximè ibi; Siue ex alio quocunque tempore maiori. Quæ verba omne tempus, etiam centum annorum comprehendunt; & in dict. l. partitæ octaua, ib: Non ſe pueden ganar por tiempo, ſi non deſpues que el caſamiento fuere, partido: Indefinita namque illa oratio, quæ in diſpoſitione legis, & hominis, & in omni actu, & materia, vniuerſali æquipollet, prout latiùs alio cap. huiuſce tractatu explicaui; omne tempus excludit, & dum conſtat matrimonium, nullius temporis præſcriptionem admittit. In eadem quoque ſententia, & reſolutione fuerunt Gregorius Lopez, in dicta l. partitæ, verbo, en dote. Paulus Caſtrenſis, in conſil. 466. per totum, lib 2. vbi latè & eleganter. Abbas, in conſil. 22. lib. 2. Cumanus numero 55. Didacus Caſtellus ibidem, in gloſſa finali, verſic. adde mulier. Et Palacios Rubios, numero 21. Idem in repetitione rubricæ, de donat. inter. §. 27. numero 16. & in repetitione cap. per veſtras, §. 3. & in addit. & in §. 24. Rodericus Suarez, titulo, de las arras. ad leg. primam, numero 56. & tribus ſeqq. & ibidem in addit. littera A, ad numerum 58. & titulo de debitis, numero 33. in principio. Couar. variar. libro primo, cap. 8. numero 8. in principio, & in relectione cap. quamuis pactum, in initio ſecundæ partis, §. primo, ſub numero 9. ante finem. Azeuedus, in l. 4. titulo 3. ex numero 11. cum ſeq. lib. 5. nouæ collect. Regiæ D. Paz. in praxi, prima parte primi tomi, ſecundo tempore, ex numero 32. folio 30. Cardinalis Thuſcus, tomo 6. litera P. concluſione 525. numero 53. & tribus ſeqq. & nullo ex his relato, Petrus Barboſa, quinta parte, l. primæ, ff. ſoluto matrimonio, numero 83. in verſic. denique ex prædictis, & num 84. Vbi iuridicè ſtatuit differentiam inter bona immobilia, in quibus prohibita omnino fuit vſucapio. l. ſi fundum, ff. de fundo dotali, & bona mobilia, quæ ſicutalienari poſſunt, ita & vſucapi; ita tamen quòd dum conſtat matrimonium, non incipit curſus vſucapionis aduerſus mulierem, ſed tantum à tempore ſoluti matrimonij, prout ſtatim dicetur; ſicque explicari debet text. in dicto § omnis prout rectè ipſum explicauit Barboſa ibi.

Superioris autem concluſionis ratio communis eſt, conſtante matrimonio, mulierem impeditam eſſe per ius agere, vtpote cum omnium actionum ius, exercitium penes maritum tameneat, & ipſe dominus dotis exiſtimetur, l. doce ancillam, C. de reiuendicatione, & longa, ſerie egomet ipſe exornaui, atque accurarè explicaui in commentariis de vſufructu, cap. 4. ex numero 8. cum infinitis ſeqq. & vltra eos, quos ibidem commemoraui, Nicolaus Garcia, de beneficiis, quinta parte, cap. 9. ex numero 142. vſque ad num. 177. vnde ſuccedit regula l. primæ, §. finali, C. de annali except, authent. niſi tricennale. in 2. parte, C. de bonis maternis, vt non valenti agere propter impedimentum iuris, negantis alicui ius agendi, non currat præſcriptio prout latiùs exornauit, multáque ingenioſe admodum, & acutè atque eruditè (vt adſoler) deduxit Arias Pinellus, in dict. authent. niſi tricennale, ex numero 42. folio mihi 301. Thuſcus, dict. concluſ. 23. per totam, Surdus deciſ,. 189. ex n. 25. & hanc rationem ex mente communi ſæpe repetit Balbus, dicto caſu decimo ſexto n. 10. & præcitati ſuprà Authores expendunt. Peregrinus etiam deciſione 44. per totam, vbi quod vxor conſtante matrimonio, non poteſt vendicare fundum dotalem per maritum alienatum, & nec etiam poſſeſſorio recuperandæ agere, quia ipſa non poſſidet. Nec exercitium actionum ſibi competit contra tertios poſſeſſores, ſed marito, qui ipſe agere poſſet contra alienationem nulliter à ſe factam; prout hæc omnia, iure, & authoritate, ibi comprobat: & vide latiùs per Barboſam, quinta parte, l. primæ. ff. ſoluto matrimonio, cum ergo hodie generalis ſit prohibitio, vt res dotales, neque conſentiente vxorealienari poſſint, l. unica, §. & cum lex, C. de reivxoriæ act. & latè per Barboſ. dicta 5. parte, ex numero 7. quanuis vxor ſciuerit, & viderit res ſues dotales, vel aliquam earum per maritum alienari: ſcientia, & patientia nullo modo ei præiudicabit, quia ſcit, ius ſuum ſaluum ſibi remanere, iuxta ea, quæ cum multis Authoribus reſoluit Maſcardus, concluſione 113. ex numero 19. nec vlla præſcriptio curret contra eam, quia eſt imperdita agere, vt dictum remanet: Niſi cum iuramento de non contraueniendo, alienationi conſenſerit; de iure namque Canonico valet conſenſus mulieris, ſuper alienatione rei dotalis cum iuramento, licet de iure Ciuili non valeret: cap. cum contingat, de iurando, cap. licet mulieres, eodem. tit. lib. 6. & latè Ioannes Gutierrez, de iuramento confirmatorio, prima parte, cap. primo. Barboſa, dicta 5. parte. l. primæ, num. 72. & 74. & prima parte eiuſdem l. numero. 69.

Si tamen eſſet inchoata præſcriptio ante contractum matrimonium, per ſuperuenientiam matrimonij, & dotis conſtitutæ, non interumperetur præſcriptio vt in l. ſi fundu, ff. de fundo dotali, & cum Roderico Suare notauit Gregorius Lopez, in dicta lege 8. tit. 29. Partita 3. verbo, en dote. Baldus, de præſcription. primæ partis, ſextæ & vltimæ partis principalis, dicto caſu 16. & numero 10. in principio. Azeuedus, in dicta l. 4. titulo 3. lib. 5. num. 20. in verſic. ſecundo limitatur: & pro certo ſupponunt ij omnes, qui hactenus in propoſito ſcripſerunt, loquuntur namque de præſcriptione inchoata contra mulierem conſtante matrimonio; non verò de ea, quę ante matrimonium cæpiſſet, intelligunt, vtpote cùm incœpta iam præſcriptione, longè diuerſa ratio militer. Ad quod ponderari poſſent iura nonnulla, & doctrinæ, quæ à meipſo ponderatæ, adductæ fuêre lib. 3. cap. 15. ex numero 4. vſque ad numerum 16. vbi videri poſſunt.

Soluto verò matrimonio, incipit ſtatim præſcription currere contra mulierem, ex quo definit eſſe impedita agere, nec ſibi denegatur potentia agendi, & recuperandi resdotales; ſicque ceſſat omnino ratio illa, quare conſtante matrimonio præſcriptio non currit: ſic ſane probat expreſſe text in dicta l. in rebus, § ominis, & in dicta partitæ 8. ibi: ibi: Si non despues que el caſamiento fueſſe partido: & ibi Gregorius Lopez, in verbo partido, inquit in hunc modum: & præſcriptione decem, vel viginti annorum, ſed requirerentur triginta anni, vt declarat Paul. de Caſtro, in l. cum vir. ff. de vſucap. & Ioan. de Imola, in cap. cum non liceat, de præſcript. Quod ipſum etiam probauit, & eius temporis præſcriptionem requirit Balbus, dicto caſu 16. & ſub dicto numero 10. in verſic. & ideo licet ſoluto matrimonio. & Ioanne de Imola, Gregorio Lopez, non relatis, in eodem placito remanet, & longi temporis, triginta ſcilicet annorum præſcriptionem neceſſariam eſſe, annotauit Barboſa, dicta 5. parte l. primæ, ſub num. 84. qui tamen, quando res dotales, æſtimatæ in dotem datæ fuerunt; & in ſubſidium mulier agit contra tertios datæ poſſeſſores; quòd ſufficiat decem annorum præſcriptio, reſoluit ibidem. Et quia huiuſce obſeruationis terminis intelligendi, explicandiq́ue ſunt, prout ipſe explicat ibidem, eius verba inſerere, atque hoc loco tranſcribere, neceſſarium viſum fuit, quæ in hunc modum ſe habent. Si antem quæras, in quibus caſibus res dotales vſucapi poſſint Seeurrendum eſt ad iuris principia, & reſoluendum, res dotales immobiles, etiam ſoluto matrimonio, vſucapi non poſſe: nam cum adhuc duret iuris prohibitio, quandiu actualiter non ſint reſtatutæ, l. etiam, ff. de fundo dotali, locum habet regula dictæ l. ſi fundum. intelligendo tamen de præſcriptione longi temporis, nam ſi fuerit longiſſimi temporis, indiſtinctè poſſeſſorem ſecurum reddet, iuxta generalem regulam l. ſicut, C. de præſcript. triginta annorum. Vt reſoluit Nouellus de dote, 7. part. speciali 1. colum. 2. & 4. Bal. de præſcript. 1. parte 6. num. 10. Gomez, § fuerat, num. 41. Inſtitut. de action. Quidquid contrarium pro conſtanti teneat Iaſon, hic num. 33. Item ſi res immobiles dotales datæ ſint eſtimatæ, nam quamuis tunc vxori in ſubſidium concedatur vtilis rei vendicatio aduerſus terios poſſeſſores, glo. dicta l. in rebus, verbo, æſtimat. in fine, & ſupradictum eſt: tamen aduerſus hanc ſubdiariam actionem admittetur præſcriptio longi temporis, vttenet glo. d.l. in rebus, verb. vſucapionem, in 3. & 6. ſolutione, & ibi Bald. n. 11. Salicet. n. 8. in fine. Paul. l. eum vir, n. 154. & pari ratione, quamuis in rebus mobilibus alienatis detur vxori in ſubſidium vtilis rei vendicatio aduerſus tertios poſſeſſores, vt ſupra probauimus; tamen aduerſus hanc ſubſidiarium actionem tuti erunt poſſeſſores, ſi per triennium cum bona fide eas res poſſederunt, & ita procedet quod præſupponit d.l. in rebus, §. omnes.

Rurſus obſeruandum, atque conſtituendum erit, id ipſum quod in dote, & in rebus dotalibus ſtatutum, atque obſeruatum eſt ſuprà, ex n. 7. obſeruandum etiam. at que ſtatuendum in donatione propter nuptias, & in arrhis, vt in eis contra mulierem conſtante matrimonio nulla præſcriptio currat; idque ob eandem rationem, quia agere impedita eſt, dum matrimonium ipſum conſtat: incipere autem, & procedere præſcriptionem poſt diſſolutum matrimonium, & quando in dote, ſeu rebus dotalibus incipere, ac procedere de iure poteſt; ſic ſanè, ſpecificè annotauit, atque tradidit Ioannes Lupi de Palacios Rubios, in rubrica, de donat. inter. §. 17. n. 16. folio. mihi 44. in nouiſ. vbi in hunc modum ſcripſit: Ex quo etiam poteſt inferri, quod cum præſcriptio. ſit quædam speciesalienationis quæ conſtante matrimonio prohibita eſt, quantum ad arrhas, nullo modo potuit incipere, durante matrimonio, l. vbi lex. ff. de vſucapion. & istæ, quæ hodie dantur, ſuccedunt loco donationis propter nuptias: in donatione autem propter nuptias nunquam datur actio vxori, niſi ſoluto matrimonio, vt l. cum notiſſimi. §. illud, C. de præſcript. 30. vel 40. annor. & in authent. vt immobilia, §. primo, col. 6. & per conſequens ab eo tempore incipiet currere præſcriptio, quod habeo pro indubitato, Et id ipſum tenuerunt, atque reſoluunt D. Paz, in praxi prima parte primi tom. 2. tempore, n. 32. in principio, verſic. & idem eſſe in rebus donationis, & fol. 32. Azeuedus, in l. 4. tit. 3. n. 17. l. 5. vbi citat Gregor. Lopez, idem tenentem, in l. 1. tit. 11. p. 4. gloſſa magna. D. Ioannes Baraona in addit. ad palacios Rubios, dicto §. 17. litera H. fol. 50. ante finem, verſic, ex quo etiam poteſt inferri. Sed cæteris omnibus latiùs, atque præſtantiùs eruditiſſimus, atque excellentiſſimus Iurisconſultus, Hiſpanus noſter Rodericus Suarez, in l. 1. tit, delas arras, num. 56. 57. & 58. fel. mihi. 277. in fine, & 278. in nouiſ. Quò loci eleganter fundat, quod illa, quæ de iure communi appellabatur donatio propter nuptias, hodie vocantur arrhæ; & inde, quod in arrhis petendis, non currit præſcriptio mulieri constante matrimonio; etiam in caſu quo extraneus, & non maritus promiſisſet dictas arrhas, cùm ad maritum principaliter ſpectet exercitium dictæ actionis, ſiue petitionis arrharum: & dicit ſe ita conſuluiſſe de facto, cum Duciſſa de Villalua promiſisſet nomine arrharum mille duplas cuidam Nobiliſſimæ fæminæ, Mariæ de Acunha, vxori Ioannis de Viuero, militis ſtrenuiſſimi, Vice Comitis de Altamira, tempore, quo matrimonium fuit contractum inter dictam Mariam, & dictum Ioannem, & pro dictis arrhis dicta Duciſſa, mater dicti Ioannis de Viuero, obligauit quendam locum: ſoluto matrimonio ipſa agebat hypothecaria pro dictis mille duplis contra poſſeſſorem dicti loci, cui dicta Duciſſa vendiderat dictum locum; opponebatur contra eam quod dicta hypothecaria erat præſcripta, quia elapſi erant multi anni à tempore venditiionis: ipſe autem Rodericus Suarez defendebat, toto tempore, quo matrimonium durauit, non currere contra dictam vxorem præſcriptionem in dicta hypothecaria, ad consequendas dictas arrhas, & multa fundamenta adducit pro hac parte, prout ibi videri poterunt, & in effectu concludunt, quod dos, & donatio propter nuptias iudicentur à pari, & quemadmodum fructus rerum dotalium ſunt viri, ad onera matrimonij ſubeunda, ita etiam fructus donationis propter nuptias; nec competit mulieri actio ad illam conſequendam, niſi demum ſoluto matrimonio.

Inde & conſequenter ex placitis, atque reſolutionibus eiusdem Roderici, ex dict. n. 56. 57. & 58. ego pro certo & indubitato deduco, ſtatutum à iure in dote, habere quoque locum in donatione propter nuptias, & in arrhis: & in vtroque, quod attinet ad articulum præſcriptionis, ſeruandam deciſionem dictæ l. 8. titulo 29. partitateria, vt in arrhis, & donatione propter nuptias procedat, necne præſcriptio, iuxta ea, quæ in dote ſtatuuntur in ipſa l. octaua. Deduco etiam, ſolum permitti mulieri petere donationem propter nuptias, aut arrhas conſtante, matrimonio, quando dotem exigere poteſt, & inde, quamuis de iure communi poſſet dotem exigere, quando maritus vergebat ad inopiam, vt latiùs ſupra deduxi, & ita pariter in caſu ipſo inopiæ arrhas, & donationem propter nuptias patere poterat mulier conſtante matrimonio, vt latiùs comprobat, & ita in terminis annotauit Rodericus ipſe Suarez in dicta l.p. tit. de. las arras, n. 57. vbi de donatione propter nuptias; & n. 59. vbi de arrhis; Actamen hodie attenta deciſione dictæ l. 29. titulo vndecimo, partita quarta, ſolam mariti inopiam non ſufficere, vt mulier repetere poſſit arrhas, aut donationem propter nuptias, ſed incipere malè vti ſubſtantia ſua, atque diſſipare bona maritum, neceſſarium eſſe, ſicuti in dote ibi ſtatuitur, & ante annotaui ex num. primo, in hiſce addit. Quod eſt notandum, quia dicto num. 57. & 59. non ita traditur per Rodericum, nec doctiſſimus ille Vit expendit legam ipſem Partitæ. Additionator etiam eius eandem omiſit, 7 ſolum allegat dict. l. octauam, titulo. vigeſimonono, partita tertia, prout ibi apparet in addit. ad. num. 58. litera A. folio mihi 289. in nouis.

De donatione autem propter nuptias, de qua agit dictus Author, & quod arrhæ ſucceſſerint loco illius, quamuis valde diſtent à donatione propter nuptias, cum infinitis quos allegat, ac ideo eos ſciens conſultoqùe prætermitto, vide omnino Pat. Thomam Sanchez, tomo primo, lib. ſexto. de ſponſalibus, diſputatione prima, & pluribus ſeqq. & diſputatione 27. & ſeq. Parladorium, tomo 3. differentia 125.

Deinde obſeruandum, atque conſtituendum erit, hucuſque reſoluta, atque in dote, donatione propter nuptias, & arrhis ſtatuta, & ad terminos, atque deciſionem d.l. octauæ, tit. 29. partita tertia, & dict. l. vigeſimæ nonæ, tit. 11. partita quarta, reducta; obſeruanda hodie, & omninò procedere, ac ſi Taurinæ legis 57. conſtitutio prodita non fuiſſet. Nam etſi lex illa Tauri, quæ hodie eſt l. quærta, tit. 3. lib. 5. nouæ collect. Regiæ, ſtatuerit, quod Iudex, cauſa cognita, poteſt compellere maritum, vt præſtet licentiam vxori, ad faciendum illud omne, quod vxor fine eius licentia facere non poteſt, aliàs quod Iudex ipſe ſolus cam præſtare poſſit: Et verè vxor, nec contrahere, nec quaſi contrahere, nec alia facere poteſt, quæ ad contractus, diſtractus, & iudicia pertinent, & alia etiam, de quibus in l. 55. Tauri, hodie l. 2. tit. 3. lib. 5. atque ita videretur alicui, tentari poſſe, quod hodie, cum mulier impedita non ſit, & dictam licentiam agendi pro dote, donatione propter nuptias, & arrhis, à Iudice petere, atque ab eo impetrare poſſit, videatur negligens in non petendo, ac idcircò etiam conſtante matrimonio, præſcriptio currere poſſit, quaſi ceſſante ratione illa præcipua impedimenti; Attamen negari non poſſe, quin hodie, ſicut olim impedita ſit per ius agere, cùm exercitium actionum penes maritum reſideat, ipſàque agere nullo modo poſſit abſque licentia mariti, vt in dictis legibus Tauri ramanet ſtatutum: & inde remanere intactam rationem illam impendimenti, cùm iura non conſiderauerint, quod petita licentia à iudice, impedimentum remoueri poſſit, necne; ſed id dumtaxat, an is, contra quem præſcriptio incæpit, à iure impetus fuerit agere, nec exercitium actionum habuerit, ſed penes alium remanſerit: licèt enim is poſſit licentiam petere in his caſibus, & aliis, in dictis legibus Tauri expreſſis, non tamen ad eam petendam, ſic adſtringitur, vt ei imputari poſſit, vel nocere, quod non petierit, ne beneficium illud dictæ l. 57. Tauri reddatur in inuitum; aut vxoris fauore conceſſum ibidem, vt ſcilicet licentiam à Iudice petere poſſit, in eius odium & damnum redundet, ſi non petierit; contra vulgata, & omnibus cognita iuris principia, Sic ſanè non modo dicti §. omnis, legis, in rebus, C. de iure dotium, & d.l. partitæ 8. deciſio ex dictis legibus Tauri alteratur quonis modo, vt contra mulierem currat præſcriptio conſtante matrimonio in rebus dotalibus, arrhis, & donatione propter nuptias, ſi dictam licentiam petere negligens fuerit; ſed nec caſus iſte vllo pacto excogitatus fuit, aut eſſe potuit, atque ita iura prædicta expreſſa, quomodo non ſtare, & procedere hodie, tentari poſſet, cùm eiſdem legibus Tauri aliquid in contrarium ſtatutum non fuerit, iuxta l. præcipimus, in fine, cum aliis vulgatis, C. de appellat. Sic equidem, atque in terminis prædictis, quod hodie non currat præſcriptio in rebus dotalibus, nec in donatione propter nuptias, neque in arrhis, neque inducenda ſit correctio iuris, in dict. l. Tauri 57. non inducta, iuridicè & verè tentauit, atque fundauit Alphonſus Azeuedus, in dicta l. 4. tit. 3. lib 5. ex num. 11. vſque ad num. 20. & poſſet ipſe id præcipuè pro ſe ponderare, ſcilicèt quód non ſequatur, Poſſet vxor Iudicem adire, & impedimentum remouere, ergo præſcriptio contra eam ab eo tempore currit: Nam & filius familias agere poſſet in his, in quibus patri quæritur vſufructus, Iudicem ſcilicet adeundo, qui patrem compelleret; & nihilominùs ſi patria poteſtate, ac vſufructu durante, pater alienanuerit, præſcriptio non currit, ſicuti ex ſententia Baldi, & aliorum contra alios cum iudicio deduxit Pinellus, 3. parte, l. primæ, C. de bon. mat. numero 74. & in authent. niſi tricennale, num. 44. & 45. & inferiùs dicetur.

Rurſus obſeruandum, & conſtituendum erit, dubium eſſe, an in bonis paraphernalibus, quæ præter dotem parapherna nuncupatur, conſtante matrimonio præſcriptio currat contra vxorem? Quo in dubio Gregorius Lopez, in dicta l. 8. titul. 29. partita 3. verbo, en dote, nihil reſoluit, ſed ſe remittit ad Ioannem Fabrum, in l. prima, C. de bonis maternis, & ad dicta per Abbatem, in cap. 2. column. penult. de conceſſione præbendæ. Atque ita videtur eſſe eiuſdem placiti, & ſententiæ, cuius Faber ipſe fuit; is autem expreſſim aſſeuerauit, præſcriptionem in dictis bonis currere contra mulierem, conſtante matrimonio, excitatus argumento, & deciſion. textus, in cap. conſtitutus, de in integrum reſtitutione. Et quia in Curia Eccleſiaſtica potuit agere, & impedito currit tempus, ſi cum poſſet, non adhibuit diligentiam, vt impedimentum tolleret, quod tolli poſſet, vt in cap. finali, de electione, & Fabri ſententiam cum aliis Authoribus, ſecurè probarunt Didac. Couarr. variar. lib. 1. cap. 8. num. 8. D. Paz, in praxi, prima parte primi ton 2. ſecundo tempore, num, 32. per totum, vbi ſatisfacit, reſponiúmque præbet fundamentis nonnullis, quæ in contrarium excitauit: Eiuſdem autem Authoris, & Couarruu. dicto num. 8. & in relectione cap. quamuis pactum, in initio ſecundæ partis, §. 1. num. 9. fundamenta, ad vnicum, ipſumq́ue Ioannis Fabri fundamentum reducuntur; quod ſcilicèt tempus currat contra eum, qui impedimentum remouere potuit, vt per Pinellum, in dict. authent. niſi tricennale, num. 48. Surdum, deciſione 189. num. 28. & ſeq. Stephan. Gratian. diſcept. forenſ. lib. 1. cap. 45. num. 16. & 17. Idque exiſtimant procedere, non modò iure communi attento; ſed etiam de iure huius Regni, & poſt leges Tauri conditas: nam licèt matrimonio conſtante vxor agere etiam de paraphernis nequeat abſque licentia mariti; cogitur tamen martius à Iudice id vxori permittere, & licentiam præſtare, imò eo nolente consentire, Iudex eam licentiam præſtare valet, Regia Taurina l. 57. hodie l. 4. tit. 3. lib. 5. recop. & idcircò præſcriptio currere debet aduerſus eam, ſi negligens fuerit: quemadmodum in rebus aduentitiis alienatis à patre, ſicut præſcriptio currit à die, quo filius eſt effectus ſui iuris, d authent. niſi tricennale; ita incipiet procedere ab eo die, quo etiam durante patria poteſtate vſusfructus patri non quæritur, & in filium fuerit tranſlatus, provt ipſe Couarr. & Gregorius Lopez, in d.l. 8. tit. 29. part. 3. verbo, e non el fijo. notarunt & cum Pinello, & aliis, latiùs, D. Paz, vbi ſuprà. Eandem etiam ſententiam, eruditè comprobauit Rodericus Suarez, in l. prima, titulo, de las deudas, nu. 33. 34. & 35. folio mihi 307. in nouis, quò loci alia fundamenta adducit, & concludit, quod cum mulier poſſit facere, vt maritus conſentiat, eum compellendo Iudicis officio, ad conſentiendum, & licentiam ſibi præſtandum, meritò non dicitur impedita agere, & ſic iuſtum eſt, contra eam, tanquam contra negligentem, currere præſcriptionem. Et adducit illud ſimile de filio, cui in bonis, in quibus patri non quæritur vſusfructus conceſſum eſt, vt poſſit officio Iudicis compellere patrem ad præſtandam licentiam ad agendum, & ideò ſi omiſerit, currit tunc contra eum præſcriptio: idque procedere, non obſtante, quod ex legibus huius Regni, multer non poteſt eſſe in iudicio, nec agere ſine licentia mariti, provt latiùs ibi.

E contrario tamen, quod in dictis bonis paraphernalibus, ſicut in dotalibus, non currat præſcriptio contra mulierem conſtante matrimonio, quia eſt impedita agere, & contrahere conſtante matrimonio, ex legibus huius Regni, non dubitarunt tentare contra communem Palacios Rubios in l. 55. Tauri, num. 21. & ibidem Caſtellus, in gloſſ. finali, verſic. adde mulier, & quamuis eorum fundamentis contendat ſatisfacere, atque in effectu reſponderit D. Paz, vbi ſuprà, num. 32. negari tamen non poteſt, quin ipſa fortiter vrgeant. Azeuedus etiam in dicta l. 4. titul. 3. lib. 5. num. 18. & 19. idipſum tentauit, ſed perfecit, nec auſus eſt à Communi recedere, prout ibi apparet in hæc verba: Immò & in paraphernalibus alienatis per maritum, tentari poſſet idem eſſe, cum& in eis iam, ſicut indotalibus maritus habeat adminiſtrationem, ſecundum glo. in l. 6. titulo 11. parti 4. verſ. que el año, colum. 4. in princ. & Palac. Rub. in rub. §. 68. num. 16. verſ. modo iſto, folio 49. col. 2. quod tamen non ita audeo affirmare, ſicut in dotalibus, præſertim exiſtente authoritate Couar. vbi ſupra, in paraphernalibus præſcriptionem currere aſſerentis, & voluit glo. en dote, in l. 8. tit. 23. par, 3. dum allegat Faber, & Abb. pro hoc, & Suarez, in titul. de las deudas, §. quæro vlterius, fol. 56. & tetigit Cifuentes, in l. 55. Tauri, in fi. provt & tenuit Gomez Leon, in ſua centuria informationum, cap. 26. numero octauo, dicentes, quod circa alias, quam res dotales, præſcriptio procedit, eo quod per legam partitæ 8. titul. 29. part. 3. ſolum res dotales excipiuntur, in quibus rebus dotalibus arrhas, & donationes propter nuptias ego comprehendo.

Pro hac autem parte, in qua Azeuedus auſus non eſt inſiſtere, vnicum, & præcipuum fundamentum ſic conſiciendum, deducendumque eſt, provt Rodericus Suarez deduxit in dicta l. 1. titulo, de las arras, num. 33. in principio, videlicet, quod dictæ leges Tauri, quæ abſque licentia mariti, prohibent, ne vxor aliquid facere poſſit, nec ſe obligare, habent locum in quaſi contractu, & iudiciis quaſi contrahitur, l. 3. §. idem ſcribit, ff. de peculio, Vnde hoc præſuppoſito, quod mulier non poteſt agere, nec eſſe in iudicio ſine licentia mariti, videtur quod contra eam non currat præſcriptio, per text. in. d.l. 1. §. finali. C. de annali exceptione. Vbi textus dicit, quod filiofamilias, dum eſt in patris poteſtate, non currit præſcriptio. Rationem aſſignat ibi textus, qui videtur facere ad propoſitum. Quis enim incuſare eos poterit ſi hoc non fecerint, quod et ſi maluerint, minimè adimplere lege obuiante valebant, & c. Ex quo non poterat agere ſine licentia patris, viſum fuit Imperatori iuſtum, ceſſare contra eos præſcriptionem, facit l. prima, C. de bon. matern. authent. niſi tricennale, eod. tit. faciunt etiam & alia iure, quæ ſub dicto numer. 33. idem Rodericus Suarez ponderauit: qui tamen vt reſpondeat ad text. in d.l. prima, §. finali, C. de annali except. conſtitut, textum ipſum potius fundamento partis aduersæ retorqueri poſſe, & pro ſententia Fabri, & inquit, quòd ille textus debet intelligi in illis bonis, in quibus pater habet vſumfructum, quia cum in illis filius nullo modo poſſit agere, & pater efficiatur legitimus adminiſtrator, l. prima. C. de bon. mater. l. 1. C. de bon. quæ lib. nimirum ſi filio durante patria poteſtate, non currat præſcriptio: ſed illis bonis, in quibus patri non quæritur vlusfructus, licèt filius debeat etiam runc agere cum licentia patris, vt in l. finali, §. neceſſitate, C. de bonis quæ lib. tamen, quia faciliter Iudicis officio poteſt compellere patrem ad conſentiendum, & ad præſtandum licentiam ad agendum, vt in dicto §. neceſſitate, merito tunc currit præſcriptio. Ex hac autem concluſione elicit duo idem Rodericus Suarez ibi, ſub numero 34. Primum, reſponſionem ad textum, in dicta l. prima, §. finali, C. de annali exceptione, quòd loquatur, vbi ratione vſusfructus patri acquiſiti, filio denegabatur omnino agendi potentia. Secundum, quia licèt mulier in agendo debeat licentiam à marito petere, tamen principale exercitium in ea reſider, & maritus cogendus eſt præſtare licentiam, ſi recuſet ſine iuſta cauſa; & ſic cùm facile poſſet ad hoc compelli, meritò debet contra mulierem currere præſcriptio, vt in filiofamilias eſt ſtatutum, hactenus Rodericus Suarez.

Ego verò hactenus quieſcere non poſſum, nec mihi perſuadere, articulum hunc non habere maximam difficultatem: textum etiam in dicto §. finali, fortiter contra ſententiam communem non vrgere; quod vt euidentiſſimè oſtendam, ante alia obſeruo, ſuperiora, quæ circa deciſionem textus in d.l. finali, §, neceſſitate, C. de bon. quæ lib. is Author tradit, maiori equidem explicatione, & indagatione egere (quod ad propoſitum præſens non pertinet) ſicuti ex his deducitur apertè, quæ cum infinitis aliis Authoribus egometipſe adnotata, atque ſcripta reliqui in commentariis de vſufructu, cap. 3. ex num. decimotertio, vſque ad n. 18.

Deinde, ſi deciſo dicti §. finalis, d.l. 1. C. annali except. ideo procedit, quod intelligi debet in illis bonis, in quibus pater habet vſumfructum, non verò in eis, in quibus patri non quæritur vſusfructus; quia primo caſu actio, & exercitium competit patri; in ſecundo verò, filio; & ideò in ipſo caſu ſecundo, contra eum currit præſcriptio, quia impedimentum remouere potuit: in primo verò non currit, quia non potuit. Et inde ipſe Rodericus elicit, quod filio omnimodo denegabatur potentia agendi, ratione vſuſfructus patri acquiſiti: inſuper elicet, quod licèt mulier in agendo debeat licentium à marito petere, tamen principale exercitium in ea reſidet: ſi hæc inquam ita ſe habent, & attento iure communi pro opinione Fabri concludentur vrgebant, attento equidem iure noſtro Regio in contrarium concludentur vrgent, quod vllo pacto negari non poteſt: quia ſi acquiſitio vſusfructus totum negotium facit; item & aliud, quod ſcilicet exercitium actionis penes patrem reſideat: reſpectu vxoris in quæſtione excitata paraphernalium, id ipſum operari debet: vtpote cùm vtrumque concurrat, primum acquiſitionis omnium fructuum, quia ſicut in dote, aut in bonis dotalibus, ita & in paraphernalibus, fructus eorum pleno iure quæruntur marito. Item ſicut dotalium, ita & paraphernalium adminiſtratio, ius & exercitium penes maritum reſidet, & quæcunque reſpectu adminiſtrationis, & iuris, atque exercitij actionum, & acquiſitionis fructuum, & communicationis bonorum, conſtante matrimonio acquiſitorum, in dote, aut bonis dotalibus conſideres, ipſamet æqualiter attento iure noſtro Regio in bonis paraphernalibus hodie procedunt; & ſic dotis, aut dotalium bonorum, & paraphernalium æquiparatione in omnibus facta à lege, reſpectu præſcriptionis id idipſum in eis videtur ſtatuendum (cum eadem ratio militet) quod in bonis dotalibus, nec aſſequi poſſum, quæ differentiæ ratio congrua aſſignari valeat. Idque, vel eò maximè, quòd vt Imperator oſtendat, penes quem exercitium actionis reſideat, vel vna tantum regula, aut doctrina excitatur, quærendo ſcilicet, an penes patrem vſusfructus conſiſtat, eique acquiſitus fuerit, an penes filium: ſi ergo marito vſusfructus, aut fructus paraphernalium, pleno iure hodie acquiruntur, & inde penes eum quoque exercitium actionis reſidet, ſicut in aliis bonis dotalibus, cur ius diuerſum in euidens mulierum damnum conſtituitur, vbi eadem ratio, eadèmque fructuum, aut vſusfructus acquiſitio concurrit? Hoc quidem magnam mihi ſemper facit difficultatem, ac propterea intelligo, cogitandum reliquiſſe Rodericum Suarez, ibidem, ſub num. 35. an maritus ſit homo auſterus & ſuperbus, & quia acriter ferret, quod vxor ab eo peteret licentiam, at eo caſu, vxori eidem ſuccurratur, nec præſcriptio contra eam currat, provt latiùs ibi. Nam à communiter accidentibus, qulibet maritus, id acriter, & malo animo ferret, & maxima inconuenientia, atque diſcordiæ inter maritos & vxores reſultarent, ſi petendæ dictæ licentiæ neceſſitas daretur.

Ad probandum autem aſſumptum prædictum, acquiſitionis ſcilicet fructuum, & reſidentiæ exercitij actionum penes maritum neceſſarium omnino erit in memoriam reuocare aliqua ex his, quæ egometipſe annotaui, atque ſcripſi in commentariis de vſufructu, cap. 4. ex num. 16. cum ſeq. quò loci conſtitui, quod vxor conſtante matrimonio, triplicis generis bona haberc poteſt, dotalia, ſimplicia, & paraphernalia, bona dotalia ſunt, quæ expreſſim dotis omnine, & cauſa dantur. Bona ſimplicia, ſiue extra dotem ſunt, quæ mulier apud ſe retinet, nec dominium, nec adminiſtrationem marito concedit, itavt nec fructus aliquos, ipſe lucretur, niſi caſibus certis, de iure communi; nam de iure huius Regni aliud obſeruatur, prout Authores, ibidem relati, obſeruarunt. Paraphernalia bona dicuntur, quæ mulier vltra dotem in domum viri infert, quorum dominium penes ipſam remanet regulariter, adminiſtratio tamen, aliquando tacitè, vel expreſsè per eam marito conceditur, ex l. vltima, C. de pact. conuent. l. ſi ego, §. dotis. ff. de iure dot. l. 17. tit. 11. part. 4. in verſic. Parapherna ſon llamados, & eod. cap. 4. n. 7. permultos Authores in vnum congeſſi, qui de bonis paraphernis, eáque materia ſcripſerunt pleniſſimè. Addo nunc Petrum Surdum, in conſ. 209. lib. 2. Menoch. in conſ. 554. ex num. 26. lib. 4. Anton. Theſaur. deciſione Pedemontana 187. Ioan. Sichard. in l. vbi adhuc, n. 8. 9. & 31. C. de iure dotium, Cuiac. ad tit. C. de pact. conuentis, column. 4. ex verſic. hic titulus eſt etiam de pact. conuent. ſuper paraphernis, fol. mihi 351. De iure autem huius Regni diuerſum ius obſeruari quoad fructus, adminiſtrationem, dominium, & alia; ex relatione Barboſæ, & Azeuedi, ipſo n. 17. annotaui. Nunc verò (quod ad propoſitum noſtrum attinet) obſeruandum erit, ipſo iure attento, certum eſſe, quod hodie mulier, etiam de bonis extra dotem, & paraphernalibus, ſicut de dotalibus, non poteſt ſine licentia mariti diſponere, nec contrahere, aut quaſi contrahere, nec pro eis vllo modo agere, & quod eorundem bonorum extra dotem, & paraphernalium dominium, provt dotalium, & adminiſtrationem plenam, pleno iure habet, ita ut mulieri ipſi nullo modo adminiſtratio competat, ſed ſolum marito. Is etiam fructus omnes eorum bonorum, ſicut dotalium acquirit, & ſic non tenentur hæredes eius fructus bonorum extra dotem, & paraphernalium, in vita vxoris per maritum perceptos, mortua ipſa vxore, hæredibus, eius reſtiturere, quod de iure communi controuertebatur. Sic etiam, & horum bonorum fructus, qui extant pro dimidia diuiduntur, & communicantur inter virum, & vxorem, & eorum hæredes, ſicut cætera bona communicantur; ac in effectu, in omnibus, & per omnia de bonis extra dotem, atque paraphernalibus, ipſum ius, quod de bonis dotalibus ſtatuitur; ſicuti ex Gregor. Lop Roderic. Suar. Palac. Rubios, Villalob. Ioanne Gutierrez, & alijs, ita ſpecificè tradidit Alphonſus Azeuedus, in l. 2. tit. 3. lib. 5. ex n. 62. vſq. ad n. 66. & in l. 3. & 4. tit. 9. n. 22. per totum, eod. lib. 5. Barboſ. prima parte legis primæ, ff. ſoluto matrimonio, ex n. 29. vſque ad n. 40. idque maximè, quoad vſum, & exercitium actionum, quod in perſona mariti, vſque adeo hodie eſt, ex deciſione legum ipſarum huius Regni, in ipſis bonis extra dotem, & in paraphernalibus, vt in eis; ſicut in dotalibus, agat maritus ſine aſſenſu vxoris, neque tenequatur cauere de rato, ſicuti ex Gregorio Lopez, & Couarr. obſeruauit idem Aze uedus, in dicta l. 3. & 4. ſub dicto num. 22. in verſ. & ſic ſecundum eum, vbi etiam citat Palacios Rubios ita tenentem.

Et ſecundum hæc, atque à iure dicta æquiparatione facta dotalium, & bonorum extra dotem, adminiſtratione etiam plena, & fructuum acquiſitione conceſſa marito, atque in eius perſona exercitio actionum reſidente, videtur equidem, quod æquiparatio, & dictorum effectuum, introductio noua, procedere etiam debeat quo ad effectum prædictum, ne conſtante matrimonio, contra mulierem currat in bonis prædictis præſcriptio, ſicut in dotalibus non currit; nec poſſe vllam differentiæ rationem aſſignare, & velut concludenter vrgere, quod exercitium actionum penes maritum reſideat hodie, quod iure communi attento reſidebat penes vxorem in dictis bonis, niſi tacitè, vel expreſsè conceſſiſſet ipſa marito adminiſtrationem, vel inſtrumenta tradidiſſet, ſicuti Azeuedus, & Barboſa explicarunt, atque ita ſuper his cogitandum, atque matura conſideratione deliberandum erit, cùm occaſio ſe offeret; non enim intendimus, communes Doctorum ſententias confutare, ſiue quoquo modo ſubuertere, ſed amplius cogitandi, atque maturiùs deliberandi, occaſionem præſtare, & ea quæ iuris rationi conſona magis videntur in medium proferre, vt vel improbentur, vel recipiantur ab aliis, prout vera viſa fuerint.

Prætereà & principaliter obſeruandum, atque conſtituendum eſt, ex communi Interpretum noſtrorum ſententia, & iure communi attentio, conſtante etiam matrimonio procedere, atque incipere currere præſcriptionem contra mulierem in rebus dotalibus, à temporem quo maritus ad inopiam vergit, quia ab eo tempore mulier ad dotem agere poterat, etiam conſtante matrimonio, ex l. vbi adhuc, C. de iure dotium. Vnde cum deſierit ab eo tempore eſſe impedita, & actiones mouere potuerit, ceſſat ratio illa præcipua, qua in rebus dotalibus, in arrhis, & donatione propter nuptias, præſcriptionem non procedere, conſtante matrimonio, diximus, & idcircò in dote ipſa, in arrhis, & donatione propter nuptias currit præſcriptio ab eo tempore, & erit longiſſimi temporis, hoc eſt, triginta annorum; ſin ſane ex doctrina communi reſoluunt Baldus Nouellus, in tractatu de dote, in 7. parte, column. 2. & 5. Baldus, de præſcript. prima parte, ſextæ & vltimæ principalis, caſu 16. ſub n. 10. ad finem, folio mihi 491. ad principium, in antiquis, & conueniunt omnes Authores, relati ſupr. n. 7. & anteà num. 3. retuli nonnullos, qui hoc ipſum præſentiunt apertè, dum negant præſcriptionem currere conſtante matrimonio contra mulierem in rebus dotalibus, à tempore tamen, quo maritus ad inopiam vergit, repetendæ dotis facultatem concedunt vxori, atque ita ex eo tempore habere ipſam ius agendi pro dote, & ceſſante impedimento, præſcriptionem incipere, & procedere, admittunt. Hæc autem reſolutio communis habet pro ſe text. in d.l. vbi adhuc, & in d.l. in rebus, §. omnis, C. de iure dotium, in illis verbis: Id eſt, opulentis quidem maritis conſtitutis, poſt diſſolutum matrimonium, minus autem idoneis, ex quo hoc infortunium res illatum eſſe claruerit: cum conſtante etiam matrimonio, poſſe mulieres contra maritorum parum idoneorum bona, hypothecas ſuas exercere, iam nostra lege, humanitatis intuitu difinitum eſt.

Cæterum iure Regio attento, atque edita conſtitutione dictæ l. 8. tit. 29. part. 3. quemadmodum mulier conſtante matrimonio agere non poteſt ad dotis exactionem, nec eam repetere propter mariti inopiam, ita vt inopia ſola (quæcunque etiam maximè illa ſit) non ſufficiat, ſi caſu aliquo, vel abſque culpa mariti prouenerit, ſed quod maritus incæperit diſſipare, & abuti, atque culpa ſua ad inopiam deuenerit, neceſſarium eſt, ex deciſione dictæ l. 29. tit. 11. part. 4. prout ſupr. ex n. 2. cum ſeq. ita quoque, & ab ipſo tempore, incipiet præſcriptio currere contra mulierem in rebus dotalibus, in arrhis, & donatione propter nuptias, & non à tempore, quo maritus ad inopiam vergat abſque culpa ſua, ſicuti in dict. l. 8. partitæ, ſtatuitur expreſsè in hæc verba: Empero ſi acaecieſſe, que el marido fueſſe deſgaſtador de ſus bienes, e ella deſpues que lo vieſſe, que era a tal, non le demandoſſe ſu dote, ſi dende en adelante alguno le ganaſſe por tiempo, ſeria ella en culpa de ello, e el otro poderla ya ganar. Ecce manifeſtam legis deciſionem, expreſsè probantem, à quo tempore præſcriptio currat in rebus dotalibus cotra mulierem, conſtante matrimonio: & nullo modo habentem in conſideratione inopiam mariti, ad quam principaliter reſpiciebat communis Doctorum ſententia, ex textu in dicto §. omnis, & in dict. l. vbi adhuc, ſed dumtaxat ad tempus, quo maritus cæperit eſſe diſſipator, vt ab eo tempore ſi vxor cacuerit, præſcriptio currat contra eam. Quemadmodum. ab eo tempore tantùm, vxorem ipſam repetere poſſe dotem ſuam, ſtatuitur in dicta l. 29. titul. 11. partita 4. Nec etiam habetur reſpectus aut conſideratio ad inopiam mariti; vt inde multum ponderari, notariq́ue debeat conſonantia, atque inter ſe correſpondentia dictarum duarum legum, ex quo enim in dict. l. 29. ſtaturum erat, vt ab eo tempore mulier dotem repetere poſſet vix erat; vt ab eodem tempore incipere præſcriptionem, ſtatueretur, in dicta l. 8. partitæ, ſed & aliud ponderandum erit, ad quod nullus animaduertit, ſcilicet in ipſa lege partitæ 8. dictum ab eo tempore poſſe rem dotalem præſcribi, & tempore acquiri; non tamen expreſſum, quod tempus neceſſarium ſit, atque ita, ipſummet tempus requiri, quod de iure communi neceſſarium erat, ex quo ipſamet lex nullum tempus expreſſit; ſic sanæ doctiſſimus Gregorius Lopez ibi, verbo, adelante, conuenit communi reſolutioni, de qua ſupra per Balbum, quod ſcilicet triginta annorum præſcriptio requiratur, in hæc verba: Et intellige, per præſcriptionem 30. annorum, non minori tempore, vt dixi.

Aliud denique notandum erit, quod nullus etiam animaduertit, nec attento dicto iure Partitarum, nec etiam iure communi, procedere vllo pacto, ſtaréve poſſe reſolutionem quandam Ioſephi Maſcardi, de probat, concluſione 1153. numero vndecimo, is enim Author cum verſaretur in explanatione eius dubij, an & in quibus ex patientia præſumatur conſenſus; de quo longa ſerie egerunt permulti iuris Authores quos egometipſe congeſſi in commentariis de vſufructu, capite ſecundo, ex numero 100. vſque ad num. 108. addo nunc Hondedeum in conſilio 91. ex numero 41. cum ſeq. libro 1. Caldam Pereiram, de emphyteuſ. extinctione, cap. 11. dicto num. 11. vbi in hunc modum ſcribit: Octauo infertur, quod licet mulier incipiente marito vergere ad inopiam, poſſit petere dotem, ſi tamen per decem annos non petiit, ſi ſciuit, & paſſa eſt, non poteſt amplius petere dotem: ita voluit Raphael Cuman. in conſ. 93. num. 1. vbi ad id allegat. l. in rebus, §. omnis. C. de. iure dot. Sane aut is Author intelligit, quod à marito ipſo non poſſit dotem exigere mulier: & contrarium certum eſt, cùm maritus ipſe nullo tempore contra mulierem poſſit ius petendi dotem præſcribere, eo prætextu, quod à tempore inopiæ eius pro dote non egerit vxor. Contra ipſum autem, an, & quando tempore res dotales præſcribantur vide Balbum, in loco relato ſupra, num. 24. in principio, dicto caſu 16. & num. 10. Aut quòd non poſſit mulier poſt decennium petere dotem ab alio tertio, qui eam poſſideat, vel aliquam rem præſcripſerit; & tunc etiam is Author decipitur, vtpote, cum requiratur tunc præſcriptio longiſſimi temporis, 30. ſcilicet annorum, ſicuti ex Balbo, & Gregor. Lop. ſuprà obſeruaui: Aut denique loquitur, quando mulier agens hypothecaria contra tertium, qui poſſideat bona mariti; ſibi ex legis diſpoſitione tacitè obligata, tacuit per decennium; & tunc attento iure communi procedere poteſt ipſius Maſcardi reſoluio, ſed non attenti dictis legibus Partitæ, vt ſtatim dicetur; & ſi in eis terminis loqui intendit, adeo æquiuocè illationem fecit, vt vix percipi poſſit, in quibus terminis loquatur, niſi accipiendo eum iuxta reſolutionem, & terminos authoris, quem citat, Cumani ſcilicet, in loco ibi relato,

Ceuallos autem, commun. contra communes, d.q. 3. num. 7. non æquiuocè, ſed apertè loquutus eſt: in termimis namque primi caſus propoſiti ſuprà, num. 27. in fi. Maſcar. & Cuma. accepit, ſic enim ſcripſit: Quod quidem adeo verum eſt, quod ſi per decem annos non petat mulier dotem ſibi reſtitui, non ſolum contra tertium, qui poſſidet bona hypothecata pro ſecuritate, non poteſt agere, immo neque contra maritum, ita conſuluit Rapha, Cuma. in conſ. 93. num. 1. quem ſequitur Maſc. lib. 2. concl. 1153. num. 11. Maſcard. autem (vt vidiſti ſupra) non adeo expreſſe inquit, quod neque contra maritum agere poſſit mulier poſt decem annos, imo id intelligit (provt ego credo) iuxta placitum, & ſententiam Authoris, quem citat, Cumani ſcilicet, relato autem Ceuallos metipſo, ſic quoque, provt idem Ceuallos, intelli prædictos Authores, & Steph. Gratian. in addit. ad deciſ. 15. n. 3. Sanè ſi hæc doctrina vera eſt, mirabilem, atque damnoſum admodum continet effectum patientiæ, taciturnitatis, & negligentiæ mulierum, vt quemadmodum vxor non poteſt agere hypothecaria contra terrios bonorum mariti poſſeſſores, lapſis decem annis inter, præſentes, aut viginti inter abſentes, provt ſtatim dicetur, ita neque aduerſus ipſum maritum pro dote agere poſſit; quod (vt vides) Ceuallos profitetur, nec miror equidem id obiter dixisſe eum, cùm Maſcardi reſolutione decipi quilibet facilè poſſet.

Verè autem Cuma. nullo modo ſcripſit, nec minus probauit, ſed duntaxat contendit d. conſ. 93. n. 1. ſtatim quo Alexius maritus ille, dum viueret, cœpit malè vti ſubſtantia ſua, vxori competiiſſe ius agendi, tam perſonali, quàm hypothecaria, ex l. vbi adhuc, C. de iure dotium, & inde, quod ſi Nicolaus ab eo tempore emptas domos per decem annos poſſediſſet, tutus videretur aduerſus hypothecariam, ope præſcriptionis, ex deciſione, l. 1. & 2. C. ſi aduer ſus creditorem, quia tacente vxore per decennium, currit præſcriptio, etiam conſtante matrimonio; caſus eſt (inquit ipſe Cumanus) in l. in rebus, §. omnis. C. de iure dot. & in hoc equidem, in excludenda ſcilicet vxore, agente hypothecaria contra Nicolaum, tertium poſſeſſorem; non verò in denegando recurſu contra bona mariti (ſi extarent bona aliqua) Cumanus inſiſtebat, nec ius agendi contra maritum vllo modo denegauit. Cum autem is Author totam vim feciſſet in deciſione textus, in dicto §. omnis, & in d.l. vbi adhuc, inquit ſtatim num. 2. Et licet ſubtili magis, quam veræ limitatione conſultum ſit, illum §. omnis, intelligi de præſcriptione, quæ currit aduerſus mulierem, quoad tollendum effectum conſignationis dotis, quæ fieri debet, marito in matrimonio conſtituto, vergente ad inopiam, ſecundum dict. l. vbi. adhuc, quæ præſcriptio non habet obſtare, quominus ipſa mulier poſſit ſoluto matrimonio plenariam dotis exactionem conſequi.

Ecce vbi adducit intellectum quorundam conſulentium ad dictum §. omnis, qui conati probare, quod §. ille non loquitur de præſcriptione terti poſfeſſoris contra hypothecam in bonis mariti, vxori competente, ſed de præſcriptione, quæ currit aduerſus mulierem, quoad tollendum effectum conſignationis dotis quando maritus vergebat ad inopiam, quaſi velleni conſulentes ipſi, ius illud præſcriptione admitti, ſi vxor negligens fuerit, & eo iure non vtatur: non tamen iidem conſulentes negarunt, quin ipſa mulier poſſet ſoluto matrimonio, plenariam dotis exactionem proſequi: & ſic contrarium eius, quod Maſcardus, & Ceuallos tenatarunt.

Cumanus autem, probans intellectum communem ad dictum §. omnis: quod ſcilicet loquatur in præſcriptione tertij poſſeſſoris contra hypothecam vxoris: ſubdit in hunc modum: Hoc cum reuerentia non videtur verum, quoniam actio competit ipſi mulieri, conſt ante matrimonio, & marito vergente ad inopiam, non tamen ad effectum conſignationis, ſed ad effectum plenariæ ſatisfactionis, vt probat text. in præallegata. l. vbi adhuc. Ecce vbi non modo Cumanus nullam admittit præſcriptionem exparte mariti, ab eo tempore, quo ipſe vergit ad inopiam, immò quocunque tempore, plenariam dotis ſatisfactionem, atque reſtitutionem vxori concedit. In quo adhæret ſententiæ, atque opinioni eorum, qui exiſtimarunt, quod reſtitutio dotis, quæ fit conſtante matrimonio, ſit vera & propria dotis reſtitutio; ſane in eum ſenſum Cumani, in loco relato, Meminit Barboſa, in l. ſi conſtante, ſub num. 53. verſic. contrariam tamen, fol. mihi 534. ipſe tamen Bartoli, & communem opinionem magis amplectitur, ex num. 54. quodplena, & propria non dicatur reſtitutio, & latius diſputa ex dicto num. 53. eorum tamen, quæ ex Maſcardo nunc perſequimur, nullam mentionem facit; & vltra Barboſam, de dubio prædicto vide latè per Marium Giurbam, deciſ. 16. Sicilia.

Præterea, quod ſit vera exactio dotis, & non conſignatio (in quo Cumanus ipſe inſiſtit) & alia ratione probauit, atque in hæc verba: Nam pone, quod poſtquam mulier habuiſſet dotem, maritus, qui prius vergebat, ad inopiam, acquiſiuit amplas facultates, nunquid dos ſibi debet reſtitui, gloſ. in præall. l. vbi adhuc. dicit quod non, quia ſemel ſoluta eſt ex inſta cauſa. In quo etiam Cumani mentionem facit, & hanc partem ſequitur, elegantiſſimè comprobat, atque fundamentis contrariæ partis reſpondet Barboſa, in d.l. ſi conſtante, ex num. 32. in verſic. vlterius quæritur, & n. 33. & ſeq. ex fol. 522.

Remanet ergo, nullum ſcripſiſſe verbum Cumanum, dicto conſ. 93. ex quo aſſumptum prædictum, adeo damnosum, contra mulieres deſumi poſſit, ſed inſiſtere duntaxat, in concedenda præſcriptione contra hypothecariam Nicolao illi, tertio poſſeſſori; non vero in excludenda vxore à iure exactionis dotis ſuæ contra maritum & eius bona, ſi quæ ſuperſint. Quod etiam demonſtratur, nam poſtquam ſcripſit verba vltima nunc relata, ſubdit ſic: Ex his ergo videretur, quod ſi dictus Nicolaus à tempore dilapidationis, per decem annos poſſediſſet aduer ſus dominam Chatarinam, agentem hypothecariâ, nunc ſoluto matrimonio præſcripſiſſet, ſed quia in caſu proponitur, quod non apparet, dictum D. poſſeſſorem poſſediſſe per decem continuos annos, quia interrupta fuit præſcriptio, &c.

Nunquam ergo Cumanus ſermonem fecit de præſcriptione aliqua ex parte mariti contra vxorem, eo prætextu, quod à tempore inopiæ negligens ipſa fuiſſet in petendo, quod dos ſibi reſtitueretur ex deciſione dictæ l. vbi adhuc, immò expreſsè confutauit intellectum quorundam ad dictum §. omnis, dicens, ſubtili magis, quàm vera limitatione conſuluiſſe eodem.

Vt ergo caſus iſte, vxoris ſcilicet agentis hypothecariâ contra tertios poſſeſſores bonorum mariti, in quibus ipſa, vel tacitam ſeu à lege inductam, vel expreſſam habeat hypothecam, diſtinctè admodiùm atque ingenti ſtudio explicetur, obſeruandum, & conſtituendum erit neceſſariò.

Certi iuris eſſe, legem 63. Tauri, hodie l. 6. tit. 15. lib. 4. nouæ collect. Regiæ, non procedere contra terrium rei hypothecatæ poſſeſſorem cum titulo, & bona fide; & ſic titulum, C. ſi aduerſus creditorem. hodie correctum non eſſe. Tertius namque poſſeſſor cum titulo, & bona fide præſcribit inter præſentes hypothecam, tempore decem annorum, inter abſentes vero 20. ſic ſane ex communi huius Regni Interpretum ſententia, & relatis Gregor. Lopez, Menchaca, Cifuentes, Caſtello, Palacios Rub. Anton. Gome. Gomez de Leon, Balbo. Parlad. Olan. Salazar. D. Paz, & Azeu. reſolutiuè firmauit Ioan. Gutier. pract. lib. 1. quæſt. 90. & rectè conſtituit, quod d.l. 63. Tauri, non loquitur in præſcriptione hypothecæ, ſed debiti; & ſic reſectu principalis debitoris, non verò tertij, rei ſingularis ſucceſſoris, provt ibi, n. 8. &9. & id ipſum ex eiſdem Authoribus, & additis Villalobos, & Feliciano de Solis tradidit Ceuall. commun. contra comm. d.q. 3. n. 4. tradiderunt etiam Gaſpar Rodri. de annuis reditibus, lib. 2. quæſt. 9. ex num. 64. Velazq. Auenda. de cenſibus. cap. 105. & vide cap. 104. Fontan. de pact. nupt. clauſ. 4. gloſ. 18. p. 5. n. 51. fol. 307. &308. ſic etiam, quod hypothecariæ præſcribitur contra creditorem ab aliquo tertiodecem, vel viginti annis, & quod incipit hipothecaria præscriptio currere à die ſolutionis tranſacto, non à die excuſſionis, contra Alex. cum Rolan. Sfortia, Ioanne Botta, Anton. Theſaur. Pariſ. & aliis multis reſoluit Blaſ. Flores Diaz de Mena, in addit. ad deciſionem Gamæ 110. ſub n. 4. fol mihi 49. nec aliquam correctionem dicti tituli, ex deciſione, d.l. 63. Tauri, hodie eſſe, ſupponit apertè, provt etiam Arias Pinellus, qui eruditè (vt adſolet) Alex. reſolutionem improbat in d. authent. niſi tricennale, n. 48. remanet ergo dictus titulus, C. ſi aduerſas creditorem, incorrectus, ex quo hypothecariæ per tertium præſcribitur contra creditorem tempore prædicto, & conuenit. l. 39. tit. 13. part. 5. l. 27. tit. 29. p. 3. & tradiderunt etiam Neguſant. de pignor. 2. membro ſextæ partis, Cremenſis ſingulari 62. Pariſ. conſ. 50. lib. 1. Afflict. deciſ. 139. Stephan. Gratian. àeciſ. 15. & addit. ex. n. 1. cum ſeq.

Sicut autem dictus titulus procedit contra creditorem quemcunque; ſic etiam & contra mulierem in hypotheca dotali, ſi tertius aliquis cum titulo & bona fide per decem annos inter præſentes, & viginti inter abſentés poſſideat rem aliquam bonorum mariti, quæ ex tacita hypotheca, à lege inducta, vel expreſſa, ſint pro dote obligata; id quod Cumanus, d. conſ. 93. vt certum & indubitatum tradidit Anton. etiam de Burgos, in cap. peruenit. n. 23. de empt. & vend. Maſcard. in loco relato ſupra. Ceuall. qui dicit, ſe ita de facto habuiſſe, d.q. 3. n. 4. & 5. cuius reſolutionem tranſcribit ad literam, & cum sequitur Steph. Gratian. in addit. ad deciſionem dictam 15. n. 1. &. 4. ſeq.

Difficultas eſt definire, præſcriptio hæc contra hypothecam dotalem, à quo tempore currat? Et quidem attento iure communi currere incipit ab eo tempore, à quo mulier agendi facultatem habet, & ſic cum à tempore, quo maritus vergit ad inopiam agere poſſit pro dote, ab eo tempore præſcriptio incipit currere, vtpote, cùm amplius ipſa impedita non ſit: & cùm agere poſſit, ceſſat omnino ratio illa, ob quam conſtante matrimonio agere non poſſet, ſi maritus ad inopiam non deueniſſet, & præſcriptio currere debet; id quod ex dictis Authoribus, & Cumano deducitur apertè, & probauit Maſcard. concl. 1153. n. 11. Balb. d. prima parte ſexta & vltima princip. ſub num. 10. & num. 14. & vtrumque expreſsè probatur in dict. l. in l. in rebus. §. omnis, & in dicta l. vbi adhuc. provt expreſsè probare, rectè agnouit Cuman. vbi ſuprà, Ceuallos etiam, dicta quæſt. 3. num. 6. in hæc verba: præterea animaduertendum eſt, quod illa præſcriptio incipit currere mulieribus, ab illo tempore, quo maritus vergit ad inopiam, & diſſipat bona; ita probat text. in l. in rebus, §. omnis, Et ad literam ſequitur Stephanus Gratianus in addit ad dictam deciſionem, ibi: Illa præſcriptio incipit currere mulieri ab eo tempore, quo maritus vergit ad inopiam, & diſſipat bona, l. in rebus. §. omnis. Sanè attento iure communi neceſſarium non eſt, quod maritus ſimul vergat ad inopiam, & diſſipet bona; ſed vnum, vel alterum ſufficere, vt mulier agere poſſit pro dote, ex eodem § omnis, & d.l. vbi adhuc. compertum eſt: poteſt enim ad inopiam deuenire caſu, & non diſſipare, & tunc etiam pro dote agere poterit, conſtante matrimonio, vt latè Barboſa probauit in d.l. ſiconstante, ex. n. 7. cum ſeq. Item incipere diſſipare, & nondum perueniſſe ad inopiam, quia eſſet multum diues, & adhuc poterit mulier dotem repetere: vt latè ibidem per Barboſam, & ſupra hoc eod. cap. ex n. 1. cum ſeq. & in hiſce addit. ad principium, atque ita in terminis iuris communis, & d. §. omnis, quem Ceuallos, & Gratianus expendunt, vnum, vel alterum, ſufficit, provt ipſimet acceperint, atque ſenſerint forſan: Conſtat ergo, hucuſque Scribentium omnium non antea in hypotheca dotali incipiat præſcriptio currere, quàm ipſa pro dote agere poterat, ſic equidem, cùm marito vergente ad inopiam agere poſſet ab eo tempore præſcriptio currere incipiebat; ſequitur inde attentis legibus huius Regni, partitæ ſcilicet 4. l. 29. tit. 11. quòd cum mulier hodie agere non poſſit pro dote, conſtante matrimonio, ob ſolam mariti inopiam, quæcunque illa ſit, ſi abſque culpa mariti proceſſerit, ſed duntaxat ab eo tempore, quo ipſe incipiat eſſe diſſipator, & abuti ſubſtantia ſua; quod non antea præſcriptio incipiet: quod præciſa ratione deriuatur à ratione illa communi, ab eo tempore, quo mulier agere poteſt, præſcriptionem currere in hypothecis dotalibus. Quemadmodum ergo in dote, & in bonis dotalibus præſcriptio contra mulierem, conſtante matrimonio, non incipit à tempore, quo maritus vergit ad inopiam, ſed à tempore, quo incipit eſſe diſſipator, vt in d.l. partitæ 3. tit. 29. l. 8. ibi, degaſtadore de ſus bienes, & ſuprà dixi, ita pariter in hypothecis dotalibus, præſcriptio non antea incipiet; cum reddi non poſſit differentiæ ratio, & concludat ratio illa, quòd antea non poſſit agere, ex deciſione d.l. 29.

Hinc ſane deducitur, quod ſi mulier ſciens, & videns, maritum ſuum ad inopiam verſiſſe, viderit etiam rem aliquam ſuam, vel bona diſtrahi, non ideo ius suum amiſſura ſit, quia ſcit illud ſecurum eſſe, l. ſicut §. non videtur, ff. quib. mod. pign. vel hypot. ſolut. & ob ſolam inopiam agere non poteſt, niſi incœperit maritus eſſe diſſipator, ex d.l. 8. p. 3. & d.l. 29. p. 4. & per Maſcard. concl. 1173. n. 19. niſi expreſsè, & cum iuramento conſentiat alienationi, iuxta ea, quæ ſupr à adnotaui, vel niſi expreſsè renuntiet hypothecæ in bonis mariti, intelligendo ſemper iuxta reſolutiones Doctorum, in eo articulo, An vxor renuntiare poſſit, & qualiter id procedat? de quo latè per Barboſam, poſt alios multos, 5. part. l. 1. ff. ſoluto matr. ex n. 65. cum ſeq. & n. 59. & 60. Amad. Rod. de concurſu, & priuil. credit. art. 1. primæ partis, ex n. 31. fol. 18. Si tamen plures inſtarent creditores, ita quod lis, & concurſus eorum fieret, tunc equidem poſſet ipſa agere pro dote, & ſe opponere, quamuis maritus ad diſſipationem non deueniſſet, ſic temperata deciſione d.l. 29. tit. 11. p. 4. provt ex aliis Authoribus obſeruaui ſupra n. 5. & conſequenter ab eo tempore) quia iam agere, & ſe opponere potuit) incipiet currere præſcriptio contra eam in hypothecis dotalibus, aliàs non apparentibus creditoribus per concurſum, non incipiet præſcriptio ob ſolam mariti inopiam, in hypotheca dotali, quemadmodum in bonis dotalibus non incipit in d.l. 8. hæc ſunt notanda, quia ingenti ſtudio, & incredibili labore ſic digeruntur, nec alibi erant antea ſic explicata, nec reſoluta.

CAPVT XXVII.

Teſtamentum ad interrogationem alterius, & per reſponſionem per verbum, ſic, ſiue nutu, aut ſignis, vel capite annuendo, cùm fit, tam inſtituendo, quàm legando, aut fideicommittendo, quemadmodùm coniectura voluntatis deduci, atque interpretatio fieri debeat, ne erretur; & de regulis, & doctrinis, quibus duci, atque excitari debemus, cùm de ſignis, & coniecturis præſumptæ voluntatis agitur in hac materia adeò coniecturali, & præſumpta. An denique de iure huius Regni poſt leges nouas Regiæ collectionis, aliquid nouum circa hæc fuerit introductum, necne: diligens equidem, & notanda reſolutio, atque explanatio, quâ (vt videbis) quaplurima adnotantur, atque ingenti ſtudio explicata relinquuntur, quæ practicis, & quotidianis negotiis admodum erunt vtilia, & conducibilia.

SVMMARIVM.

- 1 Teſtator in extremis conſtitutus, id eſt, moriens, & quaſi extra terminos huius vitæ exiſtens, de bonis ſuis teſtari, & diſponere poteſt.
- 2 Et hæc eſt vna legis intentio, vt quæ diſpoſita ſunt à morientibus, id eſt, in ipſo mortis articulo conſtitutis, adimpleantur.
- 3 Dummodo teſtator eiuſmodi in articulo mortis exiſtens, & in extremis laborans, articulatè, & intelligibiliter loquatur. Non enim intereſt, ſi balbutiendo, & tardè loquatur, ſi tamen percipi, atque intelligi poſſit. Et ibidem circa teſtes, & eorum fidem & loquelam articulatam, vel inarticulatam, Hipol. Riminaldi conſil. 261. lib. 3. commendatum.
- 4 Balbutiens linguâ, quis, & quomodo dicatur remiſſiuè.
- 5 Teſtamentum fieri poſſe ab exiſtente in articulo mortis, dummodo conſtet ipſum eſſe ſanæ mortis.
- 6 Et etiam ab eo, cui propter morbi grauitatem lingua balbutiens, & groſſa efficitur.
- 7 Vel cuius vox cum difficultate emittitur, & cuius ſonus cum eadem difficultate percipitur, & intelligitur.
- 8 Teſtator ſatis dicitur articulatè loqui, quotieſcunque apparet, ipſum reſpondere per verbum, Sic.
- 9 Teſtator grauiter infirmus, & in articulo mortis exiſtens, ſicque in extremis laborans, an in dubio præſumatur ſanæ mentis fuiſſe, necne; & num. ſeq.
- 10 Teſtis vnus contradicens teſtamento, non facit illud vacillare, quando contrarium deponunt alij teſtes.
- 11 Teſtator in articulo mortis conſtitutus, mentis compos in dubio non præſumitur ex ſententia Caſtrenſis. Contra verò ex ſententia eorum, qui num. 9. præcitati fuere. Et de aliorum placitis, ac maximè Cardinalis Manticæ obſeruationibus, hic agitatur.
- 12 Ex ſententia vero Authoris, diſtinctè, & abſolutè magis rem hanc explicari, ſi vnà cum Menochio, in conſ. 45. ex. n. 37. cum ſeq. lib. 1. tres caſus diſtinguantur, provt latiùs commemorantur, & diſtinguntur hic, & num. ſeq.
- 13 Et Cardinalis Manticæ, & Menochij conuenientia, & diſſonantia placita in articulo propoſito deteguntur.
- 14 Teſtator dicitur articulatè loqui, quando illius verba intelliguntur à teſtibus, licèt lingua balbutienti prolata fuerint.
- 15 Vel quando intelligitur ſiue ſignis, & nutibus; alioquin ſecùs. Et idem ſi opus ſit interprete.
- 16 Teſtator dicitur non poſſe articulatè loqui, quando non poteſt clarè per teſtes intelligi, vel quando voces emittit ſine ſignificatu.
- 17 Articulatè loqui, eſt actus perceptibilis directo per ſenſum auditûs.
- 18 In propoſito articulo, an teſtator in extremis conſtitutus, præſumatur in dubio ſanæ mentis fuiſſe, tertius & vltimus Menochij caſus proponitur.
- 19 Et Iudicis arbitrium in hac materia adeò coniecturali, & præſumpta, multum valiturum admonetur, provt hic adnotatur.
- 20 Haereditas vniuerſalis teſtamento dari, vel hæredis inſtitutio fieri nutu, aut ſignis, aut capite annuendo, non poteſt, ſed neceſſe eſt, quod nomina hæredum viua voce exprimantur, vel manu propria teſtatoris ſcribantur. Et ideo qui articulatè loqui non poteſt, non poteſt teſtari, neque hæredem, inſtituere, vt latiùs hic probatur. Et l. hæredes palam, ff. de teſtamentis, dilucidè explanatur.
- 21 Redditur etiam vera ratio ſuperioris reſolutionis, vt falſitas ſcilicet, quæ his teſtamentis committi ſolet, quantum fieri poſſit, euitetur.
- 22 Et ideo inter milites etiam, & inter liberos prædicta ſententia procedit indiſtinctè, provt Author exiſtimat.
- 23 Quamuis Alexander diſtinguendum putauerit.
- 24 Cuius ſententia ſuſtineri poteſt in caſu quodam, quem Franciſcus Mantica conſiderauit, & Author nouiter probauit.
- 25 Alias autem & regulariter, ſecurius erit communi ſententiæ adhærere, maximè attento iure huius Regni, ex noua Authoris conſideratione, provt hic obſeruatur.
- 26 Et eadem communis ſententia procedit, etiam in teſtamento ad pias cauſas, provt nonnulli arbitrantur; vt ſcilicet nutu, aut ſignis, etiam pia cauſa hæres inſtitui non valeat.
- 27 Contrarium verò rectiùs ſtatuunt Doctores communiter, piæ cauſæ fauore, quos Author ſequitur, modò nutus ille ſit ſatis certus, aut dilucidè appareat.
- 28 Teſtamentum nutu factum, de æquitate canonica ſuſtineri in terris Eccleſiæ. Et ex clauſula codicillari.
- 29 Inſtitutionem factam ad nutum teſtatoris valere, quando teſtator apertè priùs dixerat quod volebat inſtituerè tales, & tales.
- 30 Inſtitutionem hæredis factam à teſtatore, etiam per verbum, ſic, vel per annuitionem capitis ad interrogationem Notarij valet, quando priùs dictatum fuit teſtamentum ab ipſo teſtatore.
- 31 Inſtitutio facta per verbum, ſic, & nutu ſimul, valet, & teneo.
- 32 Legata, & fideicommiſſa particularia ſolo nutu abſque aliqua verberum expreſſione relinqui poſſunt. Dummodo per ſolum nutum poſſit conſenſus, & voluntas colligi. Et modus per quem colligitur, debet ſcribi per Tabellionem, exprimendo quemadmodum teſtator ipſe aſſen ſit humeris, & annuit capite.
- 33 Voluntas non modò verbis colligitur, ſed etiam ex conatu, ſignis, nutu, vel ſono vocis confuſæ percipitur.
- 34 Voluntas affirmatiua, caput verſus pectus inclinando, deducitur.
- 35 Voluntas ſignis demonſtrata, expreſſa dicitur.
- 36 Voluntas teſtatoris ſono etiam tubæ, vel cornu demonſtratur, & percipitur.
- 37 Voluntas, & conſenſus percuſſione etiam palmarum probatur.
- 38 Et inde infertur ad legatum à marito vxori factum, quo maritus ipſe vxoris manum adſtrinxit.
- 39 Voluntas percipitur etiam ex voce aliquantulum confuſa. vt ſi interrogatus aliquis, an Titio leget, vel an filium ſuum talem melioret, respondeat, an alium, cur non? vel ſimilia verba.
- 40 Ex ſententia Authoris cautè procedendum in omnibus prædictis caſibus, ne fraus facilè committatur, & vt ſigna omnia ſatis certa, & dilucida videantur.
- 41 Legata etiam & fideicommiſſa vniuerſalia, non modò particularia, nutu relinqui poſſunt, iuxta veriorem ſententiam.
- 42 Semper tamen requiritur, quod is, qui nutu, aut ſignis, vel alio ſimili modo disponit, ſanæ mentis, & intellectus ſit; nam etſi loquelam amiſerit, nutu diſponere poteſt in legatis, & fideicommiſſis, ſi ſanam mentem, & intellectum retineat. Si verò perdidit intellectum, non modo hæredem inſtituere, ſed & legata relinquere, aut alio modo diſponere non poteſt, etiam quoad legata libertatis, & cætera a pia.
- 43 Legata, & fideicommiſſa nutu ex ſententia quorunrumdam, ita demum poſſe relinqui, ſi diſponens tempore, quo annuit nutu, potuerit articulatè loqui, ſed noluit, contentus fortè nutu, vel alio ſigno voluntatem ſuam oſtendere. Alias autem ſi propter morbi acerbitatem non potuiſſet loqui, neque ſcribere, nutu legare, aut fideicommittere non poſſet, nec procederet deciſio l. nutu. ff. de legatis 3.
- 44 Bartolus verò ſemel, atque iterum tenuit oppoſitum, imò quod dicta l. nutu, procedat in eo, qui propter infirmitatem articulatè loqui non poteſt, quæ per Authorem probatur infrà.
- 45 Iaſon autem aliter, atque è contrario intelligit ſcilicet, quod textus, in dicta l. nutu, procedat, quando teſtator amiſit loquelam caſu, vel morbo. Sed ſi poteſt loqui, & nullum habet impedimentum, quod tunc non poteſt legata, aut fideicommiſſa nutu, vel ſignis relinquere.
- 46 Alij denique diuerſimodè explanarunt, & inter alios Petrus de Paralta, & Iacob. Menochius, abſolutè, & diſtincte magis, & nonnullos caſus conſtitendo.
- 47 Primus caſus eſt, cum teſtator à natura omnino impeditur loqui, vt impeditur à natura mutus, ſimúlque ſurdus, & ſic teſtari non poteſt. Et per conſequens nec legatum, aut fideicommiſſum nutu, aut ſignis relinquere.
- 48 Secundus caſus eſt, quando teſtator, qui diſponit nutu, iam amiſerat intellectum, & ſic ſanæ mentis non erat; & tunc abſque dubio non procedit text. in dicta l. nutu, nec talis poteſt nutu, aut ſignis legatum, aut fideicommißum relinquere.
- 49 Tertius caſus eſt, cum quis ex accidenti impeditur loqui, ſanæ autem mentis erat, & vigorem intellectus retinebat, tunc namque valet diſpoſitio nutu facta, vt hic obſeruatur.
- 50 Quartus caſus ſit, quando teſtator, qui nutu legauit, potuiſſet loqui liberè & expeditè abſque vllo impedimento, & tunc valet legatum nutu factum, ex ſententia Alexandri, quæ contra alios probatur, & ſupra num. 45.
- 51 Circa inſtitutiones hæredum nutu factas, & legata, ſeu fideicommiſſa nutu quoque relicta, quæ hactenus dicta fuere, vtrum procedant etiam de iure huius Regni poſt leges Regias nouæ collectionis Regiæ. Quod latius, & vtilius quàm antea factum eſſet, hic explicatur, vt videbis.
- 52 Et Alphonſi Azeuedi conſideratio quædam noua in propoſito, nouè etiam, & concludenter conuincitur.
- 53 Subſcriptio ſuppoſita ad inſtitutionem verbis expreſſis, vel in ſcriptura de mandat teſtatoris facta, valet, ſi fiat alio trahente manum teſtatoris, vt latius adnotatur, & Petri Peraltæ reſolutio approbatur.
- 54 Teſtamentum ad alterius interrogationem factum, valere, ex communi Interpretum ſententia. Quam Iacobus Menochius inter alios vtiliter, atque latiſſimè explicauit, provt hic adnotatur. Alij etiam contrariæ ſententiæ fundamentis ſatisfaciunt iuridicè. Et pro communi ipſa ſententia, concludens & vera aſſignatur ratio.
- 55 Et Ant. Fabri, Ioan. Bologneti, & Ioannis Marci Aquilini contra communes Interpretum traditiones, placita nonnulla in medium preferuntur. Et communis defenditur.
- 56 Teſtamentum ad alterius interrogationem factum, non valere illis in caſibus, in quibus falſi ſuspicio adeſt, vel adeſſe poteſt. Et è contra vbi nulla adeſt ſuſpicio, teſtamentum ſubſiſtere.
- 57 Teſtamentum ob ſolam falſi ſuspicionem infirmari: cum in ciuilibus falſi ſuspicio pro falſitate ipſa habeatur.
- 58 Teſtamentum ad alterius interrogationem factum, abſque dubio valere nonnullis in caſibus, diſtinctè ſatis adductis, atque dilucidè explicatis per Menochium.
- 59 Teſtamentum ad alterius interrogationem conditum, validum eſſe, ſiue perſona publica, ſiue priuata interroget. Idque ex veriori, &c. communior Interpretum ſententia. Quicquid alij contra conuenerint. Et dummodò ceſſet omnis fraudis ſuspicio, vt latius hic probatur. Et Iacobi Menochij concordia recipitur.
- 60 Aliorum etiam Interpretum traditiones iuxta eandem concordiam intelliguntur.
- 61 Et idipſum de iure huius Regni admittitur, vt hic adnotatur.
- 62 Teſtamentum ad alterius interrogationem conditum, vtrùm valere debeat, ſi Notarius non modò de hærede, ſed toto teſtamento teſtatorem rogauerit. Et ſententia Authoris in propoſito, quæ Iudicis arbitrium maxima in conſideratione habet in propoſito, provt latiùs hic adnotatur.
- 63 Teſtamentum ad alterius interrogationem factum, an de iure ſubſiſtat, quando teſtator nimium erat proximus morti.
- 64 Et quid ſi inſtituti fuiſſent hæredes, qui dictauerunt, quamuis ad interrogationem Notarij factum fuiſſet.
- 65 Quid etiam, ſi à perſona ſuſpecta interrogatio fieret.
- 66 Et ibidem Simonis de Prætis reſolutio generalis (quæ vel vno verbo materiam hanc comprehendit) expenditur.
- 67 Teſtamentum ad alterius interrogationem conditum, non valere, quando teſtator interrogatus, modò in hanc, modò in alteram partem lecti, in quo moribundus iacebat, ſe verteret. Et oſtenderet, ægrè ferre, quod in ea perturbatione ægritudinis, & anxietate, de his moleſtiâ afficeretur.
- 68 Teſtamentum conditum etiam ad interrogationem perſonæ ſuspectæ, valere ex ſententia quamplurimorum.
- 69 Ex ſententia verò Authoris cum aliis, non aliter valere, quàm ſi dilucidè conſtare poſſet, quod aliæ falſi ſuspiciones, aut coniecturæ non adſint. Item quod in libera teſtatoris voluntate fuerit reſpondere, vel non respondere.
- 70 Et tunc valere teſtamentum, etiamſi non conſtet, teſtatorem teſtari voluiſſe. Cum nihil referat, an tunc, vel priùs deliberauerit teſtari.
- 71 Cum vero præter illud, quod non conſtat, teſtatorem teſtari voluiſſe, alia concurrit coniectura, qua falſum committi poſſe ſuspicatur, tunc teſtamentum non valet.
- 72 Teſtamentum ad alterius interrogationem factum non valere, niſi ſcientia, & voluntas teſtatoris præcedat, & ſic apparet, teſtatorem ipſum teſtari voluiſſe.
- 73 Contra verò ex ſententia aliorum Interpretum, etiamſi id non conſtet. Quæ ita demum probari poteſt, ſi doli, & fraudis omnis ſuſpicio ceſſet, provt hic adnotatur.
- 74 Teſtamentum ad alterius interrogationem conditum, non ſubſiſtere, quando eſſet primi validi, & ſolemniter confecti reuocatorium, idque ex ſententia multorum Authorum. Et maximè ſi multos annos poſt primum teſtamentum conditum teſtator viueret, quia tunc præſumi non poteſt, quod eo puncto teſtamentum antea factum mutare voluerit.
- 75 Contra verò ex ſententia aliorum Authorum, qui expreſſim aſſeuerarunt, teſtamentum ad alterius interrogationem conditum ſubſiſtere, etiamſi primi ſolemniter conditi eſſet reuocatorium.
- 76 Idque veriſſimum (provt Author exiſtimat) quando ceſſat omnis fraudis ſuspicio, tunc namque nulla conſtitui poteſt differentia, quod agatur de reuocatione iam conditi testamenti, vel non.
- 77 Secus vero quando aliæ concurrunt coniecturæ vnà cum hac ipſa, quod agatur de reuocatione conditi teſtamenti, vt nonnulli Authores probarunt.
- 78 A quibus Caſtrenſis Zazius, & Riminaldus recedere non videntur, vt hic adnotatur.
- 79 Teſtamentum conditum ad alterius interrogationem, an valeat, vel non, ſignis & coniecturis diiudicandum eſſe, provt hic adnotatur.
- 80 Et ſigna hæc in Iudicis arbitrio poſita eſſe, ex Iacobi Menochij ſententia ſtatuitur; qui huiuſce rei ſigna, & coniecturas congeſſit permultas.
- 81 Teſtamentum ad alterius interrogationem conditum, vtrum hodie apud nos valeat de iure huius Regni, poſt leges nouas collectionis Regiæ, ſicut iure communi valeat. Et an eiſdem adduci, atque excitari ſignis, & coniecturis debeamus, quæ de iure ipſo communi vigebant. Vbi in effectu nulla conſtituitur differentia inter vnum, & alterum ius.
- 82 Et Alphonſi Azeuedi diſtinctio, nouè, & verè improbatur.
- 83 Ferdinand. quoque Vaſquez Menchac. & D. Antonij de Padilla obſeruatio quædam in propoſito, nouè etiam, & aliter quàm factum eſſet, enucleatur.

TEstamentvm, ſeu hæredis inſtitutio, atque alia quælibet vltima diſpoſitio, ad alterius interrogationem, & per reſponſionem per verbum, ſic, nutu etiam, aut ſignis facta; an ex voluntate teſtatoris procedere videatur, necne, & quando de iure ſubſiſtat, vel non: ex quibus etiam ſignis, & coniecturis interpretatio fieri, atque voluntatis coniectura deduci valeat: vtilis admodum eſt, & apud noſtros Interpretes controuerſa diſputatio, & quamuis à multis agitata, ac inter alios dilucidè, & melius quàm alibi, per Menochium exornata, atque declarata (cæteros alios infrà commemorabo) ideo nunc prætermitti non potuit, quod diſceptatio eadem, magna ex parte coniectura lis ſit, & præſumpta, & huic noſtro tractatui omninò conueniens. Verùm (vt dixi) quoniam à Menochio, ita ſingularirer explanatur, in his duntaxat hoc capite inſiſtam, quæ vel ab aliis non recipiuntur, vel contradictionem, aut difficultatem ſic habent, vt maiori explicatione indigeant.

Et quò diſtinctius, & abſolutè procedatur, conſtituendum erit primo loco, certiſſimi iuris eſſe, quod teſtator in extremis conſtitutus, id eſt, moriens, & quaſi extra terminos huius vitæ exiſtens, de bonis ſuis teſtari, & diſponere poteſt: Idque per text. in cap. Rainuntius, de teſtamentis, ibi: In extremis poſitus: & in cap. nos quidem, eodem titulo, ibi: De hac luce migrante: & in cap. finali, de ſucceſſion. ab inteſtato, ibi: Agens in extremis: & Panormitanus, in 3. notabili, & in l. Pamphilo, § propoſitum. ff. de legatis tertio, ibi: In diſcrimine vitæ conſtitutum, item l. Seia, §. cum pater, ibi: In extremis vitæ conſtitutus: ff. de donationibus, l. ſi pater, §. quædam, ff. de fideicommiſſar. libertat. ibi: Cum in extrema eſſet valetudine, l. & ſine ſcriptura, C. ad Trebellian. Et ita ex communi Interpretum noſtrorum ſententia adnotarunt, & Authores quamplurimos congeſſerunt in vnum Antonius Gomezius, in l. 3. Tauri, num. 110. Guillelmus Benedictus, in cap. Raynuntius, de teſtamentis, verbo, in extremis poſitus, num. 1. & 2. & num. 10. cum ſequentibus, vſque ad numerum 17. vbi multis exornat, & comprobat Romanus, in conſilio 306. num. 5. Craueta, in conſilio 117. Socinus iunior, in conſilio 178. num. 16. lib. 2. Carolus Ruinus, in conſilio 8. num. 9. lib. 3. Zazius, in conſilio 3. num. 37. libro 1. Ludouicus Zuntus, in responſo pro vxore, num. 79. & numer. 947. Burgos de Pace, in l. 3. Tauri, prima parte, num. 265. Michaël Graſſus, §. Inſtitutio, quæſt. 17. num. 8. in fine, Ioannes Matienzus, in l. prima, titulo 4. gloſſa 16. ſub numero 2. libro 5. nonæ collect. Regiæ, Ioannes Dilectus, de arte teſtandi, in titul. 3. cautela. Cardinalis Franciſcus Mantica, de coniecturis vltimar. volunt. lib. 2. titul. 6. num. 1. vbi dicit, quod teſtari poteſt in extremis conſtitutus, etſi linguâ balbutiat: & quod hæc eſt vna legis intentio, vt quæ diſpoſita ſunt à morientibus, impleantur, §. exhæredatos, in authentic. de hæredibus, & Falcidia. Et quod illud verbum, A morientibus, diligenter eſt ponderandum, quia eum præcipuè complectitur, qui eſt in ipſo mortis articulo conſtitutus: Simon de Prætis, de interpretat. vltimar. volunt. libro 2. dubitatione 2. ſolutione 1. num. 53. folio 188. Petrus Surdus, in conſil. 414. num. 59. lib. 3. Et idipſum reſolui ſuprà hoc eodem lib. & tractatu, cap. 22. num. 103. vbi notaui, teſtatorem conſtitutum in articulo mortis teſtari poſſe, iuridicè, ſi ſanæ mentis ſit: quicquid antea propoſuiſſem num. 15. & duobus ſequentibus & num. 105. & 106. dixi etiam, teſtamentariam, & aliam diſpoſitionem quamcunque in mortis articulo factam, præſumi abſque dolo, & fraude fieri: & Franciſci Burfati ex ſententia aliorum, ita tenentis, locum, ſeu consilium expendi, vt ibi videri poterit.

Sed tamen eſt aduertendum, quod ad hoc vt teſtator in extremis, & in articulo mortis conſtitutus, teſtari poſſit, neceſſe eſt, quod articulatè, hoc eſt, cum intellectu ſermonis loquatur, & ita intelligitur, quis poſſe teſtari vſque ad vltimum articulatæ vocis articulum, etiam ſi balbutiendo, & tardè loquatur, modò (vt dixi) intelligi bene poſſit: lingua enim ingroſſata propter infirmitatem, non tamen omnino præpedita, teſtamenti factionem non impedit, provt probat textus ſingularis, in l. quoniam indignum, C. de reſtamentis, in illis verbis: Quæ fortè ſeminecis & balbutiens lingua profudit: Is vero qui articulatè non loquitur, mortuo ſimilis eſt, & tunc quidem in teſtamentis falſitas committitur, & ideo nec teſtari, alio quouis modo diſponere poteſt. Et in l. iubemus, C. de teſtamentis, ibi: Si enim talis eſt teſtator, qui neque ſcribere, neque articulatè loqui poteſt, mortuo ſimilis eſt, & falſitas in elogiis committitur. Ita ſane explicarunt Bartolus, in dicta l. iubemus, qui aſſerit, ſic in facto practicaſſe: & ibidem Salicetus, & Baldus, numero primo, & communiter ſecundum Iaſonem, num. 3. Baldus etiam, in conſilio 53. num. 4. volumine 5. Angelus, & Imola, in l. in aduerſa, ff. de teſtamentis, Caſtrenſis in l. in eo, num. 3. C. eod. titulo, & in conſilio 431. in principio, libro 2. Romanus, ſic diſtinguens, in conſilio 306. num. 4. in fine, & numero 5. Alexander in conſilio 12. num. 8. lib. 1. & in conſilio 33. numer. 6. & 7. lib. 3. Socinus ſenior, in conſilio 20. num. 3. & 4. lib. 4. Decius, in conſilio 489. num. 4. Ruinus. in conſilio 12. numer. 4. & 7. & 9. lib. 2. Zazius, in conſ. 3. numero 37. lib. 1. Anton. Gabriel, commun. concluſion. libro 4. titulo de teſtamentis, concluſ. 2. numer. 4. Petrus de Peralta, in rubrica, ff. de hæredib. inſtitut. num. 80. & 81. Ludouicus Zuntus, in responſo pro vxore, numero 77. & 79. & numer. 947. Guil. Benedictus, dicto verbo, in extremis: num. 27. per totum, Antonius Gomezius, in l. 3. Tauri, num. 110. Mantica, de coniecturis vltima. volun. lib. 2. titulo 6. num. 2. Matienzus, in l. 1. titul 4. gloſſa 16. num. 9. & 10. Michaël Graſſus, §. inſtitutio, quæſt. 17. n. 8. Grammaticus, deciſione 73. num. 2. Menochius, in conſilio 45. num. 9. & 22. lib. 1. & latius ex num. 37. vſque ad numerum 40. idem Menochius, lib. 4. præſumptione 8. num. 28. Riminaldus, in conſilio 261. lib. 3. quò loci diligenter, & pulchrè pertractat, quando teſtamentum ad interrogationem Notarij, vel alterius ſubſiſtat, & quando non. Pluraque circa teſtas, & corum fidem, & loquelam articulatam; vel inarticulatam declarat adeo luculenter, vt nihil ſupra (vt ipſe inquit) & num. 77. & ſequentibus, explicat, balbutiens lingua quid, & quomodo dicatur. Et reſolutioni ſuperiori conuenit num. 3. & ſequentibus & num. 18. & ſequent. & numero 18. & ſequent. Surdus, in conſilio 414. ex numer. 54. vſque ad numerum 62. vbi late, atque ex ſententia quamplurimorum Authorum probauit, teſtatorem in extremis laborantem, poſſe facere teſtamentum, ſi erat compos mentis, & loquatur articulatè: quo caſu nec Cardinalis Thuſci authoritates illæ relatæ littera T. concluſione 124. num. 1. & ſequentibus, contradicunt, imo in fortioribus terminis tenuit idipſum num. 25. tenuit quoque, & infortioribus etiam terminis Farinacius, deciſione 139. num. 2. & in addition. littera B. latiùs in conſilio 97. numer. 9. & quinque ſequentibus, vbi in primis aſſerit, teſtamentum fieri poſſe non ſolum a grauiter infirmo, ſed etiam ab exiſtente in articulo mortis, & in extremis laborante, dummodò conſtet, ipſum eſſe ſanæ mentis; & citat textum, in dicta l. quoniam indignum: & ibi Gloſſam, & Doctores communiter, Prætis etiam, Surdum, & deciſionem Rotæ: & proxima huiuſce materiæ concluſione proponit reſolutionem ſuperiorem. Deinde num. 11. ſecundam eſſe concluſionem ſtatuit, quod valet teſtamentum non ſolum factum à grauiter infirmo, vt ſuprà, ſed etiam ab eo, cui propter morbi grauitatem lingua balbutiens, & gloſſa efficitur, per text. in eadem l. quoniam indignum, vbi Caſtrenſis, num. 3. Angelus, num. 1. & Iaſon, num. 3. idem Angelus, in l. iubemus, num. 2. & ibi Iaſon, num. 3. C. de teſtamentis, Franciſcus Beccius, in conſilio 102. num. 10. verſic. rurſus confert, Rota Diuerſorum, deciſione 638. num. 8. Ioannes Vincent. Honded. in conſilio 37. num. 53. libro primo. Rurſus. num. 12. tertiam concluſionem à præcedenti non abſimilem idem Farinacius adducit, quod pariter valet teſtamentum conditum ab infirmo, cuius vox cum difficultate emittitur, & cuius ſonus cum eadem difficultate percipitur, & intelligitur, ex Alexandro, in conſilio 33. num. 13. lib. 3. Syluano, in conſilio 54. num. 10. poſt medium, Riminaldo ſeniore, in conſilio 587. num. 11. verſic. non obſtante, Cephalo, in conſilio 546. num. 2. & ſequentibus, & n. 37. 40. 59. & 84. lib. 4. Franciſco Zunto, in responſo pro vxore num. 943. & ſequentibus, Demum obſeruat numer, 13. pro quarta concluſione, quod ſatis teſtator dicitur articulatè loqui, quotieſcunque apparet, ipſum reſpondere per verbum ſic, & citat Alexand. Socinum, Decium, Beccium, Cephalum, Menochium, Surdum, & Sfortiam Oddi, ita tenentes, ac in effectu (vt vides) reſolutioni traditæ ſuprà, n. 1. & duob. ſeqq. conuenit omninò.

Cæterùm dubitati ſolet communiter, an teſtator grauiter infirmus, & in articulo mortis exiſtens: ſicque in extremis laborans, in dubio præſumatur ſanæ mentis fuiſſe, necne, vt ab eo diſpoſita valeant, vel non valeant. Et quidem ex noſtris dubium hoc excitauit in terminis Anton. Comezius, in d.l. 3. Tauri, num. 112. qui aſſerit quod in extremis etiam conſtitutus, & qui ſtatim continenti poſt conditum teſtamentum expirauit ſanæ mentis eſſe præſumitur, & habere ſenſum, & intellectum: & conſequenter quod omnia per eum diſpoſita valent, & tenent, niſi ex aduerſo probetur contrarium, idque duplici ration, aut fundamento comprobat, & reſpondet textui, in d.l. iubemus, C. de teſtamentis, quo excitari videntur Authores illi, qui contrarium in dubio præſumendum dixerunt, provt ibi retulit eos ipſos Anton. Gomezius, quem retulit etiam Matienzus, in d.l. 1. titulo 4. gloſſ. 16. num. 3. in fine. Sunt quoque eodem in placito omnes ferè Authores, quos ſuprà commemoraui: ſemper enim ſupponunt pro indubitato, teſtamentum, & diſpoſitionem in vltimo articulo vitæ, atque in extremis conditum, validum eſſe, nec defectum intellectus, aut alium in dubio, ſed potiùs ſanam mentem præſumunt. Et ita inuenies apertè ſuppoſuiſſe Guil. Benedict. Anton. Gabrielem. Ludouic. Zuntum, siluanum, & relatos ſuprà, Corneum, in conſilio 8. num. 7. lib. 3. Crotum, in l. 1. §. ſi quis ita, numer. 13. in verſ primus caſus, ff. de verbor. obligat. & idipſum videlicet, quod in extremis conſtitutus, ſanæ mentis præſumatur in dubio, reſponderunt Abbas, in cap. vltimo, per illum text. de ſucceſſion. ab inteſtato, num. 9. Alexand. in conſ. 33. numer. 6. & 7. lib. 3. & in conſilio 105. num. 6. lib. 7. Ruinus, in conſ. 12. numero 8. lib. 2. Franciſcus Beccius in conſilio 102. numero 12. Decius, in conſ. 489. num. 4. in fine, & num. 5. vbi dixit, quod in dubio præſumitur pro teſtatore; & ideò qui impugnat teſtamentum, tenetur probare impendimentum, provt ibi comprobat, & ſubiungit, quod ſi cauſa eſſet ſibi commiſſa, ita iudicaret. Conuenit etiam ſuperiori reſolutioni Petrus Snrdus, d. conſilio 414. numero 60. lib. 3. Farinacius, d. conſ. 97. num. 14. qui cum proppoſuiſſet quatuor concluſiones relatas ſuprà, adiicit Quintam d. num. 14. in dubio iure præſumi, quod teſtator fuerit ſanæ mentis, etiam quod graui infirmitate oppreſſus ſit, & refert plures Authores ita tenentes. Ac demum ſubiicit, quod accendente Notarij aſſertione, fruſtra de hoc dubitatur, ex Franciſco Beccio, d. conſilio 102. num. 12. Rota Diuerſorum, deciſione 683. num. 8. prima parte. Subiicit etiam, & pro ſexta eiuſdem materiæ concluſione, quod teſtis vnus contradicens teſtamento, non facit illud vacillare, quando in contrarium deponunt alij teſtes, & citat Menochium, Surdum, & alios multos: indèque infert, dictum vnius teſtis de dementia non facere vacillare teſtamentum, quando de mendacio conuincitur ab aliis, quamuis vnus teſtis, teſtamento contradicens, id ſoleat efficere, vt latiùs ibi.

Verum Paulus Caſtrenſis, in conſ. 155. numero 2. libro primo. contrarium videtur tenuiſſe, & inquit, quod teſtator mortis propinquæ cogitatione turbatus, non præſumitur mentis compos fuiſſe, per textum in, in l. hac conſultiſſima, §. at cum humana fragilitas, C. qui teſtamenta facere poſſunt, ſequitur Socinus ſenior, in conſilio 129. num. 7. verſiculo ſecundò ponderat, volumine 2. & in conſilio 98. num. 5. verſ. præterea, volumine 3. & latè confirmat Chaſſaneus, in conſ. 39. & hoc intelligi veriſimiliter, reſpondit Socinus iunior, in conſilio 183. num. 10. 12. & 13. volumine 2. quem refert, & ratione confirmat Cardinalis Mantica, de coniect. vltimar. volunt. lib. 2. tit. 6. num. 3. quia tunc temporis memoria redditur imbecillis, & totus languet intellectus, nec præſumitur quis habere animi conſilium, nec intellectum, vt ex mente Ariſtotel. ſcribit baldus, in l. vltima, circa principium, C. de bonis, quæ liberis: & eiuſdem quoque ſententiæ ſuiſſe videntur Guil. Ponta. Vincent. Herculan. Angel. Aretinus, Menchaca, Iulius Clarus, & Michaël Graſſus, eos referens. §. inſtitutio, quæſtion. 17. num. 7. vere tamen (quod prætermitti non poteſt, & vltra Authores prædictos animaduertitur) negari non poteſt, qui in hoc ipſo articulo confusè potiùs, quàm diſtinctè Interpretes permulti ſe habuerint. Authores namque iidem, quos Graſſus adducit, & alij relati per Manticam, & Menochium (qui ſtatim commemorabuntur) non ita generaliter, qut indiſtincte, provt præcitantur, loquuntur, ſed potius in teſtamento, & diſpoſitione facta ad alterius interrogationem, & ſic cum non modò teſtator erat in extremis conſtitutus, ſed etiam ad interrogatum reſpondendo, diſpoſuit. Et cùm antea dixiſſent, valere teſtamentum, ad alterius interrogationem, & per reſponſionem per verbum, ſic, factum; limitant ſtatim, quando erat teſtator valde proximus morti. Dubium verò à me excitatum ſuprà & per Antonium Gomezium, non reſtringitur ad eos duntaxat terminos, ad teſtamentum inquam factum ad interrogationem alterius, ſed generaliter procedit, vtrum inquam teſtator in extremis, & in articulo mortis conſtitutus, ſanæ mentis præſumatur fuiſſe, necne. Et quidem negari non poteſt, quin facilius ſubuerti debeat diſpoſitio, cum ad alierius interrogationem fit, & ab eo, qui conſtitutus eſt in extrem mortis articulo, quam cum teſtator in extremis poſitus, abſque alterius interrogatione & ſine reſponſione per verbum, ſic, diſponit: quod nonnulli iuris Authores præſentiunt in hac materia, & alij velut expreſſim agnoſcunt, vt ex infrà referendis conſtabit; imò in eiſdem terminis, teſtamenti inquam facti ad interrogationem alterius, & ab eo, qui eſt conſtitutus in extremis, & ſic cum adeſt vtrumque, proximitas inquam mortis, & ad interrogationem facta diſpoſitio, quod à ſemi mortuo, & balbutiente fieri poſsit teſtamentum ad interrogationem alterius, dummodò appareat de voluntate, & quod articulatè dicatur loqui, qui ad alterius interrogationem reſpondet; Socin. idem iunior, ſibi contrarius tenuit in conſil. 178. num. 27. & ſeq. lib. 2. Et idem reſponderunt alij Authores relati per Menochium (qui tamen nuſquam Manticæ mentionem fecit in hac materia) in conſilio 45. num. 38. libro 1. per Manticam (qui etiam Menochium non citat) de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 2. titulo 6. num. 8. quò loci, vt articulus propoſitus (an inquam moribundus, qui eſt conſtitutus in articulo mortis, præſumatur ſanæ mentis eſſe) plenius, & perfectius intelligatur, ita diſtinguendum putauit, aut conſtat, quod conſtitutus in articulo mortis loquitur articulatè, aut non, ſuperiore caſu præſumitur is ſanæ mentis eſſe, & conſequenter teſtari poteſt, & ita intelligitur dicta l. quoniam indignum, C. de teſtament. cum ſimilibus: Nec obſtat dicta l. hae conſultiſſima, §. at cum humana fragilitas, C. qui teſtamenta facere poſſunt: quia licèt dicat, quod humana fragilitas mortis cogitatione turbata, minùs memoriâ poſſit plures res conſequi, tamen indubitatè præſupponit, & vult, quod non propterea quis amittat teſtandi facultatem, & ita reſpondit Socinus iunior, in conſilio 144. num. 48. lib. 2. & in conſilio 32. num. 3. ad finem, & numeris ſequentibus, latiùs Hippolytus Riminaldus, dicto conſilio 261. num. 3. & ſequentibus, & num. 18. & ſequentibus, lib. 3. Petrus Surdus, dicto conſilio 414. num. 58. & ſeq. lib. 3. poſteriore autem caſu (inquit Mantica ipſe) cum conſtitutus in articulo mortis non loquitur articulatè, ſi ad propoſitam interrogationem reſpondit tantum, ſic, non præſumitur compos mentis fuiſſe, ſi illicò deceſſit, aut ſaltem non præſumitur teſtandi animum habuiſſe, nam graui morbo afflictus, videtur potius ita repondiſſe, vt ſe à moleſtia liberaret, quam quod voluerit de bonis ſuis diſponere. Et refert Caſtrenſem, Corneum, Socinum iuniorem, Zazium, & Ruinum ita tenentes, & dicit ſic intelligendum textum, in d.l. quoniam indignum. Nec rectè obſeruaſſe Decium, in præcitato conſilio 489. num. 5. quod eo ſolum, quod teſtator in articulo mortis conſtitutus, reſpondit, ſic, vel non, intelligatur articularè fuiſſe loquutus, & præſumatur ſanæ mentis. Niſi (vt num. 9. ſubdit) ex aliis coniecturis conſtet, teſtatorem mentis compotem fuiſſe, & teſtandi animum habuiſſe. Aliàs firmiter tenet, quod in dubio, cum quis eſt in articulo mortis conſtitutus, & paulo poſt interrogationem, & reſponſionem factam ſimpliciter per verbum, ſic, vel, ſi, vita deceſſit, non cenſeatur ſanæ mentis fuiſſe, aut ſaltem teſtandi conſilium habuiſſe, provt etiam ratione comprobat, & alios Authores ſic tenentes citat. Et eodem modo intellexiſſe viſus eſt Hippolyt. Riminald. dicto conſilio 261. numero 18. & ſequentibus, libro 3.

Remanet ergo ex Cardin. Franciſci Manticæ diſtinctione, atque reſolutione, præſumi in dubio, teſtatorem in extremis, ſiue in articulo mortis conſtitutum, ſanæ mentis fuiſſe, ſi modò articulate loqui poſſit; in quo magis communiter omnes conueniunt, nec dubium eſſe poteſt. Non autem videri articulatè loqui, cum ad alterius interrogationem reſpondet, ſic, vel, ſi, vel non. In quo vltimo (vt vides) Decius tenuit contrarium, & Decium alij quamplures ſequuntur, qui ſatis articulatè exiſtimant loqui eum, qui ad interrogationem reſpondet. Ego vero ſuprà hoc eodem libro, & tractatu, de hoc vltimo quod ad interrogationem attinet, quamuis nihil dixerim, Caſtrenſis tamen, & aliorum ſententiam recenſui cap. 22. numero 16. teſtatorem inquam in articulo mortis conſtitutum, præſumi mortis propinquæ cogitatione turbatum, & non integræ, & ſanæ mentis. Sed num. 17. ex ſententia Angeli, & aliorum argumentando propoſui, teſtamentariam, & aliam diſpoſitionem quamcunque in mortis articulo factam, præſumi à lege dolosè & fraudulenter fieri. Poſtmodum autem numero 103. ſequutus eandem Franciſci Manticæ diſtinctionem, & reſolutionem, contrarium in primo caſu ſuſtinui, & ſanæ mentis præſumi teſtatorem in extremis laborantem, obſeruaui, niſi ex aliis coniecturis, & præſumptionibus elici contrarium poſſet. In ſecundo quoque contra Angelum cum aliis ſcripſi, & Franciſci Burſati locum expendi, vt eodem cap. 22. num. 105. & 106. videri poterit. Sed quoniam (vt nunc dicebam) de eo quod attinet ad diſpoſitionem factam ad interrogationem alterius, per reſponſionem per verbum, ſic, & ab eo, qui in extremis erat, nihil attigi, & vt plenius vterque articulus explicatus, atque enucleatus maneat, vnà cum Menochio, dicto conſ. 45. ex num. 37. lib. 1. tres caſus diſtinguendos duxi, quos etiam diſtinxit idem Menochius, lib. 4. dicta præſumptione 8. num. 28. in fine, qui tamen nunquam (vt dixi) Cardinalis Manticæ mentionem facit.

Primus igitur caſus eſt, cum quis eſt ſanus corpore, & mente, ſed à natura impeditur loqui, vt ſenſum animi ſui nullo pacto ſignificare poſſit, vt in muto & ſurdo à natura, & ſic teſtatori non poteſt vllo modo, l. diſcretis, C. qui teſtamenta facere poſſunt. §. item ſurdus, & mutus. Inſtitut. quibus non eſt permiſſ. fac. teſtam. & latius explicant Anton. Pichard. ibi. Anton. Gomezius, in l. 3. Tauri, num. 16. D. Spino, in ſpeculo, gloſſa rubricæ, parte 9. & confirmat l. 13. tit. 1. partita 6. non enim poteſt eſſe cognita eius voluntas, vt inquit ipſe Menochius, & in fortioribus terminis tenuit Hippolyt. Riminald. d. conſ. 26. 1. n. 47. lib. 3.

Secundus caſus eſt, cùm quis eſt ſanus mente, atque ita certò conſtat, eum intelligere quod agitur, cùm & velle, & nolle habeat; & hic quidem etſi aliquo accidenti putà infirmitatis impeditur explicitè loqui, vt conſueuit, dummodò animum ſuum aliqua certa voce declaret, vel ex ſe, vel ex alterius interrogatione, teſtari & de rebus ſuis diſponere poterit; & ita probat, & intelligibitur text. in dicta l. quoniam indignum. Etſi enim omninò explicitè, & articulatè loqui non poſſit, attamen (vt Menoch. ſubdit, & ſuprà dixi) ſufficit, quod ita loquatur, quod animi ſenſus cogniti ſint: nec enim neceſſe eſt, quòd ſingula momenta litt erarum explicitè proferte debeat, ſicut probat. d.l. quoniam indignum. Qua ſane conſtitutione per motus Angelus; in d.l. iubemus, C. de teſtam. docuit, illum articulatè loqui, & teſtari ob id poſſe, cùm eius verba ita intelliguntur à teſtibus, vt poſſint eius voluntatem cognoſcere; ſemper tamen ſupponendo, de mente clara conſtare, vt ſcilicet appareat eum habere velle, vel nolle, quod verè datur illis ſolum, qui ſanæ mentis ſunt. Et Angelum clarius rem explicando ita intelligit Socinus Senior, in conſ. 20. num. 3. & 4. lib. 4. qui ob id conſuluit, illum articulatè loquutum eſſe, qui cum eſſet ſani intellectus, & mentis, interrogatus fuit, an hæredem Caium faceret, & reſpondit, ſi ſi. Et idem ſenſuerunt alexander, Corneus, Francus, Decius, Ruinus, & Socinus, relati per eundem Menochium, dicto conſ. 45. numer. 38. ad finem, dum ſcribunt, articulatè eum loqui, qui intelligens, & ſciens, ac loqui potens, etſi non omninò explicitè, dicit, ſi, ſi, vel no, no. Hoc autem secundo in caſu vides apertè, Iacob. Menochium, Franciſci Manticæ placito, & reſolutioni ſuperiori conuenire, ac dubij noſtri reſolutionem claram præſtare. Nam ſuppoſita ſana mente, & intellectu teſtantis, ſufficere, quod ad interrogationem reſpondeat teſtor, ſi, ſi, vel no, no, expreſsè affirmat, & alios plures Authores ſic tenentes adducit. Mantica autem id non negat, inquit namque, quod in dubio, cum non loquitur articulatè, is qui in extremis eſt conſtitutus, non præſumitur ſanæ mentis fuiſſe, aut ſaltem teſtandi conſilium non habuiſſe, & ſi paulo poſt interrogationem reſpondeat, ſi, vel no, & ſtatim decedat. Cæterum id non procedere, quando ex aliis coniecturis conſtiterit, teſtatorem & mentis compotem fuiſſe, & teſtandi animum habuiſſe. Non modò ergo præſuppoſita ſana mente, & intellectu id concedit Mantica, quod Menochius affirmat, immò de ſana mente, & voluntate teſtandi ex coniecturis conſtare, ſufficiens eſſe conſtituit. Dubij etiam noſtri claram (vt dixi) præſtat reſolutionem Menochius, dum ſcripſit, ſufficere, quod in extremis conſtitutus, aliqua voce animum ſuum ita declaret. vel ex ſe, vel ex alterius interrogatione, vt eius animi ſenſus poſſit dignoſci; tametſi ex accidenti infirmitatis explicatè loqui impediatur. Et ſic perfectius dubium ipſum explanauit Menochius, quia in vtroque caſu, quando ſcilicet ex ſe, ſuaque voce, vel ex alterius interrogatione animum ſuum oſtendit idem iuris ſtatuit, & latiùs rem accipit, quam Mantica ipſe, provt quoque accepiſſe videntur Franciſcus Beccius, Rota Diuerſorum, Ioann. Vincent. Hondedeus, & Proſperus Farinacius, in locis relatis ſupra num. 6. Mantica autem dumtaxat loquutus eſt, quando ad interrogationem alterius teſtator reſpondit, ſemper tamen requirit iuridicè, & diſtinguit, an articulatè loquatur, vel non: & ita quoque requirit Hippolyt. Riminald. dicto conſ. 261. num. 18. & ſeqq. lib. 3. quò loci dicto num. 3. & num. 5. inquit, quod teſtator dicitur articulatè loqui, quando illius verba intelliguntur à teſtibus, licèt lingua Balbutienti prolata fuerint; & citat Caſtrenſem, Alexand. Iaſon. Corneum, Socinum, Roman. & Bertrandum, ita tenentes. Et reſpondet ad textum in l. diſcretis. C. qui teſtamentafacere poſſunt, verſ. ſi enim vox articulata, iuncto verſ. lingua autem eius penitus præpedita. Ex quibus verbis videtur ſufficere, quod aliquo modo loquatur propter id verbum penitus, ne ſibi textus contradicat. Vel quando intelligitur ſine ſignis & nutibus, alioquin ſecus: & idem ſi opus ſit interprete, vt per eundem Riminaldum, num. 20. 21. & 23. & num. 22. quod teſtator dicitur non poſſe articulatè loqui, quando non poteſt clarè per teſtes intelligi, vel quando voces emittit ſine ſignificatu: ad quod refert Angelum, Iaſon. Alex. Crotum, Socin. Corneum. Anton. Gabr. & alios: & ponderat ad hoc. l. iubemus. C. de teſtam. & d.l. diſcretis, C. qui teſtam. face. poſſunt. ac Demum Riminaldus ipſe, num. 72. inquit, quod articulatè loqui, eſt actus perceptibilis directò per ſenſum auditus: idem etiam, videlicet quod teſtator articulatè loquatur, requirit; nec in extremis laborare nocere (vt ſuprà dixi) ex multis Authoribus aſſerit Petr. Surdus, dicto conſ. 41. 4. n. 58. & ſeq. lib. 3.

Tertius & vltimus caſus eſt & ad eiuſdem dubij explicationem perfectiorem magis neceſſarius, cum ſcilicet verſamur in dubio, an teſtator qui æget iacet & maxima grauatur infirmitate, ſit ſanæ mentis: In quo Menochius, in eodem conſilio 45. n. 39. libro 1. in nunc modum reliquit ſcriptum: Si tunc balbutire incipit, & inarticulate loqui, hoc eſt, cùm (vt vulgo dicitur) ei lingua ingroſſatur; iudicatur ex eo actu mentis ſanitatem perdidiſſe, & ob id non poteſt teſtari, ita loquitur l. iubemus C. de teſtamentis: & ibi Bartolus, n. 1. ita recte commun. intellexit: & idem in l. num. ff. de legatis tertio. Et clarius explicat Socinus Senior, dicto conſilio 20. num. 3. verſiculo, & dicatur quod, lib. 4. cum ſcribit, illum, qui dicit ſic, vel non, non dici habere vocem articulatam, quando non habet loquelam affirmatiuam, vel negatiuam, de his, quæ ſibi placerem, vel diſplicerent. Et huius ſententiæ fuiſſe Angelum, in dicta l. iubemus, ſcribit: ita quoque declarat Socintus iunior, in conſilio 144. n. 6. & 46. lib. 2. idemquoque ſcribit Guilielmus Benedictus, in cap. Rainuntius, in verbo in extremis poſitus, n. 30. de teſtamentis. Et hoc in caſu ſunt declarandi Iaſon, in dicta l. iubemus, num. 3. & Decius, conſilio 479. n. 4. cum vterque citet dictam l. quoniam, C. de teſtamentis: & Angeli doctrinam: alioquin niſi ita intelligantur, malè ſentiunt. Et hactenus Menochius, qui ſtatim adiicit vnum, quod rem ipſam reddit clariorem, & apertiùs quàm Mantici feciſſet, ipſam declarat in illis verbis, Quod vero subiungit Decius, dicto conſ. 489. n. 5. eum probare debere impedimentum, qui illud allegat, quia præſumptio eſt pro teſtatore; non repugnat; ſed prodeſt potius nam concedo, teſtatorem ſanæ mentis præſumi, ſed eo impedimento inarticulati ſermonis probato (quod probari omnino cum Decio ſentio) oritur præſumptio à lege probata, iure eſſe effectum inſanæ mentis. Et ſecundum hæc (vt vidiſti) præſens tota diſputatio ad id redigitur, an teſtator articulatè loqui poſſit, vel non, & quod in dubio sanæ mentis præſumitur, donec inarticulari ſermonis impedimentum probatur. Idque recte percepit Anton. Gomezius, in d.l. 3. Tauri, n. 112. vbi etiam recte fundauit. Ioannes Matienzus, in dicta l.r. tit. 4. gloſſ. 16. n. 10. qui ſcribit, quod peritus Notarius debet teſtatorem interrogare de aliquibus, quæ ſibi diſpliceant, & neget, & ea in teſtamento ſcribere, vt ex hoc intelligatur eſſe ſanæ mentis, & poſſe articulatè loqui, atque legitimè teſtari, vt ibi notat. Et hactenus de prima obſeruatione in hac materia, quæ cum ſit adeò coniecturalis, & præſumpta, ſemper cenſemus Iudicis arbitrium circa ſuperius dicta multum valiturum, ipſúmque temporis, loci, perſonarum, & aliarum rerum circunſtantias & qualitates diligenter inueſtigaturum ac etiam inſpecturum, qualiter, ſiue quomodo probatum fuerit, teſtatorem eo tempore, quo ex ſe, ſuáque voce, vel ex alterius interrogatione diſpoſuit, haberet ſermonem articulatum, vel inarticulatum, quæ etiam ſigna, & coniecturæ internenerint, quæ mentis ſanitatem, aut imbecillitatem ſeu dementiam arguerent.

Secundo deinde & principaliter conſtituo, quod ſi teſtator infirmitate grauatus, taliter amiſit loquelam, quòd articulatè, & intelligibiliter loqui non poſſit, tunc equidem teſtari non valet, neque hæredem inſtituere, etiamſi nutu, vel ſignis, vel capite annuendo, exprimat voluntatem ſuam; quoniam inſtitutiones hæredum verbis fiunt; non ſignis, aut nutu, vel illationibus, l. hæredes palam. ff. de teſtamen. ibi, hæredes palam, ita vt exaudiri poſſint, nuncupandi ſunt. Nam ſi palam, ergo non ſignis, quæ tacitè innuunt; ſed verbis expreſſis, & claris eſt opus, ita vt exundiri poſſint, atque intelligi: l. 1. ff. de verb. oblig. in princip. ibi, quoniam ſe inuicem exaudire debent, & ibi Socinus, & Iaſon declarant, & latiùs Ioannes Bolognetus & Ioann. Marc. Aquilinus, ex num. 2. cum ſeq. & in fortioribus terminis Aquilinus ipſe num. 32. & 33. Sequitur ergo quod cum de auditu loquatur Vlpianus, in d.l. hæredes palam, illi ſenſui verba conueniunt, non ſigna, & nutus: vt etiam probat textus, in d.l. iubemus, C. de teſtament. & ibi Angel. dicens quod verba debent exaudiri, & intelligi explicitè. C. aſtrenſ. in l. diſcretis. C. qui teſtamenta facere poſſunt. Romanus, in conſ. 307. Socin. ſenior, in conſ. 20. col. 2. lib. 4. Et ita ſuperiorem reſolutionem, quod ſcilicet hæreditas vnſuerſalis teſtamento dari vel hæredis inſtitutio fieri nuru, aut ſignis, aut capite annuendo non poteſt; ſed neceſſe eſt, quod nomina hæredum viua voce exprimantur, vel manu propria teſtatoris ſcribantur: tenuerunt Bartol. & Salicet. numero 2. Paul. Caſtrenſ. & Alex. eod. num. 2. & communiter omnes, in d.l. iubemus, & in d.l. hæredes palam: & poſt infinitos alios, quos referuntur Guil. Bened. in cap. Rainuntius, de teſtamentis, verbo, in extremis poſitus, numer. 28. & 29. Anton. Gomezius, in l. 3. Tauri, num. 110. Couarr. in cap. cum tibi, de teſtam. n. 3. Aluarad. de coniecturata mente defuncti, lib. 3. cap. 2. §. 1. num. 2. Matienzus, in l. 1. titul. 4. gloſſ. 16. num. 2. lib. 5. Mantica, de coniectur. vltimar. volunt. lib. 4. tit. 4. num. 6. & ſeq. Tiraquel. de priuilegiis piæ cauſæ, priuilegio 8. Ludouic. de Lana. in conſilio de forma teſtamenti nuncupatiui, num. 14. Michael Graſſus, §. inſtitutio, quæſt. 17. n. 2. Iulius Clarus. §. teſtamentum, quæſtione 37. numero 1. Franciſc. Beccius, in conſ. 86. num. 30. qui tam in foro, quàm in ſcholis affirmat hanc eſſe communem opinionem; optimè Hippolyt. Riminaldus, in conſil. 216. ex num. 52. & num. 58. cum ſeqq. vſque ad numer. 66. lib. 3. Petrus de Peralta in rubrica. ff. de hæred. inſtit. num. 9. & 10. Adrianus Gilmanus, libro 2. rerum indicatarum Germaniæ, deciſione 36. ex num. 22. cum ſequentibus Menoch. in conſ. 45. numero 43. lib. 1. Petrus Magdalenus, de numero teſtium in teſtamentis requiſito, cap. 15. num. 6. & 7. & cap. 22. numer. 105. & duobus ſeqq. Proſperus Farinacius in conſ. 97. num. 29. & probatur hæc reſolutio ex l. 6. tit. 3. partita 6. atque eiuſdem ratio redditur in dicta l. iubemus, C. de teſtamentis, quatenus dicitur, Si enim talis teſtator, qui neque ſcribere, neque articulatè loqui poteſt, mortuo ſimilis eſt, & falſitas in elogiis committitur. Sic enim apertè deducitur, teſiatorem nominare ſuo ore, vel ſua manu hæredis nomen ſcribere, ideò conſtitutum fuiſſe, vt falſitas, quæ in teſtamentis committi ſolet, quantum fieri poteſt, vitetur. Et ita hanc eſſe rationem præcipuam eius conſtitutionis, agnoſcunt Baldus ibidem num. 4. & Iaſon. in fine, & cæteri ſuprà relati, Corneus, in conſ. 77. num. 5. lib. 4. & Socin. ſenior, in conſ. 163. num. 1. lib. 3. Socinus iunior, in conſil. 183. num. 22. lib. 2. optimè Menochius, dicto conſilio 45. num. 16. lib. 1. & præſumpt. 8. num. 8. lib. 4. Petr. Magdalenus, cap. 19. num. 8. qui poſt poſt Baldum, in eadem l. iubemus, in principio, notanter in quit, quod in his, quæ ſunt ſumma ſummarum, vt eſt hæredis inſtitutio, nihil eſt ita proprium ſicut claritas; & idcirco lex quantum potuit, ordinauit, quòd fieret parenter, clarè & apertè, ad hoc vt omnis ſuſpicio falſitatis ceſſare debeat: quod tamen non ita fieret, nec contingeret, ſi ſolo nutu, aut ſignis hæredis inſtitutio fieri poſſet, vt Hipp. Rim. in loco ſupra cit. optimè & verè probauit.

Quocirca quamuis teſtamentum imperfectum inter liberos valeat, l. hac conſultiſſima, §. ex imperfecto, C. de teſtament. tamen nutu fieri non poteſt, & inde, nec hæreditas dari, aut inſtitutio etiam inter liberos nutu fieri poteſt: & ita pariter nec inter milites, argumento textus, in l. in fraudem, §. 1. cum gloſſa. in verbo, nuda, ff. de militari teſtamento, Et ita tenuit Baldus, in l. & in epiſtola, numero 2. C. de fideicommiſſis, per textum, in authent. de teſtamentis imperfectis, §. primo, ibi, non ſignis: vnde ſumitur authent. quod ſine, C. de teſtamentis, & ſequitur Caſtrenſis ibidem, idem Caſtrenſis, in d.l. iubemus, eod. titul. num. 2. & Angelus, num. 1. idem Angelus, in dictæ l. in fraudem, §. 1. num. 3. Socinus ſenior, in l. cum auus, num. 45. ff. de condit. & demonſtrat. Felinus, in cap. in præſentia, num. 77. de probationibus, Iaſon, in l. tale pactum, §. vltimo, num. 13. ff. de pactis: & in authent. ſi qua mulier, num. 7. C. de ſacroſ. Eccleſiis. Ruinus, in conſ. 71. num. 17. vol. 3. Corneus, in dicta l. iubemus, numero 8. dicens ita fuiſſe iudicatum in quæſtione Cardinalis Peruſini, qui dixit patri ægrotanti: Si vis me hæredem facere, aſtringas mihi manum, & ipſe aſtrinxit. Et de communi ſententia teſtantur, ſicque defendunt Andr. Tiraquellus, in l. ſi vnquam, verbo, donatione largitus, num. 266. in fine, & privilegio 8. piæ cauſæ, in verſic. quantum autem. Alciatus, in conſil. 167. numero 2. libro 6. Menchaca, de ſucceſſionum creatione, §. 22. num. 25. Natta, in l. hac conſultiſſima, §. ex imperfecto, quæſtione 38. C. de teſtamentis, Graſſus, §. inſtitutio, quæſt. 17. num. 2. Padilla, in l. & in epiſtola, numero 6. & 2. ſequentibus, C. de fideicommiſſis, Petrus de Peralta, in rubrica. ff. de legatis ſecundo, num. 14. ad finem. Aluatad. de coniecturata mente defuncti, lib. 3. cap. 2. §. num. 2. Guil. Benedict. in d. cap. Rainuntius, verbo, in extremis poſitus, num. 29. vbi expreſſe ſequitur communem hanc ſententiam, quamuis numero 27. & 28. dubius videatur exiſtere, Hippolytus Riminaldus, in conſ. 261. num. 52. libro 3. Menochius, in conſilio 45. numer. 43. libro 1. Petrus Magdalenus, de numero teſtium in reſtamemis requiſito, 1. part. capite 16. num. 105. 106. & 107. Et ita tenendum eſt indiſtinctè (provt ego exiſtimo) quamuis Alexander, in dicta l. diſcret. numero 7. C. qui teſtamenta facere poſſunt: diſtinguendum in propoſito putauerit, provt tetulit Graſſus, dicta quæſtione 17. num. 2. qui etiam atque Communem ipſum comprobauit Nata, dicta quæſtione 38. immò & Alexander ipſe ſubdit ſtatim, eodem in loco non eſſe tutum ab opinione communi DD. recedere, vt refert Mantica, de coniectur. vltimar. volunt. lib. 4. titul. 4. num. 9. in fine, vbi dixit ſententiam Alexandri facilè poſſe admitti, quando pater ex accidenti loqui non poteſt, veluti ſi lingua ſit morbo præpedita, & ſuam intentionem non ſolum nutu, ſed etiam cùm litteras didicerit, in ſcriptis declarauerit, & illam ſcripturam Notario dederit, qui eam coram teſtibus in præſentia teſtatoris conſtitutus legit, & ipſe teſtator eam nu approbauit: nam huiuſmodi teſtamentum, inter liberos ſine dubio valet, per text. in dicta l. hac conſultiſſima, §. ex imperfecto, coniuncta l. diſcretis, C. qui teſtamenta fac. poſ. & ita Mantica, qui dicit ſic conſuluiſſe Angelum conſilio 258. numero primo. Et quidem eius ſententia probabilis videtur, eo namque caſu iam conſtat apertè de voluntate teſtatoris, nec de ea poteſt aliquo pacto dubitari, cum in ſcriptis fuerit ab ipſo teſtatore redacta, & ſic non ſolo nutu, aut ſigno dubitabili, ſed ſcriptura aperta, & propria littera teſtatoris eiuſdem, & conſequenter indubitabili ſigno demonſtrata. Vnde videtur, quod valere debeat, argumento eorum, quæ Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. 3. dicta cap. 2. §. 2. numero 2. poſt Petr. de Peralta adnotauit. Aliàs autem & regulariter ſecurius erit communi adhærere ſententiæ, maximè attento iure huius Regni, ex quo teſtamento condito inter liberos eadem requititur ſolemnitas, quæ in cæteris teſtamentis inter alios conditis deſideratur; & ſic falſitatis timor qui iure communi vrgebat, vt ſupra dixi, ita videtur hodie vrgere, vt alio cap. ſuprà obſeruaui, & ideò communi Doctorum placito, & reſolutioni ius Regium magis conuenit: nec eorum ſententia poteſt admitti, qui teſtamentum inter liberos nutu tantum, aut ſignis fieri poſſe contendebant, vt nonnullos eius opinionis Authores retulit Gorneus, in conſ. 324. num. 25. vol. 1. & conſtanter (ſed male) aſſeuerauit Ioan. Crotus, in l. 1. §. ſi quis ita, in 1. lectura, num. 13. verſ. tertius caſus. ff. de verbor. oblig. cuius ſententia ex his, quæ ſuperiores Authores obſeruarunt, & ratione aſſignata ſuprà, conuincitur manifeſtè. Nec etiam ſuſtineri poteſt noua Azeuedi obſeruatio in hac materia, provt infrà adnotabitur n. ſeqq.

Immò quòd teſtamentum etiam ad pias cauſas, nutu ſolo, aut ſignis fieri non poſſit, ſentiunt apertè Baldus, num. 2. & Caſtrenſis in principio, in dicta l. & in epiſtola. C. de fideicommiſſis, & alij ſequuntur, vt conſtat ex infra referendis Authoribus. Quamuis contrarium, quod ſcilicet inſtitutio hæredis, & alia quælibet vltima diſpoſitio ad pias cauſas, nutu, aut ſignis facta, valere debeat; magis communiter Doctores tenuerint, vt poſt Gloſſam, in cap. cum tibi, de teſtamentis. fatentur Cinus, Angelus, Iaſon, & Corneus, quos refert, & ſequitur Couar. in d. cap. cum tibi, num. 5. verſ. ſubdit prætereà, Padilla, in d.l. & in epiſtola, num. 9. & eſſe communiorem, ac veriorem ſententiam, multis aliis relatis firmarunt Andr. Tiraquel. dicto priuilegio 8. piæ cauſæ. Menchaca, de ſucceſſ. creat. lib. 1. §. 20. requiſito 32. Abbas, Baldus, Alexander, Decius, Caſtrenſis, Immola, Iaſon, Calderinus, Socinus, Ruinus, Iulius Clarus, Tiraquel. Mantica, & Couarr. quos commemorat, & ſequitur Petr. Magdalenus, de numero teſtium in teſtamentis requiſito, 2. part. cap. 3. num. 10. qui ex numero 11. vſque ad num. 17. latius comprobat. Guil. Bened. Anton. Gomezius, & Gregor. Lopez, cum quibus ſic reſoluit Matienzus, in l. 1. titul. 4. gloſſ. 16. num. 3. lib. 5. Petr. de Peralta, in rubrica, ff. de legat. 2. num. 15. Michael Graſſus, d. §. inſtitutio, quæſt. 17. num. 2. ad finem. Qui rectè explicat, dicens, quod hæc ſecunda ſententia procedit, dummodo ille nutus ſit ſatis certus, aut dilucidè appareat. Magdalenus etiam, vbi ſupra n. 16. qui poſtquam communem ſententiam comprobauit (vt dixi) ſubdit in hunc modum; Nihilominus quia in hoc teſtamento ad pias cauſas inspicitur ſolus conſenſus, ſeu nuda, ſimplex, & naturalis voluntas teſtatoris. idcirco valet hoc teſtamentum, quamuis notis etiam in ſolitis conſcriptum, dummodo de eius voluntate aliter conſtet. Et ſecundum hæc Ruinus, Corneus, Alciatus, Tiraquellus, & alij, quos adducit Mantica, lib. 4. tit. 4. num 9. recte fecerunt differentiam inter teſtamentum inter liberos, vt nutu factum non valeat; & ad piam Cauſam, vt valeat.

Sit etiam & alij Authores aſſeuerarunt, testamentum nutu factum, de æquitate canonica ſuſtineri in terris Eccleſiæ; Albericus inquam, in iubemus, in fine, C. de teſtament. Ioann. Cephalus, in conſ. 546. num. 52. & ſequentibus lib. 4. vbi propterea infert ad ciuitatem Mutinæ, quæ cum ſit Eccleſiæ, idcirco dicit, in ea teſtamentum conditum ſignis, nutu ſuſtineri. Et refert Farinacius, in conſ. 99. num. 5. qui ſubdit, accedente clauſula codicillari, etiam ſignis, & nutu inſtitutionem fieri poſſe; ſicuti ſcripſerunt Bartol. Albericus, Baldus, Angelus, & Iaſon, in dicta l. iubemus, C. de teſtamentis. Ioannes Dilectus, de arte teſtandi, rubric. de his qui non habent factionem teſtamenti: quos ſequuntur Ioannes Cephalus, dicto conſ. 546. num. 55. Menoch. dicto conſ. 45. n. 14. lib. 1. inquit etiam Farinacius ipſe, deciſione 139. n. 2. ad finem. Inſtitutionem factam ad nutum teſtatoris, valere, quando teſtator apertè priùs dixerat, quod volebat inſtituere tales, & tales, poſt Ioannem Andream ad Speculatorem, in tit. de teſtamentis, §. inprimis, in addit. incipien. Quidam pileus. Pariſius, in conſ. 30. num. 30. lib. 3. Mantica, de coniectur. vltimar. volunt. lib. 4. tit. 4. n. 10. & dicta deciſ. 139. n. 2. in princip, & addit. littera A. Inſtitutionem hæredis factam à teſtatore, etiam per verbum, ſic, vel per annuitionem capitis ad interrogationem Notarij valere, quando prius dictatum fuit teſtamentum ab ipſo teſtatore. Et citat Gloſſam, in d.l. iubemus, cum allegatis per Anton. Gabrielem, concluſione 2. in titulo de teſtamentis. Et eſſe deciſionem Rotæ Romanæ, vt ibi refert. Addiderim ego, in vtroque caſu veriſſimam equidem eſſe eam reſolutionem, vtpotè cùm primo caſu teſtator iam priùs dixiſſet, quos volebat inſtituere hæredes, ſicque nomina eorum viua voce fuiſſent expreſſa, prout requiri diximus ſuprà, num. 20. Secundò verò caſu id ipſum accidiſſet, cum teſtator priùs totum teſtamentum dictaſſet, ſicque ceſſaret omninò ratio illa timoris, ne ſcilicet falſitas aliqua in his teſtamentis interueniat; ob quam ita introductum ius ſuperius, diximus etiam num. 21. Inquit denique Farinacius ipſe, dicto conſ. 97. num. 27. aliud ſingulare, inſtitutionem hæredis non ſolum factam per verbum, ſic, ſed etiam nutu, & ſignis, & ſic partim ad nutum, & partim ad verbum, ſic, ad cuiuſque ſenſum magis enixam teſtatoris voluntatem denotare, ex quo nutu; & voce dicit teſtator, ſic; quam ſi abſque alio nutu & ſigno diceret ſolùm, ſic. Et citat Cephalum dicto conſil. 546. n. 18. in fin. & n. 71. in verſ. non obſtat. vbi loquitur in fortioribus terminis, quando videlicet teſtator non explicite protulit verbum, ſic, & cum difficultate potuit intelligi: & n. 89. vbi quod ſigna iuuant, quando verbum, ſic, non fuit bene intellectum: citat etiam Sfortiam Oddi, in conſ. 76. n. 8. verſ. ſecundo principaliter respondetur: vbi quòd ceſſat omnis difficultas, quando teſtator capite annuit, & ſimul loquendo dixit, quòd ſic.

Legata verò, & fideicommiſſa particularia ſolo nutu abſque alia verborum expreſſione relinqui poſſunt, dummodo per talem nutum poſſit conſenſus, & voluntas colligi. Et modus per quem colligitur, debet ſcribi per Tabellionem, exprimendo quemadmodum teſtator ipſe, qui propter accidens loqui non potuit, interrogatus, aſſenſit humeris, & annuit capite, ſiue qualiter voluntatem ſuam manifeſtauit; ſicuti per text. in l. nutu, ff. de legatis tertiù. Scribunt Gloſſa, Bartolus, Albericus, & Doctores communiter; Odofredus, Petr. de Bellapertica, Cin Bartol. Paul. Salicet, & omnes, in l. & in epiſtola, C. de fideicommiſſis, vbi Padilla, n. 1. & n. 6. vbi ſoluit difficultatem l. iubemus, in verſioportet, C. de teſtamentis: & poſt alios multos Authores, ex communi quoque firmarunt ſententia Guil. Benedictus, in dicto cap. Rainuntius, verbo, in extremis poſitus, num. 28. & duobus ſeqq. Pet. de Peralta, in rubrica, ff. de legatis ſecundo, num. 9. Antonius Gomezius, in l. 3. Tauri, num. 111. & primo tomo variarum, cap. 12. de legatis, num. 2. Matienzus in l. 1. tit. 4. gloſſa 16. num. 1. Couarruu. in cap. cum tibi, num. 3. de teſtamentis, Menochius, in conſil. 45. num. 43. libro primo, Ioannes Marcus Aquilinus, in l. prima, §. ſi quis ita, num. 43. ff. de verbor. obligat. Petr. Magdalenus, de numero testium in teſtamentis requiſito prima parte, cap. 15. num. 6. & cap. 16. num. 205. & ſeq. Cardinalis Thuſcus, tomo 5. littera L. concluſione 34. fol. 38. Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. 3. cap. 2. §. 2. num. 1. vbi dixit, quòd voluntas non modò verbis percipitur, ſed etiam ex conatu, ſignis, nutu, vel ſono vociaconfuſæ colligitur. Et num. 4. quod voluntas affirmatiua, caput verſus pectus inclinando, deducitur, vt colligitur ex dicta l. 1. §. ſi quis ita, ff. de verbor. obligation. vbi Gloſſa, verbo, annuiſſe, Doctores communiter adnotarunt: & Gloſſa, in l. item quia, ff. de pactis: & refert Bartolus, in dicta l. nutu, in principio, num. 18. vbi dixit poſt Iacob. de Arenis, Tabellionem ſcribere debere, diſponentem inclinando caput, & adſtringendo humeros conſenſiſſe. Ipſe autem Aluaradus approbat Bartolum, quod ad inclinatum caput attinet, non verò alio in caſu; nam humeros adſtringendo, dubitabilis potius actus, quàm afirmatiuus demonſtratur, vt aduertit Imol, & poſt eum Iaſon, in dicto §. ſi quis ita, n. 12. vbi & Vincent. Hercul. n. 36. & ſubdit, quod vibrando caput à dextris, & ſiniſtris, negatio oſtenditur. Subdit etiam idem Aluarad. dicto §. 2. n. 6. quòd voluntas, aut diſpoſitio ſignis demonſtrata, expreſſa dicitur, iuxta locum Tiraquelli ibi relatum. Et inde infert, quòd qui ſignis ad Maioriam vocatus fuerit, expreſsè vocatus dicitur, vt ex diſpoſitione expreſſa ſuccedere dicatur, & etiam vt ad remedium tenutæ admittatur. Quod tamen ita explicati, atque moderari debebit, prout explicatum, atque dilucidè enucleatum remanet capitib. præc. dum tractatur: an fideicommiſſa, & primogenia ſola voluntate, & coniecturis induci valeant. Quanti etiam haberi, atque æſtimari debeant coniecturæ ipſæ in hac materia, vt ex ipſis diſpoſitio inducatur. Inquit etiam ipſemet Aluar. n. 7. quod voluntas teſtatoris, ſono etiam tubæ, vel cornu demonſtratur, & percipitur: vt per tex. in l. Labeo, § finali, in fine, ff. de ſup. legat. notarunt Bald. Alex. & Vincent. ibid. relati. Et n. 8. quòd voluntas, & conſenſus percuſſione etiam palmarum probatur, & notatur in l. 1. ff. de pactis: & in principio, Inſtit. de verb. oblig. & per Bald. in dicta l. & ſine epiſtola: vbi dixit, quod ſi non valens loqui, interrogatur an ſibi placeat, quòd vxor ſua domum ſuam habeat, & teſtator vxoris manum adſtringat, ex hoc legatum vxori factum eſſe probaturum. Ac denique idem Aluar. eod. §. 2. n. 9. dixit, quod voluntas percipitur ex voce etiam aliquantulum confuſa; vt ſi interrogatus aliquis, an Titio leget, vel an filium ſuum talem melioret, ita reſpondeat, an alium? cur non? & ſimilia verba.

His tamen omnibus addendum ego neceſſariò duxi, quod cùm ex ſignis, & modis præfatis, & aliis ſimilibus voluntas deducitur, cautè ſemper procedendum erit, ne fraus facilè committatur, aut ex his voluntatem elici contendatur, quibus conſenſus, & voluntas teſtatoris, non ſatis apertè elici poſſit: ſemper namq́ue neceſſarium erit, quod nutus ille, aut ſigna præfata, & alia ſimilia, ſatis certa, & dilucida videantur; ac etiam temporis, loci, & perſonarum qualitas erit inſpicienda, provt latiùs infrà adnotabitur.

Et procedit textus, in dicta l. nutu, ff. de legatis 3. non ſolùm in legatis, & fideicommiſſis particularibus, ſed & vniuerſalibus; nam vniuerſalia quoque fideicommiſſa ſolo nutu relinqui poſſunt; ſicuti ſupponunt Authores omnes ſupra relati, ipſi namque nunquam inter legata, aut fideicommiſſa particularia, vel vniuerſalia differentiam conſtituunt, ſed duntaxat inter hæredis inſtitutionem, ſiue hæreditatem, & legata ipſa, vel fideicommiſſa. Et ita colligitur expreſſim ex eo, quod ſcriptum reliquit Baldus in dicta l. & in epiſtola, num. 4. cui ſtipulatur Iaſon, in l. prima. §. ſi quis ita, num. 10. ff. de verborum obligat. vbi hanc ſententiam ſequuntur, & fideicommiſſa etiam vniuerſalia nutu poſſe relinqui defendunt Ripa, num. 12. Galiaul. num. 13. Alciatus, in repetit. numero 15. Niger, num. 30. Socinus Iunior, num. 11. in fine, cum ſeq. Gul Pontan. num. 16. Baldus Nouellus, num. 6. Crotus, num. 22. Aquilinus, num. 43. vbi addit, quod Baldus idem, in l. iubemus l. oppoſit. C. de teſtament non ſcripſit contrarium, cùm ibi inter legata & fideicommiſſa, & hæredis inſtitutionem, in qua ſola totius ſucceſſionis pondus conſiſtit, differentiam faciat, quicquid aliter ſenſerit Iaſon ibidem, numero 9. quem Butigel. etiam, & Modern. Pariſien. contra tenentes improbat numero 44. communem quoque ſententiam etiam in fideicommiſſo vniuerſali, cum Baldo, Ripa, Carraſio, Caſtrenſe, Socino, Zancho, Galiaula, Petro Peralta, & aliis defendit contra Iaſonem, & duabus ipſam comprobat rationibus D. Anton Meneſ. de Padilla, in dicta l. in epiſtola, numero. 5. & 6. Iacobus Menoch. in conſ45. num. 15. libro primo. Semper tamen requiritur, quod is, qui nutu, aut ſignis, vel alio ſimili modo diſponit, ſanæ mentis, & intellectus ſit; nam & ſi loquelam amiſerit, nutu diſponere poteſt in legatis, & fideicommiſſis, ſi ſanam mentem, & intellectum retineat. Si verò perdidit intellectum, non modò hæredem inſtituere, ſed neque legata relinquere, aut alio modo diſponere poteſt, etiam quoad legata, libertates, & cætera pia; ſicuti poſt Cumanum, & Angelum rectè in propoſito obſeruauit Guil. Benedictus, dicto verbo, in extremis poſitus, num. 29. & 30. Anton. Gomez. in dict. l. 3. Tauri, num. 111. Ioann. Matienzus, in dicta l. prima, tit. 4. gloſſa 16. num. 3. verſic. vbi autem. Petr. de Peralta, & Menochius, vbi ſuprà.

Ex his autem deduci ſanè, atque dilui poterit cuiuſdam dubij reſolutio, in quo Doctores antiqui loquuntur confusè, & pugnant inuicem, nec à Rccentioribus explicantur. Ipſi quoque Neoterici, vel ad eorum contrarietatem non animaduertunt, vel ipſam ſilentio prætereunt, nec magis inſiſtunt, immò & inter ſe pugnant, & diſſentiunt, vixque certa regula, aut doctrina textum in eadem l. nutu, accipiunt, atque explanant. Quamplurimi namque, quod dicitur in ipſa l. vt legata, & fideicommiſſa ſufficiat relin qui ſolo nutu, ita demum intelligunt procedere, modò diſponens tempore quo annuit, potuerit articulatè loqui, id eſt, intelligibiliter loqui, ſed noluit, contentus fortè oſtendere voluntatem ſuam diſpoſitiuam per annuitionem capitis, vel per aliud ſignum intelligibile, vt inquit textus in dicta l. nutu: aliàs autem ſi propter morbi acerbitatem teſtator non potuiſſet loqui, neque ſcribere, præfata lex non procederet; quod Baldum, Angelum, Cumanum, & Corneum tenuiſſe, retulit Petrus de Peralta, in rubrica, ff. de ligatis ſecund, n. 12.

Bartolus verò (vt ipſe Peralta firmat) ſemel, atque iterum tenuit totum oppoſitum; immò quod lex illa procedat in eo, qui propter infirmitatem articulatè loqui non poteſt. Et ita textum illum indiſtinctè, atque generaliter accipiunt alij plures Authores, vt ex ſuperiùs relatis apparet: inter alios tamen cum iudicio & verè, eiuſdem l. nutu, ſenſum percipit Didac. Couarruu. in dicto capit. cum tibi, de teſtamentis, num. 3. in principio. Nam cùm retuliſſet ſententiam Saliceti dicentis, quod dicta l. nutu, procedit, quando teſtator potuiſſet articulatè loqui, tempore quo legatum reliquit: ſecus verò ſi non potuiſſet articulatè loqui, quia tunc legatum non valeret; inquit ſtatim, interpretationem hanc obuiare manifeſtè verbis Iureconſulti, qui legatum factum nutu ab eo, qui morbo impeditur loqui, cenſet validum eſſe. Igitur ſequitur manifeſtè, idem eſſe, ſi non impediatur omninò à morbo loqui, ſed tantum articulatim; & ita refert tenuiſſe, & à Saliceto receſſiſſe Alexandrum, Riminaldum, Corneum, & Iaſonem, in locis ibi præcitatis.

Iaſon denique in l. ſi quis in fundi voeabulo, n. 38. ff. de legatis 1. aliter rem ipſam, atque ex propoſito declarat, & inquit, quod textus, in dicta l. nutu, procedit, quando teſtator amiſit loquelam caſu, vel morbo; ſed ſi poteſt loqui, & nullum habet impedimentum, quod tunc non poteſt legata, aut fideicommiſſe relinquere nutu, aut ſignis. Sed eius opinionem rectè improbauit Antonius Gomezius, in dicta l. 3. Tauri, n. 113. cui alij adhærent, qui indiſtinctè accipiunt textum in dict. l. nutu, ſiue loqui poſſit, ſiue non loqui teſtator, vt Petrus de Peralta, mox referendus aduertit.

Quocirca ex omnibus iuris Interpretibus hucuſque ſcribentibus, duos inuenio dumtaxat abſolutè, & dilucidè explicaſſe textum eundem in dicta l. nutu, Peraltam inquam, in dicta rubrica, ff. de legatis ſecundo, num. 13. & 14. vbi in propoſito tres caſus diſtinxit, & Iacobum Menochium, dicto conſ. 45. numero 42. 43. & 44. lib. 1. qui etiam tres caſus diſtinguit, ſed non eoſdem. Et quidem ſecundus, & tertius caſus Menochij, idem continer, quod primus, & ſecundus Peraltæ. Tertius verò quem adiicit Peralta, per Menochium omittitur, nec ipſe Menochius Peraltæ mentionem facit. Primum autem caſum, quem adduxit Menochius, ideò forſan omiſit Peralta, quòd ipſe extra omnem dubitationem, & certiſſimus eſſet. Vt igitur articulus hic abſolutè, & ſingulariter explicatus remaneat, quatuor ego caſus neceſſariò diſtinguendos duxi.

Primus caſus ſit, cum teſtator à natura omninò impeditur loqui, vt impeditur à natura mutus ſimulq́ue ſurdus, nam ex quo omninò is non intelligit, quid ſit teſtari, vel codicillari, vel quid ſimile, nihil operatur, quod ab eo geritur, nec teſtari poteſt, & per conſequens nec legatum, nec fidei commiſſum nutu, aut ſignis relinquere, ita loquitur textus in dict. l. diſcretis, C. qui teſtamenta facere poſſunt, l. 3. tit. 1. partita 6. Antonius Gomezius, in l. 3. Tauri, num. 16. Petrus Magdalonus, de numero teſtium in teſtamentis requiſito, prima parte, cap. 10. num. 108. Et in terminis noſtris ita explicauit Menochius, in primo caſu ſuæ diſtinctionis, dicto conſ. 45. num. 42. Hippolyt. Riminaldus, in conſ. 261. num. 53. lib. 3. aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. 3. cap. 2. §. 2. num. 1. in fine.

Secundus caſus ſit, quando teſtator, qui diſpoſuit nutu, iam amiſerat intellectum, & ſic ſanæ mentis non erat; & iſte caſus procedit abſque dubio, vt eo ſcilicet non habeat locum lex illa, per text. in dicta l. iubemus, poſt principium, C. de teſtament. allegatam ibidem per Bartolum, ad finem, ad ipſum propoſitum: Et conſequenter ſic impeditus loqui ex accidenti, & mentis inſanæ effectus, nec teſtari, nec nutu legatum, aut fideicommiſſum relinquere poteſt. Ita ſanè & veriſſimè cenſuit Petrus de Peralta, in dicta rubrica, ff. de legatis ſecundo, num. 13. qui nullum Authorem retulit: Iacobus Menochius, dicto conſil. 45. num. 44. lib. 1. qui dixit, ita declaraſſe, & ſcribere Bartolum, in eadem l. nutu, in fine: & ibidem Albericum, quos ſequutus eſt Grammaticus, deciſ. 73. num. 6. Et reddit rationem manifeſtam huiuſce caſus, & reſolutionis, quia ſi hic non habet ſanum ſenſum, & intellectum, non habere dicitur velle, & nolle: quod ergo facit, vt mortuus agit, & per conſequens nihil operatur. Subdit Peralta, dicto numer. 13. Baldi, Cornei, & Angeli Aretini reſtrictionem ad text. in dicta l. nutu, vt ſcilicet non procedat, quando teſtator propter morbi acerbitatem non potuiſſet legere, neque ſcribere: intelligi debere iuxta ſuperiorem reſolutionem, quando inquam, talis morbus abſtuliſſet ipſi diſponenti ſanum intellectum, & rectum iudicium, aliàs nihil obſtitiſſet ipſius diſpoſitioni, eum non poſſe loqui, neque ſcribere prætextu cuiuſque morbi, ſi rectum ſenſum ad diſponendum retineret.

Tertius caſus, qui ex præcedenti declaratione emanat, eſt, cum quis ex accidenti impeditur loqui, ſanæ tamen mentis erat, & vigorem intellectus retinebat; eo namque caſu, ſiue impedimentum fuiſſet totale, ſiue particulare, dum tamen non proueniſſet ex mentis alienatione, ſeu defectu, ſed ex morbi acerbitate, valeret diſpoſitio nutu facta, & ita procedit quod tenet Bartolus, in dicta l. nutu, vt declarat Peralta, vbi ſuprà, num. 14. qui acutè & verè ponderat, atque inducit verba dictæ l. nutu. Ita quoque tenuit Menochius, dicto conſ. 45. num. 43. qui adiicit, ita intelligendos fore Calderinum, Ioannem Dilectum, Guil. Benedictum, & Grammaticum, ibi relatos.

Quartus & vltimus caſus ſit, quando teſtator, qui nutu legauit, potuiſſet loqui liberè, & expeditè abſque vllo impedimento; tunc enim Salicetus, & Iaſon, quos recenſet Peralta, referendus ſtatim, exiſtimat nutu legari non poſſe, nec fideicommitti: & inde legatum vitiari, quia præſumitur, quod neſciat articulatè loqui. Sed reprobant Alexander, & Corneus, quos etiam præcitauit ipſe Peralta, ea ratione, quòd ſi aliquis non ſit mutus, quamuis propter morbi acerbitatem nequeat loqui, poteſt tamen legare, vt in dicta l. nutu, in verſic. niſi ſuperueniens. Quaſi diceret, quod ſi is, cui propter morbi acerbitatem eſt ſublata facultas loquendi, poteſt nutu legare, quantò fortiùs poterit is, cui non eſt facultas ablata, cùm iſte non ſit de caſibus, in quibus requiritur verborum expreſſio, & Alexandrum, & Corneum ſequitur Peralta in dicta rubrica, ff. de legatis ſecundo, num. 14. verſic. Tertius caſus eſt: qui concludit, valere legatum nutu factum, ſi teſtator qui facilè loqui poterat, nutu legauit. Quod etiam probauit Antonius Gomezius contra Iaſonem, vt ſuprà vidiſti: & eiſdem ego accedo libenter, tum ex deciſione dictæ l. nutu, quæ apertè id probat: tum etiam ex communi Doctorum traditione, de qua per Menochium, dicto n. 43. inſpiciendum inquam dumtaxat, an teſtator ſanæ mentis fuerit, vel non fuerit.

Procedunt autem hucuſque ex num. 41. adnotata, & reſoluta, tam circa inſtitutiones hæredum, quàm circa legata, & fideicommiſſa; non modò de iure communi, vt dixi, ſed etiam de iure huius Regni poſt leges Regias nouæ collectionis Regiæ: nam etiam iuxta ipſas, & ius noſtrum Regium inſpiciendum erit, an quis articulatè loqui valeat, vel non, vt hæredem inſtituere poſſit; nec nutu, aut ſignis id efficere poterit. An etiam cùm nutu legauit, aut fideicommiſſum reliquit, ſanæ mentis fuiſſet, necne, ſiue ex accidenti loqui ſit impeditus, vel non: vt ita ea omnia, quæ hactenus obſeruauimus, pariter obtineant apud nos, quocunque iure Regio inſpecto, ſicut de iure communi apud omnes obtinent regulariter. Ius namque ipſum commune, non modo in his alteratum, ſed nec aliquod verbum ſcriptum, quo alterationis, aut emendationis ratio elici poſſit. Et ita ex noſtris probauit ſpecificè in terminis Antonius Gomezius, in dicta l. 3. Tauri, num. 114. vbi dixit, ex deciſione illius legis non corrigi deciſionem dictæ l. nutu, in modo relinquendi per teſtatorem, nihil enim de nouo lex eadem 3. introducit, nec ius commune corrigit, ſed tantum in ſolemnitate teſtium ita ſtatuit, provt ibi continetur. Idcirco ſicut de iure communi verbo, vel ſcriptura, vel nutu, aut ſignis legatum, & fideicommiſſum relinqui poterat, ſic & de iure Regio poterit relinqui. Et quamuis Author præfatus nihil reſoluat circa inſtitutiones hæredum, ex quo tamen numeris præcedentibus nihil nouitatis detegit de iure huius Regni, ſed cum reſolutionibus iuris communiter tranſit, ſentit manifeſtè, inſtitutionem hæredis nutu, aut ſignis fieri non poſſe ab eo, qui articulatè loqui non poteſt, ſicut de iure communi non poterat. Eò maximè, quia dicto num. 114. (vt vidiſti) aſſerit expreſsè, legem illam tertiam Tauri, in modo diſponendi nihil de nono introducere, ſed dumtaxat loqui, & procedere circa numerum teſtium, & aliàs ſolemnitates. Et in eodem placito apertè quoque remanet Ioannes Matienzus, in dicta l. prima, tit. 4. gloſſ. 16. nam cùm ex num. 1. vſque ad numerum 4. atque in terminis legis illius verſaretur circa inſtitutiones hæredum, & circa legata; firmiter & ſecurè reſoluit, hæredum inſtitutiones nutu, aut ſignis fieri non poſſe, legata verò nutu, aut ſignis relinqui: nec aliquam conſiderat nouitatem, aut correctionem ex lege ipſa. Peralta etiam, in dicta rubrica, ff. de legatis ſecundo, ex num. 9. vſque ad numerum 16. cùm de eiſdem egiſſet, & moris ſemper habuerit; iuris communis deciſiones, atque reſolutiones iuri Regio applicare, & noui iuris introductionem, aut antiqui emendationem, atque alterationem, eruditè & verè detegere; nihil in propoſito dixit, nec iuris veteris correctionem aliquam conſiderauit. Expreſsè potiùs tranſit cum deciſione iuris communis, etiam in terminis eiuſdem iuris Regij: prout quoque tranſeunt Didac. Couar. in dicto cap. cum tibi, num 3. Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. 2. cap. 3. §. 2. ex numero 1. vſque ad numerum 9. Solus Azeuedus in eadem l. prima. tit. 4. lib. 5. num. 162. in noua opinione fuit, vt exiſtimaret, inſtitutionum nutu factam de eo, qui aliàs etiam ſi non inſtitueretur, hæres eſſe debebat, validam eſſe, ex noua deciſione legis illius: & ponit exemplum, cùm teſtator interrogatus, an filium ſuum vnicum inſtitueret hæredem, annuit capite, aut humeris, quòd ſic; hoc enim caſu valebit, cùm ille etiamſi non inſtitueretur, debebat ſuccedere, & cenſeretur inſtitutus ſecundum legem illam, licet de iure ciuili inſtitutio nutu facta, non valeret, quod tamen ius ciuile (vt ipſe Azeued. in quit) procedere hodie poſſet, ſi extraneus aliquis inſtitueretur hæres nutu, qui non eſſet de illis, qui ab inteſtato ſuccedere debebant; hoc enim caſu etiam hodie lex ciuilis in ſuo eſſe remaneret, niſi eſſet in fauorem piæ cauſæ, vel niſi ex aliis coniecturis conſtaret, quod illa fuit determinata voluntas defuncti, quam nutu declarauit. Et hactenus Author ille, cuius reſolutio (vt vides) expreſsè probat obſeruationem ſuperiorem, quod ad extraneos attinet, quoad filium verò vnicum diſſentit (vt etiam vides) & tunc equidem, & etiam cùm plures filij æqualiter inſtituuntur; parum inter eſt in hoc inſiſtere, cum vtcunque res ſe habeat, ad eos debeat hæreditas paterna peruenire. Verè tamen negari non poteſt, quin etiam inter liberos intacta remaneat iuris communis deciſio; vt ſuprà dixi, & inde nec inter ipſos valeat inſtitutio nutu ſolo, aut ſignis facta. Et quamuis verum ſit, quod ex deciſione dictæ l. Regiæ primæ, inſtitutio hæredis pro validitate teſtamenti non requiratur, ſed abſque ea valeat teſtamentum, & tunc ille ſuccedat. qui de iure ſuccedere deberet, teſtamento non facto: non tamen inde elici, aut dici poteſt, quod inſtitutio nutu facta approbetur: nam immò non approbatur, nec eidem robur aliquod tribuitur, ſed quemadmodum fit in aliis caſibus, cùm hæres non exiſtit, aut ab initio datus non eſt, ita & tunc ad legitimos hæredes hæreditas deuoluitur. Magis ergo dicetur tunc id fieri ex iuris ſuccedendi ab inteſtato ordine, ſiue ex deciſione legis illius, quàm ex nutu ſolo facta inſtitutione, quæ inter liberos etiam de iure non ſubſiſtit. vt ſuprà probaui; quod eſt notandum, quia ab Interpretibus huius Regni non ſic explicatur. Notanda quoque eſt Petri Peraltæ, in dicta rubrica. ff. de legatis ſecundo, num. 16. & 17. ſingularis & egregia reſolutio, quæ & ſuperiorem obſeruationem confirmat; inquit namque, quod licèt inſtitutio etiam inter filios, ſecundum magis communem ſententiam non valeat, ſi fiat nutu; tamen ſubſcriptio ſuppoſita ad inſtitutionem verbis expreſſis, vel in ſcriptura de mandato teſtatoris facta, valet, ſi fiat alio trahente manum teſtatoris, eiuſdemq́ue diſponentis infirmi, vel ſenis, vel aliter valerudinarij, qui propter ſenectutem, vel valetudinem aduerſam, vel tremorem manuum, vel alio earundem impedimento accidentali non poſſet ſubſcribere. Et dicit ſe ſemel vidiſſe de facto fuiſſe ſuper hoc controuerſiam iudicialem, & tunc adduxiſſe Luc. de Penn. ſingularem doctrinam, & Afflicti deciſionem Neapolitanam, vt ibi inuenies. Ac etiam eandem deciſionem, & doctrinam, ita demum procedere, ſi quatuor interueniant, quæ Author ipſe retulit, & ſuperiùs dictis conueniunt. Primum, quòd diſponens ſit ſanus mente. Secundum, quòd manus talis teſtatoris ægri, vel ſenis, vel aliter impediti ſcribere, ſeu ſubſcribere, ſuſtineatur, vel coadiuuetur id ipſo mandante. Tertium, quòd fiat in præſentia teſtium, ne ſupponatur fortaſſe aliqua ſcriptura adulterina ſubſcribendo. Quartum, quòd conſtet in continenti coram eiſdem teſtibus de voluntare teſatoris diſpoſitiua. Et hactenus de ſecunda obſeruatione in hac materia.

Rurſus & tertio loco, atque principaliter obſeruandum erit, ex recepta, & communi Interpretum ſententia, teſtamentum ad interrogationem alterius condi poſſe, & factum valere: idcirco quamuis nomen non exprimatur hæredis, neque per ſe, neque per relationem ad aliud. neque per indubitabile ſignum æquipollens, ſed vnico verbo teſtatoris reſponſio ad alterius præambulam interrogationem quærentis, an inſtituat aliquem certum hæredem ſiue an certo modo diſponat per monoſyllabas, ſic, vel, ita, vel alias ſimiles; ralis reſponſio præambula interrogatione coniuncta, induceret validam, perfectam, & ſolemnem inſtitutionem: Et ita tenuit Gloſſa ordinaria, & celebris, in lege iubemus, §. oportet, in verbo, quemadmodum, C. de tectamentis. Quam ibidem ſequuti ſunt Petrus, & Cinus, columna 2. verſic. vltimo quæritur. Iacob, Butrig. in verſic. modo quæroquid ſi aliter. qui pro eadem opinio recenſet Martinum gloſſatorem. Bartolus ibidem, numero 3. Albericus, Fulgoſius, Salicetus, num. 4. Baldus, Ioannes Fabri, Angelus num. 4. Alexander, num. 9. Corneus, num. 29. Iaſon, n. 10. & duobus ſeqq. Idem Bartolus, alio in loco, Angelus, Imola, Angelus, Aretinus, Franciſcus Aretinus, Socinus, Iaſon, Crotus, Fulgoſius, Alexand. Corneus, Ripa, Socinus, Senior, Barbatia, Ruinus, Gratus, Bertrandus, Syluanus, Decius Boëtius, Alciatus, Craueta, Bellonus, Gualdenſis, Bauerius, Neuizanum, & Gregorius Lopez, quos refert, & ſequitur Iulius Clarus, §. teſtamentum, quæſt 37. n. 2. Padilla, qui etiam Didac. Couarr. commemorat in l. & in epistola, num. 10. C. de fideicommiſſis. Romanus, in conſil. 306. Propoſita conſultatio, n. 6. cum ſeq. Idem in l. 1. § ſi quis ita, ff. de verbor. obligat. num. 9. cum pluribus ſeq. Caſtrenſis ibidem, n. 7. Baldus Nouellus, n. 5. Socinus, n. 2. Crotus, num. 12. cum pluribus ſeq. Galiaul. num. 14. Niger, num. 34. Ripa, num. 9. cum ſeq. Guill. Pontan. num. 15. Socinus Iunior, n. 6. Paulus Leonius, n. 52. & multis ſeqq. Bolognetus, num. 46. & multis quoque ſequentibus. Afflictis, deciſione 143. num. 2. Antonius Gabriel. commun. concluſ. lib. 4. tit. de teſtamentis, concluſione 2. num. 1. cum ſeq. Petrus de Peralta, in rubrica. ff. de hæredibus inſtituendis, num. 78. & tribus ſeqq, Iacobus Menochius, videndus omnino. lib. 4. præſumptione 8. ex num. 9. cum multis ſeqq. & in conſilio 45. numero 1. & numero 4. & 30. libro 1. Amplectuntur etiam ſententiam dictæ Gloſſæ Paulus Leonius, Vldaricus Zazius, Menchaca, Emanuel Suarez, Roderieus Suarez, & Didacus Couarr. quos cum aliis recenſuit, & ita quoque tenuit Michaël Graſſus, §. inſtitutio, quæſtione 17. n. 5. Antonius Gomezus, in l. 3. Taurinum. 109. per totum. Guil. Benedictus, in cap. Rainuntius de teſtamentis, verbo, in extremis poſitus, num. 29. Hippolytus Riminaldus, in conſil. 161. num. primo, & ſeq. lib. 2. Tiberius Decianus, in conſilio 65. num. 13 & 14. lib. 2. Petr. Paul. Pariſius, & Pet. Dueñas, cum quibus Ioannes Matienzus, in l. 1. tit. gloſſa 16. ex num. 4. vſque ad numerum 9. Siluanus, in conſil. 54. num. 10. Ioannes Cephalus, in conſilio 545. num. 46. & ſeq. lib. 4. Franciſcus Beccius, in conſ. 102. num. 8. & in conſilio 80. num. 7. Idem Riminaldus, in conſilio 128. num. 32. & ſeq. lib. 2. & in conſilio 598. num. 58. & ſeq. lib. 5. Sfortia Oddi, in conſilio 71. num. 3. Petrus Surdus, in conſil. 414. num. 53. 54. & 58. & ſeq. lib. 9. Cardinalis Franciſcus Mantica, de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 2. titulo 6. num. 9. & ſeq. Plotus, in conſil. 17. num. 13. Rota Romana, deciſione 638. in 1. parte, in nouiſſimis. Simon de Prætis, de interpretatione vltimarum volunt libro 2. interpretatione prima, dubitatione 2. ſolutione prima numero 50. Franciſcus Burſatus, in conſilio 307. numero 84. libro 3. Collegium Patauinum, in conſil. primo, inter conſilia vltimarum volunt. lib. primo, Proſperus Farinacius, in conſilio 95. num. 1. & num. 29. Nicolaus Intrigliol. deciſione Siciliæ 33. per totam. Adrianus Gilmanus, lib. 2. rerum iudicatarum Germaniæ, deciſione 36. ex num. 22. cum multis, ſeqq. Iacobus Mandellus de Alba, in conſil. 414. ex num. 51. cum ſeq. Cardinalis dominicus Thuſcus, practicarum concluſionum iuris, tomo 4. littera H. concluſ. 88. folio 297. per totum. Latiùs tomo 8. concluſ. 124. per totam, folio 105. Et verè pro hac parte & iura, & rationes concludentes expendi poſſunt, prout Authores nunc relati fecerunt, ac inter alios latùs Antonius Gomezius, in dicta l. 3. Tauri, dicto n. 109. & Matienzus, dicta gloſſa 16. num. 6. per totum. Qui etiam ſententiæ contrariæ Authores nonnullos recenſent, & eorum fundamenta adducunt eisq́ue reſpondent. Peralta quoque, in dicta rubrica. ff. de hæred. inſtit. ſub numero 71. in verſiculo, poſtquam, Roderici Suarez allegationem in facto contingenti contra opinionem dictæ Gloſſæ retulit, & eius fundamenta ponderauit, & eaſdem ingeniosè, & eruditè ſatisfacit, ac præcipuè reſpondet ad text. in dicta l. iubemus, C. de teſtamentis, & l. 6. titulo 3. partita 6. quo præcipuè adduci, atque excitari videntur hi, qui contra dictam Gloſſam contendunt. Nec verè negari poteſt, in effectu non differre, quòd quis ore proprio, vel alieno hæredem nominet, & quin ore proprio videatur nomen hæredis proferre, qui præambula interrogatione præcedente, reſpondet, quod ſic. Et ita expreſſim adnotauit in propoſito Baldus, in dicta lege iubemus, numero 6. latùs Menochius, lib. 4. præſumptione 8. num. 11. & ſeq. Andreas Fachineus, in conſilio 8. num. 10. & 11. libro 1. qui ſententiæ dictæ Gloſſæ rationem reddens, loquitur hunc modum: Quoniam paria ſunt ore proprio, vel alieno, ex proprio conſenſit, & voluntate loqui; ac proprio ore & voluntate hæredem nominare: hinc videmus, ſtipulationem, quæ contrahi non poteſt, niſi vtroque loquente, lege prima, de verborum obligat. tamen procuratorem ſtipulari poſſe præſentis nomine, l. procurator præſentis, de verborum obligat. ſic dicimus, ſententiam proferri à Iudice, cum recitante ſcriba, vel Notario, Iudex recitatione facta ait, Ita pronuntio. l. 1. & 2. C. de ſent. ex breu. recit. & c. Et ſic opinio communis iuridicè defendi poteſt, nonnullis caſibus exceptis, qui mox referuntur; quamuis in hac eadem, qua verſamur, quæſtione, & in teſtamento facto, ad interrogationem alterius, Albert. Papienſis, quem refert Ioann. Andreas, Anto. de Butrio, Iaſon, Caſtrenſ. Afflict. Hippolyt. Rodericus Suarez, Cifuentes Bellonus, & Caballinus, quos refert, & ſequitur Padilla, in d.l. & in epiſt. n. 10. in verſ. eſt tamen 1. loco, exiſtimauerint, Gloſſæ opinionem, & communem, habere locum dumtaxat, quando teſtator ipſi Notario voluntatem ſuam patefecerat de inſtituendo Titio, vel Sempronio, iuxta quam Notarius teſtamentum compoſuit, & ad teſtatotem regreſſus rogauit, an Titium hæredem faceret, qui reſpondit ſe ita agnoſcere. Et ita (vt vides) multum limitatur ſententia Gloſſæ relatæ. In eadem etiam, qua vetſamur, materia, contra communes Interpretum noſtrorum traditiones, & præfatam Gloſſæ ſententiam ſcripſit nonnulla ſubtiliter Antonius Faber, de erroribus pragmaticorum, decad. 69. errore 1. & 2. ex folio 391. vſque ad fol 397. tomo 3. Bolognetus etiam, in l. 1. §. ſi quis ita, ex n. 45. vſque ad num. 61. de verbor. oblig. contrarias in hoc ipſo articulo profert ſententias, ac eas, quæ à ſuperioribus Authoribus expenduntur, fundamenta quoque earum recenſet: & tandem. n. 54. reſolutione eiuſdem, quinque præcipuos caſus diſtinguit, quorum quatuor veri & indubitati ſunt. In quinto autem caſu potius adhærere videtur communi Interpretum, relatæ ſuprà, num. 54. quam ab ea recedere. Inquit namque, quod quando teſtator mandauit, vt conuocarentur teſtes ad faciendum teſtamentum, & eos rogauit ſecundum ſolemnitatem teſtamenti; quod tunc valebit etiam per interrogationem, quoniam ceſſat ſuſpicio, & apparet de voluntate ſua deliberata. Et quod id intelligatur, ſi teſtator vocauit, ſecus autem ſi ille extraneus interrogans, ipſe eos vocaſſet, & ſimul cum eo duceret in cameram teſtatoris; & poſtea interrogaret; nam runc eſſet magna ſuſpicio ſeductionis, & non eſſet aliqua coniectura deliberatæ voluntatis: Et inde num. 59. regulam affirmatiuam pro Bartolo, & contra Corneum, & alios conſtituit, quod teſtamentum fieri poteſt ad interrogationem. Quod etiam concludit n. 60. in fine, dicens, quòd id fallit, quando adſunt aliæ coniecturæ in contrarium: quo caſu non propter interrogationem, ſed propter alias coniecturas teſtamentum redditur dubium, & vacillat. Denique, & Ioannes Marc. Aquilius, in eodem §. ſi quis ita, l. primæ, de verborum obligat. n. 32. 33. & 35. in effectuà communi ſententia recedit, & exiſtimat, teſtamentum ad interrogationem alterius factum, non valere, etiamſi ab initio eius ſcientia, & voluntate ſcriptum, collatum, & lectum ſit; & duntaxat poſſe procedere communem opinionem, quando teſtator ad interrogationem reſpondens, nomen, vel nomina hæredum expreſſit, putà ſi ita interrogatus, Inſtituis, vel facis illum hæredem? explicitè reſponderit, illum hæredem inſtituo, vel facio, & tunc teſtamentum valebit, etſi ita reſpondens in diſcrimine vitæ conſtitutus ſuerit, quia hæredes palam nuncupauit, l. hæredes palam, ff. de testament. cui nec interrogatio nocet, cum ex ea reſponſio magis deliberata reddatur, vt ipſe Aquilinus inquit, & ſic à communi Doctorum ſententia recedit, qui indiſtinctè probarunt, teſtamentum factum ad interrrogationem alterius per reſponſionem per verbum ſic, validum eſſe, etiam ſi ea non præcedant, vel non concurrant, quæ ipſimet nunc relati Authores requirunt.

Retenta tamen opinione communi pro perfecta ipſius explicatione obſeruandum erit generaliter, illis in caſibus in quibus falſi ſuſpicio adeſt, vel adeſſe poteſt, teſtamentum ad alterius interrogationem conditum, non valere: ſic è contra validum eſſe, vbi nulla adſit ſuſpicio: in quo conueniunt omnes iuris In. terpretes vnanimiter, ac maximè commemorati ſuprâ num. 54. Ex quibus in terminis noſtris, ita generaliter, ſiue pro regula, & doctrina præambula huius materiæ obſeruauit Iacobus Menoch. lib. 4. præſumptione 8. n. 8. & dicto conſ. 45. num. 16. lib. 1. vbi etiam generaliter obſeruat, ob ſolam falſi ſuſpicionem, testamentum infirmari, cùm in ciuilibus falſi ſuſpicio pro falſitate ipſa habeatur; ſicut in ſpecie teſtamenti de falſo ſuſpecti ob inſanam teſtatoris mentem reſponderunt Curtius iunior, Craueta, & Grammaticus, quos ipſe præcitauit Menochius. Et conueniunt Couar. Peralta, Matienzus, & Graſſus, & Iulius Clarus, in locis relatis ſuprà, dicto num 54. qui etiam falſi ſuſpicionem ceſſare, & teſtatorem habere adhuc bonum ſenſum, & bonam memoriam, ſicque non amiſiſſe vſum ſermonis, requirunt. Conuenit denique, & magiſtraliter, & verè loquitur Ioannes Bolognetus, in dicta l. 1. §. ſi quis, num. 59. & 60. in fine, de verbo. obligat. qui cum affirmatiuè conſtituiſſet, valere teſtamentum ad interrogationem alterius factum; limitat ſtatim, vbi adeſſet ſuſpicio, vt quia interrogans conuocauit teſtes, vel dictauit teſtamentum in alia camera: & quando interueniunt aliæ coniecturæ inducentes ſuſpicionem, quæ præſtant occaſionem Iudici, vt debeat ſuperſedere & inquirere ſuper veritate, & voluntate teſtatoris. Sanam etiam mentem teſtatoris, & articulàtam loquelam requirit Padilla, in dicta l. & in epiſt. num. 11. C. de fideicommiſſis.

Generaliter quoque obſeruandum erit, gloſſæmet eiuſdem ſententiam, indubitatè procedere pluribus, in caſibus, quos diſtinctè ſatis adduxit, atque dilucidè explanauit Menochius, lib. 4. dicta præſumpt. 7. ex num. 8. vſque ad num. 33. & dicto conſil. 45. num. 1. cum multis ſeqq. lib. 1. Atque ideò hic non repeto, nec tranſcribo, cum in locis relatis videri hebeant omninò. Et per Gregorium Lopez, in l. 6. tit. 3. partita 6.

Deinde, Gloſſæ eiuſdem in dicta l. iubemus, ſententiam procedere ex ſententia communi, ſiue teſtator interrogatus fuerit à Tabellione, ſiue interrogetur ab extraneo; & conſequenter teſtamentum, etiam ad priuatæ perſonæ interrogationem ſcriptum, & conditum, validum eſſe; cùm nulla videatur eſſe differentia, quod Notarius ipſe interroget, & ſcribit, vel priuata aliqua perſona interrogante, teſtatoris reſpondentis voluntatem annotet. Et ita videntur magis communiter recipere relati ſuprà, dicto n. 54. & in ſpecie ſcribunt Corneus, in conſil. 77. num. 4. lib. 4. Ruinus, in conſil. 2. num. 8. & 9. lib. 2. & in conſil. 112. num. 12. verſiculo, non obſtat quod ſint. lib. 2. Alciatus, in reſp. 534. & eſſe magis communem Doctorum intentionem in hoc profitentur Iulius Clarus, §. teſt amentum. dicta quæſt. 37. num. 3. Didacus Couar. in dicto cap. cum tibi, de teſtament. num. 4. Et quamuis Baldus, in eadem l. iubemus, C. de teſtamentis, num. 5. verſiculo, ergo circa hanc. Et cum ipſo Socinus ſenior, in conſil. 229. num. 7. verſiculo, & hanc opinionem, lib. 2. & Ruinus; in conſil. 9. n. 15. verſic. accedit etiam. lib. 2. in ea opinione fuerint, quod teſtamentum conditum ad alterius interrogationem, dumtaxat valeat, quando iuterrogans eſt perſona publica, vt Notarius, non autem perſona priuata: ſententia tamen prædicta verior eſt, & communior quando ſcilicet ceſſat omnis fraudis ſuſpicio, provt ipſa ceſſante intelligere omnes, nunc adnotaui. Atque Menochius expreſſim & verè declarauit dicto conſil. 45. num. 31. & 32. lib. 1. qui conciliando opiniones contrarias, reſpondet, tunc demum teſtamentum conditum ad alterius interrogationem, etiam priuatæ perſonæ valere, quando ceſſat omnis ſuſpicio; vtpotè quod & ſanæ mentis ſit, & dolis, ac techinis teſtator non alliciatur ad teſtandum iuxta interrogationem ſibi factam. Si verò ſuſpicio aliqua ſubeſſe poteſt, tunc non niſi à Notario interrogari teſtator poteſt, & debet, Et hoc in caſu rectè ſentit Bald. & qui illum ſequuntur, vt Menoch. ipſe declarat, & Baldi eiuſdem rationem pro confirmatione expendit. Et in idem conueniunt Didac. Couar. Iulius Clarus, & Peralta, in locis relatis ſuprà, Siluanus quoque, in conſ. 54. num. 10. in fine. Rota, deciſ. 638. num. 8. Petrus Surdus, in conſil. 414. n. 53. lib. 3. Proſperus Farinacius, dicto conſil. 97. n. 16. vbi inquit, veriorem, & communiorem eſſe opinionem, quod valeat hæredis inſtitutio facta per verbum, Sic, non ſolùm ad interrogationem Notarij, ſed etiam alterius, dummodo non ſubſit falſitatis, nec ſuggeſtionis ſuſpicio, nec interrogans ambiat pro ſe, aut ſui teſtatoris hæreditate. Et loquitur Farinacius in caſu, quo interrogatio facta fuit à legatario, cum eius nihil interſit, an vnus potiùs ſit hæres, quam alter: & refert Simonem de Prætis ampliantem ſuperiora, etiamſi interrogatio fieret ab hærede, & idem tenuit Andreas Fachineus, in conſil. 8. num. 12. & 13. lib. 1. & ſubdit num. 14. quod cum interrogatio fit à Notario, ceſſat omnis ſuſpicio, quod etiam dixit Farinacius, eodem conſil. 97. num. 18. & hæc ipſa reſolutio, & concordia Menochij de iure huius Regni debebit ita obſeruari, ſicut de iure communi admittitur, cum nullibi per leges Regias idem ius commune alteretur, vel eo magis, quod teſtamentum nuncupatiuum ſolis teſtibus confici valeat abſque Tabellione, vt alio cap. infra, latius probaui, & certum eſt.

Rurſus & obſeruandum erit, Gloſſæmet ipſius ſententiam procedere, non modò ſi Notarius ſpecialiter de ipſo hærede tantum teſtatorem interrogauerit, ſed etiam ſi totum teſtamentum in ſcripturam redactum teſtatori legerit, & deinde generaliter teſtatorem interrogauerit, an ita teſtari velit, & ipſe teſtator dixerit, ita ſibi placere: adhuc namque teſtamentum valet, ſi teſtator aliàs ſanæ mentis fuerit; idque ex ſententia Angeli, Aretini, in principio Inſtit. de teſtamentis, poſt num. 15. verſ. nota iſtam, vbi dicit, ſic tenere communiter Doctores. Sequitur Gratus, in conſil. 30. num. 20. lib. 2. quos refert Antonius Gabriel, commun. concluſion. lib. 4. tit. de teſtamentis, concl. 2. num. 3.

Cæterùm Michaël Graſſus, receptarum ſententiarum, §. inſtitutio, d. quæſt. 18. num. 6. Iulius Clarus, §. teſtamentum, dicta quæſt. 37. num. 5. ideo dicunt, quòd hæc opinio nunquam ſibi placuit, quod eam tenendo, negari poſſit, quin fraudibus via aperiatur, Et adiicit Clarus ipſe, quod aliquando dicebat, maximè è Republica futurum, ſi Cæſarea conſtitutione caueretur, ne huiuſmodi teſtamentis, quæ ab infirmis ad alterius interrogationem conficiuntur, aliqua fides adhiberetur. nisi teſtator ſaltem per tres dies in bono ſenſu poſt tale teſtamentum conditum ſuperuixiſſet: nam ſæpenumerò ab infirmis ſtatim morituris ſolent talia teſtamenta extorqueri, vt ipſe Clarus aliquando in facto contigiſſe intellexit: & ideo quod de facili, ſi caſus contingeret, recederet ab illa opinione, tam in iudicando, quàm in conſulendo.

Ego tamen in caſu etiam nunc propoſito, nullam conſtituendam differentiam exiſtimo, nec differre, an de hærede tantum, an de toto teſtamento teſtatotorem Notarius rogauerit; nam ſi fraudis ſuſpicio non adſit, teſtator ſanæ mentis, & recti intellectus exiſtens, ad interrogationem liberè reſpondeat, qui etiam liberè reſpondere non poſſet, vel interrogationi non aſſentire; quid intereſt, quod ad vnum tantùm: vel ad totum teſtamentum reſponderit. Deinde, ſi ſubſequuta reſponſione ad hæredis inſtitutionem (qui actus præcipuus & caput teſtamenti eſt) validum cur teſtamentum, cur etiam ſi fraudis ſuſpicio abſit, valere non debebit, etſi de toto teſtamento, ſiue generaliter interrogatus fuerit; quaréve annullandum non eſt teſtamentum ex hæredis inſtitutionibus ſola interrogatione, ſi fraus timetur, ſicut ex generali totius teſtamenti præambula interrogatione, & ſubſecuta reſponſione? Quocirca & in hoc vltimo, & in aliis prædictis huius materiæ caſibus, & articulis, plurimum credo Iudicis arbitrium valiturum, ipſe namque perſonarum & diſpoſitionis qualitate, temporiſque & rerum circunſtantiis, & aliis ſimilibus inſpectis, & teſtius tempore interrogationis, & reſponſionis præſentibus diligenter examinatis, melius conſequi, ac diiudicare, & definire poterit, an huiuſmodi teſtamentis fides adhiberi debeat, vel non: verè namque, cum in tota hac diſputatione, ex ſignis; & coniecturis procedatur, ſigna eadem, & coniecturæ ex futuro euentu dependent, & ideo Iudicis arbitrio relinquuntur: quod Corneus, in conſ. 73. n. 7. lib. 1. rectè conſiderauit, & ſequutus eſt Menochius, lib. 4. d. præſumptione 8. num. 33. & 37. in fine, & in terminis noſtris Matienzus, in l. 1. titul. 4. gloſſa 16. num. 12. in fine, lib. 5. An ergo fraus aliqua, & an teſtator ſanæ mentis fuerit, debebit Iudex principaliter inquirere, perſcrutari etiam neceſſarium erit, an ſtatim mortuus fuerit, vel aliquo tempore vixerit: at que in memoriam reuocare ca, quæ in initio huius cap. ex num. 1. cum multis ſeq. annotauimus. Ex quibus apparet, nonnullos iuris Interpretes exiſtimaſſe, quod ſententia Gloſſæ, in dicta l. iubemus, C. de teſtamentis, non procedat, nec teſtamentum ad alterius interrogationem conditum, valeat, quando teſtator erat nimium proximus morti: & alios huius ſententiæ Authores retulit Graſſus. §. inſtitutio. quæſt. 17. n. 7. qui ipſe eius opinionis fuit. Apparet etiam quamplurimos alios, & magis communiter Scribentes defendiſſe, quod valeat teſtamentum ad alterius interrogationem, etiam in extremis, conditum, vt eodem loco latiùs oſtendimus: & idipſum etiamſi teſtator iam balbutiat, & ferè inarticulatè loquatur, ſcripſerunt Alexander, Ruinus, & Iaſon, quos retulit Menochius, dicto conſil. 45. num. 9. lib. 1. qui ex num. 37. vſque ad num. 40. vt abſolute magis explicet, tres caſus diſtinguit, vt ſuprà quoque ex num. 1. vſque ad num. 20. vidimus: & verè concludit, data ſana mente, & recto intellectu, item quod teſtator articulatè loquatur, ita quod ex verbis ab eo prolatis, poſſint ipſius voluntatem cognoſcere teſtes; & fraudis etiam ſuſpicione ceſſante, validum eſſe teſtamentum ad alterius interrogationem factum, etiamſi teſtator valde proximus morti fuerit: quod pariter tenuit Peralta, in rubrica. ff. de hæred. inſtitut. num. 81. vbi concludit, quod ſi teſtator, qui poterat etiam alia verba articulatè loqui, præter reſponſionem affirmatiuam ab eo datam, per verba Sic, vel Ita, habebat ſanam mentem, eſto quod balbutiret, & loqueretur obſcurè, & difficulter intelligeretur, dum tamen intelligeretur à teſtibus ſtantibus; diſpoſitio eiuſdem ita valida eſſet, ac ſi explicitè & ſpecialiter per ſeipſum abſque alterius interrogatione inſtituiſſet hæredem. Couarruuias quoque in dicto cap. cum tibi, de teſtamentis, num. 4. cum antea probaſſet ſententiam Gloſſæ, in dicta l. iubemus, C. de teſtamentis, dicit ſtatim, eam intelligendam eſſe, dummodò ceſſet omnis ſuſpicio fraudis, timoris, & Importunæ ſuggeſtionis, conſtetq́ue teſtatorem deliberatè voluiſſe teſtari, eademq́ue voluntate libentiſſimè conſenſiſſe, vt circa proprij patrimonij diſpoſitionem interrogaretur ab his, qui munus interrogandi ſumpſerunt. Secus verò dicendum eſſe, quando fraudis & timoris ſuſpicio non ceſſaret. Et idem etiam probarunt Petrus, Cynus. Barto. Albericus, Gregorius Lopez, Socinus, Alex. Corneus, Iaſon, Crotus, Caballin. Alciatus, Corraſius, Lancelot. Galian. Pontanus, Romanus, Boërius, Ruinus, Balbatia, Rodericus Suarez, & Petrus Dueñas, quos recenſuit Ioannes Matienzus, dicta gloſſa 16. legis primæ, titulo 4. num. 9. qui dixit, receptiſſimam ſententiam Gloſſæ in dicta l. iubemus, limitandam, & intelligenda, provt Couar. nunc relatus limitauit, atque intellexit. Menochius quoque, d. conſil. 45. ferè per totum, lib. 1. & dicta præſumpt. 8. lib. 4. num. 28. in fine, & num. 29. vbi non habuit in conſideratione, an teſtator quaſi balbutiret iam, & eſſet in articulo mortis, ſed an eſſet ſanæ mentis, & liberæ voluntatis, & ab ſtantibus abſque vlla fraude procederetur. Propterea dicta præſumpt. 8. dicto n. 29. dixit, quod ſi liberæ voluntatis non erat, vt quia timebat eos, ſub quorum erat cuſtodia, etiamſi conſtet velle reſtati, ſed ignoretur, quem hæredem facere velit, ſi interrogatus, an velit inſtituere aliquem ex illis, ſub quorum cuſtodia eſt, reſpondeat, velle inſtituere, teſtamentum non ſubſiſtere: & reddit rationem, quia præſumitur, quod timore potius, ne ab illis deſereretur, quàm ſponte, & quod ex animo ſuo ita faceret, inſtituit. Similiter etiam in conſideratione non habuit mortis proximitatem, aut articulum, ſed ad ſanam mentem, & fraudis, ac timoris rationem ceſſantem, vel non ceſſantem principaliter reſpexit poſt alios multos Authores. Decianus etiam in conſil. 65. ex num. 13. lib. 4. Franciſcus Mantica, de coniecturis vltimar. volun. lib. 2. titul. 6. num. 9. Hippolytus Riminaldus, in conſil. 261. lib. 3. vbi latè: & vide num. 7. vbi dixit, teſtamentum in dubio videri factum de voluntate teſtatoris, & comprobauit ex ſententia aliorum; non tamen valere, etiam quod teſtator ſanæ mentis eſſet, & articulatè loqueretur, ſi inſtituti fuerunt hæredes, qui dictauerunt quamuis ad interrogationem Notarij factum fuiſſet, & citat Caſtrenſem, Romanum, Socinum, & alios, quia tunc fraus, & ſuggeſtio præſumitur: vt et iam cum Tabellio fuit ab hærede adhibitus, poſt Authores fraudem præſumendam dixit Matienzus, in dicta l. 1. titul. 4. gloſſa 16. num. 12. in fine, & ſecundum hæc vides manifeſtè, quàm fallax ſit doctrina illa, quod ſententia dictæ Gloſſæ non procedat, quando teſtator nimium proximus morti fuerat, provt etiam ex Petro Surdo, Franciſco Burſato, & Proſpero Farinacio, & aliis multis diximus in initio huius c. niſi interrogatio fieret à perſona ſuſpecta: tunc enim mixta conſideratione interrogantis conſtituti in articulo mortis, plane vehemens oritur ſuſpicio falſitatis, ſeu deficientis voluntatis, quaſi quod ita reſponderit ad ſuggeſtionem potius interrogantis, & ad ſubmouendam moleſtiam, qua propter morbum affligitur, quam quod ita diſponere voluerit; ſicuti tenuerunt decem illi Authores, quos refert, & ſequitur Cardin. Franciſc. Mantica, de coniecturis vltim. volun. lib. 2. tit. 6. n. 9. & Tiberius Decian. d. conſ. 65. n. 13. & 14. lib. 2. Iulius Clarus, §. teſtam. q. 37. n. 7. Matienzus, d. gloſ. 16. n. 12. ad finem, Simon de Prætis, de interpret. vltim. volun. lib. 2. dubitatione 2. ſolutione 2. n. 54. qui vel vno solum verbo totam hanc materiam comprehendit, & reſolutiuè inquit ex n. 5. teſtamentum conditum ad interrogationem alterius, validum eſſe, & non referre à quo interrogetur, ſiue à Tabellione, ſiue ab aliis, dummodo appareat, teſtatorem voluiſſe teſtari, & eſſe in bono ſenſu, vt poſſit articulatè loqui, & intelligibiliter, etiamſi maxima in infirmitate ſit conſtitutus: aliàs autem quod ſi aliquid ex his deficeret, vel falſitatis ſuſpicio aliqua adeſſet, ſiue rei non geſtæ ſincerè, ſed ſuggeſtiuè, & importunè, tunc teſtamentum tale non valeret, Ioannes Cephalus, dicto conſil. 546. lib. 4. vbi latè, idque indubitatè magis procederet, quando teſtator interrogatus, modò in hanc, modo in alteram partem lecti, in quo moribundus iacebat, ſe verteret, & oſtenderet ægrè ferre, quod in ea perturbatione ægritudinis, & anxietate, de his moleſtiâ afficeretur; tunc namque non valeret teſtamentum ad alterius interrogationem conditum; provt reſpondit in ſpecie Caſtrenſis, in conſilio 156. Viſo puncto columna prima, & 2. lib. 1. & Caſtrenſem ita ſunt interpretati Alex. Socinus ſenior, & Corneus, cum quibus Menochius, dicto conſilio 45. num. 18. lib. 1. vbi citat Corneum, in conſilio 1. num. 3. verſic. item plures teſtes, lib. 4. dum reſpondit, teſtamentum conſectum à teſtatore interrogato, non valuiſſe, cum is præ moleſtia & ægritudine aliquando interrogatus reſponderet, aliquando terga vertendo taceret.

Cæterum Menochius ipſe, eodem conſ. 45. num. 7. quamplurimorum iuris Interpretum authoritates, & ſententiam adduxit, qui ſcripſerunt, teſtamentum etiam ad interrogationem perſonæ ſuſpectæ conditum, valere, cum ſemper fuerit in poteſtate teſtatoris reſpondere, & non reſpondere. Retulit etiam And. Alciati in caſu fortiori 534. reſponſum: Poſtmodùm verò num. 35. ſic eoſdem Authores explicat, atque intelligit, vt ipſorum doctrinæ ita demum procedant, ſi aliæ falſi ſuſpiciones ceſſauerint: nam ſi teſtator eſt ſanæ mentis, & ſuæ liberæ voluntatis eſt, teſtari, vel non teſtari: nihil obeſt, à quo interrogetur, cum ſemper potuerit reiicere interrogationem, ſi teſtatori non placuerit. Et inquit, quod hoc caſu rectè ſentiunt Socinus, Ruinus, & Decius, quos antea retulerat num. 7. ſecus autem, cum aliæ coniecturæ falſi concurrunt, & dicit, quod ita declarant in ſpecie Ioannes Comenſis, & Gabriel Mudeus inter conſilia Moderni Pariſien. in conſilio 32. num. 16. qui reſponderunt, teſtamentum vxoris conditum ad interrogationem mariti, qui ſe hæredem ſcripſerat, non valuiſſe, cum præter perſonæ ſuſpicionem extarent aliæ coniecturæ, nempe maritalis reuerentia, illius delinimenta, & importuna, intempeſtiuáque inſtantia. Etſi enim (aiunt illi) criminoſum non ſit, poſtremum vxoris iudicium maritali ſermone prouocare, l. vltima, C. ſi quis aliquem teſtari prohibuerit; illicito tamen & fraudulento modo id facere non licet. Illicitus autem modus eſt, cum intempeſtiuæ, & importunæ ſunt perſuaſiones, quibus interrogatus non audet refragari, vt in ſpecie noſtra Socinus ibidem relatus reſpondit. Et inde probauit Menochius ipſe, malè reſpondiſſe Alciatum, dicto reſponſo 535. Vides ergo ex ſententia eiuſdem Menochij, quod ad infirmandum teſtamentum ad alterius interrogationem conditum, non ſufficit, à perſona ſuſpecta interrogationem fuiſſe factam, quando ceſſant aliæ fraudis ſuſpiciones. Et idipſum, videlicet quòd quando teſtator eſt ſanæ mentis, valeat tunc teſtamentum, & nominatio, etiam facta ad interrogationem à perſona ſuſpecta, poſt Ruinum, Alciatum, Menochium, & Simonem de Prætis, tenuerunt Petrus Surdus, dicto conſilio 414. n. 58. lib. 3. Proſperus Farinacius, dicto conſilio 97. n. 17. Andreas Fachineus dicto conſilio 8. n. 13. lib. 1. in quo tamen ſemper admoneo, cautè & cum iudicio procedi, ne forſan in perniciem voluntatis defuncti erretur. Ratio namque illa, quod ſemper fuerit in facultate teſtatoris reſpondere, & non reſpondere, non ita abſolutè obtinere debebit, vtpote cum infirmus non ſemper poſſit ita liberè interrogationem reiicere, cum ſæpè ſæpius ad ſuggeſtionem potius interrogantis, & ad ſubmouendam moleſtiam, quam quod ita diſponere voluerit, reſpondeat; vt cum multis Authoribus obſeruare Manticam, lib. 2. tit. 6. n. 9. ſuprà dixi. Aliquando etiam reſpondet; quia timet ne ab illis, ſub quorum eſt cuſtodia forſan deſeratur; quo caſu teſtamentum non valet, vt ſuprà quoque dixi tenuiſſe Menochium, lib. 4. d. præſumptione 8. n. 29. qui d. conſilio 45. n. 19. profitetur expreſſim, teſtamentum ad alterius interrogationem conditum non ſubſiſtere, cùm duo hæc concurrunt, nempe grauis infirmitas, & interrogatio facta à ſuſpecto interrogante: & repetit d. præſumptione 8. n. 40. vbi inquit ſignum, & coniecturam eſſe, quod teſtator liberæ voluntatis non fuerit, cum interrogatio facta à perſona ſuſpecta, vt putà à conſanguineis, qui deinde ſcripti hæredes reperiuntur, vel à Notario ab ipſis conſanguineis vocato, & (quod aiunt) ſubornato precibus, & pretio (vt fieri ſolet) allecto, nam hoc caſu teſtamentum non conſiſtit; nec requiritur, quod adſint aliæ falſi ſuſpiciones, provt etiam non requirit Graſſus, dicto §. inſtitutio, quæſt. 17. num. 10. Tunc ergo (vt credo) valeret teſtamentum ad interrogationem perſonæ ſuſpectæ conditum, quando dilucidè conſtare poſſet, quod aliæ falſi ſuſpiciones non adſunt. Item, quod in libera voluntate teſtatoris fuit reſpondere, vel non reſpondere: quod ex his colligi poterit, quæ tempore facti teſtamenti geſta fuerint. Item ex qualitate perſonarum aſtantium tunc ibi, atque ex aliis circunſtantiis: & tunc quidem valeret teſtamentum ad alterius interrogationem conditum, etiamſi non conſtet, teſtatorem teſtari voluiſſe, cum nihil referat, an tunc, vel prius deliberauerit teſtari, ex quo in ſua poteſtate fuerat recuſare, vel approbare hæredis nominationem; provt tenuerunt Authores nonnulli relati per Menochium, dicto conſilio 45. num. 6. vbi num. 33. 34. & 35. latius explicat, & inquit, quod cum teſtator eſt ſanæ mentis, & liberæ diſpoſitionis, tunc ſiue deliberauerit teſtari, ſiue non, conſiſtit teſtamentum, cum in eius poteſtate fuerit, negare ſe illum hæredem facere, ſi facere non placuit, & ita procedere authoritates eorum, quos anteà retulerat dicto numero 6. & retulit etiam dicto numero 33. cum verò præter illud, quod non conſtat, teſtatorem teſtari voluiſſe, alia concurrit coniectura, qua falſum committi poſſe ſuſpiciatur, tunc non conſiſtere teſtamentum, & ita intelligit quamplurimorum Authorum contrarias ſententias, vt ibidem commemorat, ac in effectu conueniunt Petrus Surdus, omnino videndus, dicto conſilio 414. num. 53. & quinque ſeq. lib. 3. Franciſcus Beccius, in conſil. 102. n. 10. Sfortia Oddi, in conſilio 76. num. 6. Proſperus Farinacius, dicto conſilio. 97. n. 8. Andr. Fachineus, dicto conſ. 8. num. 12. lib. 1. in illis verbis: Et hæc ſententia locum habet, etiam ſi non conſtet, teſtatorem voluiſſe teſtari, & interrogatur à Notario, vel perſona priuata, nam adhuc valet teſtamentum, nec enim repugnat, quod non conſtet, teſtatorem voluiſſe teſtari, ex quo erat in ſua poteſtate recuſare, vel approbare hæredis nominationem, Alexander, in conſilio 33. numero 11. libro 3. vbi numero 12. ſcribit, opinionem eorum, qui aliter ſentiunt, carere ratione, & æquitate. Et proſequitur idem Author, num. 19. per totum. Menochij quoque reſolutionibus ſuperioribus conuenit Nicolaus Intrigliol. deciſ. 33. num. 2. & num. 8. Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſion. iuris, tom. 8. littera T. concluſ. 124. num. 18. fol. 105.

Præterea obſeruandum eſt, ſententiam eandem Gloſſæ, in dicta l. iubemus, C. de teſtamentis, limitari, & reſtringi, vt ſcilicet doctrina ſuperior, teſtamentum ad alterius interrogationem conditum valere, procedat duntaxat, quando Notarius de ſcientia & voluntate teſtatoris, teſtari volentis, teſtamentum ſcripſit, & poſtea redit ad eum, & ſua voluntate, & diſpoſitione, quàm ſibi priùs teſtator ipſe expoſuerat, lecta, eum interrogat, an velit ita teſtari? Nam eo caſu ſi reſponderet, quòd ſic, vtique valet, quod geſtum eſt. Sed ſi quis iniuſſu teſtatoris teſtamentum aliquod ordinauerit, atque ſcripſerit, & poſtea coram ipſo, & etiam coram teſtibus lecto tali teſtamento, interroget teſtatorem, an ita velit: & teſtator reſpondeat, quòd ſic, tale teſtamentum nihil penitus valebit: Ita ſane tenuerunt Abb. Papienſ. Ioannes Andreas, Romanus, Caſtrenſis, Corneus, Iaſon, Bertrandus, Hippolyt. Afflictus, Calcanus, Ruinus, Crotus, Sociſius, Craueta, Bolognetus & Modern. Pariſ. quos pro hac parte retulit Ioan. Marc. Aquilinus, in d. §. ſi quis ita, l. primæ, ff. de verbor. obligat. n. 34. qui tamen nec in his terminis teſtamentum valere aſſentit, niſi eo concurrente, quod ibidem proponit, & propoſuerat antea n. 32. & idipſum, vt quod dicitur teſtamentum ad interrogationem alterius fieri poſſe, procedat, quando apparet, teſtamentum ab initio ſcriptum de voluntate teſtatoris; ſecùs ſi eo inſcio ſcriptum, & lectum, & reſpondit, quod ſic, quia tunc non valet: adnotarunt, atque aſſeuerarunt Socinus iunior, Ioannes Crotus, Imola, Barbatia, Couarr. Romanus, & Antonius Gabriel, quos retulit Michael Graſſus, dicto §. inſtitutio, quæſt. 17. n 9. qui dicit hanc opinionem magis communem, & pro uldubio ſequendam: nam aliàs facilè daretur occaſio fabricandi falſum; ſiquidem infirmus, & quaſi mortuus, ad ſingula reſponderet, quòd ſic: & eſſe magis æquam, & magis tutam ſententiam profitetur Iulius Clarus, dicto §. teſtamentum, quæſtione 37. num. 9. qui duobus concurrentibus, ſcilicet, quod teſtator ſit maxima infirmitate grauatus, & quod non conſtet, ipſum habuiſſe priùs animum ita teſtandi; aſſerit ab ea non eſſe recedendum & ſecundum hanc opinionem in facti contingentia iudicaſſe Senatum in cauſa Illuſtr. D. Marliani. Eandem quoque opinionem ſequutus eſt Franciſcus Mantica, de coniecturis vltimar. volun. lib. 2. titulo 6. num. 10. qui dicit, ſic tenuiſſe, atque reſpondiſſe Caſtrenſem, Corneum, Bertrandum, Thomam Doctium, Socinum iuniorem, Ruinum, & Antonium Gabrielem, quos ibi retulit Iacobus Menochius, d. conſilio 45. num. 17. lib. 1. & d. præſumpt. 8. n. 38. & 39. lib. 4. qui in idem retulit Cynum, Alexandrum, Corneum, Romanum, Socinum, Iaſonem, Ruinum, Gratum, Pechium, Syluanum, & alios, & hi expreſſim concludunt, non ſubſiſtere teſtamentum illius interrogati ab eo, qui acceſſit cum teſtamento ſcripto, & eo lecto dixit: Facis ita? & reſpondit teſtator: Quòd ſic. Peralta, in dicta rubrica, ff. de hæred. Inſtit. num. 81. Hippolyt. Riminaldus, in conſil. 128. num. 32. libro 2. dicens, teſtamentum ad alterius interrogationem factum, valere, modò præcedat voluntas, & ſcientia teſtatoris, & contrariæ authoritates quod locum habent, non data ſcientia teſtatoris. Et idem reſpondit, & repetit in conſ. 598. num. 59. lib. 5. vbi quod valet inſtitutio, quando teſtator interrogatus per alium, an velit, talem eſſe ſuum hæredem reſpondit, quòd ſic: præcedente ſcientia teſtatoris, vel etiam præſcientia non præcedente, quando interrogatus fuit de inſtituendo filios, vel his non extantibus venientes ab inteſtato, vt ibidem num. 60. & in idem plures authoritates cumulauit: & ita quoque intellexit ſententiam Gloſſæ in dicta l. iubemus, Andreas Fachineus, in conſil. 8. num. 19. per totum, libro primo, qui etiam ſcientiam, & voluntatem teſtatoris requirit. Sed antea num. 12. retulit Menochium in locis ſuprà citatis, & Alexandrum, in conſilio 33. num. 11. lib. 3. ad hoc, quod, teſtamentum ad alterius interrogationem factum valet, etiam ſi non conſtet teſtatorem voluiſſe teſtari: quia non repugnat, quod id non conſtet, ex quo erat in ſua poteſtate recuſare, vel approbare hæredis inſtitutionem. Et ita quoque contendit Ioannes Matienzus, in l. prima, titulo 4. gloſſa 16. num. 13. nam cum præcedentis opinionis Authores nonnullos commemoraſſet, inquit, quod ea limitatio ad nihilum ferè redigit communem ſententiam Gloſſæ in dicta l. iubemus, & refert Gregorium Lopez, in l. 6. titulo 3. partita 6. in gloſſa magna ad finem, vbi cenſuit Gregorius, veram non eſſe in puncto iuris; ſed quoties is, qui interrogat teſtatorem, eſt homo fidelis, & minimè ſuſpectus & teſtator articulatè & intelligibiliter loquitur, eſtq́ue ſanæ mentis, & intellectûs, quod teſtamentum valeat, etiam in hoc caſu: & ſic quamuis non conſtet de ſcientia & voluntate teſtatoris, & limitatio, ſiue reſtrictio hæc duntaxat procedat, vbi teſtator non ex voluntate, ſed oppreſſus infirmitate, & quorundam ſuggeſtionibus non rectè intelligens, reſponderit, quòd ſic: & denique ſubdit, quod in his omnibus coniecturandis, plurimum tribuere oportebit Iudicantis arbitrio, qui perpendet, qua libertate id fecerit teſtator. Et cum Matienzo plane eſt cum aliis Authoribus ibi adductis, Franciſcus Mantica, de coniecturis vltimar. volun. lib. 2. tit. 6. n. 10. atque eorum ſententia probabilis mihi videtur in terminis, in quibus loquuntur. Vere namque cum fraudis ſuſpiciones ceſſant omnino, & ea concurrunt, quæ Matienzus expendit, negari non poteſt, quin nihil interſit, an cum teſtamento ſcripto accedat Notarius, & teſtatorem interroget; an verò ab initio da mandato teſtatoris teſtamento ſcripto, teſtator ipſe interrogetur: cùm vtroque caſu in ſua poteſtate fuerit, tempore, quo ſic interrogatur, recuſare, vel approbare ſcripta à Notario, & ſibi poſtmodùm lecta, ſicque reſpondere, vel non reſpondere; quamuis facilius in primo caſu fraus præſumatur, quam in ſecundo: & ſic Iudicis arbitrium multum ſemper valebit, vt ex tempore, atque pro rerum, caſuum, & perſonarum qualitatibus, quid debeat definire, melius diiudicet.

Deinde & obſeruandum quoque erit, ſententiam Gloſſæ in d.l. iubemus, limitari, vt quod dicitur, teſtamentum conditum ad alterius interrogationem valere, minimè procedat, quando eſſet primi antea validè & ſolenniter confecti reuocatorium: tunc namque per poſterius ſic conditum, illud primum non reuocaretur: Ita ſanè tenuerunt Caſtrenſis, Socinus iunior, & Ant. Gabriel, quos referunt, & ſequuntur Michale Graſſus, §. inſtitutio, quæſt. 17. num. 11. Iulius Clarus, d. quæſt. 37. num. finali: & ij duo ſubdunt, hanc eſſe veriſſimam ſententiam, & conſulendo, & iudicando intrepidè tenendam, vt quantum fieri poteſt, malitiis hominum, & fraudibus occurratur. Et quod hæc ſententia faciliùs procederet, dato quod teſtator ſic reſpondens, ſanæ mentis fuiſſet, cum ipſe multos annos poſt primum teſtamentum à ſe conditum viueret: tunc namque veriſimile non eſſet, nec credendum, quod in extremis laborans teſtari, & reuocare primum teſtamentum voluerit, quod facere pluries potuit, cùm bonæ valetudinis eſſet, ſicuti in ſpecie animaduertunt Carolus Ruinus, in conſil. 8. num. 9. lib. 3. Socinus iunior, in conſ. 183. num. 20. libro 2. Iacobus Menochius, in conſil. 45. num. 17. ad finem, libro primo, & dicta præſumptione 8. numero 41. verſiculo, Quartum ſignum, libro 4. qui tamen num. 8. dicti conſilij 45. arguendo dixerat, teſtamentum ad alterius interrogationem conditum, valere, etiamſi primi ſolemniter conditi eſſet reuocatorium: & retulit Romanum, Alexand. Decium, Ruinum, & Socinum iuniorem, ſic tenentes: nec enim ratio differentiæ aſſignari poteſt (vt inquit Decius) quod agatur de reuocatione primi teſtamenti, vel hoc primum ſit, cum ſemper à voluntate teſtatoris, quæ ad mortem vſque ambulatoria eſt, omnia dependeant. Poſtmodùm verò Menochius ipſe, num. 36. in eodem conſilio 45. pro conciliatione contrarietatis huiuſmodi, duos caſus diſtinguendos putauit: Primus eſt, quando ceſſat omnis falſi ſuſpicio, & tunc nulla conſtituenda eſt differentia, quod agatur de reuocatione iam conditi teſtamenti, vel non: nam ratio aliqua differentiæ aſſignari non poteſt. Et hoc caſu inquit quod rectè procedit Romani, Alexandri, & ſequacium opinio, quos retulerat dicto num. 8. Secundus caſus eſt, quando aliæ concurrunt coniecturæ, vna cum hac ipſa, quod ſcilicet agatur de reuocatione iam conditi teſtamenti: nam tunc non conſiſtit poſtremum illius primi reuocatorium: & ita intelligit Caſtreſem, ocinum ſeniorem, Corneum, Ruinum, & reliquos, qui rectè hoc caſu ſentiunt. Et hactenus Menochius, cui ego addiderim, eandem ſententiam in primo prædicto caſu expreſſim quoque tenuiſſe Graſſim, dicto §. inſtitutio, quæſt. 17. num. 11. nam etſi communem opinionem amplectatur (vt ſuprà dixi) & tamen tum ſolemne præcedens per ſecundum ad interrogationem alicuius factum non reuocari dixerit: ſubdit ſtatim in hæ verba; Dummodo tamen non conſtet expreſsè do voluntate teſtatoris volentis reuocare prius teſtamentum. Ecce vbi data voluntate teſtatoris, & apertè ea deducta, omniq́ue fraude ceſſante, non conſtituit differentiam, quod agatur de reuocatione iam conditi teſtamenti, vel non; provt etiam non conſtituit, immo Decij quoque opinionem amplectitur Petrus de Peralta, in dicta rubrica. ff. de hæredib. inſtit. num. 81. verſic. Quarta vt eiuſdem gloſſæ. vbi dicit, quod prædicta reſtrictio Doctorum ad Gloſſam dictæ l. iubemus. verti potius debet in ampliationem eiuſdem, vt procedat etiam, vbi talem reſponſionem adhibitam ad eiuſmodi interrogationem præceſſiſſet aliud ſolemne teſtamentum, ab eodem teſtatore ad alterius interrogationem nunc reſpondente, prius confectum: quia nihilominus talis inſtitutio facta per nudam & ſimplicem reſponſionem ad interrogationem alterius, tolleret ipſo iure teſtamentum præcedens, quantumcunque ſolemne. Aduertit etiam eruditè & verè Peralta ipſe, quòd ſi quis rectè inſpiciat Paulum Caſtrenſem, quem quaſi Authorem opinionis relatæ ſuprà, num. 74. omnes recenſent, id non dicit Caſtrenſis, ad quod allegatur, ſed loquitur, quando ſecunda inſtitutio fuit facta per ſuggeſtiones importunas ſecundi illius hæredis, à quo fuit ſibi facta interrogatio, & reſponſio ſecuta per dictionem ſic; vel alius fuit, ſcilicet à tali hærede ſecundo ſummiſſus, vt teſtatori ſuggeret, quòd reſponderet, quod ſic: ita ergo res hæc erit explicanda, atque intelligenda, nec ſententia eorum admitti poteſt, qui abſolutè ſtatuunt, teſtamentum conditum à teſtatore ſanæ mentis, non eſſe renocatorium primi, ſi ad alterius interrogatiouem fuit confectum. Idcirco Guid. Papæ, in conſilio 64. in fine, & Zazium, in conſil. 3. num. 38. lib. 1. meritò improbauit Menochius, eodem conſil. 45. n. 36. aduerte tamen (& vltra Menochium ipſum) quod verè Zazius (ſi originaliter prælegatur) potius videtur reſolutioni ſuperiori, & diſtinctioni Menochij conuenire, quam ab eo diſſentire aliquo modo: vocauit namque inſtitutionem illam, ſuper qua fuit conſultus, concisè extortam, quaſi diceret per vim; quo caſu certum eſt, ſecundum teſtamentum ſic factum, non eſſe reuocatorium primi, iuxta ipſam reſolutionem ſuperiorem: cui etiam conuenit Hippolyt. Riminaldus, in conſil. 128. num. 33. & 34. lib. 2. vbi poſt alios Authores ſcripſit, quod teſtamentum ad alterius interrogationem factum, tollit primum, & quod ſententiæ contrariæ eorum, qui dicunt, quòd non tollit, procedunt in teſtatore valde infirmo, & interrogato ad ſuggeſtionem alterius; vt per eundem ibi, n. 35. & per Fachineum, in conſil. 8. num. 20. & tribus ſeqq. lib. 1.

Ex dictis hactenus dilucidè apparet, materiam hanc coniecturalem eſſe, & præſumptam, ſicque teſtamentum conditum ad alterius interrogationem, & maximè ab infirmo in articulo mortis exiſtente, cum quæritur, an de iure valeat, vel non? ſignis, & coniecturis definiendum, & diiudicandum eſſe; ſemperq́ue inſpiciendum, an ſanæ mentis teſtator fuerit, necne: nam ſi inſanus eſt mente, diſputationi, nec dubio locus non eſt; cum eiuſmodi diſpoſitio, etſi ſponte, ſine alterius interrogatione facta non valeat, vt cap. ſequenti dicetur, & ſic multo fortius non valebit, cùm ad alterius interrogationem inſanus mente reſponder, vt cum Alexandro optimè annotauit Iacobus Menochius, lib. 4. dicta. præſumptione 8. numero 31. & 32. Dubium ergo procedit, quando teſtator non eſt verè, & propriè inſanus, ſed dubitatiuè, & quodammodò præſumptiuè tantum, vt putà cum graui morbo affligitur, ac premitur; & aliquando extant ſigna ſanæ mentis; aliquando verò cùm morbo conflictatur, varia loquitur, & phantaſmata habet, ita quod iudicari non poteſt, quod verè & propriè ſit bene compoſiti animi: Et quidem hoc in caſu, cæteris omnibus vtilius, atque elegantius ſe habuit Iacobus Menochius, libro 4. dicta præſumptione 8. ex numero 33. vſque ad numerum 42. Ibi namque obſeruauit in primis, quod ſi aliqua extant ſigna, quibus conſtare poſſit, teſtatorem hunc ita teſtari voluiſſe, valeat teſtamentum, quanquam ad alterius interrogationem conditum fuerit, & quòd ſigna hæc in Iudicis arbitrio poſita ſunt: ſed ex noſtris aliqua poſſunt colligi. Et numero trigeſimoquarto, & tribus ſequentibus ſex adducit ſigna, ex quibus id colligitur, provt ibi videri poſſunt. Et numero 37. ad finem obſeruat, teſtametnum è contra ad alterius interrogationem conditum, eo in dubio non valiturum, quando aliqua concurrunt, quæ oſtendunt, teſtatorem noluiſſe teſtari, vel ita diſponere noluiſſe: & quod hæc ſigna, & coniecturæ ex facto, & futuro euentu pendent, & ideo Iudicis arbitrio relinquuntur. Deinde, quod ex noſtris Authoribus ſeptem ſigna adduci, & colligi poſſunt, quæ ibidem recenſet, nec ideo repetuntul hoc loco, quod diſtinctè, & abſolutè tradantur per Menochium.

Cæterum (vltra ea, quæ Menochius ipſe obſeruat) monendum Lectorem duxi, eaſdem coniecturas, & præſumptiones, quas iure communi attento conſiderarunt Interpretes noſtri in propoſito articulo; item & deciſionem præcitatæ Gloſſæ, in dicta l. iubemus, C. de teſtamentis. Et ſuperiores omnes reſolutiones, ita apud nos vigere hodie, ac in viridi obſeruantia manere de iure huius Regni poſt leges nouas collectionis nouæ Regiæ, ſicut iure ipſo communi vigebant. Nullibi namque apparet, apud legesipſas Regias, iud aliquod nouum introductum, ſiue aliquod verbum ſcriptum, quo iuris communis alterarionem, aut nouitatem detegere valeamus. Quemadmodum ergo de iure communi ex ſententia dictæ Gloſſæ, valet teſtamentum ad alterius interrogationem conditum, per reſponſionem per verbum ſic; dummodò fraudis ſuſpicio ceſſet, vt ſuprà dixi, ita & de iure huius Regni validum eſſe debebit. Sic etiam è contra, illis in caſibus, in, in quibus teſtamentum ad alterius interrogationem conditum, de iure communi non valeat, vel quia falſi ſuſpicio adeſt, vel aliis iuſtis de cauſis, nec de iure huius Regni valebit. Et hanc ſententiam, atque reſolutionem approbant, atque præſentiunt apertè Antonius Gomezius, in l. 3. Tauri, num. 109. Petrus de Peralta, in rubrica, ff. de hæred. inſtituendis, num. 80. & 81. Couarruu. in cap. cum tibi, de teſtamentis, num. 4. Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. 3. cap. 2. §. 2. num. 2. apertiùs Mantiençus, in l. prima, tit. 4. gloſſ. 16. ex num. 4. vſque ad numerum 13. lib. 5. nouæ collect. Regiæ, ij enim omnes, cum in hac materia, & in explicatione, atque tractatu ſententiæ dictæ Gloſſæ verſarenturm ſemper cum regulis, & doctrinis iuris communis, atque præfatis reſolutionibus traſeunt, etiam in terminis legum huius Regni, nec aliquid nouitatis conſiderant, eaſdem potiùs doctrinas, & reſolutiones amplectuntur, quæ de iure communi tradebantur communiter, & ita tenendum eſt, quamuis Alphonſus Azeuedus (re non ita perpenſa, nec conſiderata) in eadem l. prima, tit 4. lib. 5. num. 163. contenderit, ſententiam Gloſſæ, in dict. l. iubemus, non alter accipiendam poſt legem illam Regiam, quam adhibita diſtinctione, an ſcilicet inſtitutus fuerit extraneus, vel conſanguineus, aut ille, quia aliàs ab inteſtato ſucceſſurus erat. Et primò caſu inquit, quod non valeret inſtitutio extranei ad alterius interrogationem facta. In ſecundò verò caſu quod valeret, quia inſtituitur ille, qui aliàs ſuccedere debebat ab inteſtato, & ita reſtringi deciſionem dictæ Gloſſæ, & communes reſolutiones traditas ſuprà, nec aliter procedere inquit, & reprobat Padillam, & Menchacam contrarium tenentes. Verè tamen Azeuedus ipſe errore manifeſto labitur, tum quia dicta l. prima, tit. 4. (vt nunc dicebam) quoad iſtum articulum, nec ius commune, nec ſententiam dictæ Gloſſæ abrogat aliquo modo, ſiue alterat, nec etiam nouum aliquid introducit (prout nihil noui detegit Matiençus) tum etiam, quia etſi lex ipſa prima de nouo introduxerit, vt valeat teſtamentum, etſi nullus à principio hæres inſtitutus fuerit, vel inſtitutus, hæres non ſit ex poſt facto; & quod tunc ſuccedat ille, qui aliàs ab inteſtato ſuccedere debebat: non tamen inquit, hæredem non cenſeri inſtitutum à principio, vel non poſſe ex poſt facto hæredem eſſe, qui legitima interrogatione præcedente, & omnis fraudis ſuſpicione ceſſante, inſtitutus hæres fuerit. Idcirco quod idem Azeuedus adiicit, videlicèt quod lex illa ſolum prouidet, cum defunctus hæredem non inſtituit, vel cum inſtitutus repudiauit; concedimus libenter: aliud verò, quod non prouideat, cum hæres inſtituitur, ſed non ſecundum iuris formam, ideò negamus, quod ipſe ad eum ſenſum reducat, & ſic accipiat, quaſi ſecundum iuris formam non ſit inſtitutus is, qui ad alterius interrogationem inſtituitur hæres; nam cùm non differat, quod quis ore proprio, vel alieno hæredem nominet, ſic ad eum modum nominatus, ſecundum iuris formam cenſendus eſt inſtitutus, nec iuris communis correctio inducenda, quæ nulla lege deducitur, nec probatur.

Cæterùm quatenus Ferdin Vaſq. Menchaca, de ſucceſſionum creatione §. 17. num. 55. & 57. D. Anton. Meneſ. de Padilla, in l. eam quam, num. 83. C. de fideicommiſſis, adnotarunt ſufficere poſt eandem legem Regiam primam, quod teſtator quomodocumque poterit, quoad hæredis inſtitutionem mentem ſuam ſignificet, nec vitiari actum inſtitutionis, etſiminus ſolemniter fiat, cum teſtator non teneatur iam ex ipſamet lege hæredem inſtituere; animaduertendum erit, id rectè procedere poſſe, intelligendo in terminis Gloſſæ eiuſdem l. iubemus, prout Azeuedus eos intelligit, atque omni ſuspiſcione fraudis ceſſante; item quod apertè conſtet de voluntate teſtatoris: alioquin namque id ipſum poſt legem illam Regiam obſeruari deberet, quod iure communi ſeruari, compertum eſt, & ſuprà, diximus; nec ſolo, nutu induci poſſet hæredis inſtitutio, vt ſuprà, quoque probauimus. Non autem valet de iure conſequentia illa, Teſtator non tenetur hæredem inſtituere ex lege illa, ergo ſi inſtituat minus ſolemniter, actus non vitiatur: Nam etſi verum ſit, quod ſi quis inſtituitur minus ſolemniter, actus teſtamenti non vitiatur, quia effectum ſortiuntur, & valent omnia in eo diſpoſita, etſi nullus hæres inſtitutus fuerit, vel inſtitutus repudiauerit: & ſic ſi minus ſolemniter quis inſtituatur, quia perinde eſt, ac ſi nullus inſtitutus fuiſſet, & ſuccedunt ij, qui de iure ſuccedere debent, non tamen ideo deſinit vitiari actus inſtitutionis quoad ipſum inſtitutum, ſi ſuſpectus ſit actus inſtitutionis, aut minus ſolemniter quam deberet fiat; ide namque lege illa non introducitur, ſed quod nunc diximus, quod præfati Authores non ita aſſequuntur.

CAPVT XXVIII.

Teſtator, an, & quando præſumator ſanæ mentis fuiſſe, vel non, cum teſtamentum condidit; & de ſignis, & coniecturis, atque præſumptionibus, ex quibus, dementia, inſana mens, & furor detegi, ac interpretatio fieri valeat in hac materia iuridicè. Rurſus, teſtes ad probandum furorem, vel dementiam inducti, quo pacto deponere debeant, & quibus maior ſit adhibenda fides; an his, qui de furore, an verò eis, qui de ſana mente deponunt: Notario quoque an credendum, atteſtanti in principio teſtamenti, teſtatorem eſſe ſanæ mentis. Denique, ſemel furioſus, vel aliter conſtitutus extra ſanam mentem, habens etiam dilucida interualla, an præſumatur poſtea ſemper talis, & ſic actus ab huiuſmodi geſtus, vtrùm furoris, an dilucidi interualli tempore factus præſumatur, vt valeat, vel non: breuis equidem, & diſtincta, atque vtilis reſolutio, & explanatio. Vbi & Senatus Regij Hiſpalenſis in caſu occurrenti, definitiones, ſeu deciſiones tres proponuntur.

SVMMARIVM.

- 1 Author reddit rationem, ob quam ſcientur, & conſultò prætermittit permulta, quæ ad explicationem, & tractatum materiæ huiuſce capitis pertinent, & aliquando ab eo diligenter elaborata, atque etiam ſcriptis commendata fuerunt.
- 2 Furoris, aut dementiæ, vel ſanæ mentis teſtatoris præſumptionum, ſignorum, & coniecturarum, atque probationis materiam explicaſſe Authores permultos, qui commemorantur hoc numero.
- 3 Ac inter eos Iacobus Menochius, Cardinalis Franciſcus Mantica, Hippolyt. Riminald. Petrus Surdus, & Ioſeph. Maſcard. magis commendantur.
- 4 Furioſus teſtari non poteſt, quia quicquid agit ignorat, & caret iudicio, & ratione.
- 5 Similiter nec fatuus, nec demens, nec ſtultus, nec phreneticus, nec mente captus, nec ebrius, nec ſimiles aliæ perſonæ, quæ habent intellectum, & memoriam læſam, & non cognoſcunt, ideoque teſtari non poſſunt.
- 6 Contractus à furioſo geſti non valent, nec tenent.
- 7 Furioſus ſicut non poteſt contrahere matrimonium, ita neque ingredi religionem, & matrimonium ſpirituale contrahere.
- 8 Profeſſio facta à furioſo, eſt nulla, nec obligat. Dummodò probetur furor tempore profeſſionis.
- 9 Furioſas caret ſenſu, & intellectu, & ideò nullum actum gerere poteſt, in quo conſenſus requiritur.
- 10 Teſtamentum à furioſo conditum, etiam ad pias cauſas non valet.
- 11 Furioſus à demente, vel mente capto qualiter differat. Et quis propriè furioſus, quis etiam propriè mente captus dicatur.
- 12 Furioſus, demens, & mente captus æquiparantur quoad inualiditatem geſtorum, & num. ſeq.
- 13 Sicque argumentum valet de furore ad dementiam, & quod de vno dicitur, habet locum in alio.
- 14 Et vt plurimum à pari procedunt.
- 15 Teſtamentum à furioſo factum, nequaquam valere, etiam ſi rectè, & prudenter conditum appareret. Quia fortuito potius, & à caſu, quam à iudicio rationis, & conſenſu, liberáque voluntate prouenire videtur; & numeris ſeqq.
- 16 Et de facilè contingit, furioſum, & dementem dicere, & facere aliqua conuenientia homini ſanæ mentis, ſed quòd non perſeuerat in multis verbis, & factis continuis.
- 17 Indéque temperandam, ac explicandam generalem illam Ioannis Vincentij Hondedei, poſt alios multos Authores obſeruationem, in conſ. 78. n. 60. & 61. lib. 2. Videlicèt mentem ſanam furioſi probari ex ſola prudentia, ac ſana dispoſitione teſtamentaria. Similiter, teſtamentum furioſi valere, ſi rectè fuit teſtatus eo modo, quo teſtatus fuiſſet homo ſanæ mentis. Cum verè in furioſo ſola prudentia, ac ſana dispoſitio teſtamentaria, vel quod eo modo teſtatus ſit, quo teſtatus fuiſſet homo ſanæ mentis, non ſufficiat. Niſi poſitiuè probaretur eo tempore ſana mens per teſtes, vt ſuprà dicitur. Vel temporis interuallum cum ea circunſtantia, & aliis id efficeret, vt ſuprà quoque dictum eſt, & latiùs infrà de temporis interuallo, aut interuallis dilucidis.
- 18 Ioannis Vincentij Hondedei, in loco relato ſuprà, explicatio quædam, quæ etiam difficultatem continet, vt hic adnotatur.
- 19 Teſtamentum à furioſo conditum ante furorem, validum eſſe. Nec illum perimere iam ante rectè geſtum negotium.
- 20 Furorem in dubio non præſumi, ſed potius ſanam mentem: ſicque teſtatorem ſanæ potius, quam inſanæ mentis præſumendum in dubio, vt valeat, & ſuſtineatur eius testamentum.
- 21 Quia hæc præſumptio ſanæ mentis, propria ipſius naturæ præſumptio eſt, vt ſcilicet ſenſus, & ratio naturalis in quolibet homine præſumatur. Nam naturale eſt, quem eſſe mentis compotem, ſed eſſe furioſum, & inſanum, accidentale eſt.
- 22 Et ideò furioſum qui dixerit aliquem, id probare debet.
- 23 Furoris tempus probari debet ab eo, qui actum ex furore impugnat.
- 24 Teſtibus deponentibus de ſana mente, magis creditur, quàm deponentibus de furore, & de ratione.
- 25 Etiamſi de ſana mente duo tantum, de inſania verò, aut furore mille deponerent.
- 26 Articuli quo pacto ſint formandi ad probandum, quem eſſe furore captum: & contra ad furoris qualitatem ſubmouendam; remiſſiuè.
- 27 Teſtes ad probandum furorem inducti, quales debeant eſſe, & qualiter deponere debeant, vt concludenter probent, quem fuiſſe, vel non fuiſſe furioſum; remiſſiuè.
- 28 Teſtes deponentes de furore, tenentur cauſam, & rationem ſui dicti reddere, etiam non interrogati.
- 29 Et talem, quæ concludat furorem ipſum.
- 30 Teſtes deponentes aliquem eſſe furioſum, vel non ſanæ mentis, præferuntur teſtibus deponentibus de ſana mente, quando meliorem rationem aſſignant, & veriſimiliora deponunt.
- 31 Etiam quando teſtes vicini, conſanguinei, aut Medici deponerent de furore per veras cauſas ſignificantes furorem, quia illis credendum magis eſſet.
- 32 Vel ſi cum eis concurrunt alia, vel aliqui teſtes, aut ſcripturæ partis aduerſæ.
- 33 Aut magis in ſpecie deponunt.
- 34 Prout melius Iudex arbitratus fuerit, qui inter contrarias opiniones, aut probationes furoris, & ſanæ mentis definire debebit, quæ probatio præualeat ex veriſimiliori ratione.
- 34 Furioſum quem eſſe, probatu difficilè eſſe, nec ideò poſſe directò probari, quod furor in intelligentia conſiſtat, nec ſenſu teſtis percipi queat.
- 35 Quapropter, furioſum eſſe, vel fuiſſe aliquem tempore conditi teſtamenti, coniecturis, ſeu ſignis, & præſumptionibus, quæ furorem, ſeu dementiam inferunt, probandum eſt.
- 36 Furoris, ſeu dementiæ, vel non ſanæ mentis ſigna quamplurima, remiſſiuè.
- 37 In furoris, ſeu dementiæ probatione leuiores probationes admitti.
- 38 Teſtes etiam ſingulares admittuntur.
- 39 Teſtes deponentes de credulitate, & iudicio, ad probandum furorem admittuntur.
- 40 Teſtis deponens de furore, probat, ſi dicat ſe vidiſſe, & quomodò id intelligatur.
- 41 Notario non creditur aſſerenti aliquem eſſe ſanæ mentis.
- 42 Et an aliquando credi poſſit, ſiue an fides Notarij adminiculetur; prout alij contendunt.
- 43 Furioſum in dubio quem non præſumi, regulam illam, ſupra traditam, tunc demum procedere quando non conſtat; cum de quo quæritur, prius fuiſſe non ſanæ mentis, ſiue furore agitatum fuiſſe.
- 44 Furioſum, vel dementem eum ſemper præſumi, quem conſtat furore, dementia, vel inſania affectum fuiſſe. Et conſequenter, teſtamentum ab eo factum, validum non eſſe, niſi ſpecificè, & dilucidè conſtaret, tempore facti teſtamenti ſanæ mentis eum fuiſſe, ac furorem ceſſaſſe, & numeris ſeqq.
- 45 Vbi Caſtrenſis reſolutio ex ſententia Iacobi Menochij rectè improbatur, vt hic adnotatur. Et quamplurimorum aliorum Authorum reſolutiones conformes adducuntur.
- 46 Declaratur etiam reſolutio eadem, vt procedat, quando iam eſſet probatum, eum de quo agitur, per tempus aliquod continuum, atque ita aliquot annos, vel menſes, continuóve furore, aut dementia agitatum. Secus autem ſi probaretur, feciſſe aliquos tantum actus ſtultitiæ, vel furoris, nam tunc non præſumeretur ſtultus, vel furioſus.
- 47 Probato autem continuo furore, teſtamentum non valeret, etiam ſi rectè & prudenter teſtatus fuiſſet. Idque ob rationem aſſignatam ſuprà, num. 15. & ſeq.
- 48 Furioſum aliquem fuiſſe, ſi conſtet, ſed tamen habere eum dilucida interualla, & dubitetur, an actus ab ipſo geſtus, tempore furoris, vel interualli geſtus fuerit, in dubio præſumitur geſtus tempore furoris; & qui dicit fuiſſe geſtum tempore dilucidi interualli, probare id debet. Nec creditur Notario contrarium aſſerenti, vt ſuprà, num. 41.
- 49 Niſi actus à furioſo, vel demente geſtus, ita benè geſtus, vt ſignificet, atque oſtendat non eſſe actum furioſi, vel dementis, ſed potiùs ſanæ mentis.
- 50 Et idem eſſe è contrario, vt hic obſeruatur.
- 51 Indéque infertur, Caſtrenſis ſententiam iuxta hanc declarationem poſſe ſuſtineri, vt Menochius animaduerit.
- 52 Cui poſt alios multos Authores conuenit Burgos de Paze, & alij citati hoc num.
- 53 Conuenit etiam, & contrarias in hoc Doctorum ſententias proponit Cardinalis Thuſcus, vt hic adnotatur. Vbi & de ſententia eorum, qui cum teſtamentum longo tempore poſt furorem fiat ab eo, qui habuit dilucida interualla, præſumi factum ſana mente, aſſeuerarunt.
- 54 Ac denique Senatus Regij Hispalenſis in caſu huiuſce materiæ, definitio, ſeu deciſio proponitur.

PRo dilucida, breui tamen, atque diſtincta huiuſce Captis explicatione, quæ vtilem, & quotidianam continet materiam, an inquam, & quando teſtator præſumatur ſanæ mentis fuiſſe, vel non, cùm teſtamentum condidit; & de ſignis, & de coniecturis, atque præſumptionibus, ex quibus ſana mens, vel furor præſumatur, nec ne; & quemadmodum interpretatio fieri, atque coniectura deduci valeat in hoc, quo verſamur, tractatu; obſeruandum erit inprimis, me ſcienter, atque conſultò prætermiſſurum permulta, quæ ad ipſummet inſtitutum pertinent, & aliquando à me diligenter elaborata, atque etiam ſcriptis commendata fuêre. Idque vel eò me decreuiſſe, quòd de eadem materia infiniti ferè iuris Interpretes ſcripſerint latiſſimè multis in locis. Ex Recentioribus autem quamplures, ſed nonnulli præcipuè explanauerit abſolutè, vt mox ſubiiciam. Ego tamen (vt moris habeo) ſequentes originaliter prælegi, & prælegendos admoneo ab eo, qui plenum tractatum iſtius diſceptationis conficere vellet.

- Doctores inquam omnes communiter, in l. furioſum, C. qui teſtamenta facere poſſ. vbi Bartol. Baldus, Albericus, Caſtrenſis, Alexander, & maximè Iaſon, Decius, Corneus, Pontanus, Sichardus.
- Doctores etiam communiter, in cap. vltimo, de ſucceſſionibus ab inteſtato.
- Aretinus, in l. 2. ff. de teſtamentis.
- Albanus ad Bartolum, in dicta l. furioſum.
- Idem Alexander, in conſ. 141. lib. 1. & in conſ. 85. cum ſeq. lib. 2. & in conſ. 147. lib. 7. & in conſ. 93. ex num. 18. lib. 5.
- Socinus ſenior, in conſ. 42. vbi notabiliter in hac materia, lib. 1.
- Stephan. Bertrand. in conſ. 48. vbi eleganter loquitur, lib. 1.
- Philipp. Dec. in conſ. 448. per totum.
- Anchar. in conſ. 1.
- Angel. in conſ. 135.
- Philippus Corneus, in conſ. 173. & in conſil. 219. lib. 1. & in conſ. 22. lib. 4. & in conſil. 69. lib. 1.
- Carol. Ruin. in conſ. 67. lib. 1.
- Zarabell. in conſ. 56.
- Alexand. de Neu. in conſ. 37.
- Fulgoſ. in conſ. 212.
- Nicolaus Boërius, deciſ. 23. vbi latè in hac materia.
- Barbatia, in conſilio 59. vbi vide omninò, libro 2.
- Afflictis, deciſ. 143.
- Hippol. ſingulari 380.
- Lapus, allegat. 26. per totam.
- Corſetus, in ſingularibus, in verbo, teſtamentum.
- Pet. Paul. Pariſ. (qui latè, atque vtiliter in propoſito) in conſ. 87. & 88. lib. 3.
- Alciatus, de præſumpt. regula 1. præſumpt. 38.
- Guil. Benedict. in cap. Rainuntius, de teſtamentis, verbo, adiectæ impuberi, ex num. 67. cum ſeq.
- Marc. Anton. Bauer. in §. item furioſi. vbi etiam Antonius Pichardus, Inſt. quibus non eſt permiſſum fac. teſtam.
- Roder. Suar. allegatione 1. per totam, vbi vide omninò.
- Bernard. Diaz, regula 306.
- Curtius iunior, in conſil. 304. num. 83. & ſeq. lib. 3.
- Franciſc. Viu. commun. opinion. lib. 1. verbo, Notarius.
- Menchaca, de ſucceſſionum progreſſu, lib. 1. §. primo, num. 54. & ſeq. & num. 87. & ſeq.
- Marſil. in ſingulari 451.
- Thom. Grammaticus, in conſilio 10. in criminalibus, & deciſione 38. 73. & 74. vbi vide omninò.
- Iacob. Mandell. de Alb. in conſ. 414.
- Corſet. in ſingul. 368. per totum.
- Durand. de arte teſtandi, tit. 1. cautela 6.
- Michaël Graſ. receptdrum ſententiarum, §. teſtamentum, quæſt. 21.
- Burg. de Paz, in conſ. 6. ex n. 3. & in conſ. 10. ex n. 4. vſque ad numerum 14.
- Didac. Couarruu. de ſponſalibus, ſecunda parte, cap. 2. §. 6.
- Aluar. de coniecturata mente defuncti, lib. 1. cap. 1. num. 4.
- Tiberius Decianus, in conſ. 127. ex num. 30. cum ſeq. lib. 3.
- Ioſephus Ludouicus, videndus omninò deciſ. 1. per totam.
- Antonius Gomezius, in l. 3. Tauri, numero 6. 7. & 8.
- Gerard. Mazol. conſ. 57. n. 22. & ſeq.
- Proſper. Farin. nouiſſimar. Rot. Rom. deciſ. 384. par. 1. tom. 1. fol. 500.
- Rot. Romana, inter deciſiones diuerſorum, par. 2. deciſ. 107.
- Hieron. Magon. deciſ. 97. per totam.
- Marc. Anton. Eugen. in conſ. 79. lib. 1.
- Nicolaus Reuſnerius, lib. 1. deciſ. 8. ex num. 43. cum ſeq.
- Simon de Prætis, de interpret. vltimar. voluntat. lib. 1. interpret. 1. dub. 1. ſolut. 4. ex num. 13. cum ſeq. vſque ad num. 23. fol. 137.
- Petrus Roicius, deciſione letuanica prima, & ſecunda.
- Ioannes Cephalus, in conſilio 546. ex num. 49. num. ſeq. lib. 4. & in conſ. 753. num. 27. & ſeq. lib. 5.
- Franciſcus Viuius, deciſione 377. lib. 35.
- Alexander Raudenſis, de Analogis, lib. 1. cap. 30. ex num. 143. vſque ad num. 159.
- Rota Romana, in deciſ. 129. & 577. in nouiſſimè editis, prima parte.
- Ludouicus Molina, de Hiſpanorum primogeniis, libro 2. cap. 9. ex num. 27. cum ſeq.
- Pelaez à Mieres, de maioratu, prima parte, quæſtione prima, num. 112. per totum.
- Ioannes Dauth. in commentariis de teſtamentis, titulo, qui teſtamenta facere poſſunt, num. 217.
- Sfortia Oddi, in conſilio 93. lib. 1.
- Vrſillus, in addit. ad Afflictum, deciſione 365.
- Latiſſimè Farinacius, fragment. criminal. 1. parte, ex folio 150. vbi vide.
- Gratianus, in regula 214.
- Petrus Magdalenus, de numero teſtium in teſtamentis requiſito, ſecun da parte, cap. 4. ex num. 85. vſque ad num. 98.
- Magonius, deciſion, Florentina 197. per totam.
- D. Spino, in ſpeculo teſtamentorem, gloſſa rubricæ, part. 10.
- Ioannes Vincentius Honded. in conſilio 78. ex numero 53. vſque ad numerum 66. & num. 70. & quinque ſequentibus, lib. 2.
- Blaſius Flores Daz de Mena, in addit. ad deciſionem Gamæ 98. & ibi Gama ipſe, & in deciſ. 100.
- Cardinalis Franciſcus Mantica (qui & ſequentes commendantur, & videndi erunt omnino) de contecturis vltimarum voluntatum, libro 2. titulo 5. per totum.
- Iacobus Menochius latiſſimè, lib. 6. præſumpt. 45. per totam, & in conſ. 82. lib. 1.
- Ioſephus Maſcardus, de probationibus, lib. 1. concluſione 824. & tribus ſeqq. & concluſione 1048. vbi etiam vide omninò.
- Hippolytus Riminaldus, in conſil. 376. lib. 4. & in conſilio 809. lib. 7.
- Petrus Surdus, in conſilio 89. lib. 1.
- Nouiſſimè etiam Ioſeph. de Seſe, deciſ. 56. Regni Aragon.
- Latiſſimè Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſionum iuris, tomo 4. littera F. concluſione 539. & octo ſequentibus, ex folio 94. vſque ad folium 111.
- Hector Felicius, allegatione 24. per totam, parte 3.

Ego verò pro nunc attingam duntaxat ea, quæ quotidiana, & assidua magis ſunt, & ad hunc tractatum vſqueadeò pertinent, vt omitti abſque vitio non potuerint: in aliis verò, quæ à ſuperioribus explanantur diſtinctè, ad ipſos me referam: idque vt diſtinctiùs, & aptiùs fiat, erit deinde & ſecundo loco, atque principaliter obſeruandum, & conſtituendum, certiſſimi iuris eſſe, quod furioſus teſtari nequit, quia qui quid agit, ignorat, & caret iudicio, & ratione. In teſtando autem, licet ſanitas corporis non requiratur; mentis tamen, & intellectus ſanitas omnino requiritur: ita ſanè probatur in l. 2. l. filiusfamilias, l. in aduerſa, l. qui teſtamento, §. nec furioſus, ff. de teſtamentis, l. furioſum, C. qui teſtamenta facere poſſ. §. præterea, in verſic. item furioſi, Inſtit. quibus non eſt permiſ. facere teſtam. l. 13. tit. 1. partita 6. quâ inſigniter diſponitur, quod teſtari non poteſt ille, qui memoriam non habet. Quod etiam in eo, qui ordinatam memoriam non habet diſpoſitum erat de iure communi, vt per Surdum poſt alios Authores, in conſilio 89. num. 24. lib. 1. Similiter, nec fatuus, nec demens, nec ſtultus, nec phreneticus, nec mente captus, nec ebrius; & ſimiles aliæ perſonæ, quæ habent intellectum, & memoriam læſam, & non cognoſcunt, teſtari non poſſunt: ſicuti ex eiſdem iuribus vtramque tradiderunt reſolutionem Interpretes omnes communiter. Et latiùs exornarunt, atque explanarunt Antonius Gomezius, in dicta l. 3. Tauri, numer. 6. & 7. Magonius, dicta deciſione 97. Hippolytus Riminaldus, in conſilio 376. ex num. 17. cum ſequentibus lib. 4. vbi de teſtamento dementis. Burgos de Paz, in conſilio 11. num. 12. Michael Graſſus, §. teſtamentum, quæſtione 21. num. 12. & 7. Gratianus, dicta regula 214. Nicolaus Reuſnerius, dicta deciſione 8. numer. 53. lib. 1. Ioſeph. Ludouic. dicta deciſione prima, ex num. 1. Petr. Magdalen. de numero teſtium, ſecunda parte, cap. 4. num. 85. cum ſequentibus, & id ipſum notaui ſupra, cap. 22. ex num. 13. num ſequentibus notauit etiam Sfortia Oddi, in conſilio 93. ex num. 9. lib. 1. Qui etiam annotauit num. 10. nec contractus valere geſtos à furioſo. Et cum aliis Ioſeph. Ludouicus, dicta deciſione prima, num. 5. & duobus ſeqq. Pichardus, in dicto §. item furioſi, numero primo. Mieres, prima parte, quæſtione 1. num. 112. in principio. Ioannes Vincent. Honded. dicto conſilio 78. ex num. 54. cum ſequentibus, vbi late poſt alios Authores, ſicut furioſus non poteſt contrahere matrimonium, l. hæredibus, §. 1. ff. ad Trebellianum, l. patre, ff. de his qui ſunt ſui vel alieni iuris, l. furor, & l. ſponſalia, ff. de ſponſalibus, & per Boërium, deciſione 23. num. 68. Surdum, in conſilio 89. numer. 2. & 31. lib. 1. neque etiam poteſt ingredi religionem, & matrimonium ſpirituale contrahere, vt ibidem probat num. 53. & num. 66. & 67. idem Hondedeus, quod profeſſio facta à furioſo, eſt nulla, nec obligat, dummodò probetur furor tempore profeſſionis, cap. Gonſaldus, 17. quæſtione 2. cap. ſicut tenor, de regularibus, iuncta gloſſ. verbo, mente. Et per Boërium, in conſilio. 29. num. 11. & 12. libro primo, & generaliter, quòd furioſus caret ſenſu, & intellectu, & ideo nullum actum gerere poteſt, in quo conſenſus requiritur; latè probat Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſionum iuris, littera F. concluſione 540. Doctor Spino, in ſpeculo teſtamentorum, gloſſa rubricæ, parte 10. ex numero primo, cum ſequentibus, vbi quod furioſus vſque adeo teſtari prohibetur, vt nec ad pias canſas teſtari valeat, vt etiam probarunt Authores alij ibi relati, ob rationem prædictam, quia caret iudicio, & intellectu, & quicquid agit, ignorat. Et ita quoque poſt Bartol. Hippolyt. Angel. Decium, Boërium, & Bernardum Diaz, tenuit Gratianus, dicta regula 214. numero 3. Petrus Magdalenus, de numero teſtium in teſtamentis requiſito, ſecunda parte, dicto cap. 4. numer. 87. vbi refert alios plures, & cum Bartulo, Craueta, & Iulio Claro, Ioannes Vincentius Hondedeus dicto conſilio 78. num. 64. libro 2. qui omnes (vt dixi) quoad præfata æquiparant furioſum, & mente captum, & alias perſonas relatas ſuprà, n. 5.

Idcircò pro eorum, & dicendorum maiori explicatione obſeruandum erit, quod furioſus differt à demente. vel mente capto; quia dicitur furioſus, qui intellectu priuatus, habet euidentem furoris rabiem, etſi dimitteretur, ſæuiret in ſe, & alios, l. diuus, ff. de officio præſidis. Mente captus autem is eſt, cui mens, & conſilium defuit, nullum tamen furoris ſignum oſtendit, non ſe, aut alios offendit. Ita ſane cum Odofredo, Baldo, Angelo, Iaſone, Alexandro, Pariſio, Bertrando, Grammatico, Maranta, Antonio Gomezio, Menchaca, & aliis eleganter Petrus Surdus, in conſ. 89. num. 15. libro 1. qui ſubdit, quod etſi in qualitate inſaniæ differat furioſus à demente, in ſubſtantia tamen quoad inualiditatem eorum, quæ ipſorum quiſque gerit, æquiparantur; nam vterque caret prorſus intellectu, & vtrique deeſt ſenſus, l. tam. dementis, C. lide Epiſcopali audientia, l. fatuo, ff. de priuilegiis creditorum, l. 1. §. finali vbi Bald. Albert. & alij, ff. de ædilitio edicto, & de iſta æquiparatione eſt text. in l. ſi furioſi, C. de nuptiis, & in §. comprehendimus, in fine, in authent, vt hi, qui oblig. perhib. res minoris. Quem ad ad hoc expendunt Bald. & Præpoſitus, provt refert Surdus, num. 16. qui dicunt, legem nouam loquentem de furioſis, habere locum in mente capto, quia is furioſo comparatur. Et idem tenuerunt Pariſ. Bertrand. & Cephal. ab eodem Surdo commemorati d. num. 16. qui ſubdit, id voluiſſe præmittere illo in loco, & in caſu ſibi conſulto (provt etiam ego nunc præmittendum duxi) ne mirum mox videatur, ſi in infrà dicendis, iura de furioſo, & mente capto loquentia, promiſcuè allegentur. Et eandem quoque tradidit reſolutionem Iacobus Menochius, in conſilio 82. num. 190. ſeqq. libro primo, & præſumptione 45. ex num. 1. vſque ad num. 18. lib. 6. vbi latiſſimè explicat, quis furioſus, quis demens, mente captus, amens, vel fatuus ſit, vt ibi videri poterit, & per Sfortiam, in conſ. 93. ex numer. 14. cum ſequentibus, vbi agit de melancholicis, & an furioſis æquiparentur, vt teſtati valeant, vel non. Conuenit etiam Hippolyt. Riminaldus, in conſ. 809. num. 7. libro 7. vbi poſt Decium inquit, quod argumentum valet de furore ad dementiam, & quod de vno dicitur, habet locum in alio: Ioſeph. Maſcardus, de probationibus, tom. 2. concl. 1048. numero primo, & 2. qui id ipſum, quod Surdus profitetur, & multos Authores ita tenentes commemorat (ſed à Surdo non refertur) videlicet mente capti & furioſi diſcrimen in eo verſari, quod ex ſententia communi, & Surdi reſolutione ſuprà diximus; ex iuris tamen diſpoſitione, mente captum, & furioſum, vt plurimùm, à pari procedere, & in vno ſtatutum, in alio quoque locum habere. Denique & Cardinalis Thuſc. littera F. concluſ. 539. per totam, in eo dubio, furioſus qui dicatur, & in quo differat à ſtulto, mente capto, & demente & ſimilibus; id ipſum concludit num. 7. quod ex Petro Surdo dicebam ſuprà (ſed Surdum ipſum non citat: & num. 8. poſt Fulgoſ. ſtatuit, quòd amens eſt idem, quod ſine mente, demens quaſi deorſum à mente, mente captus, quaſi captiua mente Furioſus, qui mente caret: & ideò quòd ſicut furioſus non poteſt teſtari, neque obligari, ita neque poſſunt alij dementes: & citat Crauetam, Corneum, & Rotam Romanam. Apparet igitur ſecundum hæc, & dictam Petri Surdi reſolutionem, dicenda mox de furioſo, promiſcuè & de mente captis, & inſanis, vel ſatuis intelligenda: & de phrenetico, & phreneſi vide omninò Iacobum Menochium, vbi ſuprà, Cardinalem Thuſc. d. concl. 539. ex num. 20. cum ſequentibus, apparet etiam, atque ex eiſdem Authoribus, dicta ſuperiùs de inualiditate teſtamenti à furioſo conditi, vſqueadeò procedere, vt teſtamentum à furioſo conditum, nequaquam valeat; etiamſi rectè & prudenter, & cum bono conſilio factum apparuerit, quia fortuitò potius, & caſu, quàm à iudicio rationis, & conſenſu, liberàque voluntate prouenire videtur, provt tenuerunt Bald. Abb. Iaſ. & Decius, & alij plures relati per Petrum Magdalen. de numero teſtium in teſtamentis requiſito, ſecunda parte, cap. 4. numer. 93. & tribus ſeqq. qui ipſe ita aſſerit, & dicit probare textum meliorem de toto corpore iuris, in dicto cap. ſicut tenor, de regularibus, & id ipſum poſt alios tenuit Gratianus, dicta regula 214. numero 6. Ioſephus Maſcardus, de probationibus, concluſione 715. numero 16. qui quando conſtat, furioſum non habuiſſe dilucida interualla, inquit, quod prudens ille actus à furioſo geſtus, fortuitò potiùs, quàm integra ratione perfectus diiudicatur: Iacobus Menochius, lib. 6. dicta præſumptione 45. num. 68. Hippolytus Riminaldus, ſingulariter, dicto conſilio 809. ex num. 22. vſque ad numerum 39. lib. 7. vbi vide omnino, & numer. 36. & 37. exemplis comprobat, quod de facili contingit, dementem, & furioſum dicere, & facere aliqua conuenientia homini ſanæ mentis, ſed quod non perſeuerat in multis verbis, & factis continuis, & infrà dicetur; idem quoque quod Petrus Magdalenus, & ſuperiores tradidit Petrus Surdus, dicto conſilio 89. numer. 43. lib. 1. vbi reſpondendo ad ea, quæ propoſuerat ibidem num. 5. videlicet quod in caſu ſibi propoſito ſanus potius mente, quàm demens ille videtur, quia proferebat multa verba conuenientia homini ſanæ mentis, & ſæpè reſpondebet ad propoſitum; iuridicè pro reſponſione obſeruat num. 43. præcitato, parum prodeſſe, quod Gaſpar ille aliquando ad propoſitum factis interrogationibus reſponderet: quia (vt dicit Romanus ibi relatus) ſapiens ex eo non præſumitur, quod verba ſapientiæ proferat, niſi & actus faciat ſapientiæ neceſſarios; & non ſufficiat, quod furioſus aliquando dicat verba, quæ prudentibus conueniant, ſed probari debet, quod vt plurimùm eſſet prudens: aliàs ſemper præſumitur furioſus: non eſt enim mirum, quod furioſus quandoque ex verbis, vel ex aliquo actu prudens appareat, & tamen veritas ſit in contrarium, vt concludunt Zabarella, & Corne. ibi relati. Qui etiam notarunt, quod fatui, furioſi, & mente capti faciunt multoties ſigna, & loquuntur vt prudentes, non tamen ideo iudicantur prudentes, quia & infantes dicunt ſæpè verba prudentia, & faciunt actus conuenientes prudentibus, & tamen non ſunt tales, vt latius ibidem Surdus ipſe. Vbi etiam citat Pariſium, Menochium, & Manticam in idem propoſitum, quod ſufficiat dictas perſonas aliquando dixiſſe verba, vel feciſſe actus prudentiæ, vt dicto num. 43. videri poteſt. Cum ergo apparet, furioſum quem fuiſſe, nec probatur ſana mens tempore conditi teſtamenti, vel cum non habebat dilucida interualla, quo caſu latius res erit explicanda, vt infrà dicetur, vel temporis interuallum, cum ea circunſtantia recte & prudenter conditi teſtamenti, & cum aliis id efficeret: planum equidem eſt, veram eſſe reſolutionem præfatam, vt latiùs concludunt Surdus, & Magdalenus, vbi ſupra, Maſcardus concluſione 1048. numero 11. Hippolyt. Riminald. d. conſ. 809. ex numero 22. vſque ad numerum 39. lib. 7. qui numero 40. rectiſſimè conſtituit, quod probatio per duos teſtes, quem tempore actus geſti fuiſſe ſanæ mentis, præfertur probationi per multos teſtes in præteritum, quem fuiſſe dementem, vt notarunt Corneus, & Boërius ibi relati, & ipſe quoque Riminaldus in indiuiduo defendit teſtamentum per hanc rationem in conſilio 376. num. 28. 29. & 30. lib. 4. quò loci cùm numero 32. & 33. adduxiſſet, quod ſanæ mentis præſumitur congruè reſpondens tempore teſtamenti, vel alterius actus, & qui rectè teſtatus fuit, ſicut quilibet fuiſſet ſanæ mentis; ſubdit ſtatim num. 34. quod in furioſo tunc temporis res poſſet eſſe dubia. Verè tamen (vt Riminaldus, idem latius probauit d. conſilio 809.) tes non eſt dubia, in eo qui furioſus apparuit, niſi ſana mens tunc temporis poſitiuè probaretur, vel niſi dilucida interualla cum aliis circunſtantiis, & quod rite teſtatus fuiſſet, aliud ſuaderent, vt infrà dicetur.

Et per hæc conſtat, temperandam eſſe generalem Ioannis Vincentij Hondedei reſolutionem, in conſilio 78. num. 60. & 61. lib. 2. vbi ex ſententia Beroi, Barbatiæ, Corſeti, Cornei, Curtij iunioris, Marſilij, Grammatici, Decij, Iaſonis, Crauetæ, & aliorum firmauit, mentem ſanam furioſi probari ex ſola prudenti, ac ſana diſpoſitione teſtamentaria, quia ex dictis, & factis, qualis ſit mens, ſana ſcilicet, aut inſana præſumitur. Verè namque ex eo ſolum non probari, & doctrinam eam, atque rationem fallacem eſſe, ex ſuperiùs dictis, & Petri Surdi obſeruationibus, Hippolyti quoque Riminaldi reſolutionibus concludenter apparet. Similiter inquit ipſe Hondedeus, dicto num. 61. teſtamentum furioſi valere, ſi rectè fuit teſtatus eo modo, quo teſtatus fuiſſet homo ſanæ mentis. Idque licet conſtaret, antea furioſum fuiſſe: & tradit rationem eandem, quoniam ex ipſa prudenti diſpoſitione, præſumitur fuiſſe ſanæ mentis tempore conditi teſtamenti: nam etiam ex eo ſolum, ſemel furioſum, ſanæ mentis non præſumi, communis, & verior Doctorum ſententia probauit vt ſuprà vidimus. Conſidera tamen, an ipſum Vincent. Hondedeum ſaluando, obſeruari poſſit, in caſu eius conſilji vltra prudentem, & ſanam illam diſpoſitionem furioſi, quæ ſola non ſufficeret (vt ſuprà dictum eſt) alia quoque interueniſſe ſimul, quæ ſufficere, & Authorem prædictum eò adducere potuerunt. Videlicet teſtamentum, & codicillos factos fuiſſe cum interuallo temporis poſt furorem. Deinde, Notarium de illis rogatum, aſſeruiſſe, mulierem eſſe prudentem, & ſana mente, intellectu & ſenſu. Sed nihilominus reſolutio ipſa dubia videtur ex eo, quod ſolum temporis interuallum, niſi aliunde ſana mens probetur, ſufficere non debet ſententia multorum, vt infrà dicetur: Notarij etiam aſſertio fidem non faciat in propoſito, ex crebriori Doctorum ſententia, vt infrà quoque dicetur, ex his denique dubia admodum redditur eiuſdem Hondedei obſeruatio; qua Petrus Surd. d. conſ. 89. numero 29. & 30. lib. 1. latius probauit, furioſum qui ſemel fuit, præſumi continuaſſe in eo furore, & actum præſumi factum durante furore, ſi furor durauit aliquo temproe, vt infra dicendum eſt. Si tamen furioſus habuerit dilucida interualla, tunc temporis optimo iure teſtari, & contrahere, & alia peragere poterit, quæ ſanis hominibus conueniunt, iuxta textum, in d.l. furioſum, C. qui teſtam. fac. poſſ. & dictam l. partitæ, & in l. penultima, in verſic. nos itaque, C. de curatore furio. dan. & ita vnanimiter adnotarunt omnes Scribentes. ſicuti ex communi ſententia tradiderunt Michael Graſſus, §. teſtamentum, quæſſt. 21. num. 1. qui Viuium, Menchacam, & alios retulit. Pichardus, in d. §. item furioſi, num. 1. & 11. Anton. Gomezius, in d.l. 3. Tauri, num. 6. Petrus Magdalen. de numero teſtium in teſtamentis requiſito, ſecunda parte, dicto cap. 4. num. 88. quod probato ſanæ mentis interuallo tempore teſtamenti, aut actus geſti, verum eſt; alias enim non valeret teſtamentum, niſi eo tempore ſanæ mentis teſtatorem fuiſſe, præcisè probaretur; provt ex communi Interpretum ſententia adnotauit Molina, de Hiſpanorum primogeniis, libro 2. cap. 9. numero 29. & ante eum Rodericus Suarez, dicta allegatione prima, numero 21. latius Menochius, libro 6. dicta præſumptione 45. numero 63. qui conueniunt in alio, teſtamentum conditum ante furorem ab eo, qui furioſus poſtmodùm apparuit, validum eſſe, ſicque furorem ſuperuenientem, non perimere iam antè rectè geſtum negotium, provt iuta ipſa ſuprà præcitata probant, & exornauit Nicolaus Reuſnerius, libro primo, deciſione 8. nu. 46. & 46. Honded. dicto conſilio 78. num. 71. & 72. Et hactenus de ſecunda obſeruatione huiuſuce materiæ.

Tertio deinde & principaliter obſeruandum, atque conſtituendum erit, & pro regula generali materiæ eiuſdem, furorem in dubio non præſumi, ſed potius ſanam mentem, ſicque teſtatorem ſanæ potius, quam inſanæ mentis præſumendum in dubio, vt valeat, & ſuſtineatur eius teſtamentum, ſicuti, in cap. vltimo, in verbo, compotem, de ſucceſſionibus ab inteſtato, ſcripſerunt Gloſſa, & omnes Doctores communiter. Bartolus, in l. filium, ff. de acquirenda hæreditate Baldus, in l. quidam in ſuo, in ſecundo notabili, ff. de condit. inſtitut. Aretinus, Caſtrenſis, Salicetus, Alexander, Decius, Cardinalis Zabarella, Corneus, Socinus vterque. Bellonus, Ruinus, Pariſius, & Couarruu. cum quibus ita reſoluunt Cardinalis Franciſcus Mantica. de coniecturis vltimarum voluntatum. libro ſecundo, titulo quinto, numero ſecundo, Ioſephus Maſcardus, de probationibus, tomo 2. concluſione 824. numero quinto, vbi loquitur in furioſo, & concluſione 1048. numero 14. & 15. vbi in mente capto ita conſtituit, & quamplurimos refert Authores. Rolandus, in conſilio 27. numero 28. libro tertio. Corſetus, in ſingularibus ſuis, in verbo, teſtamentum. Iacobus Menochius, libro ſexto, dicta præſumptione 45. numero 18. & tribus ſequentibus, & in conſilio 82. numero 215. & ſequentibus libro 1. Æmilianus, Boërius, & Grammaticus, cum quibus Ioſephus Ludouicus, d. deciſione prima, numero 10. & 11. Burgos de Paz, in conſilio 6. numero 7. & in conſilio 11. numero 4. Simon de Prætis, de interpretat. vltimar. volunt. libro ſecundo, interpretatione 1. ſolutione 4. numero 13. & 14. folio 137. Stortia Oddi, in conſilio 93. numero vndecimo. Iacobus Mandellus de Alba, in conſilio 46. numero 40. Alexander Raudenſis, de analogis, libro primo, cap. 30. numero 148. Nicolaus Reuſnerius, dicta deciſione 8. numero 44. & 45. Hippolyt. Riminald. in conſilio 809. numero primo, 2. & 3. lib. 7. & cum Gloſſa, Bartolo, Saliceto, Ruino, Decio, Boërio, Grammatico, Maſcardo, & Zabarella, Ioann. Vincent. Hondedeus d. conſ. 78. numero 53. libro 2. & cum eadem Gloſſa, Baldo, Alciato, Couarruu. Maranta, Rolando, Menchaca, Mantica, & Ioſepho Ludouico Petrus Surdus in conſilio 89. numero 3. libro primo. Ioſephus de Seſe, deciſione 56. Regni Aragonum, numero 6. & 13. Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſionum iuris, tomo quarto, littera F, concluſione 541. numero primo, & ſequentibus folio 99. & ſupra hoc eodem lib. & tractatu, cap. 22. n. 91. & ſeq. ita quoque adnotaui.

Et quidem communis hæc ſententia, & iure, & ratione probatur, ac primum ex textu, in l. nec codicillos, C. de codicillis, vbi gloſſa ſuper verbo, probari, verſic. nam hic eſt præſumptio, & in capit. vltimo, verſiculo, nos cauſam, & verſic. ſi vero de ſucceſſion. ab inteſtato, l. 2. in verſic. è otro fi dezimos, quæ quando algulo. cum ſeq. titulo 14. partita tertia, cum concordantibus adductis à Mieres, de maioratu, 1. p. q. 1. num. 112. in principio, in verſic. pro quorum ſententia facit, & in verſic. ſi autem quis ante confectionem. Ratione etiam illa communiter probata per Doctores, de qua per Menochium, Maſcardum, Riminaldum, & Surdum, in locis nunc relatis, & per eundem Mieres nunc præcitatum: Videlicet, quod hæc præſumptio ſanæ mentis, propria ipſius naturæ præſumptio eſt, vt ſcilicet ſenſus, & ratio naturalis in quolibet homine præſumatur; nam naturale eſt, quem eſſe mentis compotem, ſed eſſe furioſum, & inſanum, eſt accidentale, vt ex Baldo, in dicta l. non codicillum, Interpretes ferè omnes commemorant.

Indèque & conſequenter, vt qui furioſum aliquem eſſe dixerit, id ei onus probandi incumbat; ſicuti ex infinitis aliis Authoribus, & ratione concludenti adducta obſeruauit Maſcardus, dicta concluſione 824. numero 8. & 9. Tiberius Decianus, in conſilio 127. numero 29. libro tertio, Riminaldus, dicto conſilio 809. numero tertio, libro 7. Mantica, Menochius, Mieres, & Prætis, vbi ſuprà. Nicolaus Reuſnerius, libro primo, dicta deciſione 8. numero 48. & 49. vbi quod furoris tempus probari debet ab eo, qui actum ex furore impugnat, quando probatio furoris admittitur contra dictam præſumptionem: quod etiam cæteri relati Authores obſeruant, & eleganter Hippolytus Riminaldus, dicto conſilio 809. numero 10. & 11. libro 7. Petrus Surdus, dicto conſilio 89. num. 3. in fine, & n. 4. & 24. & ſeq. lib. 1. Cardin. Thuſc. tom. 4. d. concl. 541. fol. 99.

Et magis creditur teſtibus deponentibus, quem eſſe ſanæ, quàm inſanæ mentis, & ſic de ſana mente, quàm de furore: provt in ſpecie reſponderunt Corneus, Decius, Pariſius, Boërius, Socinus, Decianus, Grammaticus, Portius Imoleſ. & Antonius Gabriel, cum quibus Menochius, libro 6. dicta præſumptione 45. numero 21. Ioannes Vincentius Honded. dicta conſilio 78. numero 73. libro 2. Burgos de Paz, dicto conſilio 6. numero 4. Maſcardus, de probationibus tomo 2. concluſione. 827. num. 11. & ſeqq. vbi reddit rationem, quoniam teſtes deponentes de ſana mente, deponunt de qualitate, quæ naturaliter cuicunque ineſt; idcirco præferuntur cæteris de furore deponentibus: & id ipſum ſcripſerunt. Ioſeph. de Seſe, dicta deciſione 56. Regni Aragon. num. 4. & cum multis Thuſcus, dicta concluſione 541. num. 6. folio 99. & alij à me relati ſuprà hoc eodem libro, & tractatu, cap. 22. n. 98. & duobus ſequentibus, vbi etiam ſcripſi num 101. quod magis creditur duobus teſtibus de ſana mente deponentibus, quàm mille de furore, aut dementia atteſtantibus, & comprobant Honded dicto conſilio 78. num. 74. Seſe, dicta deciſione 46. num. 5. Thuſcus, dicta concluſ. 541. num. 7. & Maſcardus, dicta concluſione 827. num. 13. vbi num. 14. & 15. tradit, articuli quo pacto ſint formandi ad probandum, quem eſſe furore captum,& è contra ad furoris qualitatem ſubmouendam, &per totam concluſionem 827. ex propoſito inquirit, quales debeant eſſe teſtes ad probandum furorem inducti & qualiter deponere debeant, vtconcludentet probent, quem fuiſſe, vel non fuiſſe furioſum tempore actus geſti, & eidem iunge tradita per ipſummet Authorem, concluſ 1048. per Hippolyt. Riminaldum, dicto conſilio 376. ex numer. 18. cum ſequentibus lib. 4. Iacobum Mandellum de Alba, in conſil 414. vbi vide per Surdum, dicto conſilio 89. ex num. 24 lib. 1. vbi numero 4. concludit, quod teſtes deponentes de furore, tenentur cauſam, & rationem dicti ſui reddere, etiam non interrogati: quoniam furor. vel inſania debet concludenter probari, & cum non poſſit ſenſibus corporis percipi, rationem redere teſtes, omnino neceſſarium eſt: quia non cognoſcitatur furor niſi per inquiſitionem quandam, quæ ſe animo non offert, niſi per multa, & diuerſa media, circa quæ teſtes de facili poſſent errare. Et citat quamplures Authores ita tenentes. Tenuit quoque id ipſum poſt Caſtrenſem, Iaſonem, Alexandrum, Decium, Bald. Curtium iuniorem, Corneum, Menchacam, & Rotam Romanam, Hondedeus, dicto consilio 70. libro 2. Cardinalis Thuſcus, tomo 4. littera F. dicta concluſione 541. numer. 21. & 26. Maſcardus, tomo 2. dicta concluſione 827. num. 1. vbi inquit, quod teſtes ad probandum furorem producti, vt conclu denter furorem probent, opus eſt, vt de his quæ deponunt, rationem reddant & num. 2. aſſignat rationem, quia teſtis deponens ſuper eis, quæ in animo conſiſtunt, non probat, niſi rationem reddat: & num. 6. quod non ſolum tenentur teſtes cauſam, & rationem reddere, ſed etiam talem, quæ concludat furorem ipſum, vt ibi videbis. Sicque plane ſequitur, quod teſtes deponentes aliquem eſſe furioſum, vel non ſanæ mentis, præferri debent teſtibus de ſana mente deponentibus, quando meliorem rationem aſſignant, & veriſimliora deponunt, ſicuti Alexander, Curtius iunior, & Rodericus Suarez notarunt, cum quibus Burgos de Paz, d. conſ. 11. numer. 18. vbi inquit, quod Doctores, qui aſſerunt, teſtes de ſana mente deponentibus, praeferendos eſſe teſtibus de furore deponentibus; tunc loquuntur, cum inter vtroſque teſtes æqualitas datur, aliàs ſecus; vt Curtius iunior ibi relatus, notanter concludit. Eleganter etiam Rodericus Suarez, ibidem commemoratus, allegatione prima, columna 6. in fine, & colum. 7. per totam, vbi inquit præferendos eſſe in propoſito teſtes, qui ſunt maioris authoriratis, & timoratæ magis conſcientiæ, etiam allis contra affèrentibus. Quoniam authoritas, & honeſtas perſonarum multùm ponderatur in teſtibus, ad præferendum alios teſtes. Vt dicit textus notabilis, in cap. in noſtra, de teſtibus, & comprobant Authores ibi præcitati. Subdit poſtmodum in hæc verba Rodericus ipſe: Tertiò, quia teſtes ipſi deponunt veriſimiliora, & ea, quæ magis cadunt in ſenſum teſtium; ſcilicet in alienatione mentis, quæ per actus exteriores probatur. Nam probare quem non eſſe ſanæ mentis, licèt videatur prima facie Negatiua, tamen non differt ab affirmatiua, cum probetur per actus, & media extrinſeca affirmatiua, putà dicebat; & faciebat talia, vt eſt caſus ille notabilis, in l. prima, C. de Cano. frum. vrb. Rom. libro vndecimo, gloſ in l. nec codicillos, C. de codicillis; in dict. cap. cum dilectus item teſtes, qui deponunt, aliquem eſſe furioſum, vel mente captum, deponunt de eo, quod oculis viderunt, & perpenderunt; ſcilicet faciebat talia dicebat talia. &c. Deponens autem, teſtatorem eſſe ſanæ mentis, magis videtur deponere de qualitate inuiſibili, quæ non percipitur viſu, nec auditu: ſic in ſpecie dicit Baldus, &c Et inferius: ibi: Et maxime hoc obtinet in propoſito, nam ſi bene aduertuntur teſtes aduerſæ partis non deponunt eo modo, quo concludunt, nec repellunt dementiam probatam per actus diuer ſos mentis inſanæ à teſtatrice factos: nam plurimi teſtes aduerſæ partis, aut fere omnes dicunt, ſe non vidiſſe eam aliquos actus furioſæ facientem, quæ Negatiua eſt; nam poſſibile eſt, quod ipſi non viderunt, nec audierunt, & quod viderent, & audirent alij; teſtes ipſius actoris, qui hoc deponunt. Immo cum teſtes actoris dicant, eam eſſe furioſam, ſeu mente alienatam tempore teſtamenti, ad hoc vt eis contradicerent teſtes ipſius rei deponere deberent, ſe fuiſſe præſentes tempore teſtamenti & eam vidiſſe ſanæ mentis, nec aliqua verba inſaniæ protuliſſe; non potuiſſet eſſe abſque eo, quod ipſi vidiſſent, & audiuiſſent; & aliter deponentes nihil probant, &c Superiora quoque latiùs adducit Cardinalis, Thuſcus, tomo quarto, litera F. dicta concluſione 541. ex num. 6. cum ſequentibus, folio 99. quatenus inquit numero 8. in eodem propoſito, quod creditur paucioribus teſtibus deponentibus, quando veriſimiliora deponunt, ex Alexandro, in conſilio 141. numero 11. lib. 1. numero 9. quod ſi teſtes vicini deponerent de furore per veras cauſas, ſignificantes furorem, illis credendum eſſet, provt tenent Alexander ipſe, & Mantica, quos ibi citat: & num 12. & 13. quod conſanguinei, aut vicini aut Medici præſumuntur magis informati, ideò ipſi præferuntur; ſi de furore deponunt, tanquam veriſimliora deponentes, & magis informati, ex Alexandro, Corneo, & Pariſio, ibidem commemoratis. Et quod teſtes, qui modicam conuerſationem habuerunt, non ſunt ita bene informati; ex eodem Corneo iterum relato: & num. 10. inquit ipſe Thuſcus, quod teſtes de furore deponentes præferuntur, quando cum eis concurrunt alia, vel aliqui teſtes, aut ſcripturæ partis aduerſæ, ex Curtio iun. in conſilio 151. numer. 5. & 10. deinde numero 11. idem Thuſcus poſt Alex. Iaſonem, & Menochium obſeruat, quod in hac materia furoris, aut inſaniæ probandæ, teſtes magis in ſpecie de dementia, aut furore deponentes, præferuntur teſtibus generaliter, ſiue non ita ſpecificè deponentibus de ſana mente, & è contra. Quod idem poſt alios multos Authores obſeruauit Riminaldus,. d. conſilib 809. numer. 20. lib. 7. ac denique ſcripſit vtiliter Thuſcus, eadem concluſione 541. numer. 16. folio 100. poſt Corneum, in conſilio 69. numer. 14. verſic. & propterea adducit. & in conſilio 73. in fine, libro primo, Rotam Romanam, deciſione 129. in fine, libro 2. quod inter contrarias opiniones furoris, & ſanæ mentis arbitrarium eſt iudici, quæ probatio præualeat ex veriſimiliori ratione. Quod ego optimè dictum, & veriſſimum arbitror, nec aliam ita ſecuram, aut magis generalem doctrinam in hac poſſe, qua verſamur, tradi materia: Ipſum autem Iudicem ex temporis, rerum, & perſonarum qualitatibus, & omnibus circunſtantiis, quæ occurrent, ſecutius, & congruentius poſſe id definire, quàm hoc loco regula aliqua generali circunſcribi: arbitrium verò ex iuris regulis, & Interpretum placitis crebrioribus debebit deduci, ac maximè ex his, quæ. in propoſito ab ipſis traduntur.

Quæ vt diſtinctùs dignoſci valeant, meminiſſe oportebit, Interpretes eoſdem vnanimiter ſtatuiſſe, furioſum quem eſſe, probatu difficile eſſe, nec ideò poſſe directò probari, quòd furor in intelligentia conſiſtat, nec ſenſu teſtis percipi queat; ſicuti Ioſehus Maſcardus, de probationibus, tom. 2. concluſione 824. num. 1. poſt alios multos Authores animaduertit. Mantica etiam, de coniecturis vltimar. volunt. lib. 2. dicto tit. 5. num. 16. & cum Baldo, Boërio, Menchaca, & Menochio Petrus Surdus, in conſ. 89. num. 25. quapropter reliquum eſt, vt quem furioſum. eſſe, vel fuiſſe tempore conditi teſtamenti, coniecturis, ſeu ſignis, & præsumptionibus, quæ furorem, ſeu dementiam inferant probandum ſit, vt etiam adnotarunt ſpecificè permulti Authores, quos Iacobus Menochius, lib. 6. dict. præſumpt. 45. num. 22. & 23. Maſcard. dicta concluſ. 824. num. 2. & Petrus Surdus, dicto conſ. 89. num. 25. & num. 24. præcitarunt.

Signa autem furoris, vel dementiæ, ſiue non ſanæ mentis quamplurima colligi valent ex Interpretibus, ac maximè ex his, quos ſuprà in initio huius capitis adduxi. Inter alios tamen ex profeſſo magis explicant, & videndi ſunt omninò Cardinalis Mantica, de coniecturis vltimar. volunt. lib. 2. dicto tit. 5. ex num. 10. vſque ad numerum 16. vbi ſeptem ſigna, ſeu coniecturas furoris, aut dementiæ recenſet. Decem & ſeptem Menochius, dicta præſumpt. 45. ex n. 21. vſque ad numerum 59. latè Maſcardus tom. 2. concluſione 826. per totam, vbi vide omninò, & concluſione 1048. Burgos de Paz, dicto conſil. 11. ex numero 7. vſque ad num. 10. Alexand. Raudenſis, de Analogis, lib. 1. cap. 30. num. 143. & num. 153. & quinque ſeqq. Hippolyt. Riminald. in conſil. 376. ex num. 17. & num. 32. cum ſeq. lib. 4. Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſionum iuris, tom. 4. littera F, concluſione 541. & 542. ex fol. 99. Petrus Surdus, dicto conſil. 89. ex num. 17. vſque ad numerum 25. lib. 1. vbi quinque ſigna adducit inſanæ mentis: & num. 25. inquit ex ſententia communi Interpretum noſtrorum, quod cum furor, & dementia difficilis ſint probationis (vt dictum remanet) leuiores probationes admittuntur; quia vbi actus, ſeu res ſui naturâ difficilis eſt probationis, contenta eſt lex his probationibus, quæ haberi poſſunt: & num. 26. quod de probando furore, ſeu inſania in genere, cum agitur, admittuntur teſtes ſingulares, vt tenent multi Authores, quos ibi citat: & num. 27. quod ſufficit hoc caſu, quod teſtes deponant de ſuo iudicio, vel credulitate, vt concludunt Decius, & Herculanus ibidem à Surdo relati, qui ſubdit, quòd quamuis contendant nonnulli, non eſſe bonam rationem teſtis, qui dicat ſcire aliquem eſſe furioſum, vel dementem, quia vidit; tamen veritas eſt in contrarium. Nam etſi dementia ipſa non ſubiiciatur ſenſui, ſigna tamen, & actus, ex quibus cognoſci poteſt dementia, ſenſibus percipiuntur, & præcipuè viſu, vt quando facit actus, qui à ſolis furioſis, aut mente captis fieri ſolent: & ita Decius ipſe, Angelus, Iaſon, & Alexander, ibi commemorati, qui conciliando opiniones contrarias, dicunt, quod ratio teſtis, quia vidi, non probet, quando ita ſimpliciter diceret; ſed bene probet, quando dicit, quia vidi eum facientem actus, qui furioſis conueniunt: & latiùs explicat Maſcard. tomo 2. concluſ. 1048. num. 27. & ſeq. Denique Petrus ipſe Surdus d. conſil. 89. num. 45. rem abſoluit, dicens, quod Notario non creditur aſſerenti, aliquem eſſe ſanæ mentis, prout tenuerunt Dinus, Baldus, Angelus, Cinus, Salicetus, Alexander, Cuman. Corn. Curt. iun. Iaſ. Pariſ. & Bertrand. ibi commemorati, & pro hac parte tria fundamenta recitat Iaſ. in l. ſanum, C. de tranſactionib. & illud præcipuè, quia cum agatur de honore, & vituperio eiuſdem Notarij, dicitur atteſtatio in facto proprio, vnde ei non creditur, & idipſum tenuerunt Rodericus Suarez, d. allegat. 1. colum. 4. in verſic. ſed quia fortè vltra quam. Burgos de Paz, dicto conſil. 11. numero 17. Cardinalis Mantica, de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 2. tit. 5. num. 17. vbi plures adducunt concordantes, Hector Felicius, allegat. 24. parte 3. Graſſus, §. teſt amentum, quæſt. 21. num. 8. Riminaldus, dicto conſil. 809. num. 13. 14. & 15. libro 7. qui citat Angelum, in l. quidam in ſuo, ff. de condit. inſtitut. dicentem, quod caueant Notarij facientes inſtrumentum teſtamenti pro eo, qui non eſſet ſanæ mentis, quia licèt in ſcriptura atteſtentur, quod erat ſanæ mentis, eis non creditur, quia de eo non rogantur, nec pertinet ad ipſorum officium: idem Riminaldus ibidem, num. 75. & 76. vbi quod hæc eſt communis opinio: & num. 74. poſt Corneum, Alexandrum, & Simonem de Prætis, quod Notarius aſſerens tam in teſtamento, quàm in examine de ſana mente, præbet coniecturam veritatis: & num. 77. quod talis aſſertio Notarij multum faciat, vel adminiculetur, vt per Corn. & Pariſium, quos Mantica, dicto num. 17. recenſet: ipſe autem Riminaldus intelligit, poſſe procedere, alio non obſtante fidei Notarij: & in conſil. 376. lib. 4. qui cùm dixiſſet num. 22. Notario aſſerenti de ſana mente teſtatoris non credi; ſubdit num. 35. & 47. quòd id fallit, ſi coadiuuetur à teſtibus, & probata legalitate, & bonitate Notarij, vt ibidem Riminald. Idem, num. 36. Ioann. Vincent. Honded. in conſ. 78. lib. 2. qui cum retuliſſet num. 56. & 57. communem Doctorum ſententiam, quod non adhibetur fides Notario aſſerenti ſanam mentem teſtatoris; ſubdit numero 58. negari non poſſe, quin faciat ſaltem magnam coniecturam, vt dixit Corneus, quem refert, & Riminaldum non citat: & num. 59. quod cum multum reſideat in arbitrio Iudicis, an huiuſmodi aſſertioni Notarij ſit ſtandum, ſecundùm Salicetum relatum ibi, inclinare debet huiuſmodi arbitrium pro aſſertione Notarij, qui præſupponatur eſſe legalis & peritus. Idque maximè, ſi teſtator, rectè, & bono conſilio teſtatus fuerit, vt ibid. nu. 60. & 61. Quamuis ergo regulariter ſtandum ſit præfatæ ſententiæ communi, aliquando tamen ex aliis adminiculis, & circumſtantiis negari non poteſt (vt ego arbitror) quin Notarij aſſertio adminiculetur, & magnam faciat coniecturam. Sicque ſuſtineri poſſet Doctoris Spino, in Speculo teſtamentorum, gloſſa rubricæ, parte 10. num. 11. fol. 49. obſeruatio illa, adeò abſoluta, & generalis, & non aliàs, quod ſtatur aſſertioni Notarij in propoſito caſu; cùm contrarium ſit verius, & communiter receptum (vt vidimus) niſi ex aliis adminiculis, & circumſtantiis Iudex adducatur. Et Author ipſe nec communis Interpretum reſolutionis, nec alicuius Authoris facit mentionem. Rem autem eandem Iudicis diſcreti arbitrio rectè reliquit Pelaez à Mieres, de Maioratu, prima parte, quæſt. 1. num. 112. in finalibus verbis, & vide latus ſupra. c. 72. Et hactenus de tertia principali obſeruatione in hac materia, cuius reſolutio, furioſum ſcilicèt in dubio quem non præſumi, ſed potius ſanæ mentis, tunc procedit, quando non conſtat, eum de quo quæritur, furore anteà agitatum fuiſſe, ſecùs verò ſi furor anterior conſtaret.

Idcircò & quarto loco obſeruandum, atque conſtituendum erit, quod ſi furor anterior per præteritum tempus appareat, & ſic dilucidè conſtet, aliquem furore, dementia, vel inſania affectum fuiſſe; tunc ſane conſtituenda eſt regula contraria præcedenti, videlicet hunc præſumi adhuc furioſum, vel dementem, & conſequenter teſtamentum, vel alium actum ab eo factum, vires non habere, niſi vtique ſpecificè probaretur, tempore ipſius actus, vel conditi teſtamenti, illum de quo agitur fuiſſe ſanæ mentis, & furorem ceſſaſſe. Ita ſanè in indiuiduo reſponderunt Gloſſa, Anchar. Cardinal. Florentin. Paul. de Leaza, Salicet. Innocent. Ioannes Andreas, Anton. de Butrio, Panormit. Alex. & alij, cum quibus ſic reſoluit Franciſcus Viuius, deciſ. 377. num. 3. & 8. lib. 2. Gloſſa, Anchar. Cardin. Zabar. Abbas, Alex. Corn. Bertrand. Iaſon, Decius, Ruinus, Curtius iunior, Berous, Pariſius, Alciatus, Decianus, & Raudenſis, quos refert & diſtinctè explicat Iacob. Menochius, lib. 6. dicta præſumptione 45. num. 59. & in conſ. 82. numero 220. libro 1. qui ſubdit, hos omnes moueri, atque excitari per text. in l. penult. C. de curatore furio. & in cap. iudices, 3. quæſtione 8. & num. 61. dictæ præſumpt. 45. inquit, ab hac communi, & recepta ſententia malè diſſentire Caſtrenſem, & Iaſonem, quos ibi adducit, dum reſponderunt, illum, qui vult probare, actum aliquem fuiſſe geſtum à furioſo, probare debere, illo tempore geſti actus furioſum fuiſſe: cùm non ſufficiat (aiunt Caſtrenſis, & Iaſon) probare antè, vel pòſt furore agitatum. Sicqſue veriorem eſſe ſuperiorem ſententiam; cùm mutatio non præſumatur, nec id quod eſt contra rei naturam, ſicuti eſt, quod furioſus, vel inſanus, ſit priſtinæ ſanitati reſtitutus. Eandem quoque reſolutionem communem contra Caſtrenſem tuentur Rodericus Suarez, dicta allegatione prima, columna 11. verſic. confirmatur etiam prædicta concluſio, qui in fortioribus terminis iura, & authoritates adducit, quando ſcilicèt furioſus haberet dilucida interualla (vt mox videbitur) Marc. Anton. Eugenius, in conſilio 79. ex numero 23. cum ſeq. Burgos de Paz, dicto conſ. 11. num. 13. Maſcardus, qui refert quamplurimos, de probationibus, tom. 2. concluſione 825. ex numero 1. cum ſeq. vſque ad num. 10. Mieres, de maioratu, prima parte, quæſt. 1. numero 111. in verſic. ego in hoc dubio, in illis verbis: Ego in hoc dubio incidi in eam ſententiam, quod ſi quis ſemel fuit furioſus, præſumitur adhuc in furore permanere, & eſt potius credendum teſtibus, qui dicunt, actum fuiſſe geſtum tempore furoris, quia furor præſumitur durare. & refert alios Authores ita tenentes. Ludouicus Molina, de Hispanorum primogeniis, lib. 2. cap. 9. num. 29. qui refert Gloſſam, Anton. Abbatem, Baldum, Alexandrum, Iaſonem, Suarez, Boërium, Bertrandum, Ruinum, & Iacob. de ſanto Georgio, & inquit, quod ſi de furore antecedenti continuato conſtat, nec dilucidum interuallum tempore inſtitutionis primogenij probetur, non ſana mens, ſed furor in dubio præſumendus erit, cùm furor ipſe durare præſumatur. Iacobus Mandellus de Alba, in conſilio 551. numero 5. dicens, ſatis eſſe, quod ſemel probatum ſit, furioſum eſſe aliquem; nam præſumitur poſtea fuiſſe ſemper furioſus, ſecundum opinionem communem, neque ſufficeret probare contrarium, niſi probaretur quòd non erat furioſus præcisè illo tempore, quo aſſeritur geſtus actus per cum. Idem Mandellus, in conſ. 414. num. 20. & 21. Simon de Prætis, de interpret. vltim. voluntat. lib. 2. dicta ſolut. 4. num. 19. fol. 138. Riminald. dicto conſil. 376. num. 23. lib. 4. quò loci ex pluribus aliis Authoribus ibi relatis ſcribit, quod demens, aut furioſus in præteritum, de cætero talis præſumitur, niſi concludenter probetur, quod tempore actus geſti eſſet ſanæ mentis: & latiùs proſequitur in conſilio 809. num. 4. & num. 32. cum ſeq. lib. 7. dicens, quod furoris, ſeu dementiæ qualitate ſemel probata, ſemper præſumitur perſeueraſſe, niſi probetur contrarium: & vide num. 33. & 34. vbi adducit diſtinctionem quandam Baldi in propoſito, & latè explicat eam: de qua etiam vide Maſcardum, de probationibus, tom. 2. concluſ. 825. num. 7. & 8. Iacobum Menochium, lib. 6. præſumptione 45. num. 62. Denique & idipſum ex ſententia quamplurimorum tradidit Petrus Surdus, dicto conſilio 89. num. 29. & 30. lib. 1. vbi inquit, quod qui ſemel fuit furioſus, vel mente captus, præſumitur continuare in eodem furore, pet textum, in dicto capite finali, vbi Gloſſa, Abbas, & alij, de ſucceſſion. ab inteſtat. & quod onus probandi ad eum ſpectat, qui dicit, furioſum conualuiſſe, quia in dubio præſumitur durate: Morbus enim furoris non conſueuit de facili cedere, & durare præſumitur, niſi contrarium probetur, vt tenent præpoſitus, Cardinalis, Imola, Butrius, Alexander, Alciatus, Ancharanus, Lanfrancus, Alexand. Corneus, Curtius iunior, Pariſius, Bertrandus, Maranta, Curtius ſenior, Iaſon, Niconiſ. Couarr. & Mantica, quos ibi citat, & adiicit, concludere Obert. de Boblio, Specul. Ancharan. Cardinal. Geminian. Imolam, Alexand. & Iaſonem, quod actus factus ab eo, qui aliquando fuit furioſus, præſumitur eo tempore factus, quo furor durabat, etiamſi conſtaret, illum aliquando poſt furorem fuiſſe ſanæ mentis, quia (vt dictum eſt) furor præſumitur durare, niſi probetur ex aduerſo, quod fuerit factus, dum eſſet ſanæ mentis: & idem tenuit Gama, deciſ. 100. num. 2.

Et ij quidem omnes nunc relati Authores ſic declarant doctrinam ſuperiorem, vt ipſa procedat, quando iam eſſet probatum, eum, de quo agitur, per aliquod tempus continuum, atque ita aliquot annos, vel menſes, continuo eo furore, vel dementia agitatum; ſecus ſi probaretur, feciſſe aliquos actus . tantum ſtultitiæ, vel furoris: nam non præſumeretur nunc furioſus, demens, vel ſtultus, vt declarat Bartolus, in l. 2. in fine, ff. de bonor. poſſeſſ. inſan. furioſ. Socinus ſenior, Iaſon, Alex. Alciatus, Ruinus, Pariſius, Boërius, & alij, quos retulit Menochius, lib. 6. dicta præſumpt. 45. num. 62. Antonius Gama, deciſione 100. numero 3. Ioſephus Maſcardus, tomo 2. dicta concluſione 825. numero 7. & 8. Franciſcus Viuius, lib. 2. dicta deciſione 377. num. 3. in illis verbis: Nihilominus tamen videtur ſatis eſſe ad præſumendum tunc etiam adfuiſſe furorem, quod teſtes illi probent, quod furor eiuſdem Petri fuit, etiam ante, non quidem per modicum tempus, ſed per plures, & plures menſes, ac etiam annos, &c. Et citat quamplurimos Authores, vt ibi videbis: & ſic probato continuo furore per tempus longum, non valeret teſtamentum, niſi ſana mens tempore conditi teſtamenti probaretur præcisè, etiamſi rectè & prudenter, & cum bono conſilio factum fuiſſe teſtamentum ipſum appareret; idque ob eandem rationem aſſignatam ſuprà, numero 15. quod actus ille prudens à furioſo geſtus, fortuitò potiùs, quàm integra ratione factus diiudicetur; proùt ibi præcitati Authores obſeruant. Et ex multis Maſcardus, dicta concluſ. 825. num. 16. Hippolytus Riminaldus, dicto conſil. 809. ex numero 34. cum ſeqq. lib. 7. Alexander Raudenſis, de analogis, libro 1. cap. 30. num. 143. Petrus Magdalenus, de numero teſtium in teſtamentis requiſito, ſecunda parte, cap. 4. num. 94. & 95. Et ita tenendum eſt, quicquid Michaël Graſſus, receptarum ſententiarum, §. teſtamentum, quæſt. 21. num. 4. prædictorum Authorum mentionem facta, & contra communem Scribentium ſententiam, ex Boërio, & Ioſepho Ludouico, contrarium reſoluerit, quòd ſi furioſus, etiam non habens dilucida interualla, omnia ſapienter diſpoſuerit, & ritè & rectè teſtatus ſit, teſtamentum eius valeat, etiamſi non probetur in ſpecie ſanæ mentis fuiſſe tempore conditi teſtamenti: & ſubdit, quod magis hæc opinio obtinuit; cùm videris, non modò non obtinuiſſe, ſed contrariam vnanimiter probari, niſi furioſus haberet dilucida interualla, & ſimul prudenter, ac ritè, & rectè teſtatus fuiſſet, quo caſu ea ſententia obtinuit, vt obſeruatione ſequenti dicetur: reiicitur tamen, quando dilucida interualla non apparent, etſi rectè, & cum bono conſilio teſtatus fuerit.

Quinto deinde loco obſeruandum, atque conſtituendum eſt, quòd ſi conſtet aliquem fuiſſe ac eſſe quidem furioſum, ſed tamen habere eum dilucida interualla, & dubitetur, an actus ab ipſo geſtus, tempore furoris, vel interualli geſtus fuerit, in dubio præſumitur geſtus tempore furoris, & ob id qui aſſerit geſtum fuiſſe tempore dilucidi interualli. & ſic ſanæ mentis, probare id debet; provt docuit Cardinalis Zabarella, in Clementina prima, columna 2. verſic. ex hoc ſequitur, de homicidio, & ſequuntur Ancharanus, Iaſon, Decius, Ruinus, Pariſius, & Rodericus Suarez, cum quibus ita firmiter tenuit Iacobus Menochius, libro 6. dicta præſumptione 55. numero 63. qui reddit rationem numero 64. quia furoris morbus inſanabilis ſui natura, præſumitur durare omni. tempore, & dilucida ſunt per accidens: qui autem accidens deducit, probare debet, cum illud non præſumatur, l. ſi vero, §. qui pro rei qualitate, ff. qui ſatiſdare cogantur, & extendit eam ſententiam, vt locum habeat ipſa, etiamſi Notarius aſſeruit iu inſtrumento de actu conſecto, hunc ſanæ mentis fuiſſe tunc: nam adhuc talis non præſumitur, cùm Notario non credatur. vt per Socinum, & Iaſon. ibi relatos, & latiùs probatur ſuprà, numero 41. ſtatim verò numero 66. Reſolutionem ſuperiorem declarat Menochius ipſe, vt ea ſcilicet non procedat, quando actus à furioſo, vel demente geſtus, ita geſtus eſt, vt ſignificet, atque oſtendat, non eſſe actum furioſi, vel dementis,ſed potius hominis ſanæ mentis: & adducit exemplum, atque alios Authores commemorat; dicitque idem eſſe è contra, quando actus ab ipſo factus, ita confectus eſt, vt ſanæ mentis homo eum non feciſſet, tunc namque argumentum eſt, illum dementia, vel furore eo tempore laboraſſe, vt etiam tenent adducti ibi iuris Interpretes: aduertit etiam num. 67. iuxta hanc declarationem tueri, atque defendi poſſe traditionem illam Caſtrenſis, in l. qui teſtamento, §. neque furioso, ff. de teſtamentis, cum dixit teſtamentum factum ab eo, qui habet dilucida interualla, præſumi factum potius tempore, quo erat ſanæ mentis, quàm quando furore agitabatur: defendi namque poteſt hæc Caſtrenſis traditio hoc in caſu, quando ſcilicet apparet, teſtamentum prudenter & ſolemniter conditum eſſe; ſicuti Caſtrenſem in hoc caſu tuentur ibi relati Authores: & hactenus Menochius, qui numero 68. iuridicè adiicit, quòd ſi conſtaret aliquem eſſe furioſum, & geſſiſſe actum conuenientem huiuſmodi homini ſanæ mentis, dicendum eſſet, actum illum non valere, vt per alios Authores probatur ibi, atque ex dictis ſuprà numeris præcedentibus. Menochio autem & cæteris iuris Interpretibus conueniunt etiam Burgos de Pace, in conſilio 11. numero 13. vbi ex aliorum ſententia ſcripſit, quod furioſus habens dilucida interualla, ſemper præſumitur furioſus, & ab eo factum teſtamentum furoris, ſeu dementiæ tempore; & citat Salicet. Ancharanum, Curtium iuniorem, Bertrandum, Ruinum, & Pariſium ſic tenentes. Adiicit etiam Rodericum Suarez, dicta allegatione prima, columna 11. in principio, vbi loquitur in furioſo habente dilucida interualla, & ſemper præſumit factum teſtamentum tempore furoris, niſi contrarium probetur. De altero verò caſu, quando prudenter teſtatus fuit, nihil ſcribit. Marcus Antonius Eugenius, in conſilio 79. libro primo, vbi ſtatuit numero 23. ex ſententia quamplurimorum, quod qui olim furioſus probatus eſt, præſumitur etiam hodie furioſus perſiſtere: & numero 24. quod id procedit etiamſi quis dilucida habeat interualla: Et numero 25. quod actus geſtus per habentem dilucida interualla, præſumitur geſtus tempore furoris, niſi aliter probetur: & numero 26. adducit diſtinctionem propoſitam, videlicet iuxta naturam, & modum diſpoſitionis, vel actus geſti, diiudicari, an in furore, vel tempore ſanæ mentis actum geſſerit. Pelaez à Mieres de maioratu, prima parte, dicta quæſtione prima, numero 112. in verſiculo quod ſi probatum eſt. Molina, de Hiſpanorum primogeniis, libro ſecundo, capite 9. numero 30. qui in eadem fuit diſtinctione, & ſententia, dum dixit, quod ſi primogenium rectè, ac tanquam ab homine ſanæ mentis, non autem furioſo, factum fuerit, tunc quidem non interuallo furoris, ſed potius ſanæ mentis factum fuiſſe præſumendum eſt, provt ex pluribus probarunt Iaſon, & Decius in locis ibi. relatis, Ioſephus Ludouicus, deciſione prima numero 13. dicens, communem Doctorum opinionem eſſe, quod contractus, ſiue teſtamentum, ritè geſtum à demente, vel furioſo, qui habet dilucida interualla, valet, & tenet, ac ſi à ſapiente conditum fuiſſet, licèt non fuerit probatum tempore confecti actus habuiſſe dilucida interualla: quia præſumptio illa tollitur ex qualitate actus poſtea geſti, adeo quod ſi actus geſtus congruat viro ſanæ mentis, præſumi debeat ſanæ mentis tempore actus geſtus. In quo etiam cum aliis multis Authoribus conuenit Ioſephus Maſcardus, de probationibus concluſione 1048. numero 11. & 15. latiùs concluſione 825. ex numero 10. vſque ad numerum 17. In primis namque dixit, communem eſſe, & veram ſententiam, quod ſi conſtat furioſum dilucida habuiſſe interualla, adhuc præſumitur furioſus, & actus geſtus tempore furoris, niſi ex aduerſo probatum eſſet, illo tempore fuiſſe ſanæ mentis. Statim verò numero 11. retulit contrarium iudicium Caſtrenſis, & ſequacium eius (provt etiam Menochius recenſuit) & tandem ex numero 13. vſque ad numerum 17. ſic declarat, provt declarauit Menochius, an ſcilicet actus geſtus, ita geſtus fuerit ſanæ mentis ſignum ex eo colligi valeat, ſiue ita vt ſanæ mentis horno eum non feciſſet: Et numero 16. eam diſtinctionem non admittit, quando conſtat, furioſum non habete dilucida interualla, tunc namque teſtamentum non valet, etiam prudenter conditum: quia fortuitò potiùs, quàm ex integra ratione factum præſumitur, vt ſuprà probaui, ſecus autem ac dilucida haberet interualla, & ſimul prudenter, ac titè teſtatus fuiſſet: & ſic in eadem Menochij ſententia reſidet; quamuis dubitauerit numero 15. & Menochio conuenit quoque expreſſim Petrus Magdalenus, de numero teſtium in teſtamentis requiſito, ſecunda parte, cap. 4. numero 93. folio mihi 408. vbi ex ſententia aliorum quamplurimorum (ſed Menochium) nec Maſcardum non citat) obſeruat, quod ſi probetur furioſum habere dilucida interualla, & ipſe fecerit actum conuenientem homini ſanæ mentis. quod tunc ex ipſius actus qualitate præſumendum eſt, quod actus ille geſtus fuerit tempore dilucidi interualli; & idcircò valebit, & quod ita poteſt ſaluari teſtamentum illius furioſi approbatum à Senatu. Alias autem, actus quantumcunque rectè gestus à furioſo tempore furoris, nihil valebit, vt dictum eſt. Conueniunt denique Ioannes Cephalus, in conſilio 763. num. 27. & ſeqq. lib. 5. Simon de Prætis, interpretat. vltimarum voluntatum, libro 2. interpretatione 1. dubitatione. 1. ſolutione 4. numero 19. folio 138. Sfortia Oddi, in conſilio 93. num. 35. & 36. lib. 1. D. Spino, in ſpeculo teſtamentorum, gloſſa rubricæ, partae 10. num. 8. in fine. Hippolytus Riminalnaldus, in conſilio 376. num 33. & 34. lib. 4. ſed in conſilio 809. numero 22. cum ſeq. lib. 7. non reſidet firmiter in hoc, & Baldi, & Cornei diſtinctionem adducit, vt ibi videri poteſt. Cardinalis etiam Thuſcus ſuperiori Menochij reſolutioni conuenit, practicarum concluſionum iuris, tomo 4. littera F. concluſione 544. ex folio 106. quamuis Interpretum varietatem, & contrarietatem in hoc articulo non adducat. In primis namque, numero primo, ſtatuit, regulam eſſe, quod probato furore in aliquo, quanquam habeat dilucida interualla, tamen dictum, vel factum ab eo, præſumitur tempore mentis non ſanæ, & ſic à fatuo, non autem tempore ſanæ mentis, vt permulti tenuerunt Authores, dicto num. 1. relati: & numero 2. vbi quod furor præſumitur durare, ſi ſemel eſt probatus: & maximè quando furor eſt probatus, non momentaneus, vt ibidem poſt alios Authores ſcribit numero 3. & numero 4. cum ſeq. Rationes, & declarationes huius doctrinæ adducit. Et cùm ex numero 10. vſque ad numerum 17. in eo dubio: quando ſcilicèt teſtamentum, vel actus longo tempore poſt furorem fiat ab eo, qui habuit dilucida interualla, an præſumatur geſtus tempore furoris, vel ſanæ mentis, diuerſas, & contrarias opiniones recenſuſſet; tandem dicto num. 17. conſtituit. quod ſi actus ex omni parte eſt prudenter factus, & prudentis viri præſumatur à prudente geſtus: ſi verò in aliqua parte eſt ſine prudentia, præſumitur à fatuo: & citat Alexandrum, Baldum, Angelum, Corneum, Aretinum, Franciſc. Socinum, Boërium, & Alciatum, ſic tenentes: & num. 22. & ſeq. ex ſententia permultorum Authorum ſcribit, quod ſi actus poſt longum, tempus furoris eſt factus, tunc non præſumitur durare furor, ſed actus tempore dilucidi interualli factus, ſi ita ſonat actus: ſi verò modico tempore, pòſt, præſumitur durare fatuitas, & qui habet præſumptionem contra ſe, probare debet. Et numero 27. idipſum tradit, quod ex Menochio ſuprà retulimus, atque ex Bartolo, & Iaſone adducit Petrus Surdus, dicto conſil. 89. numero 30. lib 1. aut quis fuit furioſus breui aliquo tempore, & tunc actus non præſumitur factus in furore: (Addiderim ego, niſi actus ipſius, aut diſpoſitionis modus non ſanam, nec prudentem mentem induceret, iuxta ſuperiora.) Aut furor durauit per ſuccceſſiuum tempus, vt per annos. & menſes: & tunc præſumitur actus factus in furore, vt multi Authores tenuerunt, quos; Surdus ipſe commemorauit: (Addiderim ego, contrarium dicendum, & potius præſumendum, actum fuiſſe geſtum tempore ſanæ mentis, ſi dilucida interualla ipſe furioſus haberet, & actus, vel diſpoſitio prudenter, & ritè fuiſſet facta: idque iuxta ipſa, quæ ſuperius ſcripſi.)

Sextò deniquo & vltimò obſeruandum erit, Senarum Regium Hiſpalenſem in caſu per appellationem ab inferiori delato, & occurrenti, in cauſa [Senatus Regij Hiſpalenſis deciſio.]que, & lite, quæ inter Franciſcum de Villalba ex vna parte; & dominam Mariam de Peñaloſa, ex altera, ſuper ſucceſſione atque hæreditate ſororis eiuſdem, & dicti Franciſci vxoris vertebatur, iuridicè definiuiſſe, iuxta acta proceſſus, teſtium depoſitiones & modum diſpoſitionis teſtamentariæ dictæ vxoris Franciſci de Villalba, inualidum eſſe, nullumq́ue; contra dictam ſororem effectum ſortiri teſtamentum illud productum, in quo dictus maritus ſe hæredem inſtitutum oſtendit; & conſequenter hæreditatem adiudicaſſe pleno iure dictæ dominæ Mariæ tanquam ſorori, & ab inteſtato legitimæ hæredi.

Idque, inprimis, quoniam ex teſtium atteſtationibus non ſolum, ſed ex ſignis, coniecturis, atque præſumptionibus quamplurimis apparebat, dictam teſtatricem ſanæ mentis non fuiſſe tempore, quo dictum teſtamentum condidit; imò valdè aliena à ſana mente dixiſſe, atque feciſſe, & diſpoſuiſſe nonnulla, quæ eiuſdem: furorem & dementiam manifeſtabant, ſicuti de actibus pluribus latiùs teſtes deponunt. Furioſi autem & dementis teſtamentum nullum eſſe, nec hominem mentis inſanæ teſtari valere, ex his apertè deducitur, quæ ſupra adnotaui numero 4. & 5. & probatur in l. 2. & 3. & in l. furioſum. Cod. qui teſtament. facere poſſ. l. 2. l. filiusfamilias, & l. in aduerſa, ff. de teſtament. cap. cum dilectus, de ſucceſſionib. ab inteſtat. ibi: Alienata mente dixiſſe, l. 3. titulo primo; partita 6. vbi ad teſtamenti validitatem vſque adeò requiritur mentis ſanitas, integritas, & ſinceritas, vt eorundem teſtium depoſitionibus conſideratis, res hæc non indigeat maiori comprobatione.

Deinde & ſecundò, quoniam ipſa teſtatrix habebat memoriam inordinatam, quod eſt inſaniæ manifeſtum ſignum, textus ſingularis, in cap. filij, de hæreticis lib. 6. ibi: Quod non ſit ſimæ mentis, & memoriam habebat inordinatam. vbi probatur notabiliter, quod ille non ſit ſanæ mentis, qui non habet memoriam ordinatam: quem Dominicus ibi dicit eſſe notandum pro teſtibus, qui inducuntur ad probandum, quod aliquis non ſit ſanæ mentis, vel è contra: Alexander in conſilio 54. in fine, & in conſilio 86. numero 5. libro 2. & in l. ſi dotem, §. ſi maritus, numero 7. ff. ſoluto matrimonio, Decius, in conſilio 448. numero 2. Petrus Surdus, in conſil. 89. numero 24. libro 1. Rodericus Suarez, dicta allegatione prima, columna tertia, in principio, & columna prima, in principio, vbi citat l. 3. titulo partita 6. in illis verbis: Otro ſi el que fueſſ ſalido de me moria no puede hazer teſtamento: l. 5. fori legum, libro 3. titulo, de las mandas, ibi: Eſtablecemos, que los que no fueren en ſu memoria, ò en ſu ſenſo. & ſic per illam diſiunctiuam requiritur ibi memoriæ integritas, adeò quòd non ſolum furioſi, ſed etiam illius, qui non habet memoriæ integritatem, teſtamentum inualidatur, vt rectè deducit Rodericus Suarez ibidem.

Rurſus & tertiò, quoniam certum eſt, furioſum quem eſſe, vel fuiſſe tempore conditi teſtamenti, coniecturis, ſeu ſignis, tam factorum, quàm dictorum, atque præſumptionibus, quæ furorem, ſeu dementiam inferunt, probandum eſſe, ſicuti ex Authoribus quamplurimis adnotaui, atque ſcripſi ſuprà, numero 35. & 36. & tradidit Franciſcus Viuius, libro 2. deciſione 377. numero 1. Petrus Surdus, dicto conſilio 89. numero 23. vbi quod fatuus dicitur, qui fatua, loquitur, capite legitimus, 93. diſtinctione. Et furioſus dicitur, qui deridenda, & inſanæ mentis verba loquitur, l. ob quae vitia, ff. de ædilitio edicto, ibi; Si propter febrem loquatur aliena: l. prima, §. interdum, ff. eodem, ibi: Et quaſi demens reſponſa dabat. & l. ſi is qui, §. diuus, ff. de tutor. & curator. datis ab his, Iacobus Menochius, libro 7. dicta præſumptione 45. numero 39. & 40. vbi ex, quamplurimorum Authorum traditionibus obſeruat, quòd ſignum, & coniectura furoris eſt, quando quis loquitur verba inordinata, fatua, & ſimilia, quæ homines ſanæ mentis loqui non ſolent: vel quando quis habitus, vel reputatus eſt pro furioſo communiter, vt per eundem Iacobum Menochium ibi, numero 45. & 46. vel qui de vna re interrogatus, de altera reſpondet: is namque furioſus, vel demens præſumitur, vt per ipſum Iacobum Menochium, numero 36. qui concludit numero 58. ſignum, & coniecturam furoris ſeu dementiæ eſſe, quando quis facit actus, quos nemo ſanæ mentis faceret, vt latiùs ibi proſequitur. Et hæc quidem omnia maiori ex parte vſique adeò in caſu præſenti concurrebant, vt ferè prædictorum ſignorum nullum deficeret, vt ex ipſis teſtibus dilucidè conſtat. Qui de verbis inſanæ dictæ teſtatricis teſtimonium perhibent. Ex ſermonibus: autem exterioribus cognoſcitur mens interior, vt per Iacobum Menochium, in conſil. 82. numero 230. libro 1. & per Petrum Surdum, in conſilio 89. num. 23. libro 1. & ex verbis incongruis ab aliquo prolatis tempore, quo teſtatur, præſumitur eum non eſſe ſanæ mentis, ex ſententia Bartoli, in l. quidam in ſuo, ff. de condit. inſtit. per illum textum, & cum multis Petrus Surdus, dicto conſ. 86. num 23.

Rodericus Suarez, dicta allegat. 1. col. 2. in fine, Marcus Antonius Eugenius, in conſil. 79. num. 30. & num. 27.

Prætereà & quartò facit, quoniam furor in caſu præſenti ex qualitate diſpoſitionis, & teſtamenti ipſius ſatis apparet, qui regulariter ex qualitate diſpoſitionis probatur, in l. apud Iulianum, 41. §. conſtat, ff. de legatis 1. ibi; Furioſi eſt talia legata teſtamento, ſcribere: & l. 2. l. Titia, ff. de inofficioſo teſtamento, l. patronatus, in fine, ff. de legatis 3. provt ea iura expendit, & ita notat Rodericus Suarez, dicta allegatione 1. columna 5. Cardinalis Mantica, de con iect, vltimar. volunt. lib. 2. titul. 5. num. verſic. & primum, & titulo 6. num. 6. ſororem autem ab vniuerſa hæreditate excludere, & nihil ei relinquere, atque maritum hæredem vniuerſalem inſtituere, maximè de ſe potiùs, malè, quàm bene meritum, furoris, aut dementiæ ſignum & coniectura eſt, vt per Alexandrum, in conſilio 141. numero octauo, verſic. Secunda coniectura, lib. 1. cùm dixit inſanum & dementem præſumi illum, qui hæredem fecit extraneum, excluſis ſibi ſanguine coniunctis, de ſe non benè meritis: & Alexandrum ſequutus eſt Rodericus Suarez, dicta allegatione 1. colum. 4. in fine, numero 10. vbi exornat: Iacobus Menochius, lib. 6. dicta præſumpt. 45. num. 57. sicut è contrario, ſanæ mentis præſumptio ſumi deberet, quando teſtator in teſtamento fratrem ſuum hæredem inſtituit, vt in caſu occurrenti Senatus Regius Regni Aragon, decidit; Seſe, deciſion. 56. num. 6. idque vel eò magis, quod ferè nihil pro anima ſua, eiùſque exoneratione reliquerit; cùm tamen inter viuos dixiſſet ſe opus quoddam pium, ſiue patronatum inſtitutum, tres teſtes firmauerint: ex quo etiam furor, & dementia deprehenditur manifeſtè, vt per Alexandrum, in conſil. 86. num. 15. lib. 2. & in conſil. 92. num. 15. lib. 5. Rodericum Suarez, dicta allegat. 1. columna 5. numero 12. & Ioſeph. de Seſe, dicta deciſione Aragon. 56. num. 18.

Quintò etiam facit, teſtes non modò depoſuiſſe specificè de furore tempore conditi teſtamenti, ſed etiam de dementia, & furore, atque inſana mente ipſius teſtatricis multò antè, aſſeueraſſe; ſicque de probatione furoris tempore teſtamenti eiuſdem, probationem non adeſſe; vel contraeam, partem aduerſam dixiſſe, nihil intereſſe; cùm eadem pars de ſana mente eo tempore probationem aliquam non fecerit: pars autem dictæ ſororis non modò tempore teſtamenti furorem probauerit, ſed etiam multo ante in furore, & inſana mente teſtatricem fuiſſe. concludenti probatione oſtenderit: Furorem autem ſemel probatum, præſumi durare, & actum præſumi factum tempore furoris, niſi ſpecificè probetur factum tempore ſanæ mentis; ex relatione quamplurimorum Authorum ſuprà probaui ex num. 43. vſque ad numerum 47. & per Iacobum Menochium, dicta præſumptione 45. num. 59. Petrum Surdum, dicto conſ. 89. num. 29. &7 30. lib. 1. Marcum Antonium Eugenium, dicto conſ. 79. num. 24. Ioſephum de Seſe, dicta deciſ. 56. num. 16. & 17. Probatio autem illa de dilucidis interuallis à marito facta, nihil proculdubio releuat, tum quia ex alterius partis probatione concludentiùs eliditur: tum etiam, quia ex quo dictum teſtamentum prudenter, & cum bono conſilio non conditum oſtenditur, dilucidi interualli probatio non prodeſt, vt latius probatum fuit ſuprà, num. 48. 49. & ſequentibus, & ideo doctrinæ illæ non tranſcribuntur.

Sextò quoque facit: nam licèt Notarius audacter tempore facti teſtamenti dixerit, teſtatricem ipſam ſanæ mentis & boni iudicij; ipſius aſſertionem iuri alterius, & dictæ ſororis non detrahere, nec fidem facere. planè etiam probatum fuit ſuprà, numero 41. & 42. Nec valet dicere, Tabellionem ipſum probatæ opinionis; & fidei reputatum communiter, & teſtium quorundam, ac maximè duorum eorum, qui teſtamenti confectioni præſentes fuerunt, coadiuuari, atque adminiculari, ſicque fidem aliquam facere debere, iuxta ipſorum Authorum doctrinas; quas retuli dicto numero 42. Cùm in contrarium extent aliorum teſtium atteſtationes, qui de furore & dementia, adeò ſpecificè depoſuerunt. Et quamuis Notarius excuſetur à culpa, aſſerendo de ſana mente, & teſtamentum furioſi, velut recti iudicij hominis teſtificans, quando in eo actu non modò manifeſta indicia furoris vidit, ſed etiam velut prudentis hominis diſpoſitionem reſpexit, vt per Alexandrum, in conſilio 141. numero nono, libro primo, & in conſil. 86. num. 16. lib. 2. Roderi-. cum Suarez, dicta allegat. 1. num. 15. Paulum Pariſium, in conſil 87. num. 43. lib. 3. Cardinalem Manticam, lib. 2. titulo quinto, numero decimoſeptimo, Petrum Surdum, dicto conſil. 89. num 44. & 45. lib. 1. Burgus de Paz, dicto conſil. 11. num. 16. Ioſephum de Seſe, dicta deciſ. Regni Aragon. 56. num. vigeſimo tertio; Non tamen inde ſequitur, vel aſſertionem ipſius de ſana mente ſufficere, vel ſanam ipſam mentem, aut prudens conſilium deduci, etiamſi teſtator verba aliqua prudenter proferret, aut recto conſilio diſponeret; cùm probato ſemel furore, lex præſumat, caſu potius, & fortuitò, quàm à iudicio rationis id prouenire, vt ſupra obſeruaui, & comprobaui, num. 15. & ſequentibus, & notauit Ioſeph. de Seſe, dicta deciſione 55. num. 21. & 22. cùm etiam, etſi teſtibus deponentibus de ſana mente magis credendum ſit; quàm deponentibus de furore, vt ſcripſi, & probaui ſuprà, num. 24. & per Viuium, lib. 2. deciſione 377. numero decimo tertio: id tamen non procedat, quando teſtes de furore deponentes, meliorem rationem aſſignant, & ſpecificè magis loquuntur, atque veriſimiliora deponunt, vt ſuprà quoque obſeruaui num. 30. & 31. & per Vinium. dicta deciſione 377. num. 9. vbi ex ſententia aliorum in hac materia ſcriptum reliquit, quod teſtium contrarietate extante, veriſimiliora deponentes præferuntur, ſeu illi, pro quorum dicto præſumptiones, veriſimiliaq́ue indicia extant, Extare autem in caſu præſenti pro parte dictæ ſororis contra maritum defunctæ compertum equidem fuit, ac etiam authoritas, & honeſtas perſonarum teſtium, de furore, & inſania deponentium ſic ſuadebat, & præualere debebat, ſicuti ex Roderico Suarez, dicta allegatione prima, columna ſexta, in fine, ſupra obſeruaui. Imò & in fortioribus terminis, quod teſtibus deponentibus ſuper re, in qua laus, vel opprobrium eis obuenire poteſt, quod non ſit adhibenda fides: & inde, quod teſtibus, qui teſtamenti confectioni adfuerunt, & de ſana mente deponunt, fides non adhibeatur, ex aliis Authoribus ſcripſit Antonius Gama Luſitanus deciſione 98. numero primo. Et quamuis eius, Additionator Blaſius. Flores Diaz de Mena, in addition. rectè deduxerit, voluiſſe dictum Authorem vnum ſingulare, videlicet, quod ſex teſtes teſtamenti, qui interfuerunt tempore confecti teſtamenti, non probant ſanam mentem, nec ſunt teſtes idonei, etiam cum aliis: quia intereſt ſua, ne teſtamentum ſubuertatur ex defectu teſtantis. Rectè etiam ſcripſerit, ſe eam doctrinam, niſi alia contra teſtes concurrant, ſuſpectam putare, & contra notata per Authores ibi relatos, & quod in propriis terminis nunquam vidit practicari, nec ſibi appareat, quòd probabile intereſſe teſtes prætendere poſſint, & ſic ab ea doctrina cauendum putat. Atque ego regulariter cauendum admoneo, & vltra præfatum Authorem pro fide adhibenda teſtibus, qui actus, ſiue teſtamenti confectioni interfuerunt, & de inſania teſtatoris? non deponunt, ſed potius de ſana mente: commendo Corneum, in conſilio 85. lib. 2. Alexandrum, in conſilio 86. numero decimo ſexto, & decimo ſeptimo, libro 2. Tamen cum alia contra dictos teſtes concurrunt, vel fortiores, atque vehementiores coniecturæ, & præſumptiones extant, atque maior numerus teſtium, & ſpecificè magis, ac veriſimiliùs deponentium, de inſania aut furore apparet; tunc equidem eiſdem maior debet adhiberi fides, iuxta ipſas reſolutiones traditas num. 30. & 31. & ſequentibus, & libenter agnoſcit Additionator ipſe, aliis concurrentibus (vt vidiſti) quamuis indiſtinctè accepta Gamæ ſententia, rectè diſplicuerit eidem.

Et hactenus de materia præfata dementiæ, vel furoris præſumendi, vel non: & de coniecturis, & ſignis, quæ circa eam verſantur. De deciſione etiam relata, quod attinet ad vnum ex duobus articulis principalibus, ex quibus per appellationem ab inferiori res ad Senatum allata eſt.

Quoad alterum vero articulum, inter ipſam Dominam Mariam de Peñaloſa, & maritum eius ex vna parte, & Curatorem ipſius D. Mariæ ex altera, in illo dubio: vtrùm minore matrimonium contrahente, Curatoris officium finiatur: & contracto iam à dicta domina Maria, finitum fuerit; ita vt iuſſit minori, & dicto marito à Curatore rationes exigere? Senatus metipſe ideo nihil definiuit, quod præhabita concordia, & conuentione, res ipſa inter partes finita, & lis abſoluta fuerit.

In alio verò ſimili caſu, cum super articulo eodem agitaretur, & ex cauſa etiam appellationis ab inferiòri, dubium metipſum excitaretur, atque ex parte domini Antonij de Cabreros viginti quinque annorum maioris, & dominæ Hieronymæ Pacheco mariti, quæ minor matrimonium contraxit, & tunc exiſtebat, atque ideo bonorum & patrimonij eiuſdem reſtitutionem facere, & rationes reddere vſque ad vigeſimumquintum annum dictus Curator reſpuebat. Nihilominus Senatus in affirmati [Senatus Regij Hispalenſis deciſio alter in eo dubio, vtrum minore matrimonium contrahente, curatoris officium finiatur.]uam partem magis animum inclinauit; & inferioris interlocutionem ſuper dicto articulo confirmans, curatorem dictæ D. Hieronymæ ad rationes reddendas, & reliquorum ſolutionem, vtque bona omnia eiuſdem minoris dicto marito traderet, definitiuè decreuit, nec vigeſimiquinti anni aduentum, ſiue complementum expectauit. Et quoniam dubium idem frequens eſt. & in Praxi ſæpiſſimè occurrit, Senatus eiuſdem deciſionem hoc loco inſerere, & rationes præcipuas, quibus adducebatur, perpendere, non abſque vtilitate placuit; tametſi huiuſce tractatus materiæ non conueniat.

Et inprimis Senatus noſter vnanimiter amplexus eſt, Curatoris officium, attento iure communi, per matrimonium contractum à minore non deſinere videri; velut apertè ſignificare iura nonnulla, quæ in id expendit, & ita iure ipſo communi inſpecto, velut indubitatum reſoluit Ioannes Parladorius, libro primo rerum quotidianarum, capite 12. num. 1. & quatuor ſequentibus, videlicet, l. non eo minus. C. de procuratoribus. l. maritus. C. qui tutores dare poſſ. §. iidem reſcripſerunt. Inſtitut. de excuſat. tutorum. l. ampliſſimi. C. eodem titulo. l. 3. C. de interdicto matrimonio. l. 2. C. ſi ſæpiùs in integrum reſtitutio fuer. poſtulata. & ille notat Paulus Caſtrenſis: eam etiam Author ipſe aſſignat rationem, quia minores idcirco Curatores accipiunt, quia rebus ſuis ſufficere non valeant: l. prima. ff. de minoribus. Porro, quando minor matrimonio iungitur, tantum abeſt, vt ea ratio ceſſet, vt longè magis tunc locum habeat, cum certum ſit, eum tunc duplicatis curis, solicitudinibuſq́ue diſtringi. Ergo cùm Cura non finiatur per matrimonium, non rectè deſiderat minor vt Curator ſibi rationes reddat, cum id demum finito officio locum habeat: l. rationes, C. de adminiſtratione tutorum. l. niſi finita, §. finali, ff. de tutel. & rationibus diſtrahendis. & hactenus Ioannes Parladorius; & attento iure communi (vt dixi) Ego autem addiderim eidem, negari non poſſe, quin iura relata, non obſcurè ſignificent aſſumptum prædictum (vt ipſe obſeruat) verè tamen illud non probare ſpecifice ſiue in indiuiduo, atque directò; ſiue nullum ex iuribus præcitatis decidiſſe, aut decidere veniſſe id, de quo quærimus. Ex quo tamen ſic ſupponunt, & de minore curatorem habente matrimonio iam contracto, ſermonem inſtituunt, ſatis apertè innuere, Curatoris officium, per matrimonium contractum à minore, non deſinere. Idque maximè, cum inter modos à iure præfixos atque ſtatutos, quibus curatoris officium diſſoluitur, matrimonij contracti modus, ſiue caſus non inueniatur. Maxime etiam, cum alibi pro regula generali traditum fuerit, maſculos puberes, & fæminas viripotentes vſque ad vigeſimumquintum annum impletum Curatores accipere, etiam ſi rem ſuam benè gerant, vt in dicta leg. prima. ff. de minoribus. & in principio, & §. primo, Inſtitut. de curatoribus, vbi Pichardus ſic annotatuit numero ſecundo, & numeris ſequentibus, reſpondet ad textum, qui contrarium videtur probare, in §. item inuiti. Inſtitut. de curatoribus. Idque conſideraſſe, ac etiam expreſſim dubium propoſitum definiuiſſe textum, in dicta leg. prima, iuncta leg. ſecunda, ff. de minoribus. quem Parladorius non ſic expendit. Sed eum recte perpendit Ioannes Gutierrez, de tutelis, & curis, prima parte, capite vigeſimo, numero 34. in finali columna, folio mihi 228. vbi inquit, quod eſt textus expreſſis, qui hanc quæſtionem dirimit, in leg. prima in verſiculo, apparet, iuncta, l. ſecunda. ff. de minoribus. vbi ſic ſcribitur: Apparet minoribus annis 25. eum opem polliceri: nam poſt hoc tempus compleri virilem vigorem conſtat: & ideo hodie in hanc vſque ætatem adoleſcentes curatorum auxilio reguntur: nec ante rei ſuæ adminiſtratio eis committi debet, quamuis rem ſuam benè gerentibus, Et hactenus text. in leg. 1. ſequitur ſtatim l. 2. vbi in hunc modum Vlpianus: Nec per liberos ſuos rem ſuam maturiùs à curatoribus recipiant, quod enim legibus cauetur, vt ſinguli anni per ſingulos liberos remittantur. ad honores diuus Seuerus pertinere ait. non ad rem ſuam recipiendam. Sed & alium text, citat Ioannes ipſe Gutierrez, dicto cap. 20. dicto num. 34. in fine. quem expreſſiore, & clariorem eſſe dicit. in l. 3. C. de interdict. matrimon. inter pupillum & tutorem. vbi fuit datus curator ſocer nurui minori 25. annorum, poſt ſuſceptos liberos ex illo matrimonio: & inquit textus, matrimonium ritè contractum, non ex eo vitiari; ſed petendum alium curatorem loco ſoceri, qui rationem adminiſtrationis petere valeat.

Deinde addiderim etiam, conſiderationem illam Parladorij ipſius, quod minor, quando matrimonio iungitur, tantum abeſt, vt curatoris habendi ratio ceſſet, vt longe magis tunc locum habeat, cum certum ſit, eum tunc duplicatis oneribus, ſolicitudinibuſq́ue diſtringi; & veram quidem, & concludentem eſſe. ac etiam de iure huius Regni poſt leges quaſcunque Règias, ſicut de iure communi militare in maſculo minorè, qui nupſit; ſecus verò in fœmina minore, quæ nupſit marito maiori, cùm ipſe ea onera. & ſolicitudines ſubiturus ſit, nec penes ipſam remaneant: Sicque, quando maſculus, 14. annorum maior, & 25. minor matrimonium contrahit, in viridi ſemper obſeruantia manſuram, omni iure inſpecto; nec curatoris officium finiri, ipſo maſculo minore matrimonium contrahente; vtpotè cum rationes omnes introductionis curatoris, fortius tunc. quàm antea militent, ob duplicata onera, quibus, & domeſticis ſumptibus ſatis conſulitur per alimentorùm præſtationem, ad quæ curator compellitur, ſiue veniam ætatis impetrando, per quem Cura finitur, & rationes à Curatore exigi valent; provt vtrumque rectè annotauit Parladorius in dicto cap. 12. & 13. & ſequutus eſt Ioannes Gutierrez de tutelis & curis, dicto capite vigeſimo, numero finali. In hoc igitur caſu, quando maſculus 25. annorum minor matrimonium contrahit, nunquam Senatus noſter Curatoris officium finiri, nec rationes exigi poſſe ante completum 25. annum, definiuit. Cum ipſe non valeat rebus ſuis ſufficere, vt in dicta lege prima, ff. de minoribus. ſcribitur, & maiora tunc onera, atque ſolicitudines ſubſint, quæ per mulierem ſuppleri, vel minul non valent, vtpotè cum fœminæ viris ſuis, maximè iudicio, & animo ſint longè inferiores, fragile ipſatum conſilium; vt per Matienzum, poſt Authores, in rubrica, titulo primo, num. 96. libro 5. nouæ collect. Regiæ.

Sic ergo dubium excitatur nunc, atque in Senatu vertebatur, quando fœmina 25. annorum minor matrimonium contraxit, & maritum maiorem habens, Curatoris officium finiri, & rationes ſibi reddi, maritus ipſe contendit, quaſi tunc Curatoris officium ſatis ſuppleat idem maritus, qui cum maior 25. annorum ſit, à ratione ceſſante dictæ l. primæ, rebus ſuis conſulere, & ſufficere valeat: curaſque, & ſolicitudo mariti, non vxoris minoris 25. annorum futura ſit.

Cæterum etiam in hoc caſu, hoc caſu, non modò de iure communi, ſed & de iure huius Regni, Curatoris officium non finiri, nec rationes exigi poſſe, nec reddi de re ante 25. annum, firmiter defendit Ioannes Parladorius, dicto capite duodecimo libri primi. Non enim diſtingui, an maſculus, an fœmina ſit. quæ rationes exigit, & non finiri officium curatoris contendit: id ipſum profitetur clarè ſentire Rodericum Suarez, & Gregorium Lopez, quos ibi citat, & conſtanter tuetur Ioannes Gutierrez, vt mox ſcribam.

Contrarium vero poſt Didac. Perez, & Monterroſum defendit, & verius putat Azeuedus, in l. 8. titulo primo, libro 5. nouæ collect, Regiæ, ex num. 47. vſque ad numerum 50. qui etiam non diſtinguit inter maſculum, & fœminam, ſicque, etiam cum maſculus minor 25. annorum, matrimonium contrahit quod finiatur Curatoris officium, & rationes poſſe exigere à Curatore ſuo, ſuſtinet reſolutiuè, & ita in fortioribus terminis, quàm Senatus, cùm etiam in maſculo id aſſeuerauerit Adiicit tamen, quod nunquam in praxi poterit obtinere hæc opinio, quamuis ſaltem iure Regio attento verior ſit.

Senatus autem ipſe Regius Hiſpalenſis, in caſ propoſito dictæ D. Hieronymæ Pachaco, cuius maritus, maior 25. annorum, & ætatis suæ, 30. apparuit, reddi rationes per Curatorem, & finiri officium eiuſdem definiuit. Qui etiam præ oculis, & maisma inconſideratione habuit, maritum ipſum induſtrioſum & diligentem ac solicitum circa rerum ſuarum adminiſtrationem ſemper extitiſſe, & rebus eiſdem familiaribus prudenter præfuiſſe. Sic etiam vxorem prædictam 25. annorum minorem, bona ſua omnia in dotem ei conſtituiſſe ſiue in omnibus bonis ſuis ſe dotaſſe; ac ideò eorum exactionem, & traditionem non retardandam, ne aliàs iure ſuo priuari videretur non ſine iniuria maritus, ſi rationum redditio & exactio ſtatim non fieret: cùm verum bonorum dotalium conſequentur dominium, ac iure ipſo dominus exiſtimetur, iuxta communem illam Doctorù ſententiam, de qua dilucidè à me actum eſt, in commentariis de vſufructu, cap. 4. ex n. 26. cum ſeq. aut ſaltem quando verum dominium penes vxorem remaneat, iuxta alteram communem quoque ſententiam ibidem adductam ex num. 35. cum ſeq. quodammodo dominus, ſiue dominium habere dicatur maritus conſtante matrimonio, propter commodum fructuum, & adminiſtrationem bonorum omnium dotalium, illi ex lege competentem; propter quam non domini, aliquando domini vocantur, vt ibidem, quoque obſeruaui. Meritò ergo petit maritus bonorum eorum omnium, quæ ſibi in dotem data fuere, rationes, & adminiſtrationem, aut quando in eis ſe non dotaſſet vxor, adminiſtrationem eandem, quam leges huius Regni omni caſu ei competere voluerunt, vt compertum, & certum eſt ex omnibus legibus Regiis, quæ in propoſito loquuntur. Iure igitur Regio attento videndum eſt, quæ magis probari debeat opinio, Parladorij ſcilicet, & aliorum, an Azeuedi (quam alij ſuſtinent) an vero ea, quæ à Senatu recepta fuit (vt dixi) & inter maſculum, & fœminam differentiam conſtituit, non quidem ex capite, ſed ex his rationibus, quas ſuprà adduxi; item ex legis cuiuſdam Partitæ clara deciſione, vt mox videbitur. Et maximè, ſi vxor minor 25. annorum in omnibus bonis ſuis ſe dotauerit (vt dicebam nunc) quo caſu contra Curatorem, & pro marito expendi poteſt ſingularis l. ex 29. titulo 11. partita quarta, ibi: E en tal razon como eſta, ſe entienda lo que dize el derecho, que la muger que mete ſu cuerpo en poder de ſu marido, que no le dene deſapoderar de la dote quel dio. Cùm autem Azeuedus ipſe profiteatur libenter, opinionem ſuam (quæ & Didaci Perez, & Monterroſi, & patris Ludouici Molinæ fuit) veriorem eſſe iure Regio attento, quicquied Parladorius contradixerit; neſcio equidem, quo pacto firmauerit, quod nunquam in praxi poterit obtinere: nam ſi vcrior eſt alterâ contrariâ Parladorij Eiuſdem, quare obtinere, & eam vincere non debebit? maximè, cùm non modo æqualem, ſed etiam maiorem Authorum numerum pro ſe habeat; ex quo duplici capite ſeruari, & vincere omnino debebit, iuxta ea, quæ ex aliis Authoribus latiùs adnotarunt Robertus Maranta, in disputatione decima, num. 38. & ſeq. Corſetus, in ſingulari 205. Ioannes Vincentius, Hondedeus, in conſilio 32. num. 71. lib. 1. Sfortia Oddi, in conſilio 98. numero 26. Fabius Turretus, in conſilio 81. numero 78. in finitos alios ſciens conſultoqſue prætereo.

Parladorius itaque, rerum quotidianarum lib. 1. cap. 12. præcitatus ſupra, num. 5. refert inprimis Didaci Perez, in l. 3. tit. 11. lib. 4. ordinamenti antiqui, ſententiam, vbi exiſtimat Author illem, quantum ad ius Regium attinet, minoris matrimonium diſſoluere curatoris officium: Et dicit id probari in l. 6. titulo 17. partita 7. in verſiculo, e eſto es. Sed ipſe Parladorius putat, neque in illa l. Didaci Perez ſententiam probari, neque alioqui eam veram eſſe. illa enim (inquit) lex partitæ, non quidem eum ſenſum habet, in quem eam accipiendam exiſtimat Didac. Perez, ſed cſ dixiſſet, licere tutori filiam suam in matrimonio pupillo collocare, filio vero ſuo non poſſe curatorem pupillam in vxorem dare. Diuerſitatis rationem aſſignat, & eam quidem, non aliam, quam tradunt Gloſſa, & Doctores, in l. curatorem. C. de interd. matrimon. inter pupil. & tutor. non vero id vult inducere, quod ipſe Didac. contendit. quod ex eo apparet (ſubdit Parladorius, num. 7.) quod ſi eum ſenſum haberet lex illa, nequaquam conſtitueret diuerſitatem inter maſculum, & fœminam, quam conſtituit: quæ enim diuerſitatis ratio reddi poſſet, vt per matrimonium, cura finiatur in maſculo magis, quàm in fœmina? Quinimo tolerabilius id eſſet in fœmina, quàm in maſculo: quia nempe maritus curatoris officium ſuppleret; vt verba Parladorij tranſcribam: quæ (vt vides) diſtinctionem, atque definitionem Senatus quoad fœminà minor, quæ vito maiori nupſit, non mediocriter adiuuant, quamuis inductionem eiuſdem l. 6. partitæ, pro opinione Azeuedi non admittanta ſic & ipſimet legi reſpondit etiam alio modo ipſe Azeuedus, in dicta l. 8. titulo primo, libro quinto, numero 48. vſque ad verſ. mihi puncto iuris: quamuis ſtatim vrgere eam contendat, vt ibi videbis. Reſpondet etiam eidem l. 6. Ioannes Gutierrez, de tutelis, & curis, 1. p. cap. 20. num. 34. ex verſiculo nihilominus tamen: vltra quos ego addiderim, negari non poſſe, quin poſito, quòd l. ipſa partitæ, pro opinione affirmatiua, quod curatoris officium finiatur, minore matrimonium contrahente, non vrgeat; nec etiam pro contraria, quod non finiatur, non vrgeat, quicquid Parladorius, numero 9. cantauerit: qui & numero 11. adiicit, ſpecialia quædam in regum Curatoribus recepta, ad priuatos, & ad præſentem quæſtionem expendi non valere: verè tamen & ſi id concederetur ita, & ſine præiudicio veritatis concedatur, nihil inde ius, & fundamentum alterius partis eneruat. Quamuis etiam quod attinet ad minorem priuatum contrahentem matrimonium, id ipſum ſit certiſſimum, quoad fœminam vero minorem nubentem, aliter ſtatui, & communes Interpretum reſolutiones quoad Reginam ætate minorem, coadiuuare omnino Senatus deciſionem, atque diſtinctionem, non modo ex lege partitæ (quæ mox perpenditur) ſed etiam ex his apertè deducitur, quæ in articulo Reginæ minoris nubentis, Regis etiam, & an ei ſit dandus Curator; & quo anno, an ſcilicet vigeſimo, cura finiatur; latius ſcripſerunt Antonius Gomezius, in l. 40. Tauri, num. 9. Aziles, in cap. prætorum, in proœmio, gloſſa, regimiento. Pelaez à Mieres, de maioratu, 4. p. quæſt. 58. Humada, in l. 3. tit. 15. partita 2. gloſſa 2. Azeuedus,. in l. prima, tit. 3. lib. 2. n. 8. Caldas Pereira, in l. ſi curatorem habens, verſic. hunc contractum feciſti, ex num. 45. vſque ad num. 48. Ioannes Gutierrez, de tutelis& curis, l.p. cap. 18. num. 26. & 27. qui concludit, Curam Regis in maſculo vſque ad vigeſimum annum completum durare; in fœmina autem, quouſque nupſerit; & iunge l. 3. titulo de las donaciones, lib. 5. nonæ collect. Regiæ.

Reiecta igitur Didaci Perez opinione, Parladorius ipſe, num. 8. & 9. ex iure eodem Partitarum, ſententiam ſuam contrariam probari aſſerit, quod ſcilicet curatoris officium per matrimonium contractum à minore non deſinat, & eam eſſe l. 3. titulo 17. partita 6. diſpoſitionem vbi in finalibus verbis, in hunc modum ſcribitur: E ſobre todo dezimos, que el, marido non deue ſer dado por guardador de los bienes de ſe muger, que fueſſe menor de edad, porque ſoſpechamos, que la mugerpor amor que ha a ſu marido, non le demendaria enmienda del dario, o del menoſcabo que fueſſe en allos, e que ge lo perdonaria todo de ligero. E por ende deue pedir el marido al juez, que de dè a los bienes de ella otro guardador, que ſea ſin ſospecha.

Verum enim verò, quamuis verum ſit, quod maritus etſi rebus vxoris ſuæ debeat affectionem, attamen curator ei creari non poteſt, l. maritus. C. qui dare tutores, &c.l. virum, C. de curator. furioſ. & dict. l. partitæ 3. Similiter, quòd maritus curator datus, excuſationem habet à cura vxoris ſuæ, licet ei ſe immiſceat, vt in §. iidem reſcripſirunt Inſtitut. de excuſat. tutor. ſcribitur: ita vt maritus non ſolum excuſari poſſit à Cura vxoris ſuæ minoris 25. annorum, ſed etiam eius curator eſſe non poſſit; licèt velit; vt ex eiſdem iuribus ſimul iunctis rectè annotauit Gregorius Lopez ibidem, & Ioannes Gutierrez, de tutelis, & curis, prima parte, capite vigeſimo, numero 30. & 31. folio 226. & capite 21. num. 31. quamuis inquam ita ſit, & verba relata dictæ l. partitæ, ſic ſcripta, non inde aliquid concludenter ex ea deducitur, quod ſententiam Parladorij, probet expreſſim, aut Senatus definitioni refragetur. Non enim ex hoc, quod l. eadem 3. partitæ, prohibuerit, maritum non eſſe curatorem vxoris, prohibere quoque videtur, ſiue excludit, quod non poſſit vxor nupta, à curatore ſuo rationem adminiſtrationis exigere, & officium eius finitum, contendere, Nam & qui à tutoris poteſtate exiit, inuitus compelli non poteſt curatorem recipere, in principio, & in §. primo, Inſtitut. de curator. ſed ſi adhuc vxor voluerit curatorem habere, maritus ipſe curator eſſe non poterit, ſed alium nominare debebit: & ita procedit l. ipſa 3. partitæ, quæ licèr Curam marito prohibeat tanquam curatori, non tamen adminiſtrationem, quæ eidem competit ex lege tanquam marito, vt notum eſt; & in commentariis de vſufructu, dicto cap. 4. numero. 35. & ſeq. adnotaui, vt ſuprà ſcripſi. Et ita explicat legem illam Azeuedus, in dicta l. 8. titulo primo, libro 5. num. 49. & ſecundum hæc, non probat lex ipſa opinionem Parladorij, quicquid Author is contendat conſtanter. Provt etiam contendit, & Parladorium ſequitur, atque contrarietatem dictæ l. 3. in fine, tit. 17. partita 6. & dictæ l. 5. titulo 7. partita 7. ponderat Ioannes Gutierrez, de tutelis, & curis, 1. p. cap. 20. num. 34. per totum. vbi improbat opinionem Didaci Perez, & inquit, quod de iure, nullo modo minor per contractum matrimonij liberatur à cura, ſed quidem mulieri carenti curatore, debet peti à marito, vt detur curator ſine ſuſpicione, ex dicta l. 3. partitæ: & quod nullo iure cauetur, quod per contractum matrimonij liberatur minor à cura ſibi prouiſa ante 25. annum, Fatetur tamen, ſæpè ſe vidiſſe, curatores ipſos rationem reddere minoribus, quimatrimonium contraxere ante ætatem legitimam, & maritis earum, hoc autem ſponte fit, & plerumque cum ſecuritate indemnitatis; non verò coacti curatores hoc faciunt, nec poſſent inuiti ad id compelli in contradictorio iudicio. Et hactenus Ioannes Gutierrez, qui (vt ſuperius dixi) præcipuum fundamentum facit in l. 1. & 2. ff. de minoribus, & in l. 3. C. de interd. matrim. inter pup. & tutor.

Ego tamen ſemper arbitror, Senatus definitionem, atque diſtinctionem admittendam, iuxta deciſiones, & intentionem legum huius Regni, & preſſam l. partitæ, conſtitutionem, & inde eorum iurium fundamentum ceſſare, cum attentis legibus eiſdem Regiis, iuris communis, quoad fœminam minorem attinet nuptam, deciſio ſeruari non debeat. Deinde, & eodem iure communi attento, textum in dicta l. prima, & 2. ff. de minoribus. mirè facere pro prima illa parte diſtinctionis, videlicet quod maſculo minore 25. annorum contrahente matrimonium, curatoris officium non finiatur, ſed vſque ad 25. annum completum perduret, vt ſuprà dixi, tunc enim in viridi remanet obſeruantia ratio illa d.l. primæ in fine: nec quicquam vrgere contra ſecundam partem, vt ſcilicet aliud dicendum fit, quando fœmina minore 25. annorum nupta, & maritum maiorem habente, contendit ipſa adminiſtrationem marito competere, & curatorem renuit habere; id namque eo textu non agitur, nec excludit; immò ratio finalis eius ceſſat. cùm maritus rebus ſuis ſufficiat.

Non enim excludit text. in dicta l. 3. C. de interd. mat. inter pup. & tutor. nam etſi ita contigerit eo in textu, & mulier ſi velit, poſſit curatorem habere, provt ibi ſocer datus nurui, curator fuit, nec ipſa contradixit; non tamen inde ſequitur, non poſſe curatorem non habere, ſiue præcisè habituram, nam etſi poſſit, ſt velit, curatorem habere, nec ei inuitæ curator auferatur, volente tamen ipſa, curatoris officium finiri, ſuperiùs dicta ſuadent,

Suadet etiam Didaci Perez, poſt Seguram, & Monterroſum opinio contraria, qui aſſerunt indiſtinctè, minore matrimonium contrahente (ſiue maſculus, ſiue fœmina, ille ſit) curatoris officium finiri, & eos ſequitur Azeuedus (vt dixi) in dicta l. 8. tit. 1. lib. 5. ex numero 47. vſque ad num. 50. dicens, hanc opinionem veriorem eſſe, ſaltem iure Regio attento, licèt difficulter ipſa obtineret in praxi. Sequitur etiam pater Ludouicus Molina, tom. 1. de iuſtitia & iure, tractatu 2. diſputatione 221. columna 1368. in verſic. item maritus: vbi multum ad propoſitum noſtrum, & in comprobationem decisionis Senatus, inquit in hunc modum: Item maritus curator eſſe non poteſt propriæ vxoris, &c. vt ibi comprobat. Hæc tamen hodie locum non habent in hoc, & Caſtellæ Regno: tum, quia vxores manent per matrimonium emancipatæ, atque ſui iuris, vt curatore non indigeant; tum etiam, quoniam quando in vtroque Regno contrahunt, contractu arrharum, & dotis; maritus habet adminiſtrationem omnium vniuerſim bonorum vtriuſque coniugis: & quando in hoc Regno contrahunt, contractu medietatis; omnia vniuerſim bona efficiuntur communia, & ſolus maritus eſt adminiſtrator. Ecce vbi aſſerit indiſtinctè hic Author adminiſtrationem ſtatim competere marito, & amplius mulieres nuptas non indigere curatore. Id quod expreſſim probare videtur l. Regia 3. titul. 15. partita 3. ibi; faſta que ſea caſada: dum dicitur, quod ſi in Regno ſuccedit filia fœmina ob defectum maſculi, debet habere curatorem, vſquedum matrimonium contrahat, quaſi tunc per contractum matrimonij exeat ab hac curatoria poteſtate, cum dictio illa, faſta, ſit excluſiua caſus contrarij, provt recte eam expendit Azeuedus, in dicta l. 8. num. 49. in principio. Cui ego addiderim, verè negari non poſſe, quin ea l. . 3. caſum præſentem decidat ſpeciſicè; nam ſi in ſucceſſione Regni, quod eſt aliarum ſucceſſionum caput, & ad cuius ſimilitudinem ſucceſſiones aliæ deferuntur, vt ſuo loco, & capit. 19. lib. 3. adnotaui; res ita ſtatuitur, ac de marito Regis cura, & adminiſtratione, adeo lex confidit, vt alterius cuiuſvis, eiiam curatoris curam, & adminiſtrationem excludat, nec amplius curatorem admittat, dicit enim, faſta que ſea caſada. Cur etiam id ipſum, immò fortiori ratione ſtatui non debebit, quacunque aliæ fœmina minore nupta, vt ſcilicet non ita ardua, nec difficilis, ac modis omnibus leuior, quam Regni adminiſtratio eſt, marito concedatur, & cura eadem, faſta que ſea caſada, duntaxat durare debeat. Nec valet aliqua diſcriminis ratio, quæ congura ſit, aſſignari, cum vtroque caſu verum ſit, fœminam nuptam, & confidentia illa de marito Reginæ habita circa arduam admodum Regni adminiſtrationem, vt ſtatim cura finiatur; fortius etiam in adminiſtratione, adeo inferiori, & leuiori cenſeri debeat habita, quod negari non poteſt.

Denique, ſi per benedictiones nuptiales matrimonij eximitur filius de iure huius Regni à poteſtate paterna, quæ naturalis, & fortior, quàm tutoris, aut curatoris eſt, iuxta l. 47. Tauri, quæ eſt l. 8. titulo 1. lib. 5. nouæ collect. Regiæ: & ſtatim conſequitur bonorum omnium ſuorum adminiſtrationem, & vſumfructum, vt l. 48. Tauri, quæ eſt l. 9. titul. 1. lib. 5. cur & à poteſtate curatoris non liberabitur quoad effectum prædictum, ac bonorum adminiſtrationem conſequi non debet, quam patri ipſi per matrimonium filij lex aufert, quamuis de eo circa filios, magis quam de curatore, aut alio quolibet adminiſtratore confidat. Aut cur etiam adminiſtratio bonorum vxoris minoris, marito 25. annorum maiori denegabitur, quæ lege aliqua expreſſim non reperitur ſublata, quamuis nominandi curatorem detur facultas, & conceſſa eſt lege alia generali, quæ bonorum dotalium adminiſtrationem marito concedit, vt ſuprà dicebam. Et quamius non ita ſtrictè rationem ſuperiorem expendit Azeuedus, in d.l. 8. titul. 1. numer. 49. lib. 5. & eo non relato Muñoz de Eſcobar, in loco referendo ſtatim, num. 25. qui addit vltra Azeuedum, quod tutor, & curator loco patris habetur, l. interdum. §. qui tutelam. ff. de furtis: tenent Speculator, & Socinus, ibi relati. Igitur ſi patria poteſtas ex legibus huius Regni per matrimonium filij finitur, quando magis curator finiectur, cum æquiparatorum eadem ſit ratio, & per conſequens eadem debeat eſſe diſpoſitio, l. illud. ff. ad l. Aquiliam, & ita curatoris officium finiri, tenuit etiam Gaſpar Boëtius, in tractatu de inope debitore, cap. 4. numero 4. cuius, & ſequacium opinio confirmatur quoque ex his, quæ de iure Saxonico quoad deciſionem text. in d.l. maritus, C. qui dare tutor, vel curator. adnotarunt Zobel. & Franciſc. Romanus, Fachs Renhar. & alij, quos in ipſa l. maritus, fol. mihi 219. Sebaſtianus Næuius commemorauit. Sed & confirmatur Senatus Regij Hiſpalenſis deciſio ex his, quæ ſcripſit, atque obſeruata reliquit in propoſito noſtro Franciſcus Muños de Eſcobar, in commentariis, de ratiociniis, cap. 6. ex numero 17. folio 20. vſque ad numer. 32. quò loci cum articulum hactenus agitatum diſcuteret ex profeſſo, & contrarias Interpretum ſententias recenſuiſſet, fundamentaq́ue earum commemoraſſet (ſed nihil ex his attigit, quæ nouiter hoc capite adnotaui, vt ibi videbis) eius videtur fuiſſe reſolutiuè opinionis, quòd in maſculo minore 25. annorum, regulariter ſeruetur Parladorij, & ſequacium opinio, vt ſcilicet minore matrimonium contrahente non finiatur curatoris officium; idque maximè, ſi minor diues eſſet, & opulentum patrimonium haberet, vt dicto cap. 6. ex numer. 17. vſque ad numerum 29. in fine, adnotauit: & pro hac parte adducit rationes, & fundamenta ex numero 17. vſque ad numerum 25. In praxi tamen aſſerit receptum in Pinciana Cancellaria, vt ſi minor pauper, agricola, ſiue alius, qui dietim laborat, vel negotiatur, petat vt bona ſua à curatore ſibi tradantur, vt ipſe illa adminiſtrare, colere, & negotiari poſſit; ei tradantur, præſtita priùs fideiuſſione, quod ea integra, & illibata conſeruabit, donec ad 25. annum peruenerit. Quod eſſe ſatis congruum, & iuri conſentaneum ipſe oſtendit, & iuridice fundat, atque reſpondet ad text. in d.l. 1. ff. de minoribus (vt ibi videbitur) & quidem in hoc primo caſu Sanatus Regij Hiſpalenſis deciſioni conuenit omninò, eius autem limitationem, & præſtantiſſimi, atque præclariſſimi Regij Senatus Pinciani obſeruantiam, ſequeretur Hiſpalenſis libertiſſimè, ſi caſus ſimilis fuiſſet allatus, & fideiuſſio huiuſmodi præſtaretur, ſicque Senatus illius praxim probaret omnino, etenim æqua eſt & iuridica. Et apud ipſum iuridicè quoque ſententia Parladorij præualet communiter in maſculo minore viginti quinque annorum; Licèt aliquando ex circunſtantiis, aliter dicto Senatu iudicatum aſſerat ipſe Eſcobar, ante numerum 26. in verſic. & certe hæc ſententia. Circunſtantiæ namque tales occurrere poſſunt, quæ Indicum animum adducere valeant, ac debeant, vt ab ea ſententia recedatur quandoque. Sicque ex variis cauſis, & circunſtantiis, variè quoque aliquando definiuit rem hanc Senatus ipſe Pincianus rectiſſimè, vt variè definiuiſſe, ex verbis eiuſdem Authoris deprehendimus: qui in hoc caſu primo maſculi minoris, accedit ſententiæ, & definitioni Regij Hiſpalenſis Senatus. In ſecundo verò, fœminæ ſcilicet minoris nuptæ, id ipſum quod Senatus agnoſcit ( ſed nunquam maſculi, & fœminæ differentiam tradit ſpecificè ( nam cùm præmiſerit pro reſolutione præfati articuli, ex Iudicis arbitrio totum hoc pendere, qui pro rei, & viciſſitudinis qualitate perpendet, rectè, ratio à curatoris ante 23. annum exigatur; inquit ſub numero 25. quod ſi fœmina minor copulata eſſet viro diligenti, & induſtrio, ac circa rem familiarem ſolicito, non deberet Iudex dubitare, quin quod ratio propriæ curæ, & vxoris, illi redderetur, præciperet; maximè vbi patrimonium eſſet ita tenue, quod ex redditu illius, & induſtria, ac labore mariti vix familia alimentari poſſet; multæ enim ex hoc moleſtiæ, & vexationes poſſent euitari, vt. eſt decimæ ſolutio, & lites quæ ſuper alimentis excitari ſolunt, ac rurſus veniæ ætatis difficultatem, & expenſam minores euitarent. Ecce vbi Senatus noſtri definitio approbatur expreſſim, & dictio illa maximè ad eum modum rectè adiicitur; nam & ſi patrimonium non eſſet tenue, ſed amplum, ita ſtatui debere, provt ſtatuit Senatus, ſi vir diligens ac induſtrius & ſolicitus eſſet, rationes omnes ſuprà adductæ, & dictæ l. 3. partitæ verba ſuadent. Et de his hactenus. Si autem minor acceperit curatorem, interim quod matrimonium contraxerit, vel vſque ad certum tempus, & non plus; quid iuris debeat ſtatui, & an tunc veniam euitet? Vide eundem Muñoz de Eſcobar, dicto cap. 6. n. 32. & ſeqq.

Infertur autem ex ſuperiùs dictis in propoſito ar [Senatus Regij Hispalenſis deciſio.]ticulo, vtrum minore matrimonium contrahente, curatoris officium finiatur; Senatum eundem Regium Hiſpalenſem rectiſſimè in alia cauſa Chriſtophori de Aguileta, Catharinæ de Rutia mariti, definiuiſſe, curatorem ſtatim compelli ad quantitatem Catharinæ ipſi à quodam ſuo conſanguineo pro dote relictam, quam curator iam exegerat, & ab hærede teſtatoris recuperauerat, ſtatim dicto Chriſtophoro marito reddendam, nec tempus finitæ curæ, aut rationem reddendarum expectandum. Nam cùm Catharina, & maritus de iure contendere poſſent, curatoris officium eſſe finitum, matrimonio ab ea, quæ minor erat, ſed maritum ætate 25. annorum maiorem habebat, contracto, & vniuerſi patrimonij rationes ſibi reddi, & reliquum ſolui; quanto magis legatum ſibi pro dote relictum, ſtatim iure exigebant. Id quod deducitur concludenter ex reſolutionibus præcedentibus, & Senatus noſter iuridicè & rectè decidit in dicta cauſa, & poſſe maritum via executiua quantitatem legatam à curatore recuperare, ſtatuit. Atque id ipſum in terminis reſoluit Franciſcus Muñoz de Eſcobar, in commentariis de ratiociniis, capite vigeſimo primo, num. 32. folio 127. qui fuiſſe ita pronuntiatum in Cancellaria Pinciana, teſtatur. Ipſe autem exiſtimat procedere, vbi conſtitiſſet, quod tutor, vel curator tale legatum ad dotem adultæ conſtituendam recuperaſſer. Si enim verum eſt (inquit Eſcobar) quod curator poteſt compelli, vt conſtituat dotem ſuæ adultæ, vt in l. ſi curatores, C. de adminiſtrat. tutorum. l. 9. titulo 11. partita 4. & iam dos ab aliquo extraneo fuit conſtituta, & curator confitetur, eam ad hunc effectum relictam fuiſſe; ſolum reſtat, vt ſummariè tradatur adultæ, vel eius marito, cùm dos haveatur loco alimentorum, quæ breui & ſummario iudicio præſtantur, l. ſi quis à liberis, §. ſi vel parens, ff. de liberis agnoſcendis. In quo equidem præfatum Authorem non ſequor, ſed Senatus noſtri definitionem admitto indiſtinctè. Nam ſi adulta 25. annorum minor, quæ viro maiori, & induſtrioſo, atque de rebus ſuis diligenti, & ſolicito nupſit, ſtatim rationes ſibi reddi, & curam finitam contendere poteſt (vt deciſione præcedenti obſeruaui, atque ipſe Author agnouit, vt ibidem adnotaui) ſi etiam legatum pro dote relictum fuit, vt relictum fuiſſe pro dote Catharinæ è conſanguineo proponimus, & ipſe Eſcobar propoſuit num. trigeſimo ſecundo, Fatendum erit indiſtinctè, poſſe maritum illud via executiua exigere, nec vim eſſe faciendam in eo, quod curator tale legatum ad dotem adultæ conſtituendam recuperſſet; nam etſi ſimpliciter recuperauerit, ex quo pro dote relictum eſt, etiam matrimonio contracto, ſtatim exigi poteſt. Dos namque ſtatim conſiſtit, & in dominium, aut in adminiſtrationem mariti tranſit, vt ſuprà probaui. Nec tempus, aut ætas 25. annorum expectatur pro eo, quod ita relictum eſt; ſicuti in legato pro dote, aut pro dotanda puella relicto, ſcripſerunt Paulus Caſtrenſis in conſilio 308. dubio 2. libro primo. Alexander, in conſilio 146. numero 6. libro 6. Albanus, in conſilio 52. num. 2. Palacios Rubios, in repetitione cap. per veſtras. de donation. inter. notabili 3. §. 12. n. 8. Baldus Nouellus, in tractatu de dote, 5. p. num. 12. Petrus Surdus, in conſ. 393. n. 50. lib. 3. Simon de Prætis, de interpret. vltim. voluntatum, lib. 4. interpretat. 1. ſolut. 12. num. 45.

Quod ſi curator ſolutioni non contradiceret, ſed in executione aduerſus maritum petentem pro dote relictum, oppoſuiſſet, quod maiorem quantitatem minor ſibi debet, eo quod plus pro adulta expendit, quam ex ſuo patrimonio recepiſſet: credit tunc ipſe Eſcobar, faciendam fore redditionem rationum quæ breui & ſummario iudicio ſit; & ſi conſtituiſſet, aliquid ex pecunia pro dote relicta conſumptum fuiſſe pro neceſſitatibus minoris, pro tanto minus redditionem faciendam fore: aliàs quod abſurdum eſſetm, quod minor ea tandiu indotata eſſet, quamdiu lis ſuper rationibus agitaretur. Et quod ita fuit pronuntiatum in Pinciana Regia Cancellaria. Quod tamen non crederem aliter procedere poſſe, quam ſi in termino oppoſitionis de eo conſtaret apertiſſimè, & liquidiſſimè, aliàs namque propter incertum, & illiquidum executio retardari non deberet, cum frequenter curatores ſic ſoleant fraudulenter opponere, quos tamen rationibus redditis, debitores eſſe maiorum quantitatum apparet. Id quod de iure procedit, & Socini ſenioris placitis ( vt alia prætermittam) conuenit, quem ipſe Author citat dicto cap. vige ſimo primo, numero 3. & 4. quò loci inquit, quod adminiſtrator, qui opponit de expenſis, vel aliis partitis illiquid is, quid incertum proponit, ſed ratione incerti executio eius, quod eſt certum, non retardatur: l. ſtatu liber rationum. ff. de ſtatuliberis, l. reſiduum, C. de diſtract. pign. igitur ſtatim, quod de acceptis per adminiſtrationem conſtiterit, nullo alio expectato, pro iliis partitis liquidis executio fieri poterit. Et citat Socinum, in conſil. 24. columna 11. libro 1. & in conſil. 256. columna 3. lib. 2. vbi dicit, quod executio liquidi contra tutorem, non retardatur propter illiquidum, ab eo oppoſitum. Et latius comprobat ipſe Eſcobar, n. 5. & ſeqq.

CAPVT XXIX.

Pro teſtamento ſuſtinendo, & diſpoſitione qualibet vltima conſeruanda, quemadmodum coniectura ſumi, atque interpretatio fieri debeat regulariter: & quàm verum ſit, ſiue qualiter, & quando locum obtineat vulgatum adeo & aſſiduum illud Interpretum omnium axioma, ex l. ſi pars, ff. de inofficioſo teſtamento, deductum, vt per manus tradatur quotidie; teſtamento fauendum, & pro eo pronuntiandum in dubio, quod exornatur, atque illuſtratur. Denique, an teſtamentum intelligatur reuocatum, & reuocari valeat per ſolam verbalem reuocationem, ſi teſtator coram legitimo numero teſtium dixerit, ſe nolle valere teſtamentum, antea conditum, nec cauſam expreſſerit; idque maximè, attenta noua deciſione l. primæ, titul. 4. lib. 5. nouæ collect. Regiæ, vbi Bartoli, & Baldi ſententiæ contrariæ proferuntur, & Regij Hiſpalenſis Senatus in ipſo articulo, & in caſu ex facto occurrenti deciſio proponitur. Ac denique agitur, an ita, vel alio quouis modo reuocato teſtamento, legata auferantur, vel maneant.

SVMMARIVM.

- 1 Præſumptionem validitatis actus ſcilicet teſtamenti, ſuperare omnes alias præſumptiones, ſiue cæteris potiorem, & efficaciorem, atque potentiorem eſſe.
- 2 In teſtamentis, & vltimis voluntatibus, coniecturam eam ſumi, atque interpretationem fieri debere, per quam teſtamenti, & dispoſitionis conſeruationi magis prospiciatur, ac pro illo pronuntiandum in dubio.
- 3 Teſtatoris dispoſitio in dubio ita interpretari debet, vt potius valeat, & ſuſtineatur, quàm quod ſubuertatur, vt latiùs capite ſequenti adnotatur. Et ideo reiicitur illa interpretatio, quæ eſt in perniciem teſtamenti.
- 4 Pro teſtamentis, & dispoſitionibus vltimis ſuſtinendis, verba non ſolum impropriè, ſed etiam inpropriiſſimè eſſe accipienda.
- 5 Teſtamento in dubio fauendum eſſe, etiam in detrimentum filij exhæredati, vt loquitur text. in l. ſi pars, ff. de inofficioſo teſtamento, quæ numeris præcedentibus exornatur latiſſimè.
- 6 Legis, ſi pars, ff. de inofficioſo teſtamento, deciſio accipienda, quando iudices ſunt numero pares; ſecus verò ſi maior pars aduerſus teſtamentum ſenſerit.
- 7 Et idem, ſi maior Doctorum numerus, quia communis opinio præualet.
- 8 A præſumptione, & interpretatione illa, quod teſtamento in dubio ſit ſemper fauendum, recedi, ſi contrariæ extent coniecturæ.
- 9 Nec vllam eſſe pro teſtamento tam efficacem præſumptionem, quæ tolli, & conuelli non poſſit contrariâ coniecturâ.
- 10 Pro validitate teſtamenti non præſumi, quando repugnat præſumptio oriens à natura teſtamenti, & dispoſitionis.
- 11 Pro teſtamento non præſumi, quando manifeſte apparet, teſtamentum non habere ea, quæ à iure requiruntur.
- 12 Et idem eſſe, quando teſtamentum non habuit ſuam formam; nam tunc non interpretatur, vt valeat, ex quo deficit forma.
- 13 Pro validatate teſtamenti non præſumi, quando repugnat præſumpta mens diſponentis, quæ omnino offenderetur, ſi ſumeretur interpretatio validitatis diſpoſitionis teſtamentariæ.
- 14 Vel cum verſamur in odioſis.
- 15 Aut teſtamentum, & dispoſitio teſtatoris eſt facta in fraudem legis.
- 16 Et cum perplexa adeo eſt teſtatoris voluntas, vt ſciri, & cognoſci non poſſit, quid teſtator diſponere voluerit.
- 17 Teſtamentum ſecundum in dubio non debet ſuſtineri, vt prius tollatur.
- 18 Teſtamentum præſumi inualidum, quando ſi præſumeretur validum, inſurgeret magna inæqualitas inter liberos teſtatoris.
- 19 Teſtamenta duo diuerſi tenoris ſi appareant, & dubitetur, quod eorum prius factum fuerit, neutram ſuſtinetur.
- 20 Teſtamentum non ſuſtineri, ſi appareat, teſtatorem pœnituiſſe prioris voluntatis, & voluiſſe decedere inteſtatum; quod declaratur.
- 21 Teſtamentum, an reuocatum cenſeri debeat, ſi teſtator coram ſufficienti numero teſtium dixerit, ſe nolle expreſſerit, quia vult decedere inteſtatus. Et ſic an per ſolam verbalem reuocationem quoad inſtitutionem, & cætera tollatur, cum reuocatio ipſa non ſit ſolemnis. Vbi Bartoli, & Baldi contrariæ omnino ſententiæ proferunter. Et Bladi ſententia magis probatur. Atque de iure huius Regni, poſt deciſionem l. primæ, titulo 4. libro quinto, nouæ collect. Regiæ quod præciſa, & vera ratione ſeruari debeat, adnotatur.
- 22 Senatus etiam Regij Hispalenſis, in eo articulo, definitio, ſeu deciſio proponitur.

PRo dilucida, atque diſtincta huiuſce Capitis explicatione obſeruandum, & conſtituendum erit primo loco, præſumptionem validitatis actus, ſcilicet teſtamenti, ſuperare omnes alias præſumptiones, ſiue cæteris potiorem, & efficaciorem, atque potentiorem eſſe ficuti latiùs probatur, cap. ſequenti, & per Decium, in cap. quoniam Abbas, num. 16. de officio delegati: & in conſilio 344. Pariſium, in conſilio 80. num. 51. lib. 3. Rolandum, in conſilio 61. num. 27. lib. 3. Chepalum, in consilio 294. num. 45. lib. 2. Hippolytum Riminaldum, in conſilio 275. num. 16. lib. 3. & in conſilio 809. num. 54. lib. 7. quem vide vſque ad num. 60. Ludouicus Cafanate, in conſilio 15. num. 15. & ſequentibus, & ſtatim referentur alij quamplures: ac id tpſum latius comprobatur, & exornatur cap. ſequentibus, vt dixi. Sic ſane in teſtamentis & vltimis voluntatibus, coniecturam eam ſumi, atque interpretationem fieri debere, per quam teſtamenti, & diſpoſitionis conſeruationi magis proſpiciatur, ac pro illa pronuntiandum in dubio, vt ſuſtineatur, quomodocunque poſſibile ſit; & ideo reiiciatur illa interpretatio, quæ eſt in perniciem teſtamenti, vt potius valeat & ſuſtineatur, quàm quòd ſubuertatur, per text. in. l. ſi pars, in principio, ff. de inofficio teſtament. & in cap. vltimo, de ſentent. & re iud. l. cancellauerat, in fine ff. de his quæ in teſtam. delentur. l. Titia cum teſtamento, §. primo, ff. de legatis ſecundo, l. Mæuius, in principi. eodem titulo. l. vltima, C. de poſthum. hæred. inſtit. l. quis hæredem, in fine. C. de inſtitut, & ſubſtitut. l. cum antiquitas, in principio, C. de teſtamentis, adnotarunt vnanimiter, & pro teſtamentis, & diſpoſitionibus vltimis ſustinendis, verba non ſolum impropriè, ſed etiam impropriſſimè eſſe accipiend; ſcripſerunt, & permultis exornarunt ſuperiora, & deciſionem dictæ l. ſi pars, poſt ordinarios, & alios Authores, Oldraldus, in conſilio 102. num. 3. Romanus, in l. hac conſultiſſima, num. 10. in fine. C. qui teſtamenta facere poſſunt, & in conſilio 179. num. 22. Fulgoſ. Alexander, Decius, Iaſon, Baldus, Cumanus, Aretinus, Corneus, Ruinus, & Signorolus, cum quibus Cardinalis Mantica (qui rem hanc dilucidè exornat, & cæteris latiùs explicat) lib. 2. titulo vltimo per totum. vbi vide omninò. Curtius iunior, Socinus iunior, iaſon, Decius, Neuizanus, Alexand. Abbas, Berous, Craueta, Pariſius, & alij, cum quibus Ioſeph. Maſcardus, de probationibus, tomo 3. concluſione 1354. num. 2. Alciatus, de præſumption. regula prima, præſumptione 40. qui etiam latè in propoſito: Hieronymus Gabriel, in conſilio 109. numero 3. Ioannes Cephalus, in conſilio 138. num. 11. & 14. cum ſequentibus lib. 1. Rolandus, in conſilio 81. numero 42. libro primo. Tiberius Decianus, in conſilio 53. num. 1. lib. 1. Petrus de Peralta, in rubrica, ff. de hæred. inſtit. num. 157. &158. folio mihi 102. Mieres in initio ſecundæ partis, de maioratu, num. 3. Simon de Prætis, de interpretation vltimarum voluntatum, libro 2. interpretat. 2. dubitatione primæ, ſolutione 5. ex num. 1. vſque ad numerum 12. folio 213. eleganter Menochius, in conſilio 224. num. 23. lib. 3. latius libro 4. præſumptione 10. ex numero 6. cum ſequentibus, vbi vide omnino. Ludouic. Zuntus, in reſponſo pro vxore, ex num. 1065. cum ſed. Petrus Magdalenus de numero teſtium in teſtamentis requiſito, prima parte, cap. 3. numero 39. & 40. folio. 32. Ludouicus Molina, de Hiſpanorum primogeniis, lib. 2. cap. 15. num. 33. Camillus Gallinius, de verborum ſignificatione, libro 3. cap. 7. Hippolytus Riminaldus, in conſilio 39. num. 64. & in conſilio 84. num. 12. & ſed. lib. 1. & in conſilio 236. numero 61. lib. 3. & in conſil. 610. num. 24. & ſeq. & num 67. lib. 6. & in conſil. 598. in fine, libro 5. & in conſil. 809. num. 54. & ſeq. lib. 7. petrus Surdus, in conſil. 113. num. 28. lib. 1. & in conſil. 414. numero 20. lib. 3. & in conſil. 414. num. 30. lib. 3. Rota deciſione 125. num. 9. in prima parte, in nouiſſimis. Ioannes Vincentius Hondedeus in conſ. 69. num. 63. & ſeq. lib. 2. Andreas Fachineus, in conſil. 8. ex numero 1. lib. 8. Intrigliolus, deciſione 33. numero 9. Ludouicus Caſſanate, in conſil. 10. num. 43. 57. & 129. & ſeq. & in conſil. 15. num. 15. & 36. Hadrianus Gilmanus, lib. 1. rerum iudicatarum Germaniæ, deciſione 7. num. 26. Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſionum iuris, tom. 8. littera T. concluſione 89. & 90. fol. 59. & littera V. concluſione 99. & concluſione 110. folio 546. & notaui ſuprà, cap. 23. numero 18. denique conueniunt Authores illi, qui cap ſequenti commemorantur, Et quamuis eius, & iſtius capitis, vna & eadem videtur materia, cum vtroque agatur de coniectura, atque interpretatione pro actus, ſcilicet teſtamenti validitate, commodiùs tamen, & diſtinctiùs res hæc explanabitur, ſi (prout fit) capita hæc duo ſepararentur, & diſtinguantur. Idq́ue vel eo magis, quod cap ſequenti, de interpretatione, & coniectura generali, vt potius valeat, & ſuſtineatur, quàm pereat actus, hic autem de aſſumpto illo dictæ l. ſi pars, ſermo inſtituatur, quòd ſcilicet in dubio, teſtamento fauendum ſit, & pro eo pronuntiandum.

Quod vſque adeò locum obtinet, vt procedat etiam in detrimentum filij exhæredati, ſicque contra liberos, vt lex ipſa loquitur, & verba illa probant, In dubio recipiendam eſſe ſententiam illorum Iudicum, qui pro teſtamento pronuntiauerunt, & ibidem expreſſim annotauit Baldus, in dubio fauendum eſſe magis teſtamento, quàm filio exhæredato. Et probatur etiam in. l. ſi ita facta, ff. de iniuſto rupto, & ex aliis confirmat Mantice, lib. 2. dicto titulo vltimo, num. 8. Menochius, qui rationem illius legis aſſignat, lib. 4. dicta præſumpt. 10. num. 11. &12. & vide num. 13. & tribus ſeqq. vbi dixit, deciſionem dictæ l. ſi pars. Recipiendam eſſe, quando Iudices ſunt numero pares; ſecùs verò ſi maior pars aduerſus teſtamentum ſenſit: ſicuti probat text. in cap. vltimo, de ſententia & re iudicata. Tunc namq́ue (inquit) ſequendam eſſe maioris partis ſententiam. Similiter, quod cùm maior numerus Doctorum ſtat aduerſus teſtamentum, ſequenda eſt communis ſententia, ſicuti multi alij Authores ibi relati probarunt: & poſt alios Mantica etiam, lib. 2. dicto titulo vltimo, numero 9. & 10. & hoc caſu receditur ab illius legis deciſione. Sic & à præſumptione, & interpretatione illa, quod teſtamento in dubio ſit ſemper fauendum, & pro illo pronuntiandum (quæ colligitur etiam ex coniectura voluntatis teſtatoris, l. ſi ita ſcriptum, in principio, ff. de liber. & poſthum.) receditur, ſi aliæ, aut contrariæ extent coniecturæ, vt docuit Bartolus, in l. etſi pepercerit, num. 10. ff. de libert. & poſthum. quem ſequuntur alij Authores relati à Ioanne Sadoletto, in l. hæc verba, num. 3. ff. de legatis primo. qui dixerunt, nullam tam efficacem pro teſtamento extare præſumptionem, quæ tolli, & conuelli non poſſit contrariâ coniecturâ. Id quod Menochius etiam animaduertit lib. 4. dicta præſumptione 10. num. 16. in fine. Et comprobatur manifeſtè ex his quæ cap. præcedentibus adnotauimus. Coniecturæ autem quamplures ex Interpretibus noſtris colligi valent, ſed illas omnes acutè & plenè congeſſit Menochius, dicta præſumptione 10. ex numero 17. vſque in finem præſumptionis, ad quem, & Manticam in loco relato confugiendum erit omninò.

Prima coniectura eſt, quando repugnat præſumptio oriens à natura teſtamenti, & diſpoſitionis, prout exemplum afferens, poſt alios obſeruat Menochius, dicto num. 17. Secunda eſt coniectura, quando manifeſtè apparet, teſtamentum non habere ea, quæ à iure requiruntur; nam tunc pro teſtamento non præſumitur, nec etiam pro validitate actus. Debuit enim ſcire teſtator, leges habere locum in ſuo teſtamento, l. nemo poteſt, ff. de legatis primo. Et proptereà ſibi ipſi adſcribere debet teſtamenti vitium, & inualiditatem, cum legis diſpoſitionem non obſeruauerit: quæ omnia latius comprobat Menochius, eadem præſumptione 10. num. 18. & tribus ſeqq. & vide num. 22. Vbi idem eſſe dicit, quando teſtamentum non habet ſuam formam, nam tunc interpretatur, vt valeat, ex quo deficit forma: Et hæc eſt tertia coniectura, cui conuenit Franciſcus Mantica, lib. 2. dicto titulovltimo, num. 13. vbi dixit, reſtringendam eſſe deciſionem dictæ l. ſi pars. quotieſcunque teſtatori poteſt culpa imputari, veluti ſi debitas ſolemnitates non obſeruauerit, vt colligitur ex l. vltima, C. de poſthum. hæred. inſtit. Quarta coniectura eſt, quando repugnat præſumpta mens diſponentis, quæ omninò offenderetur, ſi ſumeretur interpretatio validitatis diſpoſitionis teſtamenti, vt obſeruat idem Menochius, & alia in comprobationem adducit, eadem præſumptione 10. lib. 4. numero. 23. 24. & 25. & lib. 6. præſumpt. 4. vbi etiam latè in propoſito. Quinta eſt coniectura; quando verſamur in odioſis, nam tunc in dubio non ſumitur interpretatio odioſis validitate teſtamenti, & diſpoſitionis: de quo exempla adducit, & latiùs comprobat Menochius ipſe, dicta præſumptione 10. ex numero 26. vſque ad numerum 31. Sexta eſt coniectura, quando teſtamentum, & diſpoſitio eſt facta in fraudem legis, tunc enim pro validitate ipſius interpretatio non ſumitur, l. qui teſtamento, ff. de probationibus. Et declarat Menochius, vbi ſuprà numero 31. Septima coniectura eſt, quando adeò perplexa eſt teſtatoris voluntas, vt ſciri, & cognoſci non poſſit, quid teſtator diſponere voluerit; hoc ſanè caſu præſumptio, & interpretatio ſumitur, vt corruat illa diſpoſitio, l. ſi Titius, ff. de condition. inſtitution. Mantica, lib. 2. dicto titulo vltimo, numero 12. Menochius, qui dilucidè magis declarat, & perplexitatis exempla adducit, dicta præſumptione 10. num. 33. & 34. vbi, & num. 32. alias duas coniecturas tradit: & conuenit Mantica, dicto titulo vltimo, num. 16. dum dixit, deciſionem dictæ l. ſi pars, debere reſtringi, vt procedat, quando teſtator decederet inteſtatus, ſi illud teſtamentum, de quo agitur, non valeat; aliud eſt, ſi inteſtatus non decedat, veluti ſi prius fecerit aliud teſtamentum, & dubitatur an per poſterius ruptum videatur, nam in dubio ſecundum teſtamentum non debet ſuſtineri, vt prius tollatur: & ideò multò facilius ſuſtinetur, teſtamentum, quando aliud non præcedit, quàm ſi aliud præcedat: Ita Alexander, in conſil. 4. num. 14. & 15. in fine, lib. 7. Craueta, in conſil. 143. num. 15. Vltima coniectura eſt, ex ſententia Menochij, poſt Corneum, & Crauetam, ibi relatos, dicta præſumptione 10. num. 35. quando præſumendo, validam eſſe teſtatoris voluntatem, & diſpoſitionem, inſurgeret magna inæqualitas inter teſtatoris filios; hoc ſanè caſu ſumenda eſt potius præſumptio, diſpoſitionem eſſe inualidam, atque ita ſuſtineri non poſſe, & hactenus Menochius.

Cæterùm Cardinalis Mantica, de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 2. dicto titulo vltimo, ex num. 17. cum ſeq. duas alias coniecturas recenſet, ſiue duobus aliis modis reſtringendam putat deciſionem dictæ l. ſi pars, ff. de inofficioſo teſtamento. Ac primùm equidem cum duo facta ſint teſtamenta diuerſi tenoris, & dubitetur, vtrum eorum prius factum fuerit; nam hoc in caſu neutrum teſtamentum ſuſtinetur, argumento l. duo ſunt Titij, ff. de teſtament. tutela, l. ſi ita fuerit, ff. de rebus dubiis, l. 1. §. primo, & ibi Bartolus, num. 1. ff. de bonorum poſſeſſione ſecundum tabulas. Et tenuerunt Authores quamplures ibi relati, qui etiam tractarunt, quid iuris in caſu propoſito, ſi in aliquo eorum teſtamentorum inſtituti ſint venienttes ab inteſtato, qui aliàs ſucceſſuri eſſent. Secundò inquit Mantica ipſe, numero 18. reſtringendam prædictam concluſionem, vt teſtamentum debeat ſuſtineri, niſi appareat, teſtatorem pœnituiſſe prioris voluntatis, & voluiſſe decedere inteſtatum, l. prima, §. penultimo, ff. ſi tabul. teſtamen. nullæ ex tab. l. omnium teſtamentorum, cod. teſtamentis. Et hoc certo certius profitetur, quando teſtator poſtea coram legitimo numero teſtium reuocat teſtamentum, & cauſam exprimit, quia vult decedere inteſtatus, nam per hoc tacitè videtur inſtituere legitimos hæredes venientes ab inteſtato, quorum aditione ademptio hæreditatis confirmatur. Et id ipſum tenent Authores permulti, quos Mantica ipſe refert dicto num. 18. & Matienzus, in lege prima, tit. 4. lib. 5. gloſſa 10. num. 7. Et in hoc vnanimiter conueniunt omnes Interpretes, quatenus ſtatuunt, quod quando quis coram legitimo numero teſtium reuocauit eius teſtamentum, & dixit; quod volebat decedere inteſtatus, teſtamentum eſt reuocatumm, & valet diſpoſitio, ratione prædicta, quia teſtator videtur inſtituere venientes ab inteſtato. Ita etiam, & magis indubitanter, quando reuocauit teſtamentum, & dixit, quod ſuccedant veninentes ab inteſtato; quia hoc caſu erit ſine dubio hæreditas adempta. Ita ſanè duobus in his caſibus vnanimiter omnes conueniunt (vt nunc dicebam) & tenuerunt Antonius Gomezius, petrus de Peralta, Matienzus, & omnes referendi infrà, Bartolus, Baldus, Alexander, Didacus Couarruuias, Iulius Clarus, & alij multi, cum quibus ita ſpecificè duas concluſiones conficit Vincentius de Frachis, deciſione 287. num. 2. & 3. Michaël Graſſus, receptarum ſentent. §. teſtamentum, quæſt. 84. num. 5. Sylueſter Aldobrandinus, qui infinitos refert, in conſilio 2. numero ſeptimo, Petrus Surdus, in conſilio 320. numero 10. lib. 3.

Dubium autem in eo verſatur, an ſcilicet teſtamentum reuocatum cenſeri debeat, ſi teſtator coram ſufficienti numero teſtium dixerit ſimpliciter, ſe nolle valere teſtamentum, antea conditum, nec cauſam expreſſerit, quia vult decedere ab inteſtato, aut vult, quod ſuccedeant venientes ab inteſtato? Et quidem Bartolus, in l. ſi iure, columna prima, numero 3. Apertè concludit, teſtamentum non eſſe reuocatum, nec ſufficere reuocationem prædictam ſimpliciter factam, niſi decennium effluxerit, aut ſecundum teſtamentum perfectè conſummatum interuenerit; idq́ue per tex. in l. ſancimus, C. de teſta [De hac quæſtione vide latè & ſubtiliter per Ant. Fabr. de error. pragmat. deca. 39. errore 6. per totum, fol. 725.]mentis: & in §. ex eo autem ſolum. Inſtitut. quibus modis teſtamenta infirmentur, & in l. militis codicillis, §. veteranus, ff. de militari teſtament. & in l. hæredes palam, §. ſi quid poſt, ff. de teſtament. & in l. prima, ff. de iniuſto rupto, & in l. prima, §. ſi hæres, ff. ſt tabul. teſtament. nullæ, extabunt: prout hæc omina iura ponderat Antonius Gomezius, & iure communi attento Bartolum ſequitur, in dicta lege tertia Tauri, num. 102. Menchaca, de ſucceſſion. reſolut. lib. 1. §. 9. à num. 7. vſque ad §. 13. & §. primo, num. 13. Bartolum etiam ſequuti fuere, Decius, Alexander, Ruinus, Socinus vterq́ue, Natta, Ioannes Dilectus, Ancharanus, Cumanus, Riminaldus ſenior, & Didacus Couarruuias, quos refereunt (ſed ipſi duo contrarium tenent, vt ſtatím dicetur) Cardinalis Mantica, lib. 2. dicto titulo vltimo, num. 19. in principio, Michaël Graſſus, §. teſtamentum, quæſtione 84. num. 2. in principio. Probarunt etiam Bartoli doctrinam Iaſon, Guid. Pap. Guil. Benedict. & Caſtrenſis, cum quibus Vincent. de Franchis, deciſ. 287. num. 1. Petrus de Peralta, in l. ſi quis in principio teſtamenti, num. 50. ad finem, in verſiculo, illud autem in dubium non venit. Petrus Magdalenus, de numero teſtium in teſtamentis requiſito, prima parte, cap. 17. ex num. 21. Petrus Surdus in conſilio 320. num. 11. lib. 3. Sylueſter Aldobrandinus, in conſil. 2. num. 1. & quinque ſequent. lib. 1. & eodem iure communi inſpecto ſequitur quoque Bartolum Ioannes Matienzus, in lege prima, tit. 4. lib. 5. gloſſa 10. num. 5. qui citat multos, & Antonij Gomezij limitationes ad terminos iuris noſtri Regij reducit. Ioannes Cephalus, in conſil. 83. num. 7. libro 1. Cardinalis Thuſcus, tomo 8. littera T. concluſione 153. num 8. folio 141. & íj omnes vltrá iura præallegata, eâ adducuntur atque excitantur ratione communiter, quod quando in voluntate reuocatoria nullus eſt inſtitutus hæres à teſtator, nec vocati ſunt venientes ab inteſtato, ſed ſimpliciter eſt loquutus teſtator, talis reuocatio remanet nulla, quia non poteſt confirmari aditione alicuius, l. ſi nemo, ff. de teſtamentaria tutela, l. ſed ſi conditioni, §. finali, ff. de haered. inſtit. non enim poteſt primum teſtamentum reuocari per præſentem diſpoſitionem, niſi talis ſit, vt contingere poſſit, aliquem ex ea hærdem eſſe poſſe, l. cum in ſecundo, ff. de iniuſto reputo, l. pater filio, ff. de haered. inſtitut. per Alexand. qui hanc opinionem pluribus rationibus, & authoritatibus confirmat, in conſil. 159. numero 5. lib. 7. & in conſilio 30. numero 2. & 6. libro tertio, Sylueſt. Aldobrandinum, dicto conſilio 2. numero 6.

Cæterum contrariam ſententiam in eodem articulo firmiter tenet Baldus, in dicta l. ſancimus, numero 2. C. de teſtamentis, qui (vt dicit) mouetur ratione naturali: in quam etiam Salicetus ibidem, ſub num. 3. magis inclinat, & expreſsè Imola, in l. ſi ita ſcriptum, §. regula, num. 5. ff. de haered. inſtit. & Baldum ſequuntur Andreas Barbatia, Petrus de Beſſu. Guido Papa, Angelus Aretinus, Raphaël Cumanus, & Socinus iunior, cum quibus conſtanter Cardinalis Mantica, de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 2. dicto titulo vltimo, num. 19. in verſiculo, ſed contrariam ſententiam: & numero 20. & 21. Michael Graſſus, receptarum ſententiarum, §. teſtamentum, quæſt. 84. num. 2. ad finem, qui adiiciunt opinionem hanc veriorem eſſe, quoniam fi teſtator voluit teſtamentum non valere, & ita expreſsè dixit, tacitè per quandam conſequentiam neceſſariam intelligitur velle inteſtatus decedere, & legitimos hæredes vocare ab inteſtato, l. conficiuntur, §. primo. ff. de iure codicillorum. Et iniquum, atque abſurdum eſſet, contra teſtatoris expreſſam voluntatem, teſtamentum eius velle ſuſtinere. Quæ equidem ratio, etiam iure communi attento, valde concludit, præſertim cum contrariam firmiter non tenuerit Bartolus, ſed hæſitando loquatur, vt patet, dum dicit, Ego dicerem ſic, ſalua veritate. Cùm etiam ſundamentis omnibus, & rationibus, pro opinione Bartoli adductis, ſatisfieri, ac reſponderi congruè valeat, prout reſpondent, & contraria diſſoluunt Ioannes de Imola, in dicto §. regula, num. 5. Andreas Barbatia, in conſil. 60. in ſecunda dubitatione, ſub numero ſeptimo, vſque ad finem, volumine ſecundo. Socinus iunior, in conſilio 145. numero 9. & ſeq. libro 2. & Mantica, dicto num. 19.

Sed de iure huius Regni, ac poſt nouam deciſionem legis primæ, titulo quarto, libro quinto, nonæ collect. Regiæ, certior redditus Baldi opinio: nec ipſo iure Regio attento, Bartoli opinio ſuſtineri poterit, vtpotè cùm ex deciſione dictæ l. primæ, ceſſat omnino motiuum illud præcipuum, quod quando in voluntate reuocatoria nullus eſt inſtitutus hæres à teſtatore, nec vocati ſunt venientes ab inteſtato, renocatio remanet nulla, quia non potcſt confirmari aditione alicuius: nam poſt legem ipſam primam, hæredis inſtitutio non requiritur ad validitatem teſtamenti, quæ caput erat teſtamenti de iure communi, & ſic cum vltimum teſtamentum valeat abſque hæredis inſtitutione, nimirum ſi teſtamentum primum infirmetur, ſi teſtator dixerit ſe nolle illud valere, etſi venientes ab inteſtato non vocauerit, vel non dixerit, ſe velle decedere inteſtatum, modò quoad numerum teſtium, coram quibus reuocatio fit, ſeruetur ſolemnitas dictæ l. primæ: & ita terminis obſeruarunt Antonius Gomezius, in dicta lege tertia Tauri, numero 104. & ibidem Burgos Salon de Paze, numero 842. D. Antonius Meneſius de Padilla, in l. eam quam, numero 110. C. de fideicommiſſis. Ioannes Matienzus, in dicta lege prima, titulo quarto, gloſſa 10. numero ſexto. D. Spino, in ſpeculo teſtament. gloſſa rubricæ, parte ſecunda, numero 27. in verſiculo, hinc etiam deducitur folio 27. qui tamen gloſſa 20. de reuocatione teſtamenti. numero 48. & duobus ſequentibus, nec abſolute dubium propoſitum explicat, nec Bartoli, & Baldi contrarietatem relatam proponit. Antonius Pichardus, in dicto §. ex eo autem ſolum. Inſtitut. quibus mod. teſtament. infirmentur, numero finali, qui iure Regio attento eandem videtur probare opinionem, quatenus ad Matienzum, in dicto loco, ſe refert: qui etiam retulit Gregorium Lopez, & Didac. Couarru. pro ipſa opinione, & rectè concludit, quod ſi ex communi Interpretum ſententia, quando quis reuocauit suum teſtamentum, ſiue dixit ſe nolle illud valere, quia volebat ſuccedere hæredes ab inteſtato, id ſufficiebat, vt teſtamentum reuocatum cenſeretur, quamuis hæredis iuſtitutio defuiſſet; quia dicendo, quod valebat decedere inteſtatus, videbatur ſucceſſores ab inteſtato inſtituere; ergo poſt deciſionem ipſam Regiam, qua teſtamentum valebat absque hæredis inſtitutione, & diſpoſita adimplentur, in reliquis vero ſucceſſores ab intestato admittuntur, quia per teſtatorem ipſum inſtituti videbantur; non modo æquali, ſed & fortiori ratione id ipſum dici debebit, vt per dictum Authorem. Cui ego addiderim, rationem quoque illam ſententiæ Bartoli, quod ſi nullus eſt hæres inſtitutus, non poteſt confirmari diſpoſitio aditione alicuius, de iure ipſo Regio, & poſt deciſionem dictæ legis primæ ceſſare; ceſſare quoque omnino ex eo, quod per ſucceſſores ipſos legitimos ab inteſtato adiri poſſit, ac debeat hæreditas præcisè, ex ſententia quamplurium, vel cauſatiuè ex concordia aliorum, vt ſententias contrarias concordat, & cumulat Azeuedus, in ipſa prima, titulo 4. libro 5. num. 120. quæſtione 13. vbi citat Antonium Gomezium, Peraltam, Couarruu. Padillam, Burg. de Pace, Matienzum, & alios: & num. 136. & 137. Addiderim etiam, & vltra omnes relatos ſuprà, ex alio etiam reſolutionem communem Scriptorum huius Regni comprobari, quod de iure communi teſtamentum licèt non reuocetur, quando teſtator ſimpliciter reuocat, vel dicit, quod non vult illud valere, ſuſtinetur tamen reuocatio quoad legata, & fideicommiſſa, vt infrà dicetur, & ex aliis Authoribus Petrus Surdus obſeruauit, in conſilio 320. numero 11. libro 3. Ergo attenta deciſione dictæ legis Regiæ primæ, ſuſtineri debet quoad inſtitutionem, ſicut quoad legata, cum nec inſtitutio hæredis requiratur, nec maior fauor vni, quàm alteri diſpoſitioni tribuatur, ſed ſimpliciter ſtatuatur, valere diſpoſita, etſi nullus hæres ſit inſtitutus; ſicque ratio illa reuocationis legatorum de iure communi, vniformiter in ipſa inſtitutione militat de iure Regio.

Et de his hactenus; ex quibus dilucidè conſtabit, Senatum Regium Hiſpalenſem in cauſa Didaci de [Hiſpalenſis Regij Senatus deciſio.] Montes Doca, & fratrum eius, hæredum ab inteſtato legitimorum Franciſci de Montes Doca; contra Didacum de Birues, Iuridicè, & rectè diffiniuiſſe, teſtamentum dicti Franciſci ſuſtineri non debere, ſed reuocatum intelligi, & manere cum effectu: ex quo Franciſcus ipſe coram multis teſtibus dixit, ſe nolle valere teſtamentum à ſe conditum: idque etſi nullam cauſam expreſſerit, nec ſe velle decedere inteſtatum, ſpecificè declarauerit: ſicque vniuerſam eiuſdem hæreditatem hæredibus præfatis ab inteſtato applicatam de iure. Id autem ex ſuperiùs dictis comprobatur dilucidè.

Ac primum etiam attento iure communi, ex doctrina Baldi, in dicta l. ſancinus, num. 2. C. de teſtam. quam ſequuntur Authores omnes illi relati ſuprà numer. 21. in verſic. cæterum contrariam.

Secundò comprobatur ex his rationibus, quas Andr. Barbat. Socinus iunior, & Cardinalis Franciſcus Mantica, eodem loco præcitati, pro Baldo ipſo contra Bartol. ponderarunt, quæ ideo hoc loco non tranſcribuntur: quoniam ibidem abundè traduntur.

Tertiò, quoniam ſi verum eſt, teſtamentum reuocatum cenſeri, ſi teſtator cauſam expreſſerit, quia vult decedere inteſtatus; quaſi ex hoc tacitè videatur inſtituere legitimos hæredes ab inteſtato, l. ſi quis ita hæredes inſtituatur, ff. de hæred. inſtit. idipſum dici debebit, quando teſtamentum ſimpliciter reuocatur, etſi cauſa non exprimatur, ex quo id neceſſariò ſequitur, cum alius hæres non inſtituatur, nec teſtamentum aliud conficiatur, & maximè inter vulgares homines, qui neſciunt dicere cauſam, vel an cauſam dicere oporteat; ignorant; & quando factum eſt teſtamentum nuncupatiuum, vt ex Socino, & Barbatia optimè perpendit Cardinalis Mantica, libro 2. dicto titulo vltimo, numero 19. in verſic. hoc amplius, & reſpectu eorundem venientium ab inteſtato, qui hodie litigant; nam eo ipſo quod teſtamentum præcedens fuit reuocatum, perinde habentur ex legis diſpoſitione, ac ſi hæredes inſtituti fuiſſent iuxta text. in l. ſi quis cum teſtamentum, in principio, & in §. primo, ff. de iure codicillorum, & ea, quæ diuerſas aliorum ſententias cumulans, latiùs explanauit Iacobus Menochius, libro 4. præſumptione 27.

Rurſus & quartò facit, negari non poſſe, ſi verum amamus, & Bartoli, & ſequacium fundamenta maturè perpendimus, quin etiam in terminis iuris communis nullum pro ſententia ipſa Bartoli adducatur fundamentum, cui verè, & concludenter reſponderi non valeat: ſic Bartoli ratione, & fundamenta diſſoluunt Andr. Barbatia, Ioann. de Imola, & Socinus, iunior, relati ſuprà, numero 21. Cardinalis Mantica, libro 2. dicto titulo vltimo, numero 19. ad finem, & numero 20. & 21. vbi ſuo ordine reſpondet omnibus illis iuribus, quæ in contrarium ponderari ſolent; ac maximè text. in §. ex eo autem ſolùm, Inſtitut. quibus modis teſtamen. infirment. & in l. milites codicillis, §. veteranus, ff. de militari teſtament. & in l. ſancimus, C. de teſtamen. & in l. ſed etſi in conditione, §. vltimo, ff. de hæred. inſtit. & ita pro opinione Bartoli nihil firmum adducitur. Pro Baldi autem doctrina fortiter adſtringit id quod dicitur communiter, & alio cap. ſuprà late exornatum eſt, voluntatem teſtantis non ſolum expreſſam, ſed etiam tacitam totum facere, l. ex facto, §. rerum autem Italicarum, ff. de hæredib. inſti. l. prima, C. de ſacroſanctis Eccleſiis, cum vulgatis; & legem non verbis, ſed voluntatibus fauere defunctorum, §. noſtra. Inſtitut. de legatis. Et ideo magis redditur inutilis diſpoſitio teſtatoris, quàm quod aliquid contra voluntatem eius admittatur, l. verbis ciuilibus, ff. de vul. & pup. ſubſtitut. & ibi notant Caſtrenſis, numero 4. & Alexander, numero tertio, & Aretinus, in tertio, notabili, dicens, hoc ſemper memoria retinendum, & Iaſon, numero 6. & Zazius, numero 7. Si ergo manifeſte apparet, teſtatorem à priori teſtamento voluiſſe recedere, certè abſurdum, & irrrationabile eſt (inquit Mantica libro ſecundo, dicto titulo vltimo, numero 22.) teſtamentum ſuſtineri contra voluntatem teſtatoris explicatam coram legitimo numero teſtium; cum nullius magis interſit, quàm ipſius teſtatoris, tale teſtamentum, quod expreſsè reuocauit, non obſeruari, argumento, l. diuus, ff. de militari teſtamento, & §. plane, Inſtitut, eod. titulo, nam magis tolerabile eſt, inteſtatum decedere teſtatorem, quàm teſtamentum contra eius voluntarem suſtineri, cum teſtamentum non poſſit dici, neque intelligi ſine voluntate, l. 1. ff. de teſtamen. in princip. Inſtitut. eodem tit.

Quintò etiam facit, nam poſito quod de iure communi controuerſus fuerit articulus propter Bartoli, & Baldi contrarietatem prædictam) vt ſupra vidimus) tamen attento iure Regio, & poſt deciſionem dictæ l. primæ, titulo 4. libro 5. nouæ collect. Regiæ abſque dubio Baldi ſententia obtinebit, vtpote cum ceſſet ratio illa præcipua, quâ Bartolus, & ſequaces eius excitabantur; & venientes ab inteſtato ita ex lege ipſa vocati cenſeantur, & hæreditatem adire valeant, ac ſi inſtituti fuiſſent ſpecificè: cum etiam lex ipſa Regia prima, non ſolum procedat in voluntate defuncti diſpoſitiua, ſed etiam in reuocatoria, abſque alia diſpoſitiua, vt in caſu præſenti: quoniam eadem militat ratio, ex quo hæredis inſtitutio neceſſaria non eſt, & venientes ab inteſtato adire valeant, vt nunc dicebam, & vtrumque comprobaui ſuprà, num. 21. columna vltimæ, Authores omnes huius Regni commemoraui.

Sextò denique & vltimò facit, non modò tempore illo vltimo præfatum Franciſcum coram tot teſtibus dixiſſe, ſe nolle valere teſtamentum à ſe conditum, ſicque reuocaſſe illud, & prioris voluntatis pœnituiſſe; verùm etiam diuerſis quoque vicibus ante id tempus protuliſſe verba quamplurima, quibus inſtitutum hæredem in eo teſtamento, non ſucceſſurum, nec teſtamentum ipſum effectum habiturum, ſignificauit expreſſim: & cùm voluntas teſtatoris manifeſterur non ſolum ex expreſſa reuocatione, ſed etiam ex his, quæ dixit ante teſtamentum, iuxta Gloſſam, in l. cum proponebatur, ff. de legatis ſecundo, Bartolum, in l. ſi quis in fundi, in principio, ff. de legatis primo, Angelum, in l. fideicommiſſis, §. penultimo, circa finem, ff. de vſuris, Afflictis, deciſione 44. numero 28. Ioannem Cephalum, in conſilio 144. numero 29. libro primo, Ludouicum Molinam, de Hispanorum primogeniis, libro primo, cap. 5. numero 40. Peregrinum, in conſilio 35. numero 4. libro 3. Hippolyt. Riminaldum, in conſilio 158. numero 4. & 29. libro 2. Burgos de Paz, in conſilio 27. numero 7. & 24. Maſcardum, de probationibus, concluſione 1046. Petrum Surdum, in conſilio 414. numero 56. & 64. libro 3. & deciſion. 54. numero 6. vbi multùm ad propoſitum inquit, quod id procedit, etiamſi verba non ſint prolata in forma teſtandi, & citat Angelum, Simonem de Prætis, & alios; immo eundem teſtatorem bis dixiſſe, ſe reuocaturum dictum teſtamentum, & inſtituturum eoſdem ab inteſtato venientes, qui litigant, aſſerunt teſtes nonnulli, vt ex actis apparet proceſsûs. Et quamuis ex ſola ea allocutione, & verborum prolatione inter viuos, non poſſint dici ipſi inſtituti, ex quo teſtamentum aliud conditum eſt, nec eorum inſtitutio facta, iuxta text. in l. Pamphilo, §. propoſitum, ff. de legatis tertio: & ea quæ cumulauit Azeuedus, in l. prima, titulo 4. lib. 5. numero 79. & 80. voluntas tamen datur ſatis intelligi, non modò ex actu ipſo reuocationis, ſed etiam ex præcedentibus, quæ ita enixa, & geminata certiorem, & validiorem voluntatem oſtendunt, vt vulgatum eſt; & exornatur, atque comprobatur infrà alio capite, & per Menchacam de ſucceſſionum creatione, primæ partis, §. tertio, numero 13. per totum, Mieres de maioratu, prima parte, quæſtione 22. ex numero 13. Marcabrunum in conſilio 75. num. 56. & ſequentibu, Petrum Surdum, in conſilio 60. numero 7. & in conſilio 73. numero 64. libro primo, & in conſilio 179. numero 18. libro ſecundo, Borgninum Caualcanum, deciſione 5. numero 27. & 80. parte tertia. Et inde ex eo quoque durum, & iniquum eſſet, contra voluntatem toties manifeſtatam, teſtamentum ſuſtineri, iuxta rationem illam Franciſci Manicæ ſuprà adductam, Et quemadmodum, quando quis reuocat teſtamentum antea factum, & inquit, quod vult quòd ſuccedant venientes ab inteſtato, abſque dubio etiam in terminis iuris communis reuocatur teſtamentum. Vel ſi dicat, ſe velle ab inteſtato decedere; vt ex multis Authoribus obſeruaui ſupra numero 20. & pet Vincentium der Franchis, dicta deciſione 278. numero 2. & 3. Aldobrandinum, in conſilio 2. numero 7. Idipſum in caſu præſenti dicendum eſſet, cum vltra reuocationem teſtamenti, ea cauſa non expreſſa, iam antea bis dixiſſet, ſe velle, quod ſuccederent venientes ab inteſtato, quamuis id non repetierit tempore dictæ reuocationis ſolemnis: & ſic antea expreſſa cauſa id valeat efficere.

Et per hæc apparet, teſtamentum prius, iuridicè, & rectè declaratum irritum, & inane à Senatu, & hæreditatem vniuerſalem hæredibus prædictis ab inteſtato applicatam.

Apparet etiam, non modò quoad inſtitutionem, [Regij Hiſpalenſis Senatus in eodem propoſito altera deciſio.] ſed etiam quoad legata reuocatum intelligi dictum teſtamentum, ſicque legatarij cuiuſdam petitionem Senatum metipſum non admiſiſſe de iure, ſiue dictos hæredes ab inteſtato abſoluiſſe iuridicè. Id autem dilucidè, & melius quàm hactenus fuerit, ex ſequentibus comprobari, atque corroborari poterit.

Ac primum equidem ex ſententia Antonij Gomezij, Burgos Sal. de Paze, Ioannis Matienzi, Gregorij Lopezij, & D. Spino, quos commemoraui ſupra hoc eod. cap. cap. num. 21. ante finem, ij namque pro certo ſuppontunt, attenta deciſione dictæ l. Regiæ primæ, titul. 4. lib. 5. in propoſito caſu, quando quis dixit coram ſufficienti numero teſtium, ſe nolle valere ſuum teſtamentum, etiamſi cauſam non expreſſerit, teſtamentum reuocari quoad omnia, ita vt nihil ex ipſo in viridi remaneat obſeruantia, nec firmitatem obtineat.

Secundò, quoniam Baldu, & ſequaces eius, in totum teſtamentum reuocatum intelligi, atque infirmari, ſpecificè aſſerunt, nec vnquam legata, aut fideicommiſſa conſeruant, vel aliud diſpoſitum, tametſi cauſa non exprimatur, vt ſuprà vidimus. Ex deciſione autem eiuſdem legis Regiæ primæ, quamuis teſtamentum valeat, etſi nullus hæres inſtitutus fuerit, vel inſtitutus adire noluerit; in caſu tamen propoſito, ac indiſtinctè & abſoluè reuocato teſtamento, legata ipſa non conſeruantur, ſicut nec aliquouis caſu contra voluntatem teſtatoris conſeruari, lex eadem prima intendit. Sic ſanè poſt ipſam legem Regiam primam, quod teſtamentum irritum ſit quoad inſtitutionem, & quoad legata, expreſſim annotauit D. Antonius Meneſ. de Padilla, in dicta l. eam quam, C. de fideicommiſſis, numero 110. quid præpoſterè & malè contrarium per tranſitum, & re non rectè perpenſa dixerit D. Spino, in ſpeculo, gloſſa rubricæ, parte 2. numero 27. qui pro ſe citat Antonium Gomezium, in l. 3. Tauri, numero 104. qui tamen id non dicit, ſed pro certo innuit contrarium: & Padillam, qui (vt vides) ſpecificè & rectiùs contrarium tuetur.

Tertiò etiam comprobatur ex eo, quod regulariter, reuocato teſtamento, non ſolum cenſetur reuocata inſtitutio hæredis, ſed etiam reuocantur legata, & fideicommiſſa, & quæcunque ibi diſpoſita fuere, vt probatur in l. 3. §. penultimo, vbi Gloſſa, in verſic. ſcriptus, ff. ſi cui pluſquam per leg. Falcidiam, & in l. hæredes palam, § ſi quid poſt, in verb omnia, ff. de teſtamentis, Curtius iunior, in conſilio 163. numero 15. vbi inquit, quod renocato primo teſtamento, cenſentur reuocata omnia contenta in eo, niſi fuerint expreſsè repetita, l. ſi iure, ff. de legatis tertio, §. ſed & ſi quis priore, Inſtitut. quibus modis teſtament. infirment. Petrus Surdus, in conſilio 169. numero 6. & 7. libro 2. vbi exornat, & inquit poſt alios Authores, eſſe ſpeciale in codicillis, vt relicta in primo, non cenſeantur adempta in ſecundo. Et inde infert, quod reuocato teſtamento, in quo confeſſio continetur, ipſa quoque confeſſio in eo facta cenſetur reuocata provt ibi comprobat: & in conſilio 320. libro 3. vbi etiam, quod codicilli poſteriores non tollunt primos, niſi ſint inuicem contrarij: quia tunc poſterior ſuſtinetur, ſublato priore, l. 3. C. de codicillis, quinimo codicillus, in quo legatum in alio codicillo relictum, reperitur adéptum, videtur poſterior, & fortitur effectum, etiamſi non appareat, quis prior fuerit, vt ibi latius comprobat ipſe Surdus: & num. 4. & 8. obſeruat, quod legatum factum in teſtamento, reuocari poteſt in codicillis. Cardinalis Mantica, de coniect. vltim. volunt. libro 2. titul. 1. ex numero 36. cum ſequentibus, qui etiam exornat, teſtamento reuocato, omnia in eo ſcripta intelligi reuocata, nec cenſeri in ſecundo repetita, tamerſi idem fuerit hæres inſtitutus, niſi expreſsè fiat repetitio: & citat Caſtrenſem dicentem, quod facto nouo teſtamento, & mutato vno legato, quod ſcriptum fuerat in priore teſtamento, alia legata ibidem deſcripta, firma non permanent, niſi in ſpecie, vel ſaltem in genere confirmentur, & ſequitur Natta ibidem relatus; qui hoc intelligit, niſi appareat ex coniecturis, teſtatorem non in totum voluiſſe reuocare teſtamentum, ſed reformare, vt per eum, & per Cephalum, in conſilio 73. & in conſilio 74. libro primo, vbi vide omnino, & notanter atque vtiliter, quid ſit teſtamentum reſormare, & vtrùm tollere teſtamentum, & reformare, ſit idem, & an teſtamentum reformatum, deſinat eſſe in totum: immo & in forioribus terminis, quod teſtamentum primum, quamuis non reuocetur per ſecundum minus ſolemne quoad inſtitutionem, quod reuocatur quoad legata, & fideicommiſſa; probauit Ioannes Crotus, in l. conuincti, numero 65. ff. de legatis 3. & ſequutus eſt Surdus, d. conſ. 320. numero 12. libro 3. ſicq́ue in caſu propoſito, & per Senatum deciſo, facilius legati, quam inſtitutionis, & aliorum admitti debuit reuoctio, vt legatarius prædictus excluderetur.

Quarto denique & vltimo comprobatur ſententia ipſa, & deciſio Senatus ex his, quæ etiam deficiente dictæ legis Regiæ primæ, titulo 4. libro 5. deciſione, ſcripta reliquerunt in propriis terminis Bartolus, & Baldus, in l. milites, §. veteranus, ff. de militari teſtament. Albericus, & Alexander, in l. ſancimus, C. de teſtamentis, Ioannes de Imola, in l. ſi ita, §. regula, ff. de liber. & poſthum. Caſtrenſis, in d.l. haeredes palam, §. primo, ff. de teſtament. Berous, affirmans neminem quod hoc contradicere, in conſil. 4. numero 8. libro ſecundo, videlicet, quod ex ſententia Bartoli, & ſequacium, quamuis teſtamentum non reuocatur, quando teſtator ſimpliciter reuocat, vel dicit, quod non vult illud valere, niſi aliud faciat teſtamentum, vel proteſtetur velle ſe inteſtatum decedere; tamen quòd reuocatio ſuſtinetur quod legata, & fideicommiſſa. Et ſequitur Petr. Surdus d. conſ. 320. numero 11. libro 3. quod ſane legatarij eiuſdem ius, & prætenſionem diluit omnino, & Scriptorum huius Regni ſententiam relatam ſuprà, attenta d.l. Regia 1. magis confirmat.

CAPVT XXX.

In teſtamentis, & vltimis voluntatibus, ac in alia diſpoſitione, & materia quacunque, an, & qualiter in caſu dubio coniectura ſumi, atque interpretatio fieri valeat regulariter, vt actus potiùs valeat, quàm pereat, ſiue pro actus validitate præſumi; breuis, & dilucida explanatio.

SVMMARIVM.

- 1 In dubio quilibet cenſetur velle, vt valeat ſua diſpoſitio omni meliori, ac efficaciori modo, quo poſſit. Idque generaliter in quacunque diſpoſitione, & actu, etiam extra vltimam voluntatem.
- 2 Neminem præſumi elegiſſe viam, per quam, iudicia ſua, aut teſtamenta ſubuertantur.
- 3 Veriſimile non eſt, quod teſtator voluerit facere inutilem diſpoſitionem.
- 4 Et lex præſumit, quod quilibet velit facere actum validum, quatenus fieri poteſt, non autem inualidum & inutilem.
- 5 Et vt non videatur voluiſſe, quod non potuiſſet diſponere.
- 6 Et ideo non modo in teſtamentis, & vltimis voluntatibus, ſed etiam in omni actu, & materia, ſic debet quælibet diſpoſitio interpretari, & accipi, vt magis valeat quàm pareat. Et vt ſit valida, & efficax, & vtilis; provt hic adnotatur: & l. quoties, & l. verbi eſt verborum ambiguitas, ff. de rebus dubiis, permultis exornatur, atque illuſtratur, remiſſiuè.
- 7 Actus geſtus, vt ſit verus & legitimus, in dubio interpretatio ſumitur, ac ita præſumitur.
- 8 Fideicommiſſum ni intercidat, & ne inutile & fruſtratorium ſit, interpretatio ſumitur regulariter.
- 9 Pro actus, ſeu dispoſitionis validitate, præſumptio & coniectura, quæ ſumitur, cæteris eſt firmior, & efficacior.
- 10 Actum præſumi geſtum, vt valeat, & ſuſtineatur, ac ipſius nullitas euitetur, etiamſi verba improprientur.
- 11 Teſtamentum an, & quando iure communi, vel iure ſpeciali, & priuilegiato confectum præſumatur, plene explicaſſe Menochium: vt hic adnotatur.
- 12 Actus, qui & iure communi, & iure ſpeciali potuit confici, quo iure geſtus, & celebratus præſumatur; remiſſiuè.
- 13 Teſtamentum ſi valere non poteſt, neque ſuſtineri ſecundum ius commune, præſumitur iure ſpeciali, & priuilegiato confectum.
- 14 Actus qui non poteſt valere, & ſuſtineri iure communi, præſumitur geſtus de iure ſpeciali, & priuilegiato.
- 15 Pro actus validitate minimè præſumi, quando repugnat alia præſumptio, oriens ex natura actus; nam illa præualet.
- 16 Vel quando ad conficiendum actum, de cuius validitate ambigitur, deficiunt aliqua requiſita neceſſaria.
- 17 Vel quando actus non habet ſuam formam.
- 18 Forma ſi deficiat, actus nullus: etiamſi ſit fauorabilis; quod exornatur remiſſiuè.
- 19 Pro actus validitate non præſumitur, quando neque ex proprio, neque ex improprio, aut largo ſignificatu, verba poſſunt deſeruire.
- 20 Vel quando ſuſtinendo ipſum actum, proprietas ſermonis nimium violaretur.
- 21 Vel quando repugnat præſumpta mens disponentis, quæ omnino offenderetur, ſi ſumeretur interpretatio validitatis actus.
- 22 Vel quando aliqua coniectura demonſtraret, eum qui actum confecit, voluiſſe eligere viam illam, qua actus ipſe nullus redderetur.
- 23 Aut quando verſamur in odioſis.
- 24 Vel quando agitur de damno, & præiudicio tertij.
- 25 Aut quando actus eſt factus in fraudem legis.

PRo diſtincta huiuſce Capitis explicatione, conſtituendum primo loco duxi, apud Interpretes noſtros aſſiduè acceptam iuris regulam, proximæ Capitis præcedentis conſimilie; ſiue vulgatum, & generale in hac vltimarum voluntatum coniecturali, & præſumpta materia traditum axioma, quod ſcilicet in dubio quilibet præſumatur velle, vt valeat ſua diſpoſitio omni meliori, ac efficacior modo, quo poſſit; idq́ue generaliter in quacunque diſpoſitione, & actu, etiam extra vltimam voluntatem. Sicuti poſt ordinarios iuris vtriuſque Interpretes tradidit Decius, in cap. cum ſuper, col. finali, in verſ. extra iſtos caſus, de officio delegati. Bartolus, & cæteri in l. 1. §. ſi quis ita, ff. de verbor. obligat. vbi Iaſon, numero 23. Ripa, numero 14. & 16. Ioannes Marcus Aquilinus, ex numero 58. cum multis ſequentibus, Vaconius, declarationum iuris, libro 5. declaratione 69. ex numero 8. Alciatus, Torniellus, Bolognetus, & alij, cum quibus latiſſimè Camillus Gallinus, de verbor. ſignific. libro 9. cap. 36. per totum. Cardinalis Franciſcus Mantica, de coniect. vltim volunt. libro 3. titulo 2. numero 10. & libro 6. titulo 3. numero 21. Iacobus Menochius, libro 6. præſumptione 4. & 5. Petrus Magdalenus, de numero teſtium in teſtamentis requiſito, libro 1. cap. 16. numero 84. Iacob. Cancerius referendus infra, numero 6. & ita quoque notaui quotidian. har. controu. iuris, libro 2. capite 7. numero 18. & tribus ſequentibus, & citaui textum, in l. 3. ff. de militari, teſtam. & in l. hæc ſtipulatio, §. diuus, ff. vt legator. ſeu fideicommiſſor. nomine. Per quæ iura annotarunt interpretes communiter, neminem præſumi elegiſſe viam, per quam iudicia ſua, aut teſtamenta ſubuertantur, Ripa in l. ſi vnquam, numero 44. ad medium, C. de reuocand. donat. Craueta, in conſilio 75. numero 2. in fine, cum ſeq. & in con. 23. num. 3. Pariſius in conſ. 70. num. 26. lib. 3. Tiberius Decianus in conſ. 120. numer. 16. lib. 3. Alciatus, regula 2. præſumpt. 28. & regula 3. præſumpt. 35. Hippolytus Riminaldus, in conſilio 22. num. 77. & 78. libro 1. & in conſilio 780. num. 58. & duob. ſequentibus, libro 7. cardinalis Mantica, de coniect. vltim. volunt. lib. 3. titulo 2. numero 10. & 12. & libro 4. titulo 1. numer. 25. & lib. 12. titul. 17. numero 23. Iacobus Menochius, in conſ. 170. numero 12. libro 2. & præſumptione 10. numero 1. libro 4. & præſumptione 4. libro 6. Franciſcus Burſatus, in conſilio 436. numer 21. libro 4. Fuluius Pacianus, in conſ. 9. numer. 16. Ioannes Vincentius Hondedeus, in conſ. 69. num. 62. & ſeqq. lib. 2. Ceruantes in l. 3. Tauri, num 68. & num. 72. vſque ad numero 78. vbi plenè agit de aſſumpto præfato, ex d.l. 3. de militari teſtamento, deducto, & plenè explicat legem ipſam. Nec veriſimile eſt, quod voluerit teſtator facere inutilem diſpoſitionem l. Titia cum teſtamento, §. primo, & l. Mæuiæ, in principio. ff. de legatis 2. Alexander, & Iaſon, in l. ſi creditori, numero 1. ff. de legatis primo, Mantica, libro 3. titulo 2. numer. 10. Ioannes Vincent. Hondedeus vbi ſupra, num. 63. ſicque præſumit lex, quod quilibet velit facere actum validum, quatenus fieri poteſt, non autem inualidum, & inutilem, Baldus, in l. ſi quis à filio, in principio, ff. de legatis primo, numero 11. Decius, in l. in contrahenda, num. 4. & ſeq. ff. de regulis iuris, & in l. ſi donatione, numer. 11. C. de donat. & in conſ. 77. num. 2. cum ſeq. Alciatus, regula 3. d. præſumptione 35. per totam, Ioannes Cephalus, in conſil. 138. num. 22. lib. 1. Craueta, in conſ. 52. ex n. 2. cum ſeq. Carolus Ruinus, in conſ. 72. num. 4. lib. 2. & vt non videatur voluiſſe, quod non potuit diſponere, l. ſi quis ita, ff. de conditionibus inſtitut. l. Lucius, §. penultimo, ff. ad municipalem, Mantica, de coniect. vltim. volunt. lib. 3. d. titul. 2. num. 14. Ioannes Vincent. Hondedeus, d. conſ. 69. num. 62. lib. 2. at que non modo in teſtamentis, & vltimis voluntatibus, ſed etiam in omni actu, & materia, ſic debet quælibet diſpoſitio interpretari, & accipi, vt magis valeat, quàm pereat: & vt ſit valida, & efficax, & vtilis, l. quoties, l. vbi eſt verborum ambiguitas. ff. de rebus dubiis, l. quoties, ff. de regulis iuris, l. quoties. ff. de iudiciis, cap. Abbate ſancti, de verbor. ſignific. & ita adnotarunt, atque idipſum exornarunt quamplurimis Baldus, in l. 2. in fine, C. de edicto diui Adrian. toller. Bartolus, in l. 1. numer. 11. ff. de iure codicillorum, Alexander, in conſilio 248. numer. 6. & 7. lib. 6. Socinus iunior, in conſilio 79. num. 7. volumine 3. Nonius, in conſilio 37. n. 16. Craueta, in conſilio 52. lib. 1. Vantius, in tractatu de nullitat. in titulo, quid ſit nullitas, num. 24. Petrus de Peralta, in rubrica. ff. de hæred. inſtit. n. 158. Cardinalis Franciſcus Mantica, de coniectur. vltim. volunt. lib 3. titulo 2. ex numero 10. cum ſeqq. & lib. 12. titulo 17. ex num 12. Simon de Prætis, de interpret. vltimar. volun. lib. 2. interpretat. 2. dubitat. 1. ſolutione 5. per totam, folio mihi 213. Cotta, in memorabilibus, in verbo, actus, Hieronymus Gabriel, in conſilio 52. num. 7. Ioannes Cephalus, in conſilio 51. num. 39. & in conſilio 93. num. 10. & 11. & in conſ. 138. num. 13. & in conſilio 16. num. 21. lib. 1. & in conſilio 223. num. 5. lib. 2. Ioſeph. Maſcardus de probationibus, tomo 3. concluſione 1171. num. 18. Fabius Turretus, in conſilio 97. num. 5. Alciatus, regula 3. præſumptione 34. per totam, Burſatus, in conſilio 176. n. 5. libro 2. & i conſilio 410. num. 44. & in conſilio 425. num. 22. lib. 4. Sylueſter Aldobrandinus, in conſilio 114. num. 16. Iacobus Menochius, de arbitrariis, lib. 2. centuria 2. caſu 199. num. 22. & in conſilio 1. num. 176. libro primo, & præſumptione 10. ex num. 2. cum ſeqq. libro 4. & præſumptione 4. per totam, libro 6. vbi latiſſimè hac de re, & plenius quàm alibi Pelaez à Mieres, de maioratu, in initio ſecundæ partis, numero 8. Ioannes Vincetius Hondedeus, in conſilio 69. num. 63. libro 2. Camillus Gallinius, de verbor. ſignif. lib. 3. capite 6. per totum: & lib. 5. cap. 6. num. 5. Petrus Magdalenus, de numero teſtium in teſtamentis requiſito, primæ parte, cap. 16. num. 87. Achilles Pedrocha, in conſilio 6. num. 90. & ſeq. Ludovicus Caſanate. in conſilio 10. numero 57. & in conſilio 15. num. 15. nouiſſimè Iacob. Cancerius, variarum, titul. 20. de legatis, ex numer. 388. Et tunc dicimus, quod in dubio, vt actus geſtus, ſit verus & legitimus, interpretatio ſumitur, ac ita præſumitur, l. cum precibus, C. de probationibus, Carolus Ruinus. in conſilio 119. numero primo, libro primo, Craueta, in conſilio 135. num. 24. & in conſilio 272. numero 7. & in conſilio 294. num. 3. & in conſilio 100. numero 46. Franciſcus Burſatus, dicto conſil. 425. numero 22. dicimus etiam in fideicommiſſaria materia ſemper interpretationem fieri, ne fideicommiſſum intercidat, & ne inutile, & fruſtratorium ſit, l. cogi, circa principium, maximè in verſ. ſed & ſi quis, ff. ad Trebel. & ibi apertiſſimè colligit Bartolus, in 1. & 2. notabili, Mantica, libro tertio, dicto titulo 2. numero 10. & 18. Marc. Anton. Peregrinus, de fideicommiſſis, articul. 7. numero 17. & 18. Caſanate, dicto conſilio 15. num. 15. ad finem. Item dicimus, pro actus, ſeu diſpoſitionis validitate præſumptionem, & coniecturam, eſſe cæteris firmiorem, ac efficaciorem, & potentiorem, ſicuti ex aliis Authoribus notaui cap. præcedenti. numero primo, & poſt Decium, Purpuratum, Galiaul. Alciat. & Neuizan. ſcripſit Menochius, libro 6. dicta præſumptione 4. num. 4. Ioannes Cephalus, in conſilio 10. n. 14. & in conſilio 39. num. 49. & in conſilio 51. numer. 38. & ſeqq. libro 1. Simon de Prætis, libro 2. interpretatione 2. dubitatione 1. ſolutione 5. numero 7. folio 213. Achilles Pedrocha, dicto conſilio 6. num. 92. Cardinalis Franciſcus Mantica, libro 12. titulo 17. numer. 13. Petrus Magdalenus, prima parte, dicto cap. 16. numero 87. folio 180. & cap. 6. num. 19. Ludouicus Caſanate dicto conſilio 15. numero 15. item dicimus, quod actus præſumitur ita geſtus, vt valeat, & ſuſtineatur, ac ipſius nullitas euitetur, etiamſi verba improprientur, vt cum Angelo, Iaſone, Decio, Craueta, Alciato & aliis ſcripſit idem Menochius, libro 6. dicta præſumptione 4. numero 34. & 35. vbi declarat. Mantica (qui etiam declarat) libro 12. dicto titulo 17. numero 13. Pedrocha. dicto conſilio 6. numer. 91. Camillus Gallinus (qui latiùs exornat) de verborum ſignificatione, libro 3. cap. 6. ex numer 1. vſque ad numerum 12. folio 37. & 38. dicimus etiam & alia multa, quæ in propoſito vtiliter congeſſit Menochius, libro 6. dicta præſumptione 4. ex numero primo, vſque ad numer. 39. vbi à coniectura, & præſumptione prædicta, quod actus ita præſumatur geſtus, vt valeat potius, quàm pereat, quamplurima deducit & commemorauit, quæ ideo omittimus, quoniam ibi traduntur, & tranſeribendi vitium ab inſtituto, & conditione noſtra multum abhorret.

Denique in illa quæſtione, an, & quando teſtamentum iure communi, vel iure ſpeciali, & priuilegiato confectum præſumatur, de qua etiam ex profeſſo egit Menochius libro 4. præſumptione 4. per totam. Et in ea, an actus, qui & iure communi, & iure ſpeciali potuit confici, quo iure geſtus, & celebratus præſumatur; de qua quoque latè Menochius idem libro 6. præſumptione 9. per totam. Dicimus ita pariter, quod ſi teſtamentum non poteſt valere, neque ſuſtineri ſecundum ius commune, tunc præſumitur iure ſpeciali, & priuilegiato confectum, per text. in dicta l. 3. ff. de militari teſtamento, & poſt alios iuris Interpretes obſeruat Menochius, libro 4. dicta præſumptione 4. numero 5. & repetit libro 6. dicta præſumptione 6. numero 4. Vbi dixit, quod ſi actus non poteſt valere, & ſuſtineri iure communi, præſumitur geſtus de iure ſpeciali, & priuilegiato: & Alciatus, regula 3. præſumptione 36. num. 6. verſ. 4. limitatur.

Verum à coniectura, & præſumptione prædicta, qua dicimus, actum præſumi geſtum, vt omnino valeat; nonnullis coniecturis, ac præſumptionibus contraris recedi ſolet, provt cap. præcedenti diximus, cum egimus de validitate teſtamenti præſumenda: & de textu, in l ſi pars, de inofficioſo teſtamento. Et ſic coniecturæ, & præſumptiones omnes ibi adductæ, huic cap. & caſui æqualiter conueniunt: & eas recenſent Simon de Prætis, lib. 2. interpretatione 2. dubitatione prima, dicta ſolutione 6. per totam, folio 213. Cardinalis Franciſcus Mantica, de coniecturis vltimarum voluntatum, libro 3. dicto titulo 2. ex numer. 10. & lib. 12. titulo 17. ex numero 10. Camillus Gallinius, de verborum ſignificatione, lib. cap. 6. ex numero 12. cum ſeq. latius Menochius, lib. 6. dicta præſumptione 4. ex num. 36. vſque in finem præſumptionis, qui in effectu quamplurimas congerit coniecturas; quarum Prima eſt, quando repugnat alia præſumptio oriens ex natura actus, nam illa præualet, & actus non præſumitur validus, vt latius ipſe explicat ex num. 39. vſque ad num. 43. Secunda & Tertia, ſunt quando ad conficiendum actum, de cuius validitate ambigitur, deficiunt aliqua requiſita neceſſaria. Vel quando actus non habet ſuam formam; nam vtroque caſu non interpretatur, vt valeat, ita Menochius ipſe de primo, num. 45. vſque ad num. 46. dicta præſumptione 4. lib. 6. & de ſecundo ibi dem, ex numer. 47. vſque ad num. 50. & conueniunt Simon de Prætis, dicta ſolutione 5. numer. 46. folio 215. Cardinalis Mantica, de coniecturis vltimar. volunt. lib. 12. dicto titulo 17. num. 13. in fine, & num. 14. Mantica ipſe, de tacitis & ambiguis conuention. lib. 2. titulo 4. folio 61. qui cum ex num. 18. & ſequentibus, plene adnotaſſet, quod contractus ſic debet intelligi, vt magis valeat, quàm pereat: & quod interpretatio, vt actus valeat, eſt Regina aliarum; inquit tandem num. 33. ad limitationem eorum omnium, quæ antea protulerat, quod contractus debet intelligi, vt valeat, quando omnia ſubſtantialia interueniunt: Et reddit rationem num. 34. & ſeqq. quia forma ſi deficiat in actu quocunque, actus eſt nullus; etiamſi ſit fauorabilis, & id quod dicitur de defectu formæ communiter congerit ex dicto numer. 34. vſque ad numerum 47. vbi vide omnino. Quarta eſt, vt eadem præſumptio, & coniectura non præcedat, quando neque ex proprio, neque ex improprio, aut largo ſignificatu verba poſſunt comprehendere caſum, in quo propoſitio valeat, ſiue deſeruire non poſſint, quia tunc efficitur inualida, atque inutilis diſpoſitio, l. in ambiguo & ibi Socinus ſenior notauit numero ſexto, ff. de rebus dubiis, Et ſentit Bartolus numero tertio, & apertiùs Paulus Caſtrenſis, num. 6. & ita Ruinus reſtringit in conſilio 7. num. 12. libro 7. ſequitur Mantica, de coniectur. vltimar. volunt. libro 3. dicto tiulo 2. numero 19. & libro 11. titulo 17. num. 13. & de tacitis & ambiguis conuentionibus, libro 2. dicto titulo 4. numero 55. Prætis, dicta ſolutione 5. numero 53. & conuenit Menochius, dicta præſumptione 4. libr. 6. num. 34. 35. & 46. dum Aretino, Iaſone, Decio, Felino, & Alciato relatis, ſcripſit, pro actus validitate non præſumi quando ſuſtinendo ipſum actum, proprietas ſermonis nimium impropriaretur. Camillus Gallinus, de verborum ſignificatione, libro 3. cap. 6. ex numero 12. cum ſeqq. vbi aliter, quam ſoleat communiter. explicat l. tutores, §. primo, ff. de adminiſtratione tutorum. Quinta coniectura eſt, quando repugnat præſumpta mens diſponentis, quæ omnino offenderetur, ſi ſumeretur interpretatio validitatis actus, vt cum Caſtrenſe, Alexandro, Iaſone, Fulgoſio, Decio, & Alciato notauit idem Menoch. lib. 6. dicta præſumptione 4. numer. 50. & 2. ſeqq. & vltra eum Mantica, dicto numero 13. libro 12. titul. 17. & de tacit. & ambig. conuent. dicto titulo 4. libri 2. numero 56. Simon de Ptæ, libro 2. dicta ſolutione 5. numero 47. fol. 215. Mieres in initio ſecundæ partis, de maioratu, numero 8. qui dixit, quod ſi ex validitate alicuius actus, teſtatoris voluntas offendatur, interpretatio eſt ſumenda, vt potius actus pereat, quàm valeat. & reſert Paulum, & Alexandrum, in l. verbis ciuilibus, ff. de vulg. & pup. ſubſtitut. per illum text. in illis verbis: Ne fiat contra voluntatem. Notauit etiam Petrus de Peralta, in l. Mæuius, numero 2. ff. de legatis ſecundo. Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. 4. cap. 2. numero 6. folio 159. quò loci ſcripſit, pro actus validitate præſumendum non eſſe, quando ſic præſumendo, aliquid contra mentem teſtatoris fieret. Camillus Gallinius, lib. 3. dicto cap. 6. numero 16. & 17. qui reddit rationem, quoniam potius accipitur, & præſumitur diſpoſitionem eſſe nullam, quam vt fiat contra voluntatem diſponentis, per text. in eadem l. verbis ciuilibus, & in l. quoties, §. ſi duo. ff. de hæred. inſtit. l. penul. ff. de iniuſto rupto, vbi potius toleratur, quod teſtamentum irritetur, quam vt fiat contra voluntatem teſtatoris, qui prohibuit expreſſim, portionem cohæredi accreſcere.

Et idem dicendum erit, quando aliqua coniectura demonſtratet, eum qui actum confecit, voluiſſe eligere viam illam, qua ipſe actus nullus redderetur, provt Menochius explicauit, dicta præſumptione 4. numero 57. vel quando verſamur in odioſis, aut quando agitur de damno, & præiudicio tertij, aut actus eſt factus in fraudem legis, ſicuti hæc tria latiùs comprobauit Menochius ibidem, ex num. 51. vſque ad numer. 57. vbi vide.

CAPVT XXXI.

Ex eadem capitum duorum præcedentium materia, & de coniectura, ac præſumptione illa, qua pro validitate teſtamenti, & pro eo ſuſtinendo præſumitur, vt ſcilicet actus qui geritur, ac diſpoſitio quælibet, & maximè teſtamentaria, potiùs valeat & ſuſtineatur, quàm pereat, modò contra voluntatem teſtatoris, aut in perniciem eius aliquid non reſultet. Et de ancipiti, & forenſibus, atque practicis negotiis admodum aſſidua, & difficili ea quæſtione, vtrum inquam in fideicommiſſis, & primogeniis, ad quæ filij legitimi, & de legitimo matrimonio nati vocantur, admittantur, & ſuccedere debeant hi, qui per ſubſequens matrimonium legitimi facti ſunt. Vbi ingenti ſtudio, & diligentia res hæc inquiritur, & diſſeritur, vt alibi quærendi excuſetur labor omnino, Regiique Hiſpalenſis Senatus in caſu ex facto occurrenti definitio, ſeu deciſio egregia proponitur. Et vide infra, capite 75.

SVMMARIVM.

- 1 Aſſumpti præcipui huiuſce cap. finis, & intentio, & deciſionis Regij Hispalenſis Senatus dubium proponitur, caſúſque refertur.
- 2 Legitimati per ſubſequens matrimonium, ſunt propriè legitimi, & iuſti filij, & ſui, & in poteſtate patris.
- 3 Et admittuntur ad honores, & dignitates, & officia, & ad omnia, ad quæ admittuntur legitimi, & naturales ab initio.
- 4 Et faciunt deficere conditionem, & ſubſtitutum excludunt, quando teſtator ſubſtituit hæredi, ſi deceſſerit ſine filiis legitimis, & naturalibus.
- 5 Quoniam matrimonium ſubſequens tollit omnia vitia præcedentia.
- 6 Et faciat, quod verè & naturaliter dicantur filij legitimi, per ſubſequens matrimonium legitimati, qui ſecundum legem naturæ (quæ nullam diſcretionem introduxit filiorum) verè & naturaliter, dicebantur legitimi. Sed de his omnibus ex numero 2. traditis, vide infra ex num. 56. vbi contrarium obſeruatur, & latiùs probatur.
- 7 Legitimati per ſubſequens matrimonium, quoad omnia legitimi vſqueadeo cenſentur, quod conſequuntur omnes ſucceſſiones, ad quas vocantur legitimè nati, in nihilo differentes a veris, & legitimis filiis, quod declaratur infra, numero 72.
- 8 Eligendus in Epiſcopum, natus eſte debet de legititimo matrimonio, & tamen legitimatus per ſubſequens matrimonium, promoueri poteſt. Et vide infrà numero 76. vbi explicatur textus, in cap. innotuit, & in cap. cum in cunctis, de electione.
- 9 Legitimari poteſt naturalis à Principe ſeculari, ſic vt habeat ſucceſſiones illas, quas habent illi, qui naſcuntur de legitimo matrimonio. quod explicatur infrà, num. 82.
- 10 Hominum dispoſitiones à iure ſcripto interpretationem recipiunt, tam in contractibus, quàm in vltimis voluntatibus, cum quibus in dubio teſtator ſe conformaſſe videtur, quod explicatur infrà, n. 83. & 84.
- 11 Legitimatus per reſcriptum, non ſuccedit in feudo.
- 12 Sed ſi fuerit legitimatus per ſubſequens matrimonium ſuccedit, de quo vide infrà n. 85.
- 13 Statuta, & vltimæ teſtatorum diſpoſitiones quoad interpretationem à pari procedunt.
- 14 Legitimatus per ſubſequens matrimonium, dicitur verè & propriè natus ex legitimo matrimonio, in diſpoſitione ſtatuti, contrarium infrâ, num. 85.
- 15 Verba illa, per quæ ad ſucceſſionem inuitantur nati ex legitimo matrimonio, tantummodo operantur excluſionem legitimatorum per Principem, vel aliorum nullo tempore legitimorum, non verò legitimatorum per ſubſequens matrimonium. Aliàs autem ſequerentur abſurda nonnulla, vt hic adnotatur. Sed contrarium defenditur infra n. 89.
- 16 Legitimati filij per ſubſequens matrimonium, reuocant donationem, de qua loquitur textus, in l. ſi vnquam, C. de reuocand. donation. & vide latius infra, n. 92.
- 17 Legitimatum per ſubſequens matrimonium, excludere ſubſtitutum ſub conditione, ſi deceſſerit ſine filiis, vel de legitimo matrimonio natis, ſiue legitimè natis. Indeque admitti ad fideicommiſſi, vel maioratus ſucceſſionem, ad quam filij legitime nati, aut filij legitimi, & ex legitimo matrimonio procreati, vocantur. Provt tenuerunt quamplurimi iuris Interpretes, qui commemorantur hoc numero.
- 18 Quorum permulti id intelligunt, non obſtante geminatione, legitimis, & de legitimo matrim. natis. Et ſic uihtl intereſſe, an verba ſimplicia, legitimè natis, aut ex legitimo matrimonio procreatis, an geminata, filiis legitimis, & legitime natis, aut ex legitimo matrimonio procreatis, adiiciantur, ex ſententia eorundem.
- 19 Quos ſequitur conſtantiſſimè Franciſcus Burſatus, in conſ. 18. lib. 1. & latiùs comprobat. vt hic adnotatur. Et eidem respondetur infra, n. 108. & ſententia ſuperior confutatur ex num. 103.
- 20 Probare quis debet, talem ſe eſſe, qualem aſſerit, aliàs obtinere non poteſt.
- 21 Filius hæreditatem patris petens, debet probare, ſe filium, & legitimum.
- 22 Legitimitas quando eſt fundamentum intentionis alicuius, qui fundat ſe in ea, illam probare tenetur,
- 23 Legitimati per ſubſequens matrimonium, legitimè nati, aut de legitimo matrimonio procreati, verè non ſunt: & latiùs infra n. 56. & ſeq.
- 24 Et ideo in eis non verificatur, nec verificata cenſetur conditio illa voluntaria, ſi quis deceſſerit ſine filiis legitimè natis, aut ex legitimo matrimonio procreatis. Cùm conditio voluntaria in forma ſpecifica adimpleri debeat, & non per æquipollens.
- 25 Et ibidem Franciſci Beccij, in conſ. 165. num. 68. & 69. ſolutiones quatuor; nouiter. & verè improbatæ per Authorem.
- 26 Maioratus inſtitutor cauere, & disponere poteſt, ne in maioratu ſuccedant filij, per ſubſequens matrimonium legitimati.
- 27 Verba ſemper debent intelligi verè, & naturaliter, & non ciuiliter per fictionem.
- 28 Et quando poſſunt trahi ad duplicem ſenſum, naturalem ſcilicet, & ciuilem; potius trahenda ſunt ad naturalem.
- 29 Natiuitatis principium quando vitioſum fuit, ad illud, verba, legitimè natis, aut legitimo matrimonio procreatis, referri non poſſunt.
- 30 Quicquid Franciſcus Beccius duplici via contenderit in conſ. 165. num. 65. & 56. lib. 2. id ſubuertere.
- 31 Qui ex eo conuincitur manifeſtè, quod filij per ſubſequens matrimonium legitimati, neque ſecundum veritatem, neque ſecundum opinionem, poſſint dici nati ex legitimo matrimonio; quia non entis nullæ ſunt partes, nec qualitates.
- 32 Verba dispoſitionis cui non conueniunt, nec etiam conuenit dispoſitio per ea importata.
- 33 Verba, legitimos & naturales, & de legitimo matrimonio natos, & habitos; non conueniunt legitimatis per ſubſequens matrimonium; ergo nec diſpoſitio, quæ natos ex legitimo matrimonio ad ſucceſſionem inuitat. Quod & aliis mediis, & ex communi vſu loquendi corroboratur.
- 34 Teſtator dum vocauit filios legitimos, & naturales, & legitime natos, aut ex legitimo matrimonio procreatos, respexit ad originem, & principium naſcendi, & conſiderauit naturam, & non accidens. Ideo legitimati poſtea per ſubſequens matrimonium, non continebuntur. Quia non eſt noſtrum extendere ſcripturas.
- 35 Et à perſona non eſt recendendum.
- 36 Qualitas legitimitatis, ſeu de legitimo matrimonio, quando per teſtatorem fuit deſiderata tempore natiuitatis, & ad illud relata, eo tempore ad eſſe debet, nec ſufficit, quod ex pòſt facto interueniat per ſubſequens matrimonium.
- 37 Quod latius comprobat Hippolyt. Riminaldus.
- 38 Legitimatio omnis eſt præpoſtera, & macula eſt impreſſa origini.
- 39 Verba ex legitimo matrimonio, reducta ad vulgare, ſunt hæc, de legitimo matrimonio. Ergo non poſſunt verificari in filiis legitimatis per ſequens matrimonium.
- 40 Verba ſine filiis legitimis, & naturalibus, ex legitimo matrimonio, denotant ad excluſionem ſubſtituti, filios eſſe debere ſecundum leges, & naturam ex legitimo matrimonio. Quales non ſunt legitimati per ſubſequens matrimonium.
- 41 Matrimonium ſequens non operatur, quin macula fuerit in generatione. At teſtator dum requirit legitimam natiuitatem, vult eam eſſe puram, & immaculatam.
- 42 Qualitas adiecta verbo, intelligitur ſecundum tempus verbi.
- 43 Circa quam regulam Sfortia Oddo deceptus, & poſt eum Franciſcus Beccius, hic adnotatur, & numero ſeq.
- 44 Quia matrimonium, quod eſt cauſa legitimitatis, debebat præcedere, & tamen ſubſequitur, & ſic effectus præcedit ſuam cauſam. Quod non poteſt fieri per naturam, neque etiam per fictionem Quia teſtator vt hanc fictionem excluderet, addit ex legitimo matrimonio, procreatos.
- 45 Dictio, ex, & dictio, de, ex, ſcilicet, aut de legitimo matrimonio natos, pro ſui natura denotat cauſam proximam, & immediatam, & materialem. Et ſic tempus natiuitatis, & legitimi matrimonij. Quo ſtante, verificari non poſſunt ea verba in filiis legitimatis per ſubſequens matrimonium. Quia dictæ præpoſitiones denotant cauſam materialem (vt dictum eſt) At illorum filiorum materia non erat de legitimo matrimonio, quia quando ad materiam reducti ſunt, non erat matrimonium.
- 46 Nec ſatisfaciunt Iacobi Menochij ſolutiones tres, quæ nouiter expenduntur, & confutantur.
- 47 De natura dictionis, ex, vel, de, eſt denotare ſubſtantiam eius, cui adiungitur.
- 48 Legitimatio per ſequens matrimonium, an dicatur fieri per fictionem tranſlatiuam, vt matrimonium retrotrahatur & contractum fingatur ante natiuitatem filiorum. Vbi quod retro non fingit ad ea, quæ determinato modo habent voluntatem, vt illa extendere poſſit. Nec quoad interpretationem voluntatis teſtatoris. Nec in præiudicium tertij. Niſi ex præſumpta disponentis voluntate, vt in caſu, l. ſi vnquam, C. de reuocand. donat.
- 49 Legitimatio non tantum poteſt, nec tam latè porrigitur, etiam ex vi retrotractionis, vt legitimatus dicatur verè legitimus originali legitimitate in ſpecie, quæ ex matrimonio procedit.
- 50 Legitimatum per ſubſequens matrimonium, non excludere ſubſtitutum ſub conditione, ſi deceſſerit ſine liberis de legitimo matrimonio procreatis, vel legitimè natis, ſicque nec ad ſucceſſionem fideicommiſſi, aut maioratus admitti, ex ſola adiectione legitimè natis, aut ex legitimo matrimonio procreatis, per ſubſequens matrimonium legitimatum. Idque ex ſententia quamplurimorum, qui pro ſubſtituto respondent contra legitimatum, & relatos ſuprà, numero 17. & commemoratos inferiùs num. 95.
- 51 Et ij quidem non modo ſunt pares cum cæteris contrariæ partis Authoribus, verum etiam longè plures numero. Si illi excludantur, qui pro legitimato, vel ſpecificè in terminis noſtris non responderunt, vel aliis in terminis loquuntur. Aut de feudis, non de ſubſtitutione, aut teſtamentaria dispoſitione ſermonem inſtituunt. Vel id non probant, ad quod allegantur.
- 52 Verba ſi deceſſerit ſine filiis legitimis & naturalibus, ex legitimo matrimonio natis, ſic repetita, & geminata, cenſentur appoſita ad excludendum legitimatos per ſubſequens matrimonium.
- 53 Idque maxime procedit, ſi fuerit in aliis partibus dispoſitionis repetitum, & replicatum.
- 54 Verba de filiis legitimis & naturalibus ex legitimo matrimonio, respiciunt natiuitatem, & ad eam videntur referri, cum verbum natis ſuppleatur, & tacitè ſubintelligatur, & ob id legitimatis per ſubſequens matrimonium non conueniunt.
- 55 Et exempla Doctorum de filiis ex legitimo matrimonio natis, ſunt expreſſio eius, quod tacitè ineſt, quæ nihil operatur.
- 56 Legitimati per ſubſequens matrimonium, non ſunt vere legitimi à die natiuitatis, ſed à die contracti matrimonij, per fictionem autem à natiuitate.
- 57 Quoniam etſi ex legis diſpoſitione effici potuerint vere legitimi, non tamen lex eos potuit facere ex legitimo matrimonio procreatos. Quòd verè ipſi non ſint nati ex legitimo matrimonio.
- 58 Provt ex ſententia quamplurimorum rectè deduxit Antonius Theſaurus deciſ. pedemontana 196.
- 59 Obſeruauit etiam eleganter Anton. Faber, cuius verba hoc numero recenſentur.
- 60 Andreas quoque Fachineus, provt hic adnotatur.
- 61 Et ante alios Hippolyt. Riminald. in locis relatis ſuprà, num. 56.
- 62 Rolandus etiam in conſil. 100. lib. 2. poſt alios multos, provt hic obſeruatur, & num. ſeqq.
- 63 Teſtamenta omnia facientia mentionem de legitimè natis, requirunt, quod quis ſit legitimè conceptus, aliàs non poteſt dici legitimè naſci.
- 64 Filius vt naſcatur iuſtus, opus eſt, quod naſcatur poſt matrimonium, ſecus ſi matrimonium ſequatur natiuitatem.
- 65 Legitimatus per ſubſequens matrimonium, et ſi provt ex nunc, ſit verè & propriè legitimus, non tamen provt ex tunc, & in præteritum inſpecta natiuitate.
- 66 Quoniam in hac legitimationis, ſicut in alterius actus materia, verba in potentiori ſignificata ſunt accipienda.
- 67 Legitimati per ſubſequens matrimonium, veniunt in dispoſitione legis, & in his, quæ ab ipſa lege deferuntur, quando lex loquitur de natis ex legitimo matrimonio. Secus in dispoſitione hominis, vt teſtatoris, & in his, quæ ex iudicio eius deferuntur.
- 68 Cum legis dispoſitio, & ordinatio mitiùs interpretetur, quàm hominis prouiſio, quæ ſtrictiùs interpretatur.
- 69 Ideo lex quandoque moderat prouiſionem legis, non tamen moderat, nec reſtringit dispoſitionem hominis.
- 70 Propterea dispoſitiones hominum ſecundum ſonum verborum ſunt exaudiendæ, nec reducuntur ad iuris intellectum, quando verborum ſonus in ſui ſignificatione repugnat ordinationi iuris.
- 71 Leg. cum quis, C. de naturalibus liberis, intellectus plures, remiſſiuè.
- 72 Legitimatum per ſubſequens matrimonium, in nihilo differre à veris, & legitimis filiis, ex legitimo matrimonio natis, & omnes ſucceſſiones aſſequi, ad quas legitimi vocantur; quemadmodum intelligi debeat. Et ibidem de textu, in cap. tanta eſt vis, qui filij ſint legitimi.
- 73 Et de ſententia illa Ioannis Garciæ, quod legitimatus per ſubſequens matrimonium, ſit legitimus, etiam ex rigore ſtrictæ ſignificationis. Vbi etiam explicatur l. 1. tit. 13. p. 4. contra dictum Authorem.
- 74 Et Authoris ipſius ratio alia euidenter conuincitur. Et vide etiam ſupra, num. 24. in fine.
- 75 Ac denique concludens præbetur reſponſum his Authoribus, qui ab æquitate, & fauore filiorum, & matrimonij adducuntur, vt pro legitimato reſponderint. Et vide numero præcedenti, vbi Hippolyt. Riminaldi, in conſil. 222. num. 208. lib. 2. verba ſingularia proferuntur in propoſito.
- 76 Cap. innotuit, & cap. cum in cunctis, de electione, procedunt in dispoſitione legis, non autem hominis. Sed Alciatus, & Menochius contra, quibus replicat Auctor, & numeris ſeqq.
- 77 Teſtator non cenſetur ſe voluiſſe conformare cum dispoſitione iuris, ſi verba eius apertè repugnant.
- 78 Et facilè recedi ſolent ab ea regula.
- 79 Et valde debilis eſt illa præſumptio, nam ſola non ſufficit, niſi concurrat alia.
- 80 Legitimatus per ſequens matrimonium, admittitur in caſu cap. innotuit. de electione, quia non agitur de præiudicio tertij.
- 81 Legitimatus per ſubſequens matrimonium, admittitur in materia loquente de filiis ex legitimo matrimonio natis, Tertio non præiudiciali.
- 82 Legitimati per ſubſequens matrimonium, aut per reſcriptum Principis, quod ad inſtar legitimorum à natiuitate ſuccedant in feudis, & fideicommiſſis, vtrum lege generali, aut particulari Principis reſcripto effici poſſit. Et inde ex deciſione cap. tanta eſt vis, qui filj ſint legitimi, an effici potuerit, quod per ſubſequens matrimonium legitimati admittantur etiam ad ſucceſſionem, ad quam nati ex legitimo matrimonio inuitantur.
- 83 Teſtatorum dispoſitiones à iure ſcripto interpretationem recipiunt in caſu dubio, & cum verba teſtatoris non repugnunt, ſed potius ad eum modum prolata ſunt, vt de voluntate ambigi valeat iuridicè. Provt hoc numero adnotatur, & decor ſucceſſorum conſideratur, cum non detur ſic in legitimatis per ſubſequens matrimonium, ſicut in legitimis.
- 84 Et Petri Surdi in conſil. 213. n. 20. lib. 3. rationi, ſiue pro legitimato contra ſubſtitutum argumentationi, nouè & verè reſpondetur.
- 85 Legitimati per ſubſequens matrimonium, non ſuccedunt in feudis, nec continentur in diſpoſitione ſtatuti vocantis filios ex legitimo matrimonio natos; ex ſententia quamplur imorum contra relatos ſuprà, n. 12. & 14. Niſi feudum concederetur alicui pro ſe, & filiis legitimis, & naturalibus, abſque adiectione, ex legitimo matrimonio natis.
- 86 Statuta ſunt propriè, & ſtrictè intelligenda.
- 87 Legitimati per ſubſequens matrimonium, quando in feudo conceſſo pro filiis ex legitimo matrimonio, abſque controuerſia ſuccederent; ſecus in fideicommiſſo, & maioratu dicendum eſſet.
- 88 Idque qua ratione procedat, ex ſententia Hippolyt. Riminaldi.
- 89 Verba illa, per quæ ad ſucceſſionem vocantur filij nati ex matrimonio legitimo; videri appoſita ad excluſionem legitimatorum per ſubſequens matrimonium, nec poſſe in aliis verificari, vt aliquid operentur, & num. ſeq.
- 90 Filius natus ex matrimonio putatiuo, bona fide inter parentes contracto, vtrum admittatur ad ſucceſſionem fideicommiſſi, aut maioratus, ad quam filij nati ex legitimo matrimonio vocantur.
- 91 Legitimati per ſubſequens matrimonium, & eius, qui per reſcriptum Principis legitimatur; differentiæ tres præcipuæ conſiderantur.
- 92 Legitimati per ſubſequens matrimonium, quare renocent donationem, de qua loquitur l. ſi vnquam, C. de reuocand. donat, ſicut filij à natiuitate legitimi nati, & num. ſeq.
- 93 Donatio in ſe tacitam habet conditionem, ex mente eius, qui donauit, atque ex legis diſpoſitione, vt reuocetur, ſi donatori ſuperueniant liberi. Quia veriſimile non eſt, quod ſi donans ipſe de filiis cogitaſſet, donaſſet. Et ibidem, dictæ l. ſi vnquam, materia illuſtrata, atque exornata nonnullis remiſſiuè.
- 94 Donatio inofficioſa facta ab eo, qui liberos habet, & quæ tangit legitimam, qualiter reuocetur.
- 95 Legitimatos per ſubſequens matrimonium, non excludere ſubſtitutum ſub conditione, ſi hæres, aut grauatus deceſſerit ſine filiis ex legitimo matrimonio natis. Et inde ad ſucceſſionem maioratus admitti, ad quem ex legitimo matrimonio nati vocantur. Idque ex ſententia quamplurimorum, qui præhabita matura, & ſtricta diſputatione ſic obſeruarunt, & hic recenſentur. Contra relatos ſupra, num 17.
- 96 Quamuis de æquitate Angelus Matheacius aliter ſtatuerit, provt hoc numero obſeruatur.
- 97 In caſibus controuerſis ſententiam eam amplecti debemus, pro qua Iudicum, & maximè ſupremorum Senatorum definitiones, ſeu ſententia extant.
- 98 Authores quamplures, qui in quæſtione præcipua huiuſce cap. pro legitimato, & contra Baldum responderunt, abſque vlla disputatione, & rem perfunctoriè tractaſſe, vt hic adnotatur.
- 99 Doctori perfunctoriè, & abſque examine aliquid dicenti, non eſt ſimpliciter credendum ad cauſarum deciſionem, nec ad communem opinionem conſtituendam.
- 100 Non etiam ſuper eius ſententia fundamentum aliquod fieri poteſt.
- 101 Communiorem exiſtimari opinionem, approbatam à ſex Doctoribus, ex profeſſo eam tractantibus, quam à quinquaginta ſola ſerie priorum authoritate ductis.
- 102 Authores quamplurimos, quos pro legitimato per ſubſequens matrimonium contra ſubſtitutum reſpondiſſe in articulo hactenus agitato, exiſtimatur communiter; vel parum ſibi conſtitiſſe, aut alibi varios fuiſſe, quandoque pro legitimato, quandoque contra eum, provt hic adnotatur.
- 103 Legitimatus per ſubſequens matrimonium, non admittitur ad ſucceſſionem, nec ſubſtitutum excludit, vbi adſit legitimorum, & naturalium, at que ex legitimo matrimonio natorum geminata prolatio, & vocatio. Idque ex ſententia quamplurimorum, contra relatos ſuprà, num. 18. & 19.
- 104 Quam Author probauit, & concludenti confutauit ratione contrarium.
- 105 Vt etiam ſimplicium, & geminatorum verborum in hoc propoſito termini non confundantur, nonnulla diſtinctè, & dilucidè conſtituit.
- 106 Verba legitimè natus, vel ex legitimo matrimonio natus, procedunt a pari.
- 107 Legitimatus non excludit ſubſtitutum, ſi deceſſerit ſine filiis legitimè natis. Quæ ſententia communis eſt, nec ab ea in iudicando recedendum. Procedítque etiam in legitimato per ſubſequens matrimonium, per rationes Doctorum, quæ in eo militant.
- 108 Franciſci Burſati, in conſilio 18. lib. 1. obſeruationibus nonnullis contra reſolutionem traditam ſuprà, num. 103. nouè, & verè reſpondetur.
- 109 Verba de mente & voluntate teſtatoris appoſita, regulariter præſumi in omni dispoſitione.

CVm pro teſtamento, & alia qualibet vltima diſpoſitione ſuſtinenda pronunciandum in dubio, & coniecturam ſumi generaliter, non modo in vltimis voluntatibus, ſed etiam in omni actu, & materia, vt actus potius valeat, quam pereat, & omni meliori modo, quo poſſibile ſit, ſuſtineatur, ſicque interpretatio fiat, etiamſi non propriè, ſed valde impropriè, & impropriſſimè verba accipiantur, aut deſeruire videantur, modo contra voluntatem teſtatoris fieri, aut euenire aliquid non contingat (vtpote cum ipſa primum locum ſemper obtineat) duobus cap. præcedentibus, adnotatum, & explicatum fuerit; Non abs re, imò opportunum, & in ipſo huiuſce tractatus propoſito admodum neceſſarium viſum eſt, ancipitem illam, & forenſibus, atque practicis negotiis valde vtilem, & aſſiduam eam quæſtionem adiicere, vtrum in quam ad fideicommiſſum, ſiue maioratum admittantur hi, qui per ſubſequens matrimonium legitimati fuerint, & non ab initio legitimi nati, ſi ad eius ſucceſſionem filij legitimi, & de legitimo matrimonio nati, vocati fuerint. Nam ſi reſolutiones ipſas eiſdem duobus cap. ſuperioribus præhabitas, repetamus, ex illis non incongruè deduci videntur fundamenta nonnulla, quæ vt filio ita legitimato, ſiue per ſubſequens matrimonium legitimo facto faueant, non mediocriter conducunt, ſi verum eſt, pro diſpoſitione quacunque ſuſtinenda, quicquid poſſibile ſit, fieri debere; ſi etiam verba impropriè ſaltem, aut impropriiſſimè deſeruire poſſe, licet non propriè, ſufficiat, vt ibidem probaui. Verbis autem propriè ſaltem acceptis, aut re quantum poſſibile ſit, fauorabiliter defenſa, filios eiuſmodi, & vocatos, & contentos ſub ea diſpoſitione, qua filij ex legitimo matrimonio nati vocantur. E contrario tamen, cum admonuerim dicto cap. 30. præcedenti, numero 21. idipſum locum non obtinere, nec coniecturam, aut præſumptionem admitti, qua aliquid contra mentem, non modo contra verba teſtatoris fieri, aut euenire valeat quouis modo. Videri etiam in contrarium vrgere ibidem ſcripta, ac etiam rigorem, & corticem verborum dictorum, quo legitimi, & de legitimo matrimonio nati vocantur. Provt vnum, & alterum, ac etiam regulas illas duorum cap. præcedentium, & vltimæ voluntatis interpretatiuas, expendunt pro, & contra, omnes fere Authores, qui quæſtionem præſentem pertractant, nam aliquando dicunt, pro teſtamento, & diſpoſitione ſuſtinenda interpretationem fieri debere, & verba deſeruire poſſe, licèt impropriiſſimè, ſufficere; impropriè autem ſuperiora verba conuenire filiis legitimatis per ſubſequens matrimonium, cum legitimi ſint, & à die natiuitatis videantur legitimi per ſubſequens matrimonium. E contra vorò pro diſpoſitione ſuſtinenda, non poſſe fieri interpretationem, quando verborum rigor, & ſonus ſuadet contrariam, vel fieri contra voluntatem, poteſt contingere. Cum igitur ad Regium Hiſpalenſem Senatum ex cauſa appellatio [Regij Hispalenſis Senatus deciſio.]nis ſuper quibuſdam articulis, & inde neceſſariò & conſequenter ſuper vinculi, & iuris patronatus inſtitutione perpetua à Ludouico Mexia facta, lis allata fuiſſet, inter patruum, & nepotem, hoc eſt inter D. Franciſcum, & D. Petrum Mexia controuerſia vertebatur ex multis, inter alia autem, licet non directò, nec principaliter, in conſequentiam tamen neceſſariam ex eo maximè, quod dictus D. Franciſcus, nepotis cuiuſdam dicti fundatoris filius, eiuſdemque fundatoris pronepos, ab initio, tempore ſcilicet natiuitatis, non legitimè natus, ſiue nondum inter parentes matrimonio contracto, ſed ex pòſt facto per ſubſequens matrimonium legitimatus fuiſſet; & nihilominus, quod in ea vocatione contineretur, & legitimitas tempore aduenientis ſucceſſionis exiſtens, excluſa non conſeretur, firmiter contendebat: dictus vere D. Petrus Mexia, patris eiuſdem Franciſci frater ſecundus, ex eo innitebatur præcipuè, quod in omnibus vocationibus, & ſubſtitutionibus à dicto Ludouico Mexia factis, tam maſculorum, quàm fœminarum, ſemper ad ſucceſſionem filij legitimi & naturales, atque ex legitimo matrimonio nati, & habiti, inuitarentur duntaxat, ſicque velut expreſſim excluſi cenſerentur, atque excludi deberent hi, qui non ex legitimo matrimonio nati, ſed poſtmodùm legitimi facti per ſubſequens matrimonium fuiſſent, quod ex omnibus clauſulis, & vocationibus apertiſſimè apparet, vbi qualitas ea, quod ſucceſſuri in perpetuum, & tunc ſpecificè vocati, legitimi & naturales ſint, atque ex legitimo matrimonio nati, & habiti, ſemper adiiciatur, & in vltima (quæ ad omnes refertur) exprimitur: Con tal condicion, que en eſte, como en los demas llamamientos, ſe guarde, y cumpla para ſiempre jamas el orden ſuſodicho, conuiene a ſaber, que todos los que vinieren a ſucceder en eſte vinculo, y patronazgo, y a cada vno dellos, an de ſer legitimos, y naturales, y de legitimo matrimonio auidos, y nacidos, y no de otra manera ſuccedan. Quod etiam in defectum Franciſci, & deſcendentium eiuſdem expreſſam vocationem haberet, ſicque eo legitimo non nato, ius ſuccedendi delatum ſibi fuiſſet ſtatim, vt pater dicti Franciſci mortuus eſt, quamuis poſſeſſionem præoccupauerit, & per ſpatium duorum annorum habuerit.

Pro parte autem eiuſdem D. Franciſci, per ſubſequens matrimonium legitimati, ſequentia fortiùs adſtringere videntur fundamenta, vt vtriuſque rationes, & argumenta expendamus radicitus, & Senatus definitionem comprobemus dilucidè. Et inprimis, quod filij legitimati per ſubſequens matrimonium, ſunt propriè legitimi, & iuſti filij, & ſui, & in poteſtate patris, l. cum quis, & l. nuper, C. de naturalibus liberis. provt ea iura expendit Hippolytus Riminaldus, in conſil. 222. numero 22. num. 11. libro ſecundo, & §. dubitatum. in authent. de inceſtis nuptiis, & §. finali, in authent. de triente, & ſemiſſe, ex quibus ſic obſeruant, atque in terminis noſtris argumentatur omnes fere iuris vtriuſque Interpretes, hactenus ſcribentes, qui pro legitimato ſcripſerunt, atque ex aliis Hieronymus Gabriel, in conſ. 21. num. 34. lib 1. Hippolytus Riminaldus, dicto conſilio 222. num. 21. lib. 2. Marcus Antonius Peregrinus, de fideicommiſſis, artic. 24. num. 15. Iacobus Menochius, libro 4. præſumptione 81. numero octauo, & quod ſint verè legitimi, & admittantur ad honores, & dignitates, & officia, & ad omnia, ad quæ admittuntur legitimi & naturales ab initio, ex multis aliis Authoribus tradiderunt Matiençus, in l. decima, titulo octauo, gloſſa tertia, ex numero ſecundo, & numero ſeptimo, & vndecimo, in l. 12. Tauri, num. 73. & ſeq. Hippolyt. Riminaldus, vbi ſupra, num. 10. 19. 72. & 151. Pater Ludou. Molina, tom. 1. de iuſtitia & iure, tract. 2. diſput. 172. in verſic. denique legitimati per ſubſequens matrimonium. fol. 972. latiùs Marcus Antonius Peregrinus, dicto art. 24. ex num. 3. vſque ad numer. 14. Hieronymus de Cæuallos, commun. contra communes, quæſtione ſecunda, ex num. 60. vſque ad numer. 66. Ergo videtur neceſſariò dicendum, quod legitimati per ſubſequens matrimonium, non modò admitti debeant ad fideicommiſſum, ſeu maioratum, ad quem filij legitimi vocantur ſimpliciter, provt in hoc caſu omnes Scribentes conueniunt vnanimiter; ſicuti ex multorum relatione firmarunt Antonius Gabriel, communium concluſion. lib. 6. titulo de legitimatione, concluſione prima, numero 31. & 32. Compegius, de dote, ſecunda parte, quæſtione 59. num. 3. Hippolyt. Riminaldus, dicto conſilio 222. num. 135. & numero 145. Iacobus Menochius, lib. 4. dicta præſumpt. 81. num. 2. per totum, & in conſil. 225. num. 227. & in conſil. 227. n. 9. lib. 3. Antonius Theſaurus, deciſ. Pedemòntana 196. num. 4. Alexander Trentacinquius, variar. reſolution. lib. 1. titulo de legitimatione, reſolutione prima, num. 28. folio 125. & ij quidem omnes, & alij quamplures, quos ſciens, conſultoq́ue prætermitto, tanquam indubitatum probarunt, legitimatos per ſubſequens matrimonium, facere deficere conditionem, & ſubſtitutum excludere, quando teſtator ſubſtituit hæredi, ſi deceſſerit ſine filiis legitimis & naturalibus; & verba ea ſine filiis legitimis & naturalibus, non requirere natiuitatem ad inducendam legitimitatem. Non modò ergo videtur, quod eo caſu ſuccedere debeant tales filij, ſed etiam quando ad fideicommiſſum, aut maioratum legitimi, & de legitimo matrimonio nati vocantur; quoniam matrimonium ſubſequens tollit omnia vitia præcedentia, vt per relatos ſuprà, numero tertio, & per Gloſſam communiter receptam, in cap. tania eſt vis, qui filij ſint legitimi. Anguiſſolam, in conſil. 74. colum. 2. lib. 6. Hippolyt. in conſilio precitato 222. numero 19. lib. 2. vbi abiicit arguendo, quod filij legitimati per ſubſequens matrimonium, verè & naturaliter dicuntur filij legitimi ſecundum legem naturæ, quæ nullam diſcretionem introduxit filiorum: ſed legibus, & Principum conſtitutionibus id factum fuit, vt habetur in conſil. 3. Collegij Patauini, 1. tom. vltim. voluntat. num. 57.

Deinde & ſecundò facit, quod legitimati per ſubſequens matrimonium, quoad omnia legitimi vſque adeo cenſentur, quod conſequuntur omnes ſucceſſiones; ad quas vocantur legitimè nati, nihilo differentes à veris, & legitimis filiis, per text. in dict. cap. tanta, qui filij ſint legitimi, & in authent. quibus modis naturales efficiant. legit. §. ſit igitur licentia, ibi: Nihil à legitimis differentes, & in §. quoniam varie, ibi: Nihil diſſimiles legitimis, authent. quibus modis naturales efficiant. ſui, in §. reliqui, vbi dicitur, Quòd eos efficientes legitimos, damus eis habere etiam ſucceſſiones illas, quas habent hi, qui ab initio ſunt legitimi. Sed qui ab initio ſunt legitimi, excludunt ſubſtitutum ſub conditione prædicta, ſi quis deceſſerit ſine liberis de legitimo matrimonio procreatis, vel legitimè natis; ergo etiam per ſubſequens matrimonium legitimati, debent eum excludere: & ita argumentatur Authores, qui pro legitimo reſpondent, atque ex aliis Franciſcus Beccius, in conſ. 165. num. 24. & ſeq. Hieronymus, Gabriel, in conſil. 21. num. 37. Cardinalis Franciſcus Mantica, de coniecturis vltimar. voluntat. lib. 11. titul. 12. num. 15. Peregrinus, dicto artic. 24. num. 16. vbi etiam ponderat alia iura, & num. 17. corroborat argumentum alia ratione: & numero decimo nono, id ipſum in effectu intendit, quod dixerat antea dicto n. 16. quamuis pro argumento diuerſo proponat: & num. 20. in idem ponderat textum, in dicta l. cum quis, C. de naturalibus liberis, provt eum ibi inducit, & reſpondet Riminaldus iunior, dicto conſil. 200. num. 121. lib. 2. ſic quoque argumentatur Franciſcus Burſatus, in conſ. 10. & in conſ. 18. lib. 1.

Tertiò etiam facit textus, in cap. cum in cunctis, iuncto cap. innotuit, cum ſua Gloſſa, verbo, coniugata, de electione: vbi probatur, quod eligendus in Epiſcopum, natus eſſe debet de legitimo matrimonio, & tamen is, qui natus eſt, antequam contraheretur matrimonium promoueri ad Epiſcopatum poteſt, ſi per ſubſequens matrimonium legitimetur. Hic ergo ſic legitimatus (arguendo dicunt omnes fere, qui pro legitimato ipſo hanc partem ſuſtinet contra Baldum) dicitur de legitimo matrimonio natus, & conſequenter de eo ſenſit teſtator ad ſubſtituti excluſionem in fideicommiſſis, & in maioratu, vt admitti debeat, ac ſi de legitimo matrimonio natus fuiſſet, & ita argumentantur Iaſon, Decius, & Cephalus, cum quibus Rolandus, in conſ. 100. n. 8. lib. 2. Hippol. Rim. in conſ. 222. n. 1. & 2. lib. 2. Anguiſſola, in conſil. 74. col. 1. lib. 6. Cardinalis Mantica, de coniecturis vltimar. volunt. lib. 11. tit. 12. num. 14. Iacob. Menochius, lib. 4. dicta præſumptione 81. num. 5. Peregrinus, de fideicommiſſis, artic. 24. n. 18. Andreas Fachineus, controuerſiarum iuris, lib. 4. cap. 54. in verſic. argumenta verò.

Quartò præterea, quia ſi Princeps ſecularis poteſt per reſcriptum particulare legitimare naturales, ita vt habeant ſucceſſiones omnes, ac ſi eſſent legitimi, ſiue de legitimo matrimonio nati, & conſequenter efficere, vt in fideicommiſſis, & feudis conditionatis ſuccedant, vt cum Alexandro, Socino, Decio, Ruino, Pariſio, Afflictis, Cephalo, Marçario, Rolando, Hieronymo Gabriele, Bertazolo, & Burſato, arguendo pro hac ipſa parte ſcribit, Peregrinus, di-f cto articulo 24. n. 21. Et ita ſimiliter ſummus Pontifex legitimare poteſt, quoniam ſuper radice matrimonij conſtituere valet, vt idem Peregrinus, articulo 23. numero octauo notauit: Ergo multò fortiùs id quod per reſcriptum particulare effici poteſt, poterit induci per legem generalem, diſponentem, legitimatos per ſubſequens matrimonium per inde haberi, ac ſi eſſent legitimè, ſeu de legitimo matrimonio nati; quo genere arguendi vtitur Hieronymus Gabriel, dicto conſilio 21. num. 23. vbi declarat, potentiùs operari Principem per viam legis generalis, quàm per modum priuilegij particularis, allegando Decium, & Sarmientum; & refert Peregrinus dicto num. 21.

Rurſus & quinto loco facit, quia hominum diſpoſitiones à iure ſcripto interpretationem recipiunt tam in contractibus, quàm vltimis voluntatibus, cum quibus in dubio teſtator ſe conformare videtur ſicuti alio cap. infrà latiùs comprobabitur, & per Bartol. in l. iuriſiurandi, §. ſi liberi, ff. de operis libertorum. & in l. hæredes mei, §. cum ita, ff. ad Trebellian. & quod legi communiter pro bono publico receptæ placuit, non facilè in hominum particularibus actibus neglectum credi debet, & præſertim matrimonij fauore: cum ergo ex iure ſcripto filij legitimati per ſubſequens matrimonium, habeantur pro legitimis, & ita ſuccedant, ac ſi ab initio ex legitimo procreati fuiſſent matrimonio: ita pariter ſuccedere debent in primogenio, aut fideicommiſſo, ad quod legitimè nati, vel ex legitimo matrimonio procreati vocantur. Et ſic in terminis argumentatur, ſed minimè reſpondit Marcus Antonius Peregrinus, de fideicommiſſis, dicto articulo vigeſimo quarto numero vigeſimo ſecundo, ſic quoque argumentatur, & etiam non reſpondet Petrus Surdus, in conſilio 213. n. 20. lib. 2.

Sextò adducitur, quod legitimatus per reſcriptum, non ſuccedit in feudo, cap. 1. §. naturales, ſi de feudo fuer. controu. inter. Domin. & agnat. vaſal. ſed ſi fuerit legitimatus per ſubſequens matrimonium, ſuccedit, vſque adeo, vt feudi, vel emphyteuſis conceſſio facta alicui, & filiis ex legitimo matrimonio natis, comprehendat & legitimatum per ſubſequens matrimonium: Ita ſanè tradiderunt permulti illi Authores, quos aggregarunt Rolandus, in conſilio 100. numero 11. 12. & 13. libro ſecundo. Cardinalis Mantica, de coniecturis vltimarum voluntat. lib. 11. titul. 12. num. 16. Franciſcus Burſatus, in conſilio 10. num. 18. libro 1. Iulius Clarus, in §. feudum, quæſt. 83. in verſic. ſed ſi feudum. Menochius, qui ſic defendit in conſil, 227. num. 17. & 18. lib. 3. & præſumpt. 81. num. 9. lib. 4. & in conſ. 799. num. 43. lib. 7. vbi duodecim Authores recenſuit ita tenentes, & idem tuetur, niſi in inueſtitura expreſsè dictum eſſet, quod legitimatus per ſubſequens matrimonium non ſuccedat. Quod etiam defendit, & 33. Authores congerit Petrus Surdus, in conſil. 213. numero 9. & num. 16. vſque ad numerum 21. libro 2. Hippolytus Riminaldus, in conſilio 222. num. 177. lib. 2. adducitur etiam, quod à pari procedunt quoad interpretationem ſtatuta, & vltimæ teſtatorum diſpoſitiones, vt ex Baldo, Tiraquello, & Socino iun. & Curtio iuniore, ſcripſit Menochius, dicta præſumpt. 81. num. 10. atque in diſpoſitione Statuti; legitimatus per ſubſequens matrimonium, dicitur verè & propriè natus ex legitimo matrimonio; vt ſcripſerunt permulti illi Doctores, quos idem Menochius congeſſit; dicto conſ. 227. n. 33. lib. 3. & dicta præſumpt. 81. n. 11. ſic argumentatur: ergo idem dicendum eſt & in diſpoſitione teſtatoris.

Septimò facit, quoniam verba illa, Nacidos, y habidos de legitimo matrimonio, per quæ ad ſucceſſionem inuitantur nati ex legitimo matrimonio, tantummodo operantur excluſionem legitimatorum per Principem, vel aliorum nullo tempore legitimorum, non vero legitimatorum per ſubſequens matrimonium, qui legitimi iudicantur; aliàs autem ſequeretur, quod etiam nati ex matrimonio putatiuo, bona fide contracto, ab huiuſmodi ſucceſſione ſubmouerentur, contra text. & quæ ibi notantur, in cap. ex tenore, qui filij ſint legitimi; contra ea etiam, quæ quotidianar. har. controuerſiar. iuris, lib. 2. cap. 11. longa ſerie adnotaui, & etiam ſcripſit Annæus Robertus, lib. 2. rerum iudicatarum. cap. 18. ſequeretur etiam, quod nulla eſſet differentia inter legitimatum per ſubſequens matrimonium, & per reſcriptum Principis, quòd quàm ſit abſurdum, ex his apparet manifeſtè, quæ vnius, & alterius opinionis Authores obſeruarunt communiter. Apparet etiam ex deciſione l. 12. Tauri, provt dicetur infrà, ad ſolutionem huius argumenti, atque ex obſeruationibus nonnullis, quas ex mente communi Interpretum omnium in medium protulit Blaſius Flores Diaz de Mena, in addit. ad deciſionem Gamæ 279. poſt multos alios Authores, quos ibi refert, Legitimatus ergo per ſubſequens matrimonium, nec videtur excluſus, nec de eo actum, vt in maioratu ſic inſtituto ſuccedere non debeat. Sic ſane in terminis noſtris argumentabatur Hippolyt. Riminald. d. conſ. 222. n. 18. lib. 2.

Octauò facit, quod voluit Salicetus, in l. ſi totas, C. de inofficioſis donat. vbi inquit, quod donatio, quæ reuocatur, ſi donator ſuſceperit liberos ex legitimo matrimonio, de qua loquitur lex, ſi unquam, C. de reuocand. donat. & l. 8. tit. 4. p. 5. locum etiam habet, ſi filij legitimati fuerint per ſubſequens matrimonium; & idem tenuit Baldus in l. 1. in fine, C. eodem titulo, argumento dicti cap. tanta eſt vis, quia etſi ab initio non fuerint legitimi, qui per ſubſequens matrimonium legitimantur, tamen tales legitimationes trahuntur retrò, ſecundum communem Scribentium ſententiam poſt Gloſſam in eod. cap. tanta, & id ipſum reſoluit Tiraquellus in dicta l. ſi unquam, verbo, ſuſceperit liberos, num. 71. & de primogenitura, quæſt. 34. n. 55. Peregrinus, de fideicommiſſis, dicto art. 24. n. 7. atque in terminis noſtris ſic argumentatur Rolandus, d. conſ. 100. n. 9. lib. 2. qui vel vno ſolùm verbo reſpondet inferiùs, n. 46. in fine, ſed ego latius reſpondebo, & dilucidè rem hanc explanabo.

Videtur ergo ex ea reſolutione deduci, quod dictus D. Franciſcus admitti debeat ad vinculum, & patronatum, de quo agitur, virtute retrotractionis, etiam in præiudicium tertij; quemadmodum in d.l. ſi totas, legitimatus per ſubſequens matrimonium admittitur in præiudicium donatarij in ſimili vocatione filidrum natorum ex legitimo matrimonio, de quibus loquitur ipſa l. ſi totas, vt conſtat ibi, vt filius, vel nepotes poſtea, ex quocunque legitimo matrimonio nati, &c.

Nonò denique adducitur ſententia, & authoritas permultorum, & grauiſſimorum iuris vtriuſque Interpretum, qui aſſeuerarunt in terminis, legitimatum per ſubſequens matrimonium, excludere ſubſtitutum ſub conditione, ſi deceſſerit ſine filiis ex, vel de legitimo matrimonio natis: & inde admitti ad fideicommiſſi, vel maioratus ſucceſſionem, ad quam filij legitimè nati, aut ex legitimo matrimonio procreati vocantur.

Et ij fuere Antonius de Butrio, in cap. innotuit, num. 18. columna 2. de electione, per illum textum: qui tamen potiùs ſtat pro ſubſtituto contra legitimatum, cum loquatur in terminis illius textus in diſpoſitione legis Cum etiam ſe remittat ad dicta per eum, in cap. per venerabilem, qui filij ſint legitimi, vbi diſtinguit inter diſpoſitionem legis, & teſtatoris.

Ioannes de Imola, in eodem cap. innotuit numero 13. quò loci allegatur communiter, vt pro legitimato ſcripſerit contra ſubſtitutum, cùm verè ſe remittat ad Butrium, vbi ſuprà, in dicto cap. per venerabilem, & ſic potius faueat ſubſtituto eidem contra legitimatum, vt animaduettit Ruinus, in conſ. 192. n. 16. vol. 3. & ſeq. Hippolyt. Rimin. d. conſ. 222. n. 176. lib. 2.

Abbas, in dicto cap, tanta, num. 7. qui filij ſint legitimi, & in dicto cap. innotuit, num. 17. qui etiam pro legitimato non vrget, cùm vel loquatur in diſpoſitione legis, vt in d. cap. innotuit, vel diſpoſitione hominis, & in feudo conceſſo alicui proſe, & legitimè natis, vel legitimis deſcendentibus, ſupponendo tamen, quod nullum eſt tertij præiudicium, nec aliorum vocatio expreſſa, quibus damnum inferatur: tunc namque contrarium ſentit idem Abbas in conſil. 85. n. 2. lib. 2. vel dato quo id non ſupponat, diuerſa ratio eſt, quæ in feudi conceſſione militat, quàm ea, quæ in fideicommiſſi, aut maioratus ſucceſſione datur, vt infrà dicetur.

Salicetus, in dicta l. ſi totas, C. de inofficioſis donat. qui tamen loquitur in diſpoſitione legis, in qua legitimati per ſubſequens matrimonium veniunt, quando legitimè nati, aut ex legitimo matrimonio procreati vocantur, vt infrà dicetur.

Angel. Aretinus, in §. finali, de nuptiiis, numero 8.

Aretinus, in l. Gallus, §. ſi eius, column. 1. ff. de lib. & poſthum. num. 42.

Paulus Caſtrenſis, in l. finali, num. 5. & 6. C. de his qui veni. ætat. impet. qui tamen loquitur in caſu, in quo ſubſtitutio facta erat alicui decedenti ſine filiis legitimis & naturalibus, quia tunc eſt verum, quod ſecundum mentem, & intentionem teſtatoris, legitimatus per ſubſequens matrimonium excluderet ſubſtitutum; non autem quando ſubſtitutio erat facta decedenti ſine filiis ex legitimo matrimonio procreatis, quia tunc aliter ſentit, dum ſe remittit ad notata per Butrium, in d. cap. per venerabilem: qui (vt ſupra dixi) tenet ſubſtitutum non excludi à legitimato per ſubſequens matrimonium; & ita perpendit Rolandus, d. conſil. 100. num. 47. lib. 2. & ſequitur Hippolyt. Riminaldus, dicto conſil. 222. num. 175.

Socinus ſenior, in l. Gallus, §. ſi eius, num. 5. in verſ. tertius caſus, ff. de liber. & poſthum.

Philippus Decius, in d. cap. cum in cunctis, num. 29. de electione, & in l. generaliter, in fine, C de inſtitut. & ſubſtitut. num. 23. & in conſil. 155. in fine, qui tamen parum conſtans ſibi fuit, nam poſito, quòd in eis locis inclinaſſet pro legitimatis, tamen in conſilio 614. & in conſil. 624. inclinat aduerſus cum; & tenet apertè ſub vocatione natorum de legitimo matrimonio, non contineri filios per ſubſequens matrimonium legitimatos. Prout rectè ponderauit Hilppolyt. Rimin. dicto conſ. 222. num. 167.

Præpoſitus Alexand. in cap. lator. col. 5. qui filij ſint legitimi.

Berous, in cap. in præſentia, de probationibus, numero 340. vbi in fauorem legitimati per ſubſequens matrimonium, ſed contra eum latiùs fundat alio in loco, vt infra dicetur.

Hippolyt. ſingulari 542.

Ripa, in rubrica, ff. ſi certum petatur, num. 3. & in l. ex facto, §. ſi quis rogatus, num. 47. ff. ad Trebellian. & in repetitione, l. ſi vnquam, num. 86. C. de reuocand. donat. vbi in fauorem legitimati concludit: Sed vitari poteſt, vt in terminis quæſtionis noſtræ, & concurrentibus ſimul omnibus verbis à fundatore dicti vinculi adiectis, non vrgeat, vt per Hippolyt. Riminald. dict. conſ. 222. num. 192. & 193. vbi inquit, quod potius Ripa pro contraria parte, & contra legitimatum famulatur.

Petrus Paulus Pariſius, in conſ. 13. ex num. 33. & num. 40. & in conſil. 15. columna 2. lib. 2. quibus in locis allegari ſolet communiter, quaſi pro legitimato per ſubſequens matrimonium reſponderit. Verè tamen loquitur in ita legitimato, quem dicit ſubſtitum excludere, ſub illa conditione, ſi deceſſerit ſine filiis legitimis. Sed quid ſtatui debeat, quando dictum fuiſſet, ſine filiis legitimis, ex legitimo matrimonio natis (prout in caſu noſtro) non attingit.

Campegius, in tractatu de dote, prima parte, quintæ partis principalis, quæſt. 59. in fine.

Marcus Mantua, in conſ. 191. per totum, lib. 1.

Ioannes Crotus, in repetitione, l. Gallus, §. & quid ſi tantum, nu. 82. & 169. ff. de liber. & poſthum. qui tamen loquitur in diſpoſitione Statuti excludentis filiam, ſtantibus maſculis legitimè natis, vnde poteſt eo caſu tolerari, quòd diſpoſitio talis Statuti veriſicetur in legitimato per ſequens matrimonium; & non idem dicendum eſt in diſpoſitione hominis, ſecundum communem Doctorum reſolutionem, de qua infr. & per Riminaldum iuniorem dict. conſ. 222. num. 96. & num. 170. vbi dicit ſic loqui Crotum, & ideò in terminis quæſtionis noſtræ non vrgere pro legitimato.

Ioannes Maria Riminaldus, in conſ. 78. lib. 1. & in conſil. 226. lib. 2. qui pari modo, vel de ſtatuto loquitur, vt Hippolyt. Rimin. notauit vbi ſupr. n. 171. vel in eiſdem, in quibus verſamur, terminis, nihil in fauorem legitimati reliqui ſcriptum.

Curtius iunior, in conſilio 13. numero 9. & in conſilio 35. num. 16.

Brunus, in conſ. 15. n. 17.

Alex. de Neuo, in conſ. 61. num. 13.

Iaſon, in conſ. 178. ex num. 6. lib. 2.

Purpuratus in conſ. 95. n. 2. lib. 1.

Matthæus Afflictis, in cap. primo, §. naturales, intitulo, ſi de feudo fuer. controu. inter domin. & agnat. poſt Andr. Iſerniam, & Martin. Laudenſ. qui tamen cum in feudi ſucceſſione loquantur, cum etiam in terminis noſtris, & adiectis verbis prædictis, ſermonem non inſtituant, ex his; quæ infrà dicentur, facilè vitari poſſunt.

Gozadinus, in conſ. 25. ex num. 3. cum ſeq.

Socinus iunior, in conſil. 39. num. 63. & in conſilio 63. num 39. lib. 3. qui tamen variauit, & contra legitimatum conſtanter tenuit alio in loco; vt ſtatim dicetur.

Siluanus, in conſ. 3. num. 22.

Boërius, deciſ. 159. num. 20. qui tamen in eodem caſu loquitur, in quo Baldus, in conſil. 329. Punctus quidam ſubſtituit, volumine 2. in antiq. at Baldus ponit verba ſubſtitutionis in hunc modum: Si Stephanus moreretur ſine filiis legitimis, aut ex ſuo corpore deſcendentibus, vùltque tali caſu legitimatum per ſubſequens matrimonium excludere ſubſtitutum, quod mirum videri non debet. Nam & legitimatus pet reſcriptum id faceret, cum verba de filiis legitimis ſimpliciter loquerentur: imò verò etiam de naturalibus tantùm, vt conſiderat Baldus ibidem. At nos loquimur in ſubſtitutione alicui, ſi deceſſerit ſine filiis legitimis, & naturalibus, ex legitimo matrimonio, quæ (vt latiùs infrà dicetur) reſpiciunt legitimum naſcendi modum, vſque à principio, & non verificantur in legitimato quocunque, licèt per ſequens matrimonium, vt latius probabitur inferiùs; meritò patet illam deciſionem Baldi & Boërij non officere caſui noſtro, vt rectiſſimè animaduertit Hippolyt. Rimin. d. conſ. 222. n. 173.

Craueta, in conſ. 591. n. 81. volum. 6.

Neuizanus, in conſ. 99. n. 21.

Mare. Ant. Natt. in conſ. 121. n. 13. & in conſ. 628. n. 18. & ſeq.

Guillielm. Aperno, poſt conſ. Bruni, in conſil. 10. num. 17.

Zazius, in epitome feudorum, n. 87.

Anton. Trigon ſingulari 35.

Iulius Clarus, in §. feudum, quæſt. 82. verſ. ſed quid ſi feudum.

Hugo Celſus, in conſ. 119. num. 5. & 20. & in conſilio 88. num. 4.

And. Alciat. in reſponſ. 501. ſecundum impreſſionem antiquam Lugdunenſem, vbi tenuit pro legitimato per ſubſequens matrimonium, ac ſi ab initio naſcendi, ex legitimo natus fuiſſet matrimonio. Cæterum Alciatus ipſe aduerſus legitimatum reſpondit in reſp. 201. & 666. plus addens, bis, vel ter ita fuiſſe iudicatum in ampliſſimo Senatu Mediolani, cuius auctoritas eſt ſuprema.

Ioannes Cephalus, in conſ. 111. num. 4. lib. 1. & in conſil. 541. num. 9. lib. 4. qui tamen aliis in locis contrarium ſuſtinet, & contra legitimatum per ſubſequens matrimonium reſpondet, latiùſque articulum diſſerit in conſ. 66. & in conſ. 82. lib. 1. & in conſ. 276. lib. 2. & in conſil. 441. lib. 4.

Petrus Dueñas, in regula 350. ampliation 8. qui tamen vitari poteſt, cum in feudo loquatur, & diuerſa ſit ratio diſpoſitionis teſtamentariæ, vt infrà dicetur, & ſic eidem reſpondet Hippolyt. Riminald. dicto conſil. 222. num. 193. qui generaliter ſtatuit, non obſtare authoritates Interpretum loquentium in feudis, & rationes diuerſitatis aſſignat, num. 177. & ſeqq.

Marcus de Carpo, inter conſilia Riminaldi ſenioris, in conſ. 727. lib. 4.

Ioannes Bolognetus, in rubrica, ff. ſi certum petatur, num. 13. qui tamen licèt expreſſim approbet Decij ſententiam, in dicto conſ. 155. & in conſ. 525. quod ſi teſtator ſubſtituat filio, ſi decedat ſine filiis de legitimo matrimonio natis, quod legitimatus per ſubſequens matrimonium excludat ſubſtitutum: id tamen ex propoſito non attingit, nec diſſerit, ſed per tranſitum ſie obſeruat.

Capicius, deciſ. 22. in fine.

Franciſcus Beccius, qui legitimati partes tuetur conſtanter in conſil. 165. ferè per totum, lib. 2. ſed maximè ex num. 21. vſque ad numerum 73. & concludit num. 45. in fine, & num. 46. & 47. quod hæc opinio amplectenda eſt tanquam receptior & hæc munior, & quæ æquior eſt & benignior, cum faueat matriminio, & filiis; & contraria quod dura ſit, & fundata in nudo rigore verborum, & videtur contra veriſimilem mentem teſtatoris, qui non eſt credendum veriſimiliter, quod legitimatos per ſubſequens matrimonij opinio vnius præferretur communi opinioni, quamuis effect dubia; quoniam in dubio pro matrimonio, & filiis eſſet pronunciandum, prout ibi hæc omnia latiùs exornat.

Nicolaus de Vbaldis, de ſucceſſ. ab inteſt. prima parte, n. 65.

Franciſcus Burſatus, in conſil. 10. ex num. 6. vſque ad numerum decimum, & in conſil. 18. per totum, maximè ex num. 3. cum ſeq. lib. 1. qui etiam idipſum, quod Franciſcus Beccius tuetur conſtantiſſimè, & num. 10. ex eodem filiorum, & matrimonij fauore adducitur, & quod benignior & æquior opinio ſemper ſit ſequenda, licèt attenta auctoritate Scribentium res eſſet æqualis, vel dubia.

Hieronym. Gabr. in conſ. 21. in 4. dubio, ex num. 28. cum ſeq.

Æmilian. in conſ. 132. per totum.

Antonius Anguiſſola, qui etiam pro legitimato reſpondit conſtanter, in conſ. 74. lib. 6. & maximè ex n. 7. ſed vitari poteſt conſideratione illa Hippolyt. Rimin. dicto conſ. 222. n. 176.

Ferdinand. Vaſquez, Menchaca, de ſucceſſionum progreſſu, ſecunda parte, libro 1. §. 2. num. 29. & num. 52.

Antonius Gabriel, commun. concluſ. lib. 6. titulo de legitimatione, concluſione prima, num. 31. 32. & 33. vbi hanc opinionem pro legitimo per ſubſequens matrimonium, dicit eſſe magis communem, & repetit num. 55. & 56.

Didac. Couarr. in epitome ſuper 4. Decretal. cap. 8. §. 2. n. 30.

Rubeus, in l. Gallus, §. quidam rectè, n. 162. ff. de liber & poſthum.

Gregorius Lopez, in l. 2. titulo 15. partita ſecunda, verbo, el hijo mayor, ibi: Crederem illum vere eſſe legitimum, & ſuccedere poſſe in Maioria, & in l. prima, titulo 13. partita 4. verbo, ſe caſe con ella. Qui tamen neque diſputat quæſtionem, neque firmiter id reſoluit, ſed ſubdubiè ſuam profert ſententiam.

Andr. Tiraquellus, de primogenitura, quæſt. 34. n. 56.

Sfortia Odd. in tractatu de Compendioſa, in 6. parte, articulo vltimo, pagina penultima, verſiculo, ego teneo, num. 6.

Hieron. Scruf. conſ. 1. art. 2. n. 14.

Emanuel Suarez, in the ſauro receptarum ſententiarum, verbo, legitimatus ob matrimonium.

Mandoſius, regula 18. Cancellariæ, quæſt. 6. num. 5.

Michael Graſſus, receptar. ſentent. § fideicommiſſum, quæſt. 38. numero 5. in verſic. contrarium verò.

Villalobos, in ærario commun. opinion. verbo, legitimatus ob matrimonium, num. 74. in 6. amplicatione.

Mohedanus, deciſ. 181.

Portius Imolenſis, regularium, ſiue concluſ. iur, lib. 4. cap. 36.

Oſaſcus, deciſ. 154. n. 11. &12.

Franciſc. Viu. commun. opinion. lib. 1. verbo, filij nati ex legitimo matrimonio

Marzarius, de fideicommiſſis, 2. par. q. 30.

Anton. piſtor. lib. 2. part. poſteriori, quæſt. 14.

Simon de prætis, de interpret. vltim. volunt. lib. 3. interpretatione prima, dubit. 3. ſolut. 3. num. 6. folio mihi 190.

Rolandus à Valle. in conſ. 83. num. 19. lib. 3. qui tamen in conſ. 100. lib. 2. vbi ex profeſſo diſputat articulum, contrarium defendit conſtanter, & contra legitimatum per ſubſequens matrimonium reſpondit.

Ioan. Bapt. Lup. de illegitimis, concluſ. 4. §. 3. num. 10. fol. 203.

Aſcanius Clemens, tractatu de patria poteſtate, c. 5. n. 52. & 57.

Ant. Marc. Corraſ. tract. de commun. opin. lib. 2. tit. 9. caſ. 20. n. 109. & 112.

Ant. Galeat Maluaſ. in conſ. 30. n. 8.

Iacob. Menoch. in conſ. 225. maximè ex num. 9. cum ſeq. & in conſ. 227. maximè num. 13. & num. 21. lib. 3. & in conſ. 779. num. 43. & 44. lib. 7. & præſumpt. 81. ex num. 4. cum ſeq. lib. 4. quibus in locis pro legitimato firmiter tenuit, & plures caſus diſtinxit d. præſumpt. 81. Sed aliquando variauit, & contra legitimatum ipſum reſpondit, vt infrà dicetur. Idque maximè, data geminatione verborum, legitimos, & naturales, & de legitimo matrimonio natos, nam tunc legitimatos per ſubſequens matrimonium, non excludere ſubſtitutum asseuerauit, vt infrà quoque dicetur.

Camillus Gallinius, de verb. ſign. lib. 4. cap. 17. n. 17. 18. & 19.

Ioann. Thom. de Martin. tract. de feudis, lib. 1. tit. 3. num. 48.

Caldas Pereira, de nominatione emphyteutica, q. 21. n. 34. vſque ad num. 38.

Petrus Surdus, in conſ. 213. num. 17. cum ſeq. vſque in finem conſilij, lib. 2. vbi in ſucceſſione feudi, & in cæteris ſucceſſionibus conſtanter hanc partem tuetur, & in vocatione legitimorum, & ex legitimo matrimonio natorum, legitimatos per ſubſequens matrimonium contineri, & admitti defendit. Sed aliis in locis pro certo reſoluit contrarium contra ipſos legitimatos, vt mox dicetur.

Franciſc. Beg. in conſ. 52. n. 33. & 34.

Ludouic. Molin. de Hiſpanorum primogeniis, lib. 3. cap. 1. num. 10. vbi reſolutiuè firmauit, quod filius naturalis ex matrimonio ſubſequenti legitimatus, ſuccedit in eo primogenito, in quo vocantur filij legitimè nati, vel ex legitimo matrimonio procreati: Verè tamen eruditiſſimus iſte Vir (ſicut & Didac. Couarr.) articulum propoſitum non diſputat, & rem perfunctoriè tractat, & forſan ſi veritatem latiùs inquireret, & Recentiorum fundamenta prælegeret, aliter tatueret, nec adduceretur ex text. (prout etiam ipſe Couar. adducitur) in dicto cap. innotuit, de electione, cum tex. ille in hominis diſpoſitione non vrgeat, vt ſtatim dicetur.

Phanucius Lucas, ſuper ſtat. de lucro dotis, n. 36. pag. 94.

Pelaez à Mieres, qui id ipſum quod Molina firmauit, de Maioratu, ſecunda parte, quæſt. 1. num. 1. qui etiam quæſtionem non diſputat, nec in noſtris terminis loquitur.

Laderch. Imolenſ. in conſ. 24. ex n. 29.

Aluar. de coniecturata mente defuncti, lib. 2. cap. 3. ſub num. 9. in verſic. Nec obſtare videtur, qui etiam tener eandem opinionem Ludouici Molinæ; ſed eum non citat.

Marta, voto 94. ex n. 4. vbi vide.

Ioannes Garſia, in commentariis de nobilitate, gloſſa 21. n. 21. per totum: qui tamen quamuis opinioni huic pro legitimato magis adhæreat, tandem cogitandum reliquit, vt infrà dicetur.

Pater Ludouicus Molina, qui in quæſtione primogenij Molinam ſequitur, & eum citat, ſed quæſtionem non diſputat, tom. 1. de iuſtitia & iure diſp. 172. column. 4. in verſic. illud tamen eſt animaduertendum, folio 974.

Hieronymus de Cæuallos, practicarum commun. contra communes, quæſt. 2. numero 64. & in fine eiuſdem quæſtionis, ſub numero 86. inquit, ab hac opinione non eſſe recedendum in iudicando, & conſulendo; ſed eſſe contrariam ſatis ſuſtentabilem agnoſcit, & expreſſim ibidem, in finalibus verbis.

Aurelius Corbulus, de emphyteuſi, in addit. magna, ad cauſam priuationis obtineam finitam, num. 203. & ſeq. qui tamen in diſpoſitione teſtamentaria potius videtur contra legitimatum tenere, ſi originaliter prælegatur, num. 206.

Canet. in extrauag. volentes, num. 9. fol. 180.

Et hactenus de his qui in quæſtione præfata reſponderunt, atque ſcriptum reliquerunt in fauorem legitimati per ſubſequens matrimonium: quorum etiam quamplurimi ſpecificè, & in indiuiduo; alij verò (licèt tacitè) apertè tamen voluerunt, legitimatum per ſubſequens matrimonium admitti ad fideicommiſſum, ſeu maioratum, ad quem filij legitimi & naturales, & de legitimo matrimonio nati, aut procreati vocantur, & excludere ſubſtitutum, aut vocatum ſub ea conditione, non obſtante geminatione legitimis, & de legitimo matrimonio natis: & ſic nihil intereſſe, an verba ſimplicia, legitimè natis, aut ex legitimo matrimonio procreatis, an geminata filiis legitimis, & naturalibus, & ex legitimo matrimonio procreatis, ſine legitimè natis, adiiciantur; ſic ſane viſi ſunt tradere, & ſtatuere pro ipſo legitimo admittendo contra ſubſtitutum. Petrus Paulus Pariſius, in conſil. 13. num. 23. & 40. lib. 2. Ioannes Maria Riminaldus, in conſil. 226. vol. 2. Marcus Mantua, d. conſil. 191. per totum, volum. 1. Marzarius, de fideicommiſſis, ſecunda parte, quæſt. 30. verſic. contrarium. Pet. Anton. Anguiſſola, in conſ. 74. numero 6. lib. 6. Vegius, in conſ. 55. num. 18. Stortia Oddi, in tractatu de compendioſa ſubſtitutione, in fine, dicto num. 6. Martius de Carpio inter conſilia Riminaldi ſenior. in conſ. 727. lib. 4. & videtur aſſentire Iacobus Menochius, lib. 4. d. præſumpt. 81. n. 24. Alij etiam ex ſuperioribus tacitè (vt dixi) aſſentiunt; nam pro legitimato indiſtinctè reſpondent, non obſtantibus verbis quibuſcunque. Reregrinus quoque de fideicommiſſis, d. art. 24. num. 40. in hac verborum geminatione nullam vim facit, nec putat intereſſe, an verba ſint geminata, vel ſimplicia. Ipſe autem opinionem contrariam cum Baldo tuetur ſemper conſtantiſſimè contra legitimatum, etiamſi verba ſint ſimplicia, vt infra dicetur: & reddit rationem, qua ſuperiores adducuntur, qui in verborum geminatione vim non faciunt, quoniam adiectio illa de legitimo matrimonio, poteſt videri expreſſa ad excludendum legitimatum per reſcriptum: quod tamen non eſſe iuridicè, nec rectè dictum, nec poſſe intelligi ad eum fidem, nec ad excluſionem talis legitimati per reſcriptum, appoſita ea verba, ex his apparet concludenter, quæ ad ſolutionem ſeptimi Argumenti, infra traduntur.

Franciſcus quoque Burſatus, d. conſ. 18. ex numero 11. vſque ad num. 19. lib. 1. improbat inprimis ſententiam eorum, qui aſſerunt, legitimatum per ſubſequens matrimonium, nunquam admitti, vbi adſit legitimorum geminata prolatio, qua ſcilicet legitimi, & de legitimo matrimonio nati vocantur, & eos refert dicto num. 11. deinde ex num. 12. aſſerit conſtanter contrarium, & innuit, legitimatum per ſubſequens matrimonium admitti non obſtante geminatione verborum, legitimis, & de legitimo matrimonio natis: & num. 13. cum ſeq. intendit probare, non obſtare Doctorum authoritates, quæ in contrarium allegantur, vt legitimatus per ſubſequens matrimonium non admittatur, vbi adeſt legitimorum geminata prolatio: quoniam reſpondet, maiori ex parte Authores ipſos loqui tantum, vbi aderant verba ſimplicia, ſed cum qualitate natis, & non geminata. Deinde inquit, non obſtare duo illa conſilia Baldi, & Decij à quibus id acceperunt Authores omnes, qui in verborum geminatione adeò vim maximam fecerunt: quia reuera (vt ipſe exiſtimat) Baldus, in conſil. 357. volumine 5. & Decius, in conſ. 155. in fine, nituntur præcipuè in verbis geminatis, nec ſuſtinent opinionem contra legitimatum per ſubſequens matrimonium ob dictam geminationem verborum tantum, ſed in caſu, quando de voluntate teſtatoris apparet, quod legitimatum etiam per ſubſequens matrimonium admitti noluiſſet: quia tunc excluderetur omninò, prout fieri poteſt, & ex Curtio iun. & Marzario annotauit ibidem, num. 14. in verſic. Tertiò non obſtat. Prætereà ſtatuit Burſatus ipſe, quod Scribentes omnes, qui amplectuntur partem negatiuam contra legitimatum, ob vnicum verbum, legitimè natis, vel ex matrimonio procreatis, nituntur præcipuè authoritate Baldi, dicto conſil. 357. propter quod dignoſcitur, fundamentalem rationem dicti eorum fieri non ſuper verborum geminatione, ſed ſuper illa veritate, quod reuera ſecundum naturam, tempore ortus dici, vel reputari nequeat legitimus, & de legitimo matrimonio natus, aut procreatus, qui per ſubſequens matrimonium legitimatus fuit. Rurſus obſeruat idem Burſatus, num. 16. in verſ. Quintò addo, quod omnes illis Authores, qui cum Baldo tenent contra legitimatum ob verborum geminationem, mouentur ex doctrina Butrij in d. cap. per venerabilem, num. 17. qui filij ſint legitimi, qui temen, id non decidit ſimpliciter, nec abſolutè, ſed ait tenendo partem negatiuam contra legitimatum, fortiùs hoc putare procedere, ſi adeſſent verba geminata propter enixam voluntatem. Ergo & alij illam doctrinam allegantes (ſubdit Burſatus ipſe) cenſentur ſecundum ipſam eorum concluſionem ponere, vt putent, id fortius procedere, ſi adſit geminatio verborum; & ſic in caſu, in quo negatiua opinio verior affirmaretur, quæ cum verior non ſit, ſed contraria communior (vt Burſatus metipſe cantat) etiam ſtante dicta geminatione, erit prorſus falſa nec magis legis virtus operabitur in vnico verbo, natis, vel procreatis, quam ſi ſint geminata, vel triplicata verba. Denique, vt eiſdem verbis geminatis adimat robur omne, inquit, quod illa verba, ac de legitimo matrimonio natis, poſita poſt alia, filiis legitimis & naturalibus, cenſentur ferè poſita, & addita magis ex capite, & vſu Notarij, quam ex mente, & voluntate teſtantis; ideò nihil operari debent, nec alicui præiudicium generant, vt ibi probat; & adiicit, quod licèt præſumerentur dicta verba de voluntate teſtatoris appoſita, hunc effectum & excluſionem legitimati operari non deberent, niſi clarè per Notarium id ſibi declaratum fuerit, vt num. 18. comprobat quoque ibidem; & in finalibus verbis dicti conſilij 18. concludit in hunc modum: Et ex his credo ſecundum magis communes, & veriores doctrinas, legitimatum per ſubſequens matrimonium, excludere ſubſtitutum vocatum, etiam in defectum legitimorum, & naturalium, ex legitimo matrimonio natorum: & idem concludit dicto conſ. 10. num. 9. eod. lib. 1.

Sic ſanè adnotata hactenus, num. 18. & 19. pro decimo huiuſce partis, & iuris dicti D. Franciſci fundamento deſeruiunt, vt etiam adiectis verbis geminatis: Hijos legitimos y naturales, y de legitimo matrimonio nacidos: Franciſcus ipſe ad ſucceſſionem admitti debeat, nec eidem obſtet verborum geminatio ipſa, iuxta ſententiam relatam, quæ tamen confutatur, & Franciſci Burſati obſeruationibus nouè reſpondetur; & aliter quàm hactenus factum fuiſſet, rationes ſuperiores diluuntur, ex num. 103. cum ſeqq. & num. 180.

Superioribus igitur omnibus mininmè obſtantibus, contrarium Regius Hiſpalenſis Senatus rectiùs ſuſtinuit, & definiuit, atque in caſu propoſito, & in vocatione illa filiorum legitimorum, & naturalium, & ex legitimo matrimonio habitorum, & natorum, dictum D Franciſcum, per matrimonium ſubſequens legitimatum, non contineri, nec ex præſumpta inſtitutoris maioratus voluntate, ex eiuſmodi verbis clarè collecta, comprehenſum cenſeri, & conſequenter eo excluſo, D. Petrum ad ſucceſſionem eo caſu vocatum, & admittendum, inſtricta iuris ratione, & diſputatione decreuit iuridicè. Eiuſdem autem senatus ſententia & deciſio, rationibus & fundamentis ſequentibus comprobatur, & fulcitur dilucidè.

Ac primum equidem ex his omnibus, quæ pro ſolutione argumentorum propoſui, & ſcripſi inferiùs, & adeò fortiter adſtringunt, vt certas. & tenendas reſolutiones, atque doctrinas in hoc caſu contineant, & iſtam partem concludentiſſimè probent, & idcirco videri omninò, atque ex propoſito perpendi debebunt obſeruata ibidem.

Primò autem loco (vt dixi) ex eo probatur Senatus definitio, quod dictus D. Franciſcus legitimatus per ſubſequens matrimonium, non habeat qualitatem illam à teſtatore requiſitam: quia non habitus, nec natus ex legitimo matrimonio, quo caſu, qui non probat ſe talem, qualem ſe aſſerit, obtinere non poteſt, l. non ignorat, C. qui accuſare non poſſunt, Alexander, in conſil. 60. column. 5. in verſ. venio ad ſecundum, lib. 2. vbi in ſpecie loquitur de legitimatione, quam quis debet probare. Facit etiam quod dicitur de filio petente hæreditatem patris, qui debet probare, ſe filium, & legitimum, Butrius, in cap. peruenit, in ſecunda column. qui filij ſint legitimi, Socin. in conſil. 39. in principio, volumine 1. vbi dicit, quod quando legitimitas eſt fundamentum intentionis alicuius, qui fundat ſe in legitimitate, illam probare tenetur, per notata in cap. lator, & in cap. cauſam quæ, qui filij ſint legitimi: & per Rolandum, qui in eiſdem, in quibus verſamur, & terminis, & in ipſo articulo legitimati per ſubſequens matrimonium, ſic argumentatur in conſil. 100. num. 19. vſque ad numerum 26. lib. 2. cùm igitur præfatus d. Franciſcus ſe fundet principaliter in eo, quod ſit legitimus, & naturalis, & de legitimo matrimonio natus, & habitus; probare equidem tenetur præcisè qualitatem eam, quæ eſt fundamentum ſuæ intentionis; aliàs obtinere non debebit. Dum autem contendit, quod dicatur natus ex legitimo matrimonio, ratione matrimonij ſubſequentis (in quo conſiſtit totus neruus præſentis dubitationis) videtur proculdubio neceſſariò dicendum, quod audiri, ſeu admitti non debeat, ipſum eſſe natum ex legitimo matrimonio: quod probatur multis mediis.

Et primò, quia legitimati per ſubſequens matrimonium, licèt pro legitimis habeantur poſt contractum matrimonium, ſiue legitimè natis ſimiles ſint ex legis diſpoſitione, aut fictione; non tamen dici poteſt quod ſint legitimè nati, aut de legitimo matrimonio procreati; id quod negari non poteſt, atque expreſſim probatur ex his iuribus, & Authoribus, quæ ad ſolutionem primi, & ſecundi argumenti latiùs recenſentur, vbi videri debet (vt nunc dicebam) & poſt alios ita ſpecificè adnotarunt Carolus Ruinus, in conſ. 92. num. 16. lib. 3. Curtius iunior, in conſil. 64. num. 12. Natta, in conſil. 602. lib. 3. Rolandus, dicto conſ. 100. ex num. 26. cum ſeq. & numero 37. lib. 2. Ioannes Cephalus, in conſil. 82. numero 16. & in conſil. 117. num. 21. lib. 1. Hippolytus Riminaldus, in conſ. 222. num. 66. 67. 83. & 97. Peregrinus, de fideicommiſſis, dicto articulo 24. num. 33. Angelus Matheacius, de legatis, & fideicommiſſis, libro 3. cap. 15. ex num. 11. & num. 16. Cum ergo Ludouicus Mexia dicti vincli, & patronatus inſtitutor, toties cauerit expreſſim, & in omnibus ſubſtitutionibus, aut vocationibus repetierit, quod quilibet vocatorum, & in futurum admittendi, ſiue ſucceſſuri, ſint legitimi & naturales, & de legitimo matrimonio nati, & habiti; & diſpoſitio fuerit relata ad iſtum caſum, non debet proferri ad alium caſum ſimilem: quoniam conditio voluntaria debet adimpleri in forma ſpecifica, & non per æquipollens, l. in teſtamento, & l. Mæuius, & l. qui hæredi, ff. de condit. & demonſt. quo ſtante dicitur, quod licèt legitimatus per ſubſequens matrimonium, æquipolleat verò, & legitimo, tamen in eo non poteſt prædicta conditio impleri, nec verificari, cum ſpecificè non fuerit natus legitimus tempore natiuitatis. Quomodo argumentantur omnes ferè iuris Interpretes. qui hactenus in propoſito articulo commentaria ediderunt, & inter alios eleganter Rolandus, dicto conſilio 100. num. 34. lib. 2. Mantica, de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 11. dicto titul. 12. num. 17. Riminaldus, in locis antè relatis. Peregr. d. art. 24. n. 33.

Pro quibus fortiter vrget l. filium eum, ff. de his, qui ſunt ſui, vel alie. iur. vbi ad definiendum, cui propriè & iuridicè applicetur nomen legitimi, Iureconſultus inquit eſſe neceſſarium, quod natus ſit tempore, quo parentes erant maritus, & vxor, vt conſtat ibi, filium eum definimus, qui ex viro, & vxore eius naſcitur; quo equidem ipſe Conſultus excludit quodcunque aliud tempus, quod ante matrimonium conſiderari poſſit. Atque ideò Bald. ibidem, lectura 2. n. 2. pro regula conſtituit in hæc verba; Quod quantumcunque quis legitimetur, etiam per matrimonium, non dicitur natus de matrimonio.

Vrget etiam fortiter l. prima, tit. 13. partita 4. vbi loquens de filiis, qui legitimantur per ſubſequens matrimonium, dicit expreſsè: Eſtos fijos atales no ſon legitimos, quando nacen: quo nihil clarius, nec magis expreſſum dicit potuit in propoſito, & ſubdit ſtatim: Tan grande fuerca a el matrimonio, que luego que el padre y la madre ſon caſados, ſe fazen por ende legitimos: vbi notandum eſt, legem ipſam non dixiſſe: Y nacidos de legitimo matrimonio, ſed potius contrarium, vt nunc retuli, & vide infra, hoc eod. cap. num. 73.

Denique & pro eadem parte ſilentio prætermitti non poteſt ſingularis ponderatio, l. 12. Tauri, quæ eſt l. 10. tit. 8. lib. 5. nouæ collect. Regiæ, in illis verbis: Hijo, ò nieto, ò deſcendiente legitimo, ò de legitimo matrimonio nacido, ò legitimado por ſubſiguiente matrimonio; Ecce vbi inter hæc differentia conſtituitur, vt vides, & per verba prædicta, O de legitimo matrimonio nacidos, comprehenditur, atque deſignatur vera legitimitas per principium iuſtum, & matrimonium ſolemne, & datur intelligi, non contineri legitimatum per ſubſequens matrimonium: quoniam illa alternatiua, O, non ſubiicitur, inter extrema eiuſdem ſignificationis, ſed inter diuerſa, & formaliter ſeparata, l. generali, C. de ſacroſanctis Eccleſiis, l. hæc verba, 124. ff. de verbor. ſigniſ. l. prima, §. ſublata, ff. ad Trebellian. cap. inter cæteras, de reſcriptis, Bartol. in l. ſi quis ita, num. 1. ff. de auro & argent. legat. Alciatus, in conſil. 5. num. 14. lib. 2. Hippolyt. Riminaldus, in conſ. 358. num. 78. & in, conſil. 451. num. 23. volum. 4. Petr. Surd. in conſ. 339. num. 6. & 2. ſeq. volum. 3.

Nec ſatisfaciunt quatuor illæ ſolutiones quas adduxit Franciſcus Beccius, in conſ. 165. num. 68. & 69. lib. 2. quod etiam conditionem voluntariam ſufficit impleri iuris fictione: nam ex quo in ipſa ſolutione Beccius fatetur, filium legitimatum ex ſubſequenti matrimonio, non eſſe verè legitimum, ſed fingi à iure, velut concludenter idipſum deducitur, quod contendimus: nec fingi ſufficere, vt adimpleatur ea conditio, elicitur manifeſtè ex verbis, & rationibus Franciſci Manticæ. lib. 11. d. tit. 12. num. 17. & 18. ex quibus ſolutio eadem prima conuincitur manifeſtè. Secunda autem ſolutio fuit, quod conditio etiam voluntatis. impleri quandoq́ue poteſt pet æquipollens, quando in ea. fuit conſideratus. effectus, & ille ſequitur etiam ex æquipollenti,ſecundum Socinum ibi relatum. Verum enim verò, quando aſſumptum ex Socino deductum verum eſſet: contrarium namq́ue receptius apparet, vt alio cap, ſuprà, hoc eodem libro, & tractatu obſeruaui: & poſt alios adnotarunt Ioannes Bolognetus, num. 24. & D. Franciſcus Sarmientus, num 12. in l. Gallus, §. & quid ſi tantum, ff. de liberis & poſthum. Manticam, Menochium, Prætis, Camillum Gallinium, Thuſcum, Anton. Fabrum, & alios quamplurimos, ibidem recenſui. In caſu præſenti dici non poſſet, in effectu, & virtualiter conditionem adimpleri, admiſſo eo, qui non ab initio ex legitimo matrimonio natus, ſed per ſubſequens matrimonium legitimatus fuerat. Non etiam, quod in conditionibus mens prædominatur, hi autem, qui ſunt legitimari per matrimonium, ſucceſſibiles ſint ex mente teſtatoris, vt pro quarta ſolutione idem Beccius conſtituit: nam ſi clauſulas præfatæ diſpoſitionis perpendamus maturè, negari non poterit, quin in ea verborum prolatione, legitimos & naturales, & ex legitimo matrimonio natos, legitimatus per ſubſequens matrimonium admitti non debeat; cùm ex hoc, teſtatoris, ſiue inſtitutoris maioratus apertior; & efficacior voluntas appareat, ſe modum naſcendi legitimè & naturaliter, ſine fictione & verè inſpexiſſe, vt infrà dicetur, & ex Cephalo, Rolando, Barbat. & Socin. ſen. arguendo adnotauit Franciſcus. . Burſatus, in conſ. 18. num. 2. lib. 1. Sicq́ue ex. veriſimili mente inſtitutoris talem filium excludi cùm etſi ſit legitimus, non tamen legitimè natus fuerit, vt cum aliis multis arguendo quoque propoſuit idem Burſatus, eodem num. 2. Non ergo arguere licèt à veriſimilimente teſtatoris, quæ potius contrarium non modo veriſimiliter, ſed expressim etiam continet. Nec quoque valere dicere, effectum à teſtatore conſideratum,. virtualiiter ſequi: cùm vſque adeò. eius intentioni id repugner, quod ex legitimo matrimonio natos vocauerit ſpecificè, vt in futurum ſucceſſuri, ac omnes vocati abſtinerent ſe ab illicitis amplexibus, & matrimonio poſt eos ſubſequente, quod in plurimum eſt inæquale, &. agnationi, & dignitati maioratus poſſeſſoris non conueniens: & ſic in legitimè natis decor familiæ conſeruatur; non autem in iſtis, vt infrà dicetur, & Peregrinus dicto articulo 24. num. 33. in fine notauit. Hippolytus etiam Riminaldus in conſil. 222. num. 60. & 161. lib. 2. Pelaez à Mieres, de Maioratu, ſecunda parte, quæſt. 1. qui ex hoc deduxit, quod maioratus inſtitutor cauere, & diſponere poteſt, ne in maioratu ſuccedant filij, per ſubſequens matrimonium legitimati. Et reddit rationem, quoniam mulieres; ex quibus habentur huiuſmodi filij, qui poſtea per, contractum, matrimonij legitimantur, maiori ex parte non ſunt honeſtæ, nec æquales maritis, prout experientia docet quotidie: & ſic maioratuum inſtitutores ad impedienda damna; & incommoda irreparabilia, quæ communiter ſequuntur ex matrimoniis ſic contractis, iuſtè & iuridicè conditiones eas adiiciunt, vt etiam Peregrinus, & Burſatus, referendi infrà, notarunt: & ſecundum hæc euidenter elicitur. quàm alienum ſit à verbis inſtitutoris, & mente ipſius, id quod Beccius contendit, aut effectum per æquipollens, & virtualiter adimpleri; cùm eâ ratione admiſsâ, is ſequeretur effectus, quem teſtator reiecit. Quod Hippolytus Riminaldus, d. conſ. 222. num. 136. 137. & 161. rectius animaduertit: inquit namq́ue ſingulariter, valdè intereſſe teſtatorum, quod admittantur potius nati ex legitimo matrimonio, quam per ſubſequens legitimati; & quod ita ipſi voluerunt conditione ea adiecta, & admittere verè legitimos tempore natiuitatis, non autem eos, qui ex pòſtfacto tales fierent, ad reprimendas illicitas coniunctiones, vt per Baldum, Socinum, & Beroum ibi relatos. Et quod vocando filios, & deſcendentes natos ex legitimo matrimonio, conſiderauit decorem ſucceſſorum, argumento l. non tantum, §. ſt emancipatus, ff. de bon. poſſ contra tabulas. ſed in legitimatis etiam per ſubſequens matrimonium, non datur ille candor ſucceſſionis, vt per Alex. & Imolam relatos, per eundem Riminaldum, d. num 137. qui num 138. multis exornat. Peregrinus, d. artic. 24. num. 26. qui Pelaez à Mieres obſeruationi ſuperiori, quod legitimati per ſubſequens matrimonium, poſſint expreſsè à ſucceſſione excludi, conuenit omninò, atque ex Curt. iun. & Marzario aſſentit Burſatus, d. conſ. 18. ſub num. 14. in verſ. Tertiò non obſtat conſilium Baldi, ibi: Sed in caſu, quando de voluntate teſtantis appareret, quod legitimatum etiam per ſubſequens matrimonium admitti noluiſſet, quia tanc excluderetur omninò, prout fieri poteſt. Et hactenus de primo fundamento huius partis.

Secundò deinde facit, quod verba ſemper debent intelligi verè, & naturaliter, & non ciuiliter per fictionem, l. finalis, C. de his qui veniam ætatis impet. vbi habetur, quòd ſi in diſpoſitione fit mentio legitimæ ætatis, intelligi debet de legitima ætate naturaliter, non autem incidenter, , putà ſi quis veniam ætatis impetraſſet: & infert ibi Angelus, quod ſi factum ſit legatum alicui, cum erit Doctor, vel Sacerdos, intelligitur naturaliter. & verè; & non per fictionem. Et hoc modo in propoſito noſtro arguunt Decius, in conſ. 758. In caſu Domini, num. 1. & in conſil. 276. In cauſa, num. 8. verſic. primo ergo, Ripa, in l. ex facto, num. 19. ff. de vulg. & pup. ſubſtitut. Roland. in conſ. 100. num. 35. lib. 2. Ioannes Cephalus, in conſ. 82. num 12. lib. 1. Iacobus Menochius, in conſ. 16. num 6. &. 7. lib. 1. Hippolytus Riminald. d. conſ. 222. num. 97. vbi inquit, quod hæc fuit inductio formalis Curtij iunioris, in conſ. 64. column. penult. idem Riminaldus, num. 160. & 161. vbi in eadem, qua verſamur quæſtione, ſic quoque argumentatur; &. fundat, quod verba in dubio ſunt naturaliter. & non accidentaliter intelligenda, l. qui habet, ff. de tutelis: & ſic quod filij, qui ab initio non fuerunt legitiminati, non debent admitti, licèt per ſubſequens matrimonium legitimati: quia teſtator videtur naturam,& non accidens conſideraſſe, dum ea verba protulit, non idem ſequeretur effectus, vt ſuprà dicebam. Peregrinus, dicto art. 24. num. 32. qui idipſum comprobat, & quod verba illa, natos, ſeu procreatos de legitimo matrimonio, factum naturæ denotant, vt ſcilicèt naturaliter nati, aut procreati ſint de matrimonio: & ſic quod naturaliter erit accipienda diſpoſitio, non ciuiliter, iuris fictione, ſeu interpretatione, per textum in dicta l. finali. Præterea, quando verba teſtatoris poſſunt trahi ad duplicem ſenſum, naturalem ſcilicet; & ciuilem potiùs ſunt trahenda ad naturalem, vt in l. ex parte, §. inſulam, ff. de verborum obligat. l. 3. §. hæc verba, ff. de nego ttis geſtis, l finali, C. de naturalibus liberis, & exornat Socinus iunior, in conſilio 28. numero 3. & quando principium natiuitatis fuit vitioſum (vt in caſu præſenti) ad illud dicta verba referri non poſſunt, vt inquit Baldus in finali, columna prima, ff. ad Macedonianum, quem ſequitur Caſtellus, in l. 12. Tauri, verbo ſiguiente matrimonio. Cum ergo in dicta inſtitutione vinculi, & patronatus Ludouici Mexia, fiat mentio de habitis & natis ex legitimo matrimonio, vt nati ex eo admittantur; dicendum eſt, quod verba ipſa debeant intelligi de legitimè natis naturaliter, tempore ſcilicet natiuitatis & non per ſubſequens matrimonium, & ſic per fictionem & ciuiliter, ſicuti Hippolyt. Riminaldus, in locis anteà relat is fortiter adſtringit. Nec ſatisfacit Franciſci Becci duplex illa ſolutio, tradita dicto conſilio 165. num. 65. & 66. lib. 2. Vtraque enim ex eo conuincitur apertè, quòd licet legitimitas ea, per ſubſequens matrimonium proueniens, ſit vera, & naturalis, tamen quod eiuſmodi filius ſic legitimitus ſit natus de legitimo matrimonio, dici non poteſt, cùm eo natiuitatis tempore nullum eſſet contractum matrimonium inter ſuos ipſos parentes, vt ad ſolutionem primi, & ſecundi argumenti latiùs corroboratur. Et notauit ſingulariter Hippolytus Riminaldus, dicto conſilio 222. num 118. vbi concludit, quod legitimati per ſubſequens matrimonium, neque ſecundum veritatem, neque ſecundum opinionem poſſunt dici nati ex legitimo matrimonio: quia non entis, nullæ ſunt partes, nec qualitates, & tempore natiuitatis nullum extabat matrimonium (vt dixi) Non ergo dubitatur, an ſit legitimitas, necne ſiue an filij ſint verè legitimi: conceditur namque, eos eſſe vere legitimos, ſed in eo dubium vertitur, an ea legitimitate ſit ſatisfactum verbis inſtitutoris, qui legitimos, & naturales, atque ex legitimo matrimonio natos, & habitos ad ſucceſſionem ſemper vocauit.

Tertiò deinde pro eadem parte facit: quia cui non conueniunt verba diſpoſitionis, non etiam conuenit diſpoſitio per ea importara, l. 4. §. toties, ff. de damno infecto: l. hos accuſare, §. omnibus ff. de accuſationibus, & alio cap. infrà, axioma hoc vulgare latius exornabitur: & in præſenti, quo verſamur articulo, ſic arguunt Socinus iunior, in conſilio 12. num. 14. Peregrinus, de fideicommiſſis, dicto articulo 24. numero 37. ſed verba illa, legitimos & naturales, & de legitimo matrimonio natos & habitos, non conueniunt legitimatis per ſubſequens matrimonium: ergo nec diſpoſitio conuenit, quæ natos ex legitimo matrimonio ad ſucceſſionem inuitat Ex eo etiam, quia ij non ſunt legitimi ſimpliciter, ſed ſecundum quid, ideòque diſpoſitio de natis legitimo matrimonio, non eſt referenda; per regulam l. hoc legatum, ff. de legatis tertiò: & per ea quæ alio cap. infrà, latius adnotabuntur: nec à verborum proprietate licet recedere indubio, l. non aliter, ff. de legatis tertiò. Ac denique limitata cauſa limitatum quoque producit effectum, l. in agris, ff. de acquirendo rerum dom. l. age cum Geminiano, C. de tranſactionibus. Ideoque limitata conditio, vel diſpoſitio ad natos ex legitimo matrimonio, ad hos propriè ſecundum verba reſtringi debet: vt ita arguendo concludit Peregrinus, dicto articulo 24. numer. 37. & ſubdit numer. 38. quod communis vſus loquendi ita intelligit, iuxta quem verba exaudiri debent, l. librorum, §. quod tamen Caſſius, ff. de legatis tertio, l. Labeo, ff. de ſuppellect. legata. Et idipſum latius fundauit Hippolytus Rminaldus, dicto conſilio 222. num 112. libro ſecundo.

Quartò hæc ipſa pars probatur ex eo, quod teſtator dum vocauit filios legitimos & naturales, & legitimè natos, aut ex legitimo matrimonio procreatos reſpexit ad originem, & principium naſcendi: ideo legitimati per ſubſequens matrimonium non continebuntur, quia non eſt noſtrum extendere ſcripturas, l. comparationes, C. de fide inſtrum. & ſic arguit in propoſito noſtro Baldus, in l. Gallus §. ſi eius, in fine ff. de liber & poſthum idem Baldus, in cap 1. §. naturales, ſi de feud. fuer. controuer. inter domin. & agn. & in conſilio 367. libro 5. vbi inquit, quod teſtator conſiderauit naturam, & non accidens: & plenius explicauit Aretinus, in d. §. fi eius, colum. penul. vbi inquit, quod teſtator per ea verba reſpexit ad legitimitatem per naturam, non provt eſt ficta, & accidentalis, iuris authoritate inſtucta per ſubſequens matrimonium, aut per ſcriptum. Et latius diſcurrit Socinus iunior, in conſilio 12. lib 4. Iacobus Menochius, in conſilio 225. num. 2. lib. 3. Hippolytus Riminaldus, dicto conſilio 222. num. 65. & duob. ſeqq. vbi quod teſtator habuit reſpectum ad modum naſcendi naturaliter, & quod videtur ſe retuliſſe ad legitimitatem ſecundum tempus natiuitatis, vt formaliter concludit Natta, in conſilio 602. & in conſilio 624. num. 19. & 23. & 26. Ioannes Cephalus, qui in terminis noſtris facit hanc conſiderationem in conſilio 276. num. 23. lib. 2. Riminaldus ipſe, eodem conſilio 222. numer. 113. vbi ſingulariter in hæc verba: Accedit prædictis, quod iſta verba; ſine filiis legitimis & naturalibus, ex legitimo matrimonio, denotant ad excluſionem ſubſtituti; filios eſſe debere ſecundum leges, & naturam ex legitimo matrimonio, quales non ſunt legitimati per ſequens matrimonium, cum eſſent nati ante matrimonium, ſed ſi ſunt legitimi, ſunt ex iuris ciuilis mera dispoſitione contra naturam disponente, d. cap tanta. &c. Et ibidem, numero 161. & ſeqq. Marc Anton. Peregrinus, de fideicommiſſis, dicto articulo 24. numer. 27. qui hoc medio principaliter vtitur contra legitimarum, & adiicit num 18. quod filiorum plures ſunt ſpecie: quidam, qui ex iuſtis naſcuntur nuptiis: alij ex coitu illicito: alij aliis modis, vt ibi explicat. Dum ergo teſtator in conditione, vel in diſpoſitione vocat legitimè natos, ſeu de legitimo matrimonio procreatos, ad primam conditionem filiorum reſpicit, & ſic ad alios non eſt facienda extenſio, ad præiudicium grauati, vel ſubſtituti: quoniam à perſona non eſt recedendum, l. ſi vnus, §. ante omnia, ff. de pactis, l ſi ita ſtipulatus, §. Chryſogonus ff. de verbor. obligat. l. Gallus, §. & quid ſi tantum, ff. de liber & poſthum. &in ſpecie ſic arguunt Baldus, dicto conſilio 367. Decius in conſilio 88. numero 13. latius Riminaldus ſenior, in conſilio 543. numer, 9. & 20. & idem Peregrinus, vbi ſuprà, qui adiicit etiam num. 29. quod qualitas legitimitatis, ſeu de legitimo matrimonio, fuit conſiderata, & relata per teſtatorem ad tempus natiuitatis; & ſic illo tempore adeſſe debet, nec ſufficit, quod ex pòſtfacto interueniat per ſubſequens matrimonium, l. quid ergo, ff. de his qui not. infamia, l. in delictis. §. ſi extraneus, ff. de noxalibus action. Tribunus, ff. de militari teſtamento: & ſic arguit idem Baldus, vbi ſupra, & Alexander, in conſilio 5. ex numero 3. lib. 7. & id maximè, , vbi qualitas à teſtatore conſiderata ſubſtantialis eſt, nam ſuperueniens poſt, non iuuat, l. obligari, §. tutor, ff. de auctoritate tutorum, l. his verbis, §. interdum ff. de hæred. inſtitutl. matrem, C. de probationibus. Legitimatus autem per ſubſequens matrimonium, conſequitur legitimitatem post illud, ergo non ante; cap, tanta, qui filij ſint legitimi, ibi Poſt contractum matrimonium legitimi habeantur: provt infrà dicetur & ponderant Alciatus, parad. lib. 3. capite 12. in fine, Cephalus, in conſilio 111. num. 10. libro primo, poſt alios, quos citat Natta, in conſilio 623. columna 4. dicentes, quod quamuis matrimonium faciat eos verè & propriè legitimos, verum eſt, vt ex nunc, tempore ſcilicet contracti matrimonij, non autem facit eos verè legitimos tetrò, ſiue in præteritum à tempore natiuitatis. Et latius comprobat, atque nonnulla iura expendit Hippolytus Riminaldus, præcitato conſilio 222. numero 109. & vide numero, 111. vbi Baldum, in cap. innotuit. columna penultima, verſic. & notat. de electione. vbi inquit, quod omnis legitimatio eſt præpoſtera: quia facit quem legitimum ex poſt facto. Sed legitima ratio eſt ordinata proceſſio ſecundum viam naturæ, nam præcedit matrimonium, vt cauſa, deinde naſcuntur legitimi; ordo enim naturæ eſt, vt cauſa præcedat cauſatum ſuum, l. 2. §. prius. ff. de vulg. & pup. ſubſt. & quamuis (ſubdit idem Baldus) iſta legitimatio per matrimonium, ſit reſtitutio, per quam abſterguntur ſordes peccati, tamen qui moritur cum filiis ſic legitimatis, non dicitur decedere cum filiis legitimè natis: quia legitimatio eſt ordo præpoſterus, & macula eſt impreſſa origini: & repetit Riminaldus ipſe, numero 67. & num. 113. vbi etiam citat Baldum eundem ad hoc, quod legitimatio ſit contra ordinem naturæ, eo quod in legitimatione per ſubſequens matrimonium, ordo eſt præpoſterus, vt ibi fundat: & numero 112. ſingulariter ſcribit, quòd verba ex legitimo matrimonio, reducta ad vulgare, ſunt hæc, de legitimo matrimonio; & ſic non poſſunt verificari in filiis legitimatis pet ſequens matrimonium, vt latiùs ibi: & numero ipſo 113. (vt ſupra retuli) quod verba ſine filiis legitimis & naturalibus, ex legitimo matrimonio, denotant ad excluſionem ſubſtituti, filios eſſe debere ſecundum leges, & naturam ex legitimo matrimonio, quales non ſunt legitimati per ſubſequens matrimonium, vt ibi videbis: & numero 151. Riminaldus ipſe poſt Nattam, & alios notauit, at. que comprobauit, quod ſubſequens matrimonium, licèt purget omnem maculam præcedentem, non tamen ideo fit, quin adfuerit macula in generatione; at teſtator dum requirit legitimam natiuitatem, vult eam eſſe puram, & immaculatam, vt. Natta antea probauit dicto conſil. 624. n. 25. & Rolandus, dicto conſil. 100. num. 26. 28. 29. 30. 37. & 38. lib. 2. qui traditis ſupra, ex num. 34. aſſentit omninò.

Et hactenus de quarto fundamento huiuſce partis, quo includuntur, atque ponderantur tria illa fundamenta, quæ de per ſe conſiderauit Peregrin. dicto art. 24. num. 27. 28. & 29. quoniam in vnum, eundemq́ue finem rendunt, videlicet quod teſtator reſpexerit legitimitatem, ſiue filiorum naſcendorum conditionem, tempore, atque origine naſcendi, & quod eo momento natiuitatis, qualitatem eam deſiderauerit, ſic ſuperiora, & alia eiuſdem Peregrini fundamenta ſimul recenſet (ſed eum non citat) Hieronymus Cæuallos, practicar. commun. contra commun. quæſt. 2. ex numero 67. vſque ad numerum 73. & num. 76. vſque ad numerum 86. argumento quoque præfato, & quod qualitas adiuncta verbo, intelligitur ſecundum tempus verbi; eo autem tempore, quòd legitimati per ſubſequens matrimonium, legitimi non fuerint nec nati ex legitimo matrimonio; ex mente omnium qui partes Baldi contra legitimatum ſuſtinent, vtitur Cardinalis Franciſcus Mantica, de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 11. dicto titulo 12. num. 10. & ante ipſum cum aliis Rolandus, dicto conſilio 100. num. 26. & ſequent. lib. 2. Hippolyt. Riminald. dicto conſ. 222. num. 69. & ſeq. & n. 67. Menochius, lib. 4. præſumptione 81. numero 17. Angelus Mattheaccius, de legat. & fideicommiſſis, lib. 3. cap. 15. n. 13. & ſeq. Nec ſatisfaciunt ſolutiones illæ tres, quas Franciſcus Beccius, dicto conſ. 165. num. 64. & 65. adduxit; vtpotè cùm eædem ex ipſa rei veritate, & nunc ſcriptis, ex traditis etiam ad ſolutionem primi, & ſecundi argumenti, concludenter elidantur, atque vincantur; atque vel vno ſolum verbo. quod qualitas præfata natiuitatis ex legitimo matrimonio, nec adfuerit, nec adeſſe potuerit in origine, & initio naſcendi, & ſic tempore verbi defuerit; cùm nondum inter ipſos filij parentes matrimonium fuiſſet contractum. Sic ſane Sfortiam Oddi, & alios iuris Interpretes deceptos in ſolutione fundamenti prædicti, concludenter oſtendunt Angelus Mattheaccius, lib. 3. dicto cap. 25. ex n. 14. Hippolyt. Riminald; qui latius confutat præcitato conſ. 222. num. 67. & n. 69. vſque ad num. 84. vbi Alciati ſolutiones ſubuertit: & iterum num. 84. & 87. & reddit rationem, quia matrimonium, quod eſt cauſa legitimitatis, debebat præcedere, & tamen ſubſequitur, & ſic effectus præcedit ſuam cauſam, quod non poteſt fieri per naturam, neque etiam per fictionem, quia teſtator vt hanc fictionem excluderet, addit, ex legitimo matrimonio procreatos, & ſic legitimatus per ſequens matrimonium, non poteſt dici natus ex legitimo matrimonio, vt dictis locis, & maximè dicto num. 67. 83. 111. & 113. in fine, & 151. & 152. idem Riminaldus concludit. Rolandus etiam, dicto conſ. 100. n. 30. lib. 2.

Quintò prætereà facit, quoniam dictio, ex, ſeu de, de legitimo ſcilicet, vel ex legitimo matrimonio natos, pro ſui natura denotat cauſam proximam, immediatam, & materialem, l. ſi eo tempore, ff. de peculio, l. prima. §. ſi emancipatus, ff. de coniungend. cum emancip. lib. l. prima. §. ex incendio. ff. de incendio, ruina, & naufragio. l. non dubium. C. de legibus, cap. cum cauſam, de electione. & exornant Authores quamplurimi, de quibus, infrà alio cap. & relati per Peregrinum, dicto art. 24. num. 31. qui in hoc ipſo, quo verſamur, articulo, ſic argumentatur poſt alios Authores. Exornat etiam, & de natura dictionum prædictarum dicit aliqua Sylueſter Aldobrandinus, in conſ. 115. numero 2. 5. 6. 9. 10. 28. & 31. & ſic tempus natiuitatis, & legitimi matrimonij, vt cum Zucardo, & Cephalo arguit Rolandus, dicto conſilio 100. numero trigeſimo octano, in fine, lib. 2. & cum eiſdem, & Decio, & Mantua, Peregrinus, dicto num. 31. Menochius, in conſil. 225. num. 1. & 4. in conſil. 227. num. 62. lib. 3. & præſumptione 81. num. 13. Hippolytus Riminardus, dicto conſil. 222. num. 112. per totum, lib. 2. cum ergo legitimatus per ſubſequens matrimonium, dici non poſſit natus proximè & immediatè ex legitimo matrimonio, cùm natiuitatis tempore nullum eſſet contractum matrimonium; clarè conſequitur, dictum D. Franciſcum non contineri ſub diſpoſitione inſtitutoris dicti vinculi,& patronatus, qui vocauit de legitimo matrimonio natos: quoniam ex verba verificari non poſſunt in filiis legitimatis per ſubſequens matrimonium, cum dictæ præpoſitiones denotent cauſam materialem (vt dictum eſt) at illorum filiorum materia non erat de legitimo matrimonio, quia quando ad materiam reducti ſunt, non erat matrimonium; ergo non erant tales, qui facerent deficere fideicommiſſum, vel ad maioratum admitti deberent, provi concludit eruditè Hippolyt. Riminaldus, dicto conſ. 222. num. 112. nec ſatisfaciunt tres illæ ſolutiones Iacobi Menochij, Prima dicto conſilio 225. numero vigeſimo ſecundo, in verſic. non obſtant nunc adducta, dum reſpondet, quod immò legitimatus per ſubſequens matrimonium, dicitur immediatè natus ex legitimo matrimonio præſumptione legis. Aliæ vero duæ, in dicto conſilio 227. numero 63. quod ſcilicet dictiones illæ, de, & ex, ſignificant cauſam mediatam, & remotam. Aut poſito quod cauſam proximam, & immediatam ſignificarent, legitimatum hunc dici natum ex legitimo matrimonio, ob id quod per euentum conditionis, hoc eſt, ſubſecuto ipſo matrimonio, actus remanet purus, ex quo conditio retrotrahitur, & lex efficit, vt cenſeatur iam ab initio procreationis, & natiuitatis contractum matrimonium. Nam prima illa ſolutio (vt vides) vſque adeo rei veritati. & communibus Interpretum traditionibus repugnat, vt admitti, aut ſuſtineri non valeat vllo pacto. Nam etſi lex diſpoſuerit, vt tales filij per ſubſequens matrimonium legitimati, pro legitimis habeantur, nuſquam tamen lex ipſa natos eos ex legitimo matrimonio præſumpſit, vtpote cum præſumere non potuerit, vbi certa erat veritas contraria, immò nec fingere, vt Peregrinus, dicto artic. 24. numero 36. obſeruauit: atque elegantiſſime Hippolyt. Riminaldus, præcitato conſ. 222. num. 76. & ſeq. vbi probat, quod cum præſumptio cadat ſuper dubio, fictio verò ſuper certo; ſicque præſumptio ceſſat, vbi conſtat de veritate, ſicque ſumus in caſu certo; præſumere lex non potuit, vſque à principio fuiſſe matrimonium. Nec etiam fingere per fictionem tranſlatiuam, vt ſtatim dicetur, & per ipſum Authorem, & Peregrinum, vbi ſuprà, Ex quibus & tertia conuincitur ſolutio. Secunda autem, quod dictiones præfatæ ſignificant cauſam remotam, & mediatam, quantum repugnet iuribus in initio huiuſce fundamenti adductis, adeo manifeſtè, & ad oculum patet, vt maiori comprobatione res non indigeat, & latius probetur infra alio cap. huiuſce tractatus. Idque vel eo etiam, quod de natura dictionis eiuſdem, de, vel ex, ſit, denotare ſubſtantiam eius, cui adiungitur, provt aliorum authoritatibus, & teſtimoniis comprobat Sylueſter Aldobrandinus, dicto conſilio 115. numero 7. & numero 9. & inde infert ad noſtrum piſum caſum præſentem, vt propter naturam earum dictionum, legitimati per ſubſequens matrimonium, non dicantur nati de legitimo matrimonio, vt contineantur ſub ea diſpoſitione, ad quam legitimè nati, ſiue ex legitimo matrimonio procreati inuitantur.

Rurſus & ſexto loco facit, quod legitimatio ex ſua natura non trahitur retro, ex ſententia quorundam, vt in §. liceat igitur, ibi, & ſuos de caetero, & ibi, hoc facto exinde filios. quib. mod. natural. effician. legit. & in §. illud, in authent. quibus mod. effician. ſui. & quamuis in legitimatis per reſcriptum Principis ea iura loquantur, procedunt etiam in legitimatis per matrimonium, vt inquit, atque ex aliis Authoribus comprobat Marc. Anton. Peregrin. de fideicommiſſ. art. 24. n. 34. quod ſi dixeris ex ſententia aliorum iuris Interpretum retrotrahi legitimationem, vt per Hippolyt. Riminaldum, referendum infr§, & maximè in dicto conſ. 222. n. 20. vbi retulit Abbatem, Præpoſitum, Iaſonem, Socin. Iunior. & Anguiſſolam, ſic tenentes, & agnouiſſe Manticam ipſum, lib. 11. dicto tit 12. n. 20. in principio. Reſpondetur, in hoc Interpretes maiori ex parte conueniſſe, & Manticam eundem declaraſſe ſtatim, quod ſcilicet ad ea, quæ determinato modo habet voluntæm, non fingit retrò legitimatio, vt illa extendere poſſit, vt ad literam inquit Baldus, in l. in teſtamento, n. 14. in fine. C. de teſtam. militis. Alexand. in l. Lucius, n. 17. ff. de vulg. & pup. ſubſtitut. Ripa. in l. ex facto, §. ſi quis, num. 4. ff. ad Trebel. Ruinus, in conſ. 92. num. 16. verſic. & ita etiam, lib. 3. qui ſcribunt, quod licet aliàs legitimatio retrotrahatur ad tempus natiuitatis, tamen non trahitur retrò quoad interpretationem voluntatis teſtatoris; & ſequitur Mantica, dicto num 30. & vltra eum Rolandus, dicto conſ. 100. num. 41. lib. 2. poſt Bald. Alexand. Ripam, & Imolam, id ipſum tradidit, quod ſcilicet vbi agitur de teſtatoris voluntate interpretanda, legitimatio, etiam per ſubſequens matrimonium retrò non trahitur. Hipolyt. Riminaldus, præcitato conſ. 222. n. 75. lib. 2. Ratio eſt, quia voluntas teſtatoris (maximè cùm modum conſiderauit) non debet trahi ad caſum fictum; vbi poteſt verificari in caſu vero & proprio, vt Bart. & communiter omnes tradiderunt in l. Gallus. §. & quid ſ tantum, ff. de liber. & poſthu. atque ex ipſis notatuit Mantica, dicto num. 20. lex enim nunquam fingit, niſi exigente æquitate, quæ in hoc caſu non datur, l. ſciendum cum ſeq. ff. ex quibus cauſis maiores. l. non dubito, l. poſtliminium. ff. de cap. & poſtlim. reuerſis. Bartolus, in l. ſi is qui pro emptore. n. 2. de vſucapionib. idque indubitatè magis, quando ex retrotractionis fictione, præiudicium infertur tertio, quia tunc con ſolum æquitas, immò iniquitas maxima eſſet, inducere fictionem; & ideò non erit admittenda, vt in terminis ſucceſſionis maioratus tenet Tiraquellus, de primogenitura, quæſt. 34. num. 19. Molina, de Hispan. primogen. lib. 3. cap. 1. num. 7. Peregrinus, de fideicommiſſis, art. 23. num. 62. Anton. Faber, de erroribus pragmat. decad. 35. errore 6. Hippopolytus Riminaldus, dicto conſ. 222. lib. 2. qui nonnullis in locis eius conſilij, retrotractionis articulum hunc præſentem attigit, & diſtinctè magis, quàm alius feciſſet, adnotauit nonnulla: nam inprimis arguendo dixit num. 20. quod legitimatio per ſequens matrimonium, dicitur fieri per fictionem tranſlatiuam, nam matrimonium retrotrahitur, & contractum fingitur ante natiuitatem filiorum, & refert Authores nonnullos ſic tenentes, quos retuli ſuprà in initio huius numeri. Deinde ſtatuit num. 92. cum aliis Authoribus legitimationem non retrotrahi in præiudicium tertij, quod etiam dixit n. 11. & n. 131. & 133. limitauit ſingulariter, quod ſcilicet legitimatio per ſequens matrimonium operatur in præiudicium tertij ex præſumpta diſponentis voluntate, vt in caſu. l. ſi vnquam, C. de reuocan. donat. Rurſus, n. 75. & 77. conſtituit, legitimationem per ſubſequens matrimonium non retrotrahi quantum ad interpretandam voluntatem teſtatoris. & inde quod locum non habet, quando teſtator voluit eam omnino excludere, provt facit, dum requirit, filium legitimè natum: & negari non poteſt, quòd legitimatur per ſubſequens matrimonium, non ſit legiti mè natus ſecundum veritatem, quam teſtator viſus eſt intueri, vt ipſe Riminald. Concludit num. 152. & adiicit n. 82. poſt Bened. de plum. & Alex. quòd legitimatio non tantum poteſt, nec tam latè porrigetur, etiam ex viretrotractionis, vt legitimatus dicatur verè legitimus originaria legitimitate in ſpecie, quæ ex matrimonio procedit. Ac denique concludit num. 96. & quatuor ſeqq. quod quamuis legitimatus veniat in diſpoſitione legis loquentis de natis ex legitimo matrimonio, ſecus tamen eſſe in hominis diſpoſitione, vt latiùs infrà notabitur.

Septimò facit authoritas permultorum iuris Interpretum, qui in fortioribus terminis, quam his, in quibus nunc verſamur, ſcriptum reliquerunt, atque conſtanter aſſeuerarunt, legitimatum ſubſequens matrimonium, non excludere ſubſtitutum ſub conditione, ſi deceſſerit ſine liberis de legitimo matrimonio procreatis, vel legitimè natis; ſicque nec ad ſucceſſionem fideicommiſſi, aut maioratus admitti, ex ſola adiectione legitimitatis, per verbum legitimè natis. aut ex legitime matrimonio procreatis, per ſubſequens matrimonium legitimatum. Et hi equidem (quos longa ſerie commemorabo infrà ad ſolutionem noni argumenti, ex n. 95.) non modo ſunt pares pro ſubſtituto contra legitimatum, cum cæteris contrariæ partis Authoribus, ſicuti eſſe pares profitetur Sfortia Oddi, & eum refert Hippolyt. Riminald. dicto conſ. 222. n. 206. verum etiam longè plures ſunt numero, ſi hi excludantur, qui pro legitimato, vel ſpecifice in terminis noſtris non reſpondeunt, vel in aliis terminis loquuntur, aut de feudis, non de ſubſtitutione ſermonem inſtituunt, ſicuti eleganter concludit Riminald. n. 207. vbi inquit in hunc modum: circa quorum concluſionem diligentiùs eſt conſiderandus calculus ab eis firmatus: nam ſi de medio tollantur illi, qui vel ſibi parum conſtantes fuerunt in hac quæſtione, vel materia; ſicut & alij, qui in diuerſis terminis à caſu noſtro ſcripſerunt. Quique de feudis locuti ſunt, non de ſubſtitution; demúmque conſilium collegij Patauini periculoſum: facilè patebit. cæteros à me miſſos. vt partem legitimati fouentes, longe pauciores remanere Scribentibus pro ſubſtituo, & c Et inferius ibi: Omnibus igitur Baldi ſequacibus cumulatis vna cum ceseris qui tenent in terminis opinionem pro ſubſtituto, longè maiori numero ſunt Doctores pro eo, quam pro legitimato: & ita ceſsat, quod authoritates ſunt æquales, vt dicebat Sfortia, Et vide ipſum Riminaldum, in eodem conſ. 222. ex n. 167. vſque ad num. 178. & n. 192. vſque ad num. 206. vbi ſuo ordine id oſtendit, & per multos ex his, qui pro ipſo legitimato contra ſubſtitutum, & contra ſententiam Baldi allegantur, nequaquam id probare, ſiue in ipſis terminis, in quibus verſamur, non loqui.

Octauò corroboratur hæc eadem pars, & ſententia, quoniam in caſu præſenti mens, & intentio fundatoris dicti vinculi & patronatus magis augetur, & apertiùs oſtenditur ex verbis ab eo prolatis, quam in terminis, in quibus Authores omnes maiori ex parte loquuntur, de quibus fundamento præcedenti meminimus; & infrà ad ſolutionem noui argumenti tractatur fundator namque ipſe non fuit contentus exprimere, quod omnes vocati, & ſubſtituti, eſſent legitimi & naturales, ſed addit, ex verbis ita geminatis, & ex legitimo matrimonio nati, & habiti, quibus clara voluntas colligitur, legitimatos per ſubſequens matrimonium excludendi; vt in terminis tradidit Ruin. in conſ. 92. n. 14. lib. 3. Butrius, Afflictus, Gratus, Berous, Socin. iunior, Cephal. & Rolandus, cum quibus ita in indiuiduo in caſu noſtro defendit, & reſpondit Hippolyt. Riminal. dicto conſ. 222. num. 61. lib. 2. vbi inquit, quod verba, ſi deceſſerit ſine filiis legitimis & naturalibus, ex legitimo matrimonio. ſic repetita, & geminata, cenſentur appoſita ad excludendum legitimatos per ſubſequens matrimonium, & Doctores communiter conſiderare prædictam geminationem verborum dicereque in hoc caſu neminem diſcrepare, ſed communiter conuenire, tanquam claro, & aperto. Et idem defendit n. 144. defendunt etiam Proſper Paſetus, in conſilio 98. 99. 100. 151. & 152. Tiberius Decianus, in conſ. 42. n. 28. num. 28. lib. 1. & in his terminis geminationis verborum, permulti opinionis contrariæ ſectatores; ſic quoque obſeruarunt, & contra legitimatum per ſubſequens matrimonium reſponderunt, vt infra dicetur, & in ipſis, in quibus verſamur, terminis, poſt alios multos probauit Petr. Surd. deciſ. 319. ex n. 5. cum ſeq. in illis verbis: His vero nihil mouentibus, Senatus declarauit, eueniſſe caſum fideicommissi ad fauorem dictorum, de Andreaſiis: quia filius domini Marci Antonij, legitimatus per ſecurum matrimonium, non facit deficere conditionem adiectam ſubſtitutioni, ſi deceſſerit D. Marc. Anton. ſine filiis legitimis & naturalibus, & ex legitimo matrimonio procrearis, ſecundum opinionem Baldi, & c. Et inferius, ibi: Et nouiſſime ſic iudicatum fuiſſe in Pedemontano Senatu, refert Theſaurus, deciſ. 196. n. 4. Zuchard. in rubr. ff. ſi certum petatur, n. 3. quæ opinio videtur trocedere ſine difficultate, quando ſunt poſiti in conditione filij legitimi & naturales, & ex legitimo matrimonio procreati; tum propter geminationem, quædemonſtrat magis enixam voluntatem; tum propter vitandam ſuperfluitatem, quæ induceretur, niſi vltimæ verba de legitimo matrimonio hoc importarent; tſ quia copula requirit omnium copulatorum concurſum; tum demum, quia copula ſtat ampliatiue, ſecundum Bartolum, in l. ea tamen adiectio, ff. de legatis tertio, & c.

Nonò comprobatur ipſa ſententia ex eo, quod dicti vinculi, & patronatus inſtitutor non modò in prima, & ſecunda, & tertia ſubſtitutione, aut vocatione expreſſit, quod ab eo vocati, & in futurum ſucceſſuri, eſſent legitimi & naturales, & ex legitimo matrimonio nati, & habiti, ſed etiam eadem verba replicauit in omnibus aliis ſequentibus ſubſtitutionibus, aut vocationibus, & in fine diſpoſitionis per clauſulam generalem id repetit; vnde deprehenditur magis enixa voluntas ſua, admittendi eos duntaxat, qui ex legitimo nati fuiſſent matrimonio, & excludendi non natos legitimè, etiam poſtmodum ſubſequens matrimonium legitimatos: provt formaliter arguit Pariſius, in conſilio 9. num. 42. & in conſ. 12. num. 145. lib. 2. Mantua, in conſ. 28. num. 12. & 13. lib. 2. Hippolyt. Riminaldus, d. conſ. 222. n. 62. lib. 2.

Decimò denique, & vltimo loco confirmatur eadem pars ex eo, quod in fortioribus terminis eleganter ſenſit Natta, in conſ. 624. n. 18. referendo Baldum, in conſ. 367. vol. 5. & cum eo adnotauit Riminaldus ipſe, vbi ſuprà, n. 144. & quatuor ſeq. vbi reſpondet argumento antea propoſito. n. 18. & conſtituit, quod verba illa, de filiis legitimis & naturalibus, ex legitimo matrimonio, reſpiciunt natiuitatem, & ad eam videntur referri, etſi verbum natis non adiiciatur, quoniam ſuppletur, & tacitè ſubintelligitur, & ob id legitimatis per ſubſequens matrimonium non conueniunt, vt latius ibi fundat Riminaldus: & n. 148. concludit, quod exempla Doctorum de filiis ex legitimo matrimonio natis, ſunt expreſſio eius, quod tacitè ineſt, quæ nihil operatur; ſi ergo ſufficit iuxta iſtorum Authorum ſententiam, vocare legitimos ex legitimo matrimonio, etiam non adiecto verbo natos (quoniam verbum id ſubintelligitur) quanto magis ſufficere debet, vt legitimati per ſubſequens matrimonium non admittantur, quando legitimi & naturales, & ex legitimo matrimonio nati, & habiti vocantur, vt in præſenti contigit.

Nec obſtant argumenta pro contraria parte adducta. Non obſtat primum, quoniam reſpondetur, præfatum Ludouicum, dicti vinculi, & patronatus inſtitutorem, non ſolum voluiſſe, quod hi, qui in futurum ſucceſſuri fuiſſent, legitimi eſſent; quo caſu iuxta reſolutionem communem in ipſo primo argumento præhabitam, res prorſus caret dubitandi ratione, vt ibidem animaduertebam; ſed etiam ſimul cauiſſe, quod iidem ſucceſſuri in dicto vincluo, ex legitimo matrimonio nati, & habiti fuiſſent, quod ſemper requirit, & in omnibus vocationibus exprimit, vt ſæpè repetitum eſt; per ſubſequens autem matrimonium legitimati, non ſunt verè legitimi à die natiuitatis, ſed à die contracti matrimonij, per fictionem autem à natiuitate; ſicuti probaui ſuprà num. 23. & quamplurimi Authores notarunt vnanimiter, quos pro opinione Baldi aggregabo, & commemorabo infrà ad ſolutionem noni argumenti: & referendi infrà. Matrienzus etiam, in l. 10. tit. 8. gloſſ. 3. num. 16. lib. 5. vbi id maxime procedere inquit, in præiudicium tertij: Hippolyt. Riminald. dicto conſ. 222. num. 77. 98. 99. 109. & 113. Ceruantes, in l. 12. Tauri, num. 77. & 80. Cephalus, in conſil. 82. num. 20. lib. 1. Cæuallos, commun. contra commun. q. 2. ex num. 75. cum ſeq. & cum Rolando, & aliis, Peregrinus, dicto art. 24. num. 42. & 43. Quoniam etſi ex legis diſpoſitione effici potuerint verè legitimi, per ſubſequens matrimonium legitimati, non tamen lex potuerit eos facere ex legitimo matrimonio procreatos, quod vere ipſi non ſint nati ex legitimo matrimonio, ſicuti probaui numeris præcedentibus, & communiter obſeruarunt Authores omnes, qui opinionem Baldi ſequuntur, & in terminis ſcripſit, & nonnullis iuribus comprobauit Cardinalis Franciſc. Mantica, de coniectur. vltimvolunt. lib. 11. tit. 12. num. 19. Riminaldus, vbi ſuprà, num. 82. & 83. Peregrin. n. 36. & 37. vbi inquit, quod ſicut facta pro infectis haberi non poſſunt, l. in bello. §. factæ. ff. de capt. & poſtlim. reuerſ. ita per contrarium, quæ facta non ſunt, pro factis haberi non poſſunt: ac idcirco impoſſibile eſt, vt qui per naturam non eſt legitimè natus, ſit natus legitimè, cùm ergo licèt legitimatio iuris ſit, natiuitas, & matrimonium ſint quid facti; lex eadem, quæ per ſubſequens matrimonium, vel per alios modos fecit aliquem legitimum, facere non poteſt eum de legitimo matrimonio natum, & habitum, um ſit facti, quod iure ciuili infirmari non poteſt: l. 1. §. ſi vir, ff. de acquir. poſſeſ. nec pro infecto haberi, vt Peregr. recte conſtituit: & idem obſeruauit ex communi ſententia Antonius Theſaurus deciſ. Pedemontana 196. ſub num. 4. in illis verbis: Ad allegata in contrarium respondebatur, quod hi filij ſunt proprie filij legitimi, non tamen procreati ex legitimo matrimonio, cum qualitas adiecta verbo, debeat intelligi ſecundum tempus verbi, ita quod legitimatio debeat interuenire in conceptione, & procreatione, vel ſaltem in natiuitate, non autem poſt; videtur enim. teſtator eos voluiſſe admittere, qui in vero matrimonio, & ſine macula peccati mortalis procrearentur, quod non eſt in talibus, qui in peccato mortali concepti ſunt, & aliquando ex matre indigna. Obſeruauit quoque eleganter Antonius Faber, de erroribus prag. mat. decad. 35. errore 6. ad fidem, ſol. 528. in illis verbis: Niſi ponas in fideicommiſſi ſucceſſione poſitos fuiſſe liberos, non ſub ea qualitate naturalium & legitimorum, ſed ex legitimo matrimonio procreatos, quomodo vt plurimùm hodie concipi tales conditiones ſolent. Superueniens namque matrimonium, etſi non modo legitimum eſt, ſed etiam legitimos facit liberos omnes antea natos; facere tamen nequit, vt ex, legitimo matrimonio procreati ſint, qui ante matrimonium procreati fuerunt; quia hæc verba coniungunt natiuitatem cum legitimitate, vt ita dicam, matrimonij, vt neceſſe ſit matrimonium fuiſſe legitimum iam eo tempore, quo nati ſint, ij, qui ſe in conditione poſitos velint dicere. Quae res facit, vt legitimatio etiam per subsequens matrimonium facta, nunquam retrotrahatur ad tempus natalium, præſertim vero in præiudicium tertij, cui medio tempore ius fuerit acquiſitum, §. ſit igitur licentia. dicta nouella 74. quib. mod. nat. effician. legit. Adnotauit etiam ſingulariter Andreas Fachineus, controuerſiarum iuris, lib. 4. C 54. in princip. in illis verbis: Ego eorum ſententiam amplector, qui negant in hac propoſita ſpecie ſubſtitutum excludi. Fundamentum, quo nixus ſum, illud eſt; quia teſtator locutus eſt de filiis natis ex legitimo matrimonio, vt patet. Tales autem filij, vt maximè legitimi habeantur, iuxta cap. tanta. qui filij ſint legitimi: non tamen habentur pro natis ex legitimo matrimonio: ratio eſt, quia lex facere poteſt, vt qui ob aliquam cauſam legitimus non eſt, habeatur tamen & reputetur legitimis (eſt enim hoc in legis poteſtate poſitum, cum à lege dicatur legitimus) ſed facere non poteſt lex, vt qui natus non eſt ex legitimo matrimonio, habeatur, & ſit tanquam ex legitimo matrimonio natus, hoc enim in facto, non in iure conſiſtit: quare cum ad factum hoc reſpexerit teſtator, mentione facta filiorum ex legitimo matrimonio natorum, non videntur huc pertinere filij, qui non ſunt nati ex legitimo matrimonio, licet poſtea contractum fuerit matrimonium, & ex eo ipſi legitimi effecti fuerint. Et in eodem placito fuit etiam ante prædictos Authores, Hippolyt, Riminald. dicto conſ. 222. & numeris relatis ſupra, num. 56. Rolandus quoque dicto conſil. 100. n. 31. lib. 2. qui refert Baldum, in l. Paulus, in prima lectura, vltim. notab. per illum textum, ff. de ſatu hominum. dicentem, quod omnia teſtamenta facientia mentionem de legitimè natis, requirunt, quod quis legitimè ſit conceptus, aliàs non poteſt dici legitimè naſci. Et confirmat num. 32. adiicitque num. 33. poſt eundem Baldum, alio in loco, & Ruinam, & Curt ſenior. quòd vt filius naſcatur iuſtus, opus eſt quòd naſcatur poſt matrimonium, ſecus ſi matrimonium ſequatur natiuitatem: & numero 37. inquit etiam poſt alios Authores id, quod numeris præcedentibus, ex aliis comprobaui, quod legitimatus per ſubſequens matrimonium, etſi provt ex nunc, fit verè & propriè legitimus; non tamen provt ex tunc, & in præteritum, inſpecto tempore natiuitatis. Et inde infert, quod cum talis verè & propriè loquendo non ſit natus de legitimo matrimonio, ſed ſecundum quid, provt nunc; & poſt hac, non autem anteà, quod de eo non intelligitur, nec intelligi poteſt diſpoſitio, qua ex legitimo matrimonio nati vocantur, cum in hac legitimationis, ſicut, in alterius actus materia, verba in potentiori ſignificatu ſint accipienda, l. ſi filius familias. § ſin, ff. de dona. & ita . argumentatur Decius, & Cephal. ibi relati. & ſimpliciter, & non ſecundum quid, l. hoc legatum. ff. de legat. tertiis, & alio cap. infrà latius exornabitur.

Non obſtat ſecundum argumentum, quod legitimati per ſubſequens matrimonium, quoad ſucceſſiones, & omnia legitimi cenſeantur. Quia id locum habet in diſpoſitione legis, ſiue in his, quæ ab ipſa lege deferuntur, non verò in hominis diſpoſitione, ſiue in his, quæ deferuntur ex iudicio teſtatoris; quia in his cum principaliter inſpici debeat, quæ fuerit teſtatoris voluntas, qui fideicommiſſum ſub ea conditione iniunxit, eaque primum locum obtineat: l. in conditionibus, in principio, cum vulgatis. ff. de condit. & demonſt. diuerſimodè ſtatuitur, vtpotè cùm legis diſpoſitio, & ordinatio mitiùs interpretetur, quàm hominis prouiſio, quæ ſtrictiùs interpretatur, l. Celsus, ff. de arbitris, l. amplius non petitum, ff. rem ratam haberi, & cum aliis Authoribus Hippolyt. Riminaldus; dicto conſilio 222. numero 101. & 102. Ideoq́ue quandoque moderatur. lex prouiſionem legis, non tamen moderatur nec reſtringit diſpoſitionem hominis, Gloſſa, in l. aſſiduis, C. qui potior. in pign. haben. Ratio eſt, quia prouiſio hominis, eſt lex ſua particularis, l. legem, C. depactis, §. diſponat, in authent. de nuptiis, cum ſimilibus: & per Riminaldum; vbi ſupra, num. 2. & hominis prouiſio facit ceſſare prouiſionem legis, l. finali. C. de pactis conuentis. Propterea diſpoſitiones hominum ſecundum ſonum verborum ſunt exaudiendæ, nec reducuntur ad iuris intellectum, quando verborum ſonus in ſui ſignificatione repugnat ordinationi iuris; ſicuti ex pluribus deduxit Andr. Alciatus, regula 3. præſumptione 32. numero nono, quem refert. & hæc poſteriora nouiter exornans; ita propoſito huic ſecundo argumento reſpondet poſt Butrium, Præpoſitum, Alexand. Ruinum, Socin, iun. Cephal. & Rolandum, Peregrinus de fideicommiſſis, dicto articulo 24. numero 41. &42. qui concludit, verum eſſe, quod in his, quæ pendent à iuris communis diſpoſitione, legitimatus ea omnia iura aſſequatur per ſubſequens matrimonium, quæ in ipſo argumento diximus; in his verò, quæ ex teſtatoris diſpoſitione dependent, quòd id duntaxat aſſequitur, quod teſtator ipſe voluerit, cuius diſpoſitio iuxta verborum proprietatem intelligi debet, vt alio cap. ſuprà latiùs probaui: iuxta verborum autem proprietatem, eiuſmodi filius per ſubſequens matrimonium legitimatus, verè non continetur ſub dictis verbis; (vt dictum eſt) cùm verè ex legitimo matrimonio procreatus non fuerit. Et ita quoque reſpondit ipſimet argumento Cardinalis Mantica, de coniectur. vltimar. volunt. libro vndecimo, titulo duodecimo, numero vigeſimo primo, quem Peregrinus non citat. & ſentit apertè Andr. Fachineus, controuerſiarum iuris, lib. 4. dicto cap. 54. in verſic. reſpondeo hoc textu, vbi reſpondet ad text. in l. cum quis, C. de naturalibus liberis: quem pro contraria parte in argumento adduximus. Reſpondet etiam Hippolytus Riminaldus, dicto conſilio 222. ex numero 155. vſque ad numerum 161. cum in contrarium eum expendiſſet anteà num. 22. Peregrinus quoque, præcitato artic. 24. n. 45. & vide numero 20. Ego vero textui eidem, & propoſito argumento ſic reſonderem, legitimatum per ſubſequens matrimonium, in nihilo differre à veris & legitimis filiis, ex legitimo matrimonio natis, & omnes ſucceſſiones aſſequi, ad quas legitimi vocantur; in eis ſcilicet terminis, in quibus iura ipſa loquuntur, hoc eſt, poſt legitimationem, ſicque matrimonium ſubſequutum, non verò antea; quòd clarè probat textus. in dicto cap. tanta eſt vis, qui filij ſint legitimi, in illis verbis: Tanta eſt vis matrimonij, vt qui antea ſunt geniti, poſt contractum matrimonium legitimi habeantur. Et in authent. quibus modis naturales effician. legit. §. liceat igitur, ibi: Et ſuos de tætero & ſub poteſtate habere. Et in §. ſit igitur licentia, ſuprà allegato. ibi. Et hoc facto exinde frui tali ſolatio. Et in dicto §. reliqui, in verſic. ſemel. & in l. 4. titulo 15. partita 4. ibi: En adelante heredan los bienes del padre, e auran honrra de hiqos legitimos. Et in l. 9. eiuſdem tituli, ibi: son dende en adelante legitimos, e han todas las honrras, que los fijos que nacen de caſamiento derecho. Et quamuis hæc iura ( excepto dicto cap. tanta eſt vis) loquantur in legitimatis per reſcriptum Principis, procedunt etiam in legitimatis per ſubſequens matrimonium, vt per Tiraquellum, de primogenitura, quæſtione 34. num. 8. Rolandum, dicto conſil. 100. num. 37. libro 2. ſic ad eum modum, & tanquam ſi de legitimatis per ſubſequens matrimonium loquerentur, omnes Authores expendunt ea iura, qui partem legitimati amplectuntur, & Baldi opinionem improbant. Cùm ego iura metipſa probent expreſſim, tales filios legitimatos per ſecutum matrimonium, ab initio non eſſe legitimos, ſeu de legitimo matrimonio natos, ſed poſt contractum matrimonium legitimos haberi; vt in dicto cap tanta eſt vis, exprimitur ſpecificè; non modò legitimati ipſius partem iuuant, vt iidem Authores (ſed malè quidem putarunt) qui pro eo reſponderunt; ſed potiùs contra eos retorqueri poſſunt, vt Baldi opinionem probent concludenter, vtpote cùm de legitimo matrimonio, & ſic ab initio & origine legitimos natos, non verò poſtea legitimos effectos per ſubſequens matrimonium teſtator vocauerit, vt ſæpè dixi, cuius voluntas principaliter obſeruari debet in ſua diſpoſitione, vt nunc dicebam, quicquid in legis diſpoſitione aliter ſit, vt ſuperiùs probaui.

Et per hæc patet ſolutio ad ea, quæ vltra omnes hucuſque Scribentes annotauit Ioannes Garſia, in commentariis de mobilitate, gloſſa 21. numero 62. quò loci exiſtimauit, legitimarum ex ſubſecuto matrimonio, eſſe legitimum etiam ex rigore ſtrictæ ſignificationis, contra Anton. Burrio, & ſequaces, quod quidem niſi intelligatur iuxta ſuperiora, & provt ex nuuc, (quod ipſe non admittit) conuincitur à parte ex eiſdem iuribus, ac maximè ex dicto cap. tanta eſt vis, nec aliquid nouitatis inducit l. prima, titulo 13. partita 4. in veiſic. otro ſi ſon legitimos ( quicquid Author idem contrà contendat) verè namque ea lex nihil addit iuri communi, ſed duntaxat confirmauit deciſionem illam pontificiam dicti cap. tanta eſt vis, quod euidenter, & ad oculum patet; nam licèt in principio dixerit, Otro ſi ſon legitimos los fijos que ome ha en la muger que tiene por barragana, ſi despues de eſſo ſe caſare con ella. Vbi ponderat Ioannes Garſia, vſam eſſe legem verbo ſubſtantiuo, vt tollat omnem dubitationem, quæ erat de iure communi; quia verbum eſt eſt verbum veritatis & ſubſtantiæ, iuxta Gloſſam, in l. mercis appellatione, ff. de verbor. ſignificat. ſtatim tamen id ipſum exprimit, quod in præcitato capit. tanta eſt vis, deciditur, nec aliter vltra intendit, provt ſignificat manifeſtè, dum dicit: Ca maguer eſtos fijos atales no ſon legitimos, quando nacen, tan gran fuerca ha el matrimonio, que luego que el padre, e la madre ſon caſados, ſe fazen por ende los fijos legitimos. Ecce vbi probat expreſſim, quod eiuſmodi filij quando naſcuntur, non ſunt legitimi, nec dicit eſſe legitimos poſtmodùm matrimonio ſubſecuto, ſed fieri perinde legitimos, quod eſt diuerſum ( vt vides) ac id ipſum, quod in dicto cap. tanta, dicebatur. Et id libenter fatemur: negamus tamen facta vocatione per teſtatorem ad modum praefatum, ſufficiens eſſe quod perinde, & poſt matrimonium fiant legitimi, cum qualitas ea legitimatis interuenire debuerit tempore natiuitatis. Et quamuis regulariter verbum, eſt, magis ſignificet ſubſtantiam, & exiſtentiam, quàm ſimilitudinem, vt commentariis de vſufructu, Cap. 32. numero 14. ex aliis Authoribus obſeruaui. Aliquando tamen iuxta ſubiectam materiam, & naturam rei, de qua agitur, ſimilitudinariè tantùm accipitur; provt ad ſimilitudinem accipi in dicta l. prima partitæ, vis eſt, propter verba relata quæ ſequuntur ſtatim; quod etiam dicto cap. 32. num. 15. annotaui.

Atque ex eiſdem deduci ſolutio debebit ad ea, quæ ipſe Garſia anteà dixerat eadem gloſſa 21. ſub num. 21. vbi partitæ ipſam ponderauit; & adducebatur quoque vt legitimati partes ſuſtineret contra Baldum, & ſequaces, ex matrimonij fauore; qui equidem non ita fortiter ipſum adducere debuit, vtpote cùm etſi maximus ſit, & ad introductionem dictæ Pontificiæ conſtitutionis, cap. tanta, efficax reputatus; non tamen vſque adeo, ſi poſtmodum ſequatur, vt voluntati reſtatoris detrahere debeat aliquo pacto. Fauor igitur eiuſdem matrimonij efficient, vt filij poſt matrimonium contractum legitimi habeantur, non verò vt contra voluntatem teſtatoris, aut inſtitutoris maioratus aliquid inducatur, provt induceretur in caſu præſenti, & cum iudicio conſiderauit Hippolytus Riminaldus, dicto conſilio 222. numero 208. libro 2. dum dicit: Quod verò benignior, & æquior ſit opinio pro legitimato, cùm tendat in fauorem filiorum, & matrimonij, non eſt operæ pretium disputare, nam cum repugnent ei verba teſtatoris loquentis de filiis ortis ex legitimo matrimonio, & quæ ſubſtituto deſeruiunt, talis eius voluntas, quæ lex eſt, & dominatur, ſeruari debet. Nec pars legitimati tendit in fauorem matrimonij, cum ſtent ſimul, matrimonium ſequens voluiſſe, nec iſtud in dubium refricatur, & tamen quod legitimatus ex eo, ſubſtitutum non excludat ob verba, quæ repugnant, à teſtatore prolata. Et hactenus Riminaldus.

Denique verba illa, de legitimo, matrimonio natis, aut procreatis, quamuis non ad naturam ſolam, ſed ad legem etiam pertineant, ex l. legitima, ff. de pactis, & l. lege obuenire. ff. de verborum ſignificat. & pro ipſo legitimato ponderat Ioannes idem Garſia,ſub dicto numero 21. non inde aliquid ſequitur concludens, quod contra Baldum, & ſequaces vigeat; nam licèt in legis diſpoſitione, & à lege ipſa ſic accipiatur, in hominis tamen diſpoſitione proprietatem, & ſonum verborum præualere debere, & naturam potius, quàm accidens conſiderari, idque naturali & vero, non ficto aut legali modo; ex dictis ſuperiùs deprehenditur manifeſtè. Atque ex his diluuntur rationes prædicti Authoris, quæ (vt vides) nouiter ponderantur, traduntur contra eundem.

Diluitur etiam ratio illa, quia in eodem propoſito vtuntur omnes ferè Authores; qui partes legitimati ſuſtinent contra Bald. & ſequaces, videlicet quod legitimatio per matrimonium ſubſequens. eſt maximè fauorabilis, & reſpicit animarum fauorem, & correctionem peccatorum, & vt vitentur ſcandala, & in dubio fauendum eſt matrimonio, & opinioni, quæ pro eo ſtat, Vt poſt alios retuli ſuprà, numero 17. latiùs probaſſe Franciſcum Beccium, in conſilio 165. ex numero 145. libro 2. Burſatum, in conſilio 18. ſub numero 10. libro 1. vbi ita arguunt: & vtrumque arguendo etiam adduxit, ſed poſtmodum non reſpondit Peregrinus, de fideicommiſſis, dicto articulo 24. numero 23. & 24. Sed hæc ratio facilè diluitur ( vt nunc dicebam) ex eo, quod fauor matrimonij conſiderari non debeat quando de alterius damno. & præiudicio adeo graui tractatur (provt in caſu præſenti agitur) l. nec auus, C. de emancipat. liberorum, ibi: Neque in cuiuſquam iniuriam beneficia tribuere, moris noſtri eſt: & l. reſcripta, C. de precibus Imper. offerend. ibi: Niſi forte ſit aliquid, quod non lædat alium, & proſit petenti. Et quamuis in dubiis fauendum ſit matrimonio, id non negatur, opinione Baldi retenta, cum de validitate matrimonij nequaquam agatur; matrimonium namque ſubſequens, validum omnino, & filios antea natos efficere legitimos, fatemur indiſtinctè; ſed id contendimus, non ſatisfactum verbis inſtitutoris maioratus, præcipientis, filios legitimos & naturales, & de legitimo matrimonio natos, & habitos, ad ſucceſſionem admitti, cùm de legitimo matrimonio natos non inueniamus eos; ſicque contra verba, & voluntatem teſtatoris circa diſpoſitionem rerum ſuarum, fauorem eum non inſpiciendum, provt ex verbis Hippolyti Riminaldi dicebamus numero præcedenti, & per Anton. Fabrum, de erroribus pragmat. decad. 26. errore 1.

Non obſtat tertium argumentum, quoniam reſpondetur, Gloſſam illam, verbo, coniugata, in dicto cap. innotuit. id dixiſſe authoritate textus, in dicto cap. tanta. qui tamen non probat, nec dicit, filios habendos eſſe pro natis ex legitimo matrimonio, ſed pro legitimatis, vt conſtat ibi: Poſt contractum matrimonium legitimi habeantur. Et ita aduertit Andr. Fachineus, controuerſiarum iuris, libro 4. dicto capite 54. in verſic. argumenta vero, folio 464. Deinde, quando Gloſſæ ipſius ſententia vera eſſet, procederet in diſpoſitione legis, in qua verba ciuiliter prolata, interpretationem recipiunt à lege ipſa, l. non eſt nouum, l. ſed poſteriores, ff. de legibus: & ſic appellatione nati ex legitimo matrimonio, poſſit legitimatus in Epiſcopum eligi. At ſecus eſt in diſpoſitione hominis, vt teſtatoris, de qua nos agimus, in qua non habet locum dicta interpretatio, cùm verba ſint intelligenda naturaliter de legitimè natis, ſcilicet tempore natiuitatis, & non per ſubſequens matrimonium, & ſic ciuiliter & per fictionem, l. vltima, C. de his qui ven. ætat. impet. præſertim cum verba conditionum ſint, quæ debent impleri in forma ſpecifica, & non per fictionem, l. Mæuius, & l. qui hæredi, in principio, ff. de condit. & demonſt. quæ ſolutio fuit Butrij, Alexand. Ruini, Rolandi, Alciati, Nattæ & Cephali, vt referunt Cardinalis Franciscus Mantica, de coniectur. vltimar. volunt. libro 11. dicto titulo 12. numero 20. Hippolytus Riminaldus, dicto conſilio 222. numer. 96. & tribus ſeq. lib. 2. Antonius Faber, de erroribus pragmatic. decad. 39. errore 6. circa medium.

Nec obſtat Alciati, aduerſus doctrinam prædictàm in conſilio 501. & Menochij, lib. 4. præſumptione 81. numero 6. & 7. ratio illa, ſeu reſponſio, quod verba teſtatorum referuntur ad ius, & intellectum eius, & inde, quod textus in dicto cap. innotuit, quamuis loquatur in diſpoſitione legis, debet etiam accipi in diſpoſitione hominis, vt teſtatoris, nam verba teſtatoris à iure communi interpretationem recipiunt, & cum eo cenſetur ſe voluiſſe conformare, l. hæredes mei, §. cum ita, ff. ad Trebellian, Quia reſpondetur, non præſumi teſtatorem voluiſſe conformare ſuam voluntatem cum diſpoſitione legis, quando verba apertè repugnant, quibus videtur magis inſiſtendum, quia nemo præſumitur dixiſſe, quod prius mente non agitauerit, l. ſi alij, ff. de vſufructu legato. coniuncta l. Labeo. ff. de ſupell. legat. in caſu autem præſenti manifeſtè repugnant, cum hi vocentur, qui ex legitimo nati ſint matrimonio, quales non ſunt per ſubſequens legitimati. Sicſane, & eruditè reſpondit Mantica ipſe, dicto titulo 12. ſub numero 20. Hippolytus Riminaldus, dicto conſilio 222. numero 107. & ſeqq. & 113. & ſeq. & ſolutionem ſentit: apertè Peregrinus, de fideicommiſſis, dicto articulo 24. numero 22. dum eandem faciens obiectionem, inquit, niſi aliud appareat.

Nec officit eiuſdem Menochij (racito Mantica) replicatio, id verum non eſſe, cum verba teſtatoris manifeſta non ſunt, ſed dubia, & quod in dubio interpretari debent ſecundum legis diſpoſitionem: Nam vltra eundem Manticam reſpondetur, verba potius manifeſta eſſe, & non dubia, vtpote quæ filios legitimos, ex legitimo matrimonio natos, & habitos ad ſucceſſionem inuitant, nec dubium eſſe poteſt, quin filij per ſubſequens matrimonium legitimati, ex legitimo matrimonio nati non fuerint, quamuis poſtea poſt contractum matrimonium legitimi habeantur, id enim exprimit text, in dicto cap. tanta, & rectè percipit Hippolyt. Riminalus, in locis antea relatis, & maximè dicto numero 106. & ſeq. quia dicit num. 114. quòd facilè recedere licet ab illa regula, quòd teſtator præſumatur ſe voluiſſe conformare cum diſpoſitione iuris; vt plerique voluerunt ibi relati & alio cap. infrà latiùs dicetur. Et concludit numer. 115. quod valde debilis eſt illa præſumptio, nam ſola non ſufficit, niſi concurrat alia ſecundum relatos ibi.

Denique & ſecundo loco reſpondetur, provt reſpondit Alexander, in conſilio 5. volumine 7. quod in dicto cap. innotuit. & in obiectione de Epiſcopo non agebatur de præiudicio alicuius, licet legitimatus per ſubſequens matrimonium admitteretur ad illam Epiſcopalem dignitatem, ad quam vocabantur legitimè nati; ſecus autem in caſu noſtro, quia fieret maximum præiudicium dicto D. Petro, & eius lineæ, ſiue deſcendentibus, qui habent ius cauſatum, & de præſenti, ſicuti ex Cephalo, & Curtio iun. reſpondet Rolandus, dicto conſilio 100. numero 46. libro ſecundo: & cum Riminaldo ſen. Iacobus Menochius, in conſilio 16. numero 23. libro primo. Peregrinus, dicto articulo 24. numero 43. Hippolytus Riminaldus, dicto conſilio 222. numero 129. & 130. qui reſpondit Alciati obiectioni propoſitæ ibidem numero 9. vbi ex aliis Authoribus tradiderat, quod legitimatus per ſubſequens matrimonium, admittitur in materia loquente de filiis ex legitimo matrimonio natis, tertio non præiudiciali,

Non obſtat quartum argumentum, quod Princeps ſecularis de plenitudine ſuæ poteſtatis legitimare poſſit illegitimos, ita vt reſtituantur primæuæ naturæ & habeantur, ac ſi eſſent legitimè, vel de legitimo matrimonio nati, & proinde ſuccedant in feudis, & fideicommiſſis ſic conditionatis; quod argumentum propoſuit Peregrinus, in eo relatus: ſed eodem articulo 24. numero 44. dupliciter reſpondet, & inprimis inquit, propoſitionem hanc dubitabilem eſſe, & fortaſſe non veram, quia Princeps iura teſtamentorum, & fideicommiſſorum ſubuertere non poteſt, l. ſi terſtamentum, vbi notant Doctores, C. de teſtamentis, & notarunt permulti Authores, relati ibidem per Peregrinum, & quamplurimos ego congeſſi, & latius explanaui quotidianar. har. controuerſiar. iuris, lib. 2. cap. 28. per totum, & libro 3. cap. 28. Andreas quoque. Fachineus, in conſilio 2. ex numero 22. vſque ad numerum 61. libro primo. Antonius Clarus Syluius, libro primo ad leges 12. tabularum, cap. 12. ante finem. Sed vt ibi dicta non repetam; in propriis terminis noſtris, & in maioratu, quod ex legitimatione non derogetur iuris ſubſtitutis & vocatis competenti, ſicque legitimati non ſuccedant in primogeniis, & fideicommiſſis perpetuis; nec per reſcriptum Principis, inſtitutoris maioratus diſpoſitio, & ordinatio alteretur; probarunt Didac. Couar. variar. lib. 3. cap. 6. numero 5. Arias Pinellus, Peralta, Burgos de Paz, Antonius Gomezius, Molina, Mieres, Matienzus, & alij, quos libro 2. dicto cap. 28. commemoraui: & reſoluit Velazquez Auendañus, in l. 40. Tauri, gloſſ. 11. numero 7. & ſeqq. & numero 11. Blaſius Flores Diaz de Mena, in addit. ad deciſionem Gamæ 279. in verſic. Quinta concluſio. Secundò reſpondet Peregrinus, quòd dato, quòd ea opinio præualeret, cuius reſolutio pendet à ſuprema poteſtate Principis (vt ipſe profitetur) adhuc argumentum non obſtaret, quia hoc caſu lex particularis, ſcilicet priuilegium Principis admitteret ſic legitimatum. Nec amplius dicit, & ſic neutra ſolutio concludit, niſi adiicias, quod eo caſu lex particularis, ſcilicet priuilegium Principis admitteret ſic legitimatum, ſed diſpoſitio generalis (vt ego adiicio) in noſtro caſu non admittit, nihil enim decidit textus in dicto cap. tanta eſt vis, quod diſpoſitioni teſtatoris, vocantis natos ex legitimo matrimonio, detrahere poſſit. Quare vltra Peregrinum, & reliquos in hoc articulo ſcribentes, animaduerto, facilem eſſe & veram propoſiti argumenti ſolutionem, ſi in memoriam repetamus ea, quæ ad ſolutionem ſecundi, & tertij argumenti ſuprà adnotauimus; vtpote cum Romanus Pontifex, in præcitato cap. tanta eſt, & Imperatores in omnibus iuribus in eodem ſecundo argumento commemoratis, duntaxat diſponant, quod legitimatus per ſubſequens matrimonium, vel per reſcriptum aut oblationem curiæ, legitimi habeantur; id autem non ſimpliciter, ſed à tempore contracti matrimonij, vel reſcripti conceſſi, aut oblationis factæ; non verò à tempore natiuitatis. Conceſſo ergo ſine veritatis præiudicio, quod Princeps per reſcriptum particulare,. & Romanus Pontifex per legem generalem id efficere poſſet, quod in argumento contenditur, & à Peregrino arguendo proponitur, dicto articulo 24. numero 21. à deciſione textus in dicto cap. tanta eſt vis. argui non liceret, nec à cæteris iuribus; cùm id, quod effici poſſet (ſi verum eſt effici poſſe; quod nunc non diſſeritur) effectum non fuerit, quod attinet ad caſum præſentem, nam ſi poſt contractum matrimonium legitimi habentur; ſicque nec contineri poſſunt in diſpoſitione, quæ legitimos & naturales, & ex legitimo matrimonio natos, & habitos vocauerit; nec iuri aliorum præiudicium aliquod irrogatur, aut generatur, de quibus eo textu non agitur, cum de fauore matrimonij, non de aliorum iniuria tractetur, non etiam teſtatoris diſpoſitioni, quæ aliter caueat, & legitimitatem tempore, & origine naſcendi requirat, quouis modo derogetur, quod eſt veriſſimum.

Non obſtat, quintum argumentum. Quoniam reſpondetur, veriſſimum eſſe, quod hominum diſpoſitiones à iure ſcripto interpretationem recipiunt; cæterum id procedit in caſu dubio, & cum verba diſpoſitionis ad eum modum prolata reperiuntur, vt de voluntate ambigi valeat iuridicè, in caſu autem claro, ſiue non dubio, vel cum verba repugnant, nec coniecturis, nec interpretationi locus eſt; nec etiam à iure ipſo interpretatio admittitur, vt ex Mantica, & Hippolyto Riminaldo adnotaui ſuprà, numero 77. & duobus ſequentibus, ſed voluntas teſtatoris ſeruatur, non modo expreſſa, ſed etiam tacita, vt alio cap. ſuprà hoc eodem tractatu, latius ſcripſi. In caſu autem præſenti teſtator non ſimpliciter filios legitimos & naturales ad ſucceſſionem vocauit, quo caſu à iure ſcripto, & à deciſione textus in dicto cap. tanta eſt vis, interpretationem reciperet diſpoſitio; ſed expreſſim adiecit, atque ex legitimo matrimonio natos, & habitos, idque vt excluderet, ac excludere, voluerit quoſcumque legitimatos, etiam per ſubſequens matrimonium, ad reprimendas fornicarias coniunctiones, & prauos & illicitos coitus ſuorum deſcendentium, vt ſic ipſi matrimonia contraherent cum nobilibus fœminis, & inde poſtea digna proles, & honorabilis proueniat, ad quam, & modum naſcendi naturaliter & legitimè, teſtator habuit reſpectum, & ſic naturales filij non continentur in ea diſpoſitione, quia non ſunt nati immediatè de legitimo matrimonio, nec ſunt de illo genere; de quibus teſtator loquitur, vt per Manticam, libro 11. dicto titul. 12. numero 20. Peregrinum, dicto articulo 24. numero 27. Hippolytum Riminaldum, dicto conſ. 222. numero 60. & 61. vbi poſt Gozadinum, Socinum iuniorem. Ruinum, Gratum, Cephalum, & alios rectiſſimè tradidit propoſitam reſolutionem, & obſeruauit. quod ſi teſtator reſtrinxit ſucceſſionem ad natos de legitimo matrimonio, voluit excludere natos ex illicita coniunctione, quod poſtea legitimentur; ad reprimendas fornicarias coniunctiones, & cætera, quæ nunc diximus. Et, repetit idem Riminald. numero 136. & 137. vbi decorem quoque ſucceſſorum conſiderat, qui non datur ſic in legitimatis per ſubſequens matrimonium, ſicut in legitimis à natiuitate; ſed potius videntut quodammodo lædere dignitatem familiæ, argumento l. non tantum, §. ſi emancipatus, ff. de bonor. poſſeſſ. contra tabul. & latius exornat numeris ſequentibus, atque ex verſic. ſed in legitimatis, etiam per ſubſequens matrimonium, non datur ille candor ſucceſſionis & c.

Et per hæc præſtatur congruum reſponſum ad ea, quæ Petrus Surdus, in conſi 213. numero 20. libro 2. ſcripta reliquit, nam cum is Author defendiſſet numeris præcedentibus, legitimarum per ſubſequens matrimonium ſuccedere in feudo, quamuis in conceſſione vocentur duntaxat ex legitimo matrimonio procreati; inquit ſtatim non obſtare, quod verba inueſtituræ videantur reſpicere initium, ſeu originem natiuitatis (vt Baldus, & ſequaces dixerunt) quoniam verba illa, etiam de contrahentium voluntate intelligi, & referri debent ad ſenſum iuris, vt ſcilicet illi omnes admittantur, qui à lege iudicantur legitimi: nam id dicitur legitimum, quod à lege prouenit, ſiue mediatè, ſiue immediatè, & largè accipitur, l. obuenire, ff. de verbor. ſignificat. & latius ibi probat: nam (vt vides) cum verba (vt dixi) repugnant, nec fieri ea relatio, nec etiam eiuſmodi interpretatio admitti poteſt; ſic contrarium eius alio in loco dixit ipſe Surdus, hoc eſt, in conſilio 1. num. 19. libro 1. vt ad ſolutionem ſexti argumenti ſtatim obſeruabitur, & rectiùs obſeruauit Peregrinus, dicto art. 24. num. 22.

Non obſtat ſextum argumentum, quod legitimati per ſubſequens matrimonium, ſuccedant in feudo. Quia illud locum habet, quando feudum alicui fuit conceſſum pro ſe, & filiis legitimis & naturalibus; ſed non procedit, quando conceſſum eſt pro ſe, & filiis legitimè natis, vel ex legitimo matrimonio procreatis; ſicuti docuerunt duodecim illi Authores, quos congeſſit Cardinalis Franciſcus Mantica, lib. 11. dicto titul. 12. numer. 22. qui dicit, hanc eſſe veriorem ſententiam, & contrariam improbat. Rolandus etiam ſecurè tuetur dicto conſ. 100. numer. 39. & 47. lib. 2. & id ipſum firmarunt decem illi Authores, quos-recenſuit Menochius, in conſilio 16. numero 6. libro 1. & in conſilio 799. numero 42. libro 7. & in puncto iuris verius putauit Andr. Fachineus, controuerſiarum iuris, libro 4. dicto cap. 54. ad finem, verſiculo, respondeo negando conſequens, folio 465. qui in fine ad alterum obiectum de Statuto, inquit etiam contrarium eſſe venius, & docuiſſe multos alios, quos tetulit Mantica, libr. 11. dicto titulo 12. numero 23. vt ſcilicet in dispoſitione ſtaturi legitimatus per ſubſequens matrimonium, non contineatur appellatione nati, ſeu procreati ex legitimo matrimonio: quod etiam tenent Authores omnes, opinionis Baldi ſequaces, provt infrà commemorabunt. Ipſi namque in Statutis fortiori ratione eam opinionem ſuſtinent, quam in teſtamentaria, aut alia diſpoſitione; cum ſtatuta ſint propriè, & ſtrictè intelligenda, nec à verbis eorum recedere liceat, vt per Doctores communiter, in l. omnes populi, ff. de iuſtitia & iure, Decium, in conſilio 5. numero 2. Oſaſcum, deciſione 4. numero 10. Cephalum, in conſilio 571. numero 54. libro quarto, Gerardum, ſingulari 7. numero 10. & latiſſimè explicat Alderanus Maſcardus, in tractatu, de interpretatione ſtatutorum, concluſione quarta, per totam, ex folio 159. vſque ad folium 199. Surdus etiam, quem pro contraria parte in argumento adduxi, id ipſum tenuit, dicto conſilio primo, numero 19. libro primo, & legitimatum per ſubſequens matrimonium, non dici natum de legitimo matrimonio, nec facere deficere conditionem, ſi deceſſerit ſine filiis ex legitimo matrimonio, nec etiam in feudi conceſſopme facta ita, admitti, agnouit ſecurè & ex aliis multis Authoribus Baldi traditionem amplexus eſt, ampliecitur etiam deciſione 319. per totam, vt infrà dicetur.

Denique ſecundò reſpondeo, quòd legitimati per ſubſequens matrimonium, quando in feudo conceſſo pro filiis ex legitimo matrimonio, abſque controuerſia ſuccederent. ſiue eorum Authorum deciſio tolerabilis eſſe poſſet in feudo; quoniam in eo tractatur de præiudicio duntaxat concedentis, vt quod legitimatus per ſubſequens matrimonium comprehendatur ſub illis verbis, legitime natorum, vel descendentium, nec ad eum feudum reuertatur per mortem vaſſalli, qui nullos filios ex legitimo matrimonio natos reliquit. Nam ſemper verba contenta in inueſtitura interpretari debent in fauorem vaſſalli contra dominum ſum, vt per Burſatum, in conſ. 4. numero 29. Secus quidem dicendum eſſet in fideicommiſſo & maioratu, cum de præiudicio alterius ſubſtituti, ant vocati agatur, admittendo legitimatos per ſubſequens matrimonium ad eius excluſionem, & ideò comprehendi non debent ſub verbis prædictis, quibus legitimè nati, aut ex legitimo matrimonio procreati vocantur, ne tertio, hoc eſt, eidem ſubſtituto, aut vocato præiudicium fiat, l. non anus. C. de emancipat. liberor. cum unlgatis. Sic ſane in terminis noſtris, ex omnibus, quos adhuc videreim, & prælegerim reſpondet, & præfatam differentiam inter feudum, & fideicommiſſum conſiderat eleganter ſolus Hippolytus Riminaldus, dicto conſilio 222. num. 177. qui & aliam differentiam conſiderat n. 178. vt ibi videbis.

Non obſtat ſeptimum argumentum. Quoniam reſpondetur, verba illa, nacidos y auidos de legitimo matrimonio, non appoſita ad eum finem, vt operentur excluſionem filiorum naturalium, neque ſpuriorum, neque etiam arrogatorum, vel adoptatorum, qui excluſi ſunt à maioratibus Hiſpaniæ per l. 2. tit. 15. partita 2. ibi: ſi dexaſſe hijo, o hija, que huuieſſe de ſu muger legitima, & in l. 40. Tauri, ibi, hijo, o deſcendiente legitimo. Et latius probauit Mieres, prima parte, quæſtione 2. numero 1. & ſequentibus, non etiam videri poſſunt appoſita, vt operentur excluſionem legitimatorum per reſcriptum Principis, quoniam ad primogenia Hiſpaniæ legitimati per reſcriptum non admittuntur, atque expreſſim à ſucceſſione eorum excluduntur, per l. 12. Tauri, quæ eſt l. 10. titulo 8. libro 5. nouæ collect. Regiæ. & notarunt Ludouic. Molina, de Hispanor. primog. lib. 3. cap. 3. per totum, & maximè numero 10. & ſequentibus, Mieres, 2. parte quæſtione 1. Auendañus, in l. 40. Tauri, gloſſa 11. num. 7. & ſequentibus Hieronymus Cæuallos, commun. contra commun. quæſtione 2. numero 50. & 54. Balſius Flores Diaz de Mena, in addit. ad deciſion. Gamæ 279. verſic. quinta concluſio. Neque enim in mentem instituentis primogenium vnquam veniunt legitimati per reſcriptum, nec eorundem meminiſſe inſtitutorem ipſum, veriſimile eſt; ſed tantum legitimorum, vt iidem obſeruarunt Autores, & poſt alios multos ſingulariter Hippolyt. Riminaldus, dicto conſ. 222. numero 113. 134. 135. &191. in fine vbi late fundat, verba, de quibus agitur, poſita fuiſſe per teſtatores ad excluſionem legitimatorum perſubſequens matrimonium, & non per reſcriptum Principis. A ſufficienti ergo patrium enumeratione conſequitur. verba prædicta excluſionem operari filiorum perſubſequens matrimonium, legitimatorum, qui aliàs erant capaces ſucceſſionis maioratus, niſi ea verba fuiſſent adiecta; vt ex Decio, Ruino, Acoſta, Peralta, & aliis, tenuit Mieres, de maiorata, ſecunda parte, quæſtione prima, numero primo. Molina, libro tertio, capite primo, numero ſexto, & ſequentibus. Quod ſi prædicta verba excluſionem legitimorum per ſubſequens matrimonium non operarentur, in nullo prorſus differrent à filiis natis de legitimo matrimonio, ſed vna, & æqualis eſſet cauſa; quod iura eadem non patiuntur, que de ipſis loquuntur; immò eos inter ſe differre, clarè exprimunt; quia per ſubſequens matrimonium legitimati, ab initio non ſunt legitimi, ſeu de legitimo matrimonio nati, vt ſæpè dictum eſt: ex legitimo verò nati matrimonio, ſunt ab initio legitimi. Sic ſane verba prædicta appoſita videri ad excluſionem legitimatorum, ij omnes Authores probarunt, qui Baldi opinionem ſecuti fuere, ac illi maximè qui aſſeuerarunt, verba ipſa ad principium & originem naſcendi referri, & ita legitimatos poſt natiuitatem, & contractum matrimonium non comprehendere, ſicuti poſt alios dilucidè obſeruarunt Franciſcus Mantica, libro 11. dicto titul. 12. numero 20. verſic. Quartò ego conſidero. Peregrinus, dicto art. 24. num. 27. & quatuor ſequentibus. & num. 37. in verſiculo. item quia hi.

Rurſus, ſiue filius natus ex matrimoni putatiuo, dicatur legitimus, & de legitimo matrimonio natus, ſiue non, vt ſuccedat, ad quem legitimi, atque ex legitimo matrimonio nati vocantur; in quo duas ego adduxi Interpretum noſtrorum contrarias ſententias, & articulum ex profeſſo explanaui libr. 2. quotidianarum harum controuerſiarum iuris, capit. 12. Pereira etiam de nominatione emphyteutica, quæſtione 21. vtcunque inquam res ſe habeat, reſolutio ad cauſam noſtrum deducitur, vt ſubſtitutio, au vocatio ſub præfata conditione verificari non poſſit in filio legitimato per ſubſequens matrimonium. Nam qui negatiuam partem amplectuntur, eâ adducuntur ratione, quod matrimonium putatiuum non eſt legitimum, ſed pro tali reputatum, & ideo clauſulas eiuſmodi, in quibus filij nati ex legitimo matrimonio ad ſucceſſionem inuitantur, non poſſe ve-s rificari in filiis ex matrimonio putatiuo natis. Qui autem affirmatiuam opinionem ſuſtinent, eâ innituntur præcipuè, quod verum ſit dicere, natum quem ex legitimo matrimonio, ſi quide pro legitimo habitum fuit. Vnum autem, & alterum, legitimato perſubſequens matrimonium reſiſtit, & repugnat in caſu noſtro; ſiquidem ita natus, nec ab initio & origine natus eſt ex matrimonio vero & legitimo, nec etiam ex putatiuo bona fide contracto quoniam tempore naſcendi nec verum, nec putatiuum adfuit matrimonium, ſed poſtmodùm con tracum eſt. Et ſic ſatis eſt, quod per ſubſequens matrimonium habeatur pro legitimo, nec haberi poteſt pro nato à principio ex legitimo matrimonio, cum id non exprimat, ſed potius contrarium textus in dicto cap. tanta eſt vis, & in dicta l. 1. tit. 13. partita 4. & poſtquam hæc ſcripſeram, ita inueni ſolutionem præfatam teniuſſe poſt alios Authores Hippolytum Riminaldum, dicto conſ. 222. numero 116. & duobus ſequentibus, lib. 2. in illis verbis: ad exemplum vero de matis in figura matrimonij, & ſic de matrimonio putatiuo, facilè respondetur, quod ille caſus à noſtro differt, cum ibi matrimonium extaret verè contractum. & opinione validum, quod ſicut verum ſufficiebat, ad legitimationem prolis, & tantum operatur quaſi poſſeſſio & opinio colorata matrimonij, ſicut veritas matrimonij, cap. quod nobis, cap. ex tenore, qui filij ſim legitim: at in caſu noſtro tempore natiuitatis filiorum nullum extabat matrimonium verum, ſeu putatiuum, ideo filij non poſſunt dici nati ex legitimo matrimonio, neque ſecundum veritatem neque ſecundum opinionem, & c.

Iuxta hæc autem manifeſtè apparet, non ſequi absurdum illud in fine argumenti conſideratum, quod ſcilicet nulla aliàs eſſet differentia inter legitimatum per ſubſequens matrimonium, & legitimatum per reſcriptum ſi legitimatus per ſubſequens matrimonium non facit deficere conditionem prædictam; Nam ex dictis hactenus non ſequitur aliquod abſurdum, nec etiam negatur differentia, cùm verè maxima ſit; nam legitimatus per ſubſequens matrimonium, facit deficere conditionem, & ſubſtitutum excludit, quando teſtator ſubſtituit hæredi, ſi deceſſerit ſine filiis legitimis & naturalibus, vt notaui ſuprà in initio huius cap. & ex aliis tradidit Menochius, libro 4. dicta præſumptione 81. numero 2. legitimatus autem per reſcriptum non facit deficere; vt per Blaſium Florez Diaz de Mena, in addit. ad deciſionem Gamæ 179. poſt alios multos Authores. Prætereà, legitimatus per ſubſequens matrimonium admitteretur ad maioratus ſucceſſionem, à qua legitimitati ſimpliciter repellerentur, quamuis legitimati per reſcriptum Principis excludi deberent, cùm de his tantùm, non verò de legitimitatis per ſubſequens matrimonium actum videatur, vt Pelaez à Mieres, de maioratu, ſecunda parte, quæſtione prima, per totam, notauit. Ac denique legitimatus per reſcriptum Principis ſuccedere non poteſt, neque ex teſtamento, neque ab inteſtato cum aliis filiis natis ex legitimo matrimonio, vel legitimatis per ſubſequens matrimonium, vt in l. . 12. Tauri, ſtatuitur; cum tamen inter legitimos à principio, & legitimatos per ſubſequens matrimonium differentia in ipſa lege non conſtituatur quoad ſucceſſionem.

Non obſtat octauum argumentum. Quoniam reſpondetur, quod textus in dicta l. ſi totas. loquitur in diſpoſitione legali, nos verò verſamur in diſpoſitione hominis, cuius verba ſunt naturaliter & verè interpretanda, non ciuiliter, vt ex lege vltima, C. de his qui ven. ætatis impetrau. ſæpè diximus, & reſponderunt Ruinus, in conſil 92. num. 14. lib. 3. Rolandus, in conſil. 10. num. 46. in fine, lib. 2. vltra quos & ſecundò reſpondeo. Saliceti ſententiam, non vſque adeò certam eſſe, vt plerique iuris Interpretes contrariam non tenuerint, ſicuti ex eiſdem deducitur Authoribus, quos in argumento adduxi, atque ex Peregrino, dicto articulo 24. numero 7. Sed conceſſo abſque contradictione, quod Saliceti opinio vera eſſet, & infallibilis, caſus præfatus dictæ legis, ſi totas, diuerſam equidem continet rationem: ibi namque vt reuocetur donatio, neceſſarium non eſt remedium retrotractionis, cum donatio in ſe habeat tacitam conditionem, ex mente eius, qui donauit, atque ex legis diſpoſitione, vt reuocetur, ſi ſuperueniant liberi donanti. Et propterea ſi aliquos ſuſcipiat, exiſtente conditione, reuocatur donatio, ex l. ſi vnquam, C. de reuocand. donat. vt ibi declarant Interpretes communiter, cumulati per Tiraquellum, in principio, num. 6. Didacus Couarruu. variarum reſolutionum lib. 1. capite 19. Ludouicus Molina, de Hispanorum primogeniis, lib. 2. cap. 3. ex num. 37. & lib. 4. cap. 2. ex num. 181. Hippolytus Riminaldus, in conſ. 254. libro 3. & dicto conſ. 222. num. 231. & duobus ſeq. libro 2. Menochius, de arbitrariis, lib. 2. caſu 133. Mieres de maioratu, prima parte, quæſione 2. Ioannes Gutierrez, de iuramento, confirmatorio, prima parte, cap. 9. Gratianus, regula 150. Anton. Gomezius, tomo 2. variarum, cap. 4. num. 11. Aluarus Valaſcus, conſultatione 31. Antonius Theſaurus, deciſione pedemontana 121. Ioannes Vincentius, Hondedeus, in conſil. 43. lib. 1. qui materiam eiuſdem l. exornant, atque illuſtrant quamplurimis, & Anton. Fabet, in libros nouem C. ad titul. C. de reuocand. donat. definitione 2. & octo ſeqq. Reuocatio ergo illa, quæ fit ex ſuperuenienti natiuitate filiorum, fit ex præſumpta voluntate donantis, qui de filiis non cogitauit: quia veriſimile non eſt, quod donans, ſi cogitaſſet ſe filios ſuſcepturum, talem donationem faciſſet, & alienas ſucceſſiones propriis anteponere voluiſſet; vt ex communi annotauit Tiraquellus ibidem, verbo, libertis, num. 42. Anton. Gomezius, in principio dicti numeri 11. in verſ. & fundamentalis ratio eſt. Vnde cum filius efficiatur legitimus per ſubſequens matrimonium, in eo militat ipſa ratio, quæ in legitimè nato, & verificatur tacita conditio legis eiuſdem, ſi liberi naſcantur, idque hodie maximè poſt deciſionem dictæ l. 12. Tauri, nec datur præiudicium tertij: quia cum donatum videatur ſub conditione liberorum non ſuſcipiendorum poſteà, videur ademptum illi ſub contraria conditione, ſi liberi fuerint poſtea ſuſcepti, l. aliquando, §. primo, ff. de condit. & demonſt. in caſu autem noſtro viget rigor & ſonus verborum dictorum, & præiudicium ſubſtituti, aut vocati, vt ex omnibus, quos viderim, ſolus Riminaldus aduertit rectiſſimè, d. conſ. 222. num. 133. lib. 2. Ac denique ex eo præiudicium tertij non conſideratur in dicta l. ſi totas: quoniam ibi tractatur de donatione inofficioſa, non exteris ſed propriis filiis facta, de qua loquitur l. ſi pater, & l. ſi liqueat, eod. tit. C. de inofficioſis donat. Nec in totum reuocatur donatio, ſed pro parte filiis ſuperuenientibus iure naturæ debita, iuxta diſtinctionem Anton. Gomez. tom. 2. variarum, cap. 4. num. 13. & ſic nullum infertur præiudicium filiis, cum vnuſquiſque partem ſibi debitam iure naturæ conſequatur, vt per Anton. Gomez. vbi ſupra, & d. num. 11. in verſ. & adde pro perfecta declaratione, vbi inquit, quod ſi donatio fiat extraneo, reuocatur in totum, ex textu, in d.l. ſi vnquam: ſi verò fiat filio, & poſtea naſcantur alij, reuocatur vſque ad legitimam, & omnia alia bona remanbunt penes filium donatarium, vt ibi comprobat: & vide Baëçam, de non meliorand. dot. rat. filiabus, cap. 9. num. 31. & ſeq.

Non obſtat nonum argumentum: pro cuius reſolutione conſtituo, articulum præſentem, difficilem quidem eſſe, & ſubtilem, atque opinionibus, & obſeruationibus Doctorum contrariis admodum intricatum; verè tamen æquitatem, matrimonijq́ue ſecuti fauorem, magis quàm verborum ſonum, aut rigorem Interpretum diuiſioni anſam & occaſionem dediſſe: cùm ſi verbis adhæreamus, & inſiſtamus, vt iacent, negari vllo pacto non valeat, quin de legitimo matrimonio nati non fuerint hi, qui tempore natiuitatis ex matrimonio naſci non potuerunt, vtpote eo nondum contracto, ſicque in eis conditio illa verificari non potuerit. Quamuis ergo tot, tantíque Authores opinionem eam pro legitimato ſuſtineant, & defendant, quod ſæpenumerò contingit, Doctores imitari aues, quæ quando vna volat, omnes aliæ ſequuntur, nec rationem, aut fundamentum opinionis quam ſequuntur, inquirant, vt in terminis quæſtionis noſtræ ſcriptum reliquit Roland. dicto conſilio 100. n. 50. lib. 2. vel quod æquitate, & fauore matrimonij adducantur (vt dixi) contrariam quamplurimi quoque alij, grauiſſimi, iuris vtriuſque Interpretes amplectuntur, qui longe plures ſunt numero, vt ſuprà adnotaui. Et ipſi equidem præhabita diligenti, & ſtricta iuris diſputatione (quod contrariæ Sectatores non ita exactè fecerunt) in puncto & ratione iuris verius arbitrati fuere, legitimatos per ſubſequens matrimonium, non excludere ſubſtitutum ſub conditione, ſi hæres aut grauatus deceſſerit ſine filiis ex legitimo matrimonio natis, & inde nec admitti ad ſucceſſionem maioratus, ad quem ex legitimo matrimonio nati vocentur. Sic ſanè defendunt ſequentes, vt ſuo ordine adducantur, atque recenſeantur.

Baldus, qui nunquam variauit, in l. filium eum diffinimus, in primo notabili, ff. de his qui ſunt ſui vel alieni iuris, & in l. Paulus, num. 4. ff. de ſtatu hominum, & in l. Gallus, §. ſi eius, in fine, ff. de liberis, & poſthumis, in cap. innotuit, n. 12. de electione, & in conſ. 29. Ad euidentiam, lib. 3. & in conſ. 367. Quidam tres, libro 5. & in cap. 1. §. naturales. ſi de feudo fuerit controuerſia inter domin. & agnat.

Angelus, in diſputatione, incipien. Nobilis quidam genere, & in conſ. 29. n. 5.

Anton. de Butrio, in cap. per venerabilem, ſub n. 17. qui filij ſint legitimi.

Præpoſitus, ibidem, in §. quod autem, n. 104.

Imola, in d. cap. innotuit, column. finali, verſ. & ſimiliter.

Alexander, qui ita plenè conſuluit, & comprobauit in conſil. 5. lib. 7. & in conſil. 2. lib. 1. & ſecundum eius conſilium bis & ter iudicatum fuiſſe in ſupremo Mediolani Senatu retulit Alciatus, cuius ſtatim faciam mentionem.

Aretinus, qui ita ſenſit ( ſi maturè perpendatur) in d. §. ſi eius, column. penult. ad finem, quicquid pro opinione contraria expendi ſoleat; ſed malè quidem.

Romanus, in conſ. 367.

Decius ſibi contrarius, in conſ. 624. num. 3. in fine, & num. 7. verſiculo non obſtat, & in conſil. 284. numero. 5. & in l. generaliter, ſub num. 23. C. de inſtit. & ſubſtitut.

Rubens, qui præpoſterè quidem pro contraria parte citatur, cum iſtam defendat, in§. quidem rectè, l. Gallus, ff. & de liber. & poſth. n. 162.

Boërius, deciſ. 123.

And. Alciatus, in conſ. 187. lib. 9. & in conſ. 59. n. 3. & in conſ. 507. eod. lib.

Anton. Roſellus, in tract. de legitimatione, lib. 2. cap. vlt. n. 18.

Riminaldus ſenior, in conſ. 543. per totum, maximè ex n. 3. lib. 5.

Barbatia, in repetitione l. cum acutiſſimi, n. 251. 220. & 275. C. de fideicom.

Carolus Ruinus, in conſilio 92. libro 3. & in d. l. Gallus, §. ſi eius, num. 88. qui multis ſimilibus comprobat.

Curtius iunior, in conſ. 27. num. 6. & in conſ. 64. n. 12. & de feudis, in primo membro tertiæ partis principalis, ſub num. 41.

Curtius ſenior, in conſ. 73. column. 27. verſ. & idem Barbatia, vbi etiam inquit, ita tenuiſſe Bened. de Plumb.

Guido Papæ, quæſt. 482.

Bertrandus, in conſ. 149. num. 13. lib. 1. parte 2. Idem in l. hac edictali, in principio num. 6. C. de ſecundis nuptiis.

Pet. Paul. Pariſius, in conſ. 11. n. 12. lib. 2.

Berous, in conſ. 167. n. 8. & ſeq. lib. 2.

Tiberius Decianus, in conſ. 88. n. 12. lib. 2. & in consil. 5. n. 28. lib. 1. & in conſ. 31. n. 124. & in conſ. 33. num. 90. eod. lib.

Marc. Anton. Natta, qui hanc opinionem latè tuetur, & firmat eſſe communem, & veram in conſ. 602. numero 9. & ſeq. & in conſil. 624. num. 14. & in l. hac conſultiſſima, §. ex imperfecto, num. 94. C. de teſtam.

Socinus quoque iunior, licèt in conſ. 39. num. 63. & pariter in conſil. 63. num. 56. lib. 3. noluerit firmare pedes, nec eligat, vtra harum opinionum ſit verior; attamen in conſil. 12. per totum, maximè numero 7. & ſeq. lib. 4. & in conſil. 77. num. 14. libro 3. reſpondit, & dixit eſſe concluſionem veriſſimam, quod ſub nomine natorum ex legitimo matrimonio, non conueniunt legitimati per ſubſequens matrimonium.

Lucas de Penna, in l. eos, C. de his qui ſpon. mun. pub. col. antepe. ex num. 45. vſque ad num. 70. vbi vide omninò.

Franciſc. Niconicius, in rubr. ff. ſoluto matrimonio, num. 36.

Fortunius Garſia, in l. Gallus, ff. & quid ſi tantum, num. 270. ff. de liber. & poſthum.

Albertus Brunus, de ſtatut. excludent. art. 12. numero 76.

Sigiſmundus Lofredus, in conſ. 1. n. 49.

Ludou. Sard. in tractat. de legitimitat. per matrimonium, in verſ. quarto videndum eſt.

Vbertinus Zucardus, in rubrica, ff. ſi certum petatur, n. 2.

Mantua, in conſ. 38. n. 12. lib. 1.

Rolandus à Valle, qui latè fundat, & fundamentis contrariæ partis reſpondet, & communem hanc eſſe opinionem profitetur in conſilio 100. per totam, libro 2. & poſtea Vubiungit, quod licet contraria ſententia eſſet communis, ab hac tamen ſententia non eſſet recedendum: quia fulta eſt melioribus rationibus.

Antonius Gomez. in l. 9. Tauri, num. 1064.

Ioannes Cephalus, in conſ. 82. num. 12. lib. 1. & in conſ. 110. num. 12. & 13. eod. lib. 1. & in conſ. 276. num. 11. lib. 2. & in conſ. 364. num. 23. lib. 3.

Bertazolus, in conſ. 52. vbi optime, & in conſ. 117. num. 17.

Durandus, de arte teſtandi, tit. 15. cautela 15. num. 3.

Cifuentes, in i. 40. Tauri, colum. 1.

Aymon Crauete, in conſ. 675. volumine 4.

Martin. Laudenſ. de legitimat. num. 138.

Proſper. Paſechus, in conſil. 98. & in conſil. 99. & 100.

Franciſcus Burſatus ſibi contrarius, in conſ. 390. num. 50. lib. 3.

Hieronymus Gabriel, in conſ. 21. num. 30. lib. 1.

Hippolytus Riminaldus, qui eruditè admodum, & ſingulariter loquiter, & contra legitimatum conſtantiſſimè defendit in conſ. 222. per totum, lib. 2. vbi videndus erit omnino: & in conſ. 540. num 49. & in conſ. 544. num. 30. lib. 5.

Paulus Leonius, in conſ. 100.

Vegius, in conſ. 55. num. 15.

Ioſeph. de Ruſticis, in tractatu, an, & quando libe. in condit. poſiti cenſean. vocati, lib. 3. cap. 3. num. 1.

Cardinalis Franciſcus Mantica, de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 11. tit. 12. ex num. 14. cum ſeq. qui contra legitimatum fortiſſimè reſpondet, & hanc putat veriorem ſententiam, ex num. 17. vſque ad num. 26.

Ioannes Vincentius de Anna, in repetit. cap. primi, de vaſſallo decrepitæ ætatis, num 431.

Marc. Anton. Peregrinus, qui præhabita ſtricta iuris diſputatione, conſtanter hanc partem tuetur, etiamſi verba non geminentur, ſed duntaxat vocentur legitimè, aut de legitimo matrimonio procreati, articulo 24. de fideicommiſſis, ex num. 25. vſque ad num. 46. ſed videndus ex num. 14.

Idem Peregrinus, in conſ. 1. ex num. 29. cum ſeq. lib. 3. & conſ. 91. num. 36. lib. 1. & conſ. 56. num. 1. lib. 5.

Iacobus Menochius ſibi contrarius, in conſ. 16. num. 6. lib. 1. & in conſ. 173. num. 71. lib. 2. & data verborun geminatione, quod ab hac opinione non ſit recedendum in iudicando, & conſulendo firmauit Menochius ipſe, lib. 4. præſumpt. 81. num. 24. & in conſ. 776. ex num. 1. lib. 7.

Petrus Surdus in conſ. 1. num. 19. lib. 2. latius deciſ. 319. vbi in Senatu Mantauno ſic deciſum, & iudicatum aſſerit, vt ſuprà retuli. Idem in conſ. 465. num. 9. lib. 4. & deciſ. 162. num. 8.

Iacobus Mandellus de Alba, in conſilio 357. num. 8. & 10.

Antonius Theſaurus, deciſione Pedemonta 193. qui etiam in eo Senatu ſic definitum profitetur.

Ioannes Antonius Canetius, in repititione extrauagant. Volentis, in verſic. ſed quid ſi dubitaret, in fine.

Barreta, in conſ. 118. poſt num. 7.

Sylueſter Aldobrandinus, in conſilio 115. numero 1.

And. Fachineus, contr. iur. lib. 4. c. 54. vbi in puncto, & ratione iuris hanc ſententiam profitetur viriorem, & lib. 10. c. 71.

Ludou. Caſanate, in conſ. 34. n. 17.

Iacobus Concena, quæſtionum iuris ſingul. libro 2. quæſt. 11.

Alexand. Raudenſis, de analogis, lib. 1. c. 36. n. 130. & 131.

Alex. Trentacinquius, de ſubſtit. 4. parte, cap. 7. numer. 53. & variar. reſolution. lib. 1. titulo de legitimatione, reſolut. 1. n. 28. fol. 125.

Marzarius, in epitome de fideicommiſſis, quæſtione 30.

Albert. Brunus, de ſtatutis excluend. fæminas, art. 124. q. 2. num. 2.

Hector Æmilius, de feudali, cap. 18. n. 39. & c. 42. num. 75.

Petr. Gregorius, de conceſſione feudorum, 4. parte, q. 8. n. 25. folio 140.

Franciſc. Sonsbech. de vſibus feudorum, parte 9. num. 71. & 72.

Fab. Turretus, in conſ. 89. n. 28. volum. 2.

Ariſmin. Tepatus, lib. 2. variar. fol. 172. verſ. legitimatus per ſubſequens matrimon.

Ioan. Philippus, in conſ. 141. n. 33. volu. 2. & conſ. 44. num. 36.

Guil. Bened. Menchaca, & alij permulti, cum quibus

Burgos de Paz, in conſ. 6. n. 13.

Franciſc. Hotomanus, in conſ. 30. n. 12.

Chriſtophor. Torniol, in conſ. 46. ex numer. 15. cum ſeq.

Franciſc. Viuius, deciſ. 262. n. 16. lib. 2.

Thobius Nonius, in conſ. 32. n. 11.

Iacob. Beretta, in conſ. 40. n. 6.

Anton. Faber, de error. pragmat. decad. 35. errore 6. in fine, fol. 528. & lib. . . . . tit. 23. Codicis, definitione 19. fol. 202.

Pelaez à Mieres, qui ſi rectè perpendatur, huic ſententiæ magis acceſſit, ſecunda parte, quæſt. 1. num. 8.

Cardin. Dominic. Thuſcus, practicar. concluſ. iur. tom. 5. littera L. concluſ. 229. num. 27. & 28. fol. 211. & num. 39. 40. & 42. fol. 252. & concluſ. 38. num. 34. 37. & 39. fol. 267.

Angelus Matheaccius, de legatis, & fideicommiſſis, lib. 3. cap. 21. qui cum ex num. 10. cum ſeq. articulum diſputaret, tandem de rigore iuris, & verborum, contra legitimatum per ſubſequens matrimonium reſpondit: de æquitate tamen, & eo, quod requirit, concurrente, ipſum admittit. Et forſan aliquibus placebit eius reſolutio, eodem requiſito interueniente, & durum videbitur eos excludere, qui ex matre nobili nati, & per ſubſequens matrimonium legitimati ſuerint, idq́ue vel eo maximè, quod multoties contingat, teſtatores, & præcipuè illeteratos, aut mulieres, de eiuſmodi filijs non ſentire, ſed natos ex legitimo matrimonio vocando, ſpurios, & illegitimos tempore aduenientis ſucceſſionis velle excludere, non verò eos, qui legitimati per ſubſequens matrimonium, eo tempore reperiumtur. Matheaccius ergo in loco relato ſic ſcripſit. Verum quoniam aduerſus hanc opinionem æquitas valde reluctare videeur, non eſſet abſurdum, quæſtionem ita direimere, vt de rigore iuris vni, de æquitate verò alteri ſententiæ locus ſit dandus. Prætereà, aut concubina ex qua nati ſunt filij, fuit alioquin honeſta, bonæ famæ, & non obſcuri ſanguinis, vnde præſumi poſſet, quod teſtator interrogatus facilè respondiſſet, ſe vtique velle hos filios per matrimonium ſub ſequens legitimatos præferri ſubſtituto, & hoc caſu vera ſit opinio, ſubſtitutum excludi. Aut verò concubina illa erat mulier turpis, ac inhoneſta, nec frugi, nec boni nominis, cuius filios meritò abhorruiſſet teſtator, tunc ea valeat ſententia, quæ habet ſubſtitutum ab huiuſmodi legitimato non excludi: ſi tamen in re dubia fas eſt Iuriſconſulto quæſtiones ita componere. Et hactenus Matheaccius, à quo diſſentire non videtur Mantic. lib. 11. d. tit. 12. n. 5. verſ. hæc ſententia, quamuis contra legitimatum ſemper ſcripſerint. Diſſentit tamen Burſat. in conſ. 18. n. 22. lib. 1. qui pro legitimato, etiam data concubina inhoneſta, & obſcuri ſanguinis ſcribit, ſi matrimonium ſequatur, vt ibi videbis.

Hactenus etiam de Authoribus huius ſecundæ opinionis contra legitimatum per ſubſequens matrimonium, ex quibus apparet, grauiſſimos equidem iuris vtriuſque Interpretes, legendo, & conſulendo, atque etiam in caſibus ſimilibus definiendo, & decidendo, contra legitimatum metipſum ſcripſiſſe, & definiuiſſe: in caſibus autem controuerſis ſententiam eam amplecti debemus, pro qua Iudicum, & maximè ſupremorum Senatorum definitiones, ſeu ſententiæ extant, per text. in l. ſi de interpretatione, ff. de legibus, l. ſolius, ff. ad l. Corneliam de falſis, ibi: Sic enim inueni Senatum cenſuiſſe: & pro opinione Baldi dicitur fuiſſe iudicatum Alciatus, in conſ. 666. aliàs 187. lib. 9. Antonius Theſaurus, deciſione Pedemontana 196. qui etiam aſſerit ſic deciſum in eo Senatu, Peregrinus, de fideicommiſſis, d. art. 24. num. 46. vbi aſſerit, quod cum hic caſus eueniſſet in Ciuitate Paduæ, & Menochius, & Cephalus cenſuiſſent pro quodam Alexandro, legitimato per ſubſequens matrimonium; & ex aduerſo Decianus, Paulus Leonius, & ipſe defendiſſet quendam Herculanum ſubſtitutum, iudicatum fuit Alexandrum: in Senatu etiam Mantuano contra legitimatum iudicatum fuiſſe, atteſtatur Petr. Surd. d. deciſ. 319. vbi in eiſdem terminis noſtris dubium proponit.

Imò quod magis eſt, Authores quamplures, qui in quæſtione hactenus agitata, pro legitimato, & contra Baldum reſponderunt, abſque vlla diſputatione id fecerunt, & rem perfunctoriè tractarunt, qui forſan ſi articulum hunc ad exactam diſputationem, & ſtrictam iuris rationem reduxiſſent, aliter ſtatuiſſent: Doctori autem perfunctoriè, & abſque examine aliquid dicenti, non eſt ſimpliciter credendum ad cauſarum deciſionem, nec ad communem opinionem conſtituendam, vt vtrumque ex Abbate, Fulgoſio, Socino iun. Calcano Alciato, & Anton. Marc. Coraſ. notauit Franciſcus Barſatus, in conſ. 18. num. 16. libro 1. Pater Thomas Sanchez, de ſponſalib. libro 3. diſp. 44. num. 2. Nec etiam ſuper eius ſententia fundamentum aliquod fieri poteſt, vt ex Socino, Alciato, Cephalo, & Riminaldo, tradidit ipſe Burſatus, d. num. 16. & vltra eum Iacob. Menoch. lib. 2. præſumptione 71. num. 39. vbi quod non dicitur opinio communis, quæ habet plures Doctores, aſſerentes, & firmantes eam, nulla diſputatione præmiſſa, ſed perfunctoriè rem tractantes. Et ſequitur Pater Thomas Sanchez, d. num. 2. vbi poſt Nauarrum, in Summa latina, cap 27. num. 89. inquit, communiorem exiſtimari opinionem, approbatam à ſex Doctoribus, ex profeſſo eam tractantibus, quam à quinquaginta, ſola ſerie priorum & authoritate ductis: & addit Ioan: Lup. dicentem, non eſſe credendum Doctoribus, quantacunque doctrina polleant, dum carent fundamento. Et numeris ſeq. obſeruat nonnulla in matria dicti cap. tanta eſt vis: & vtrum eius deciſio proueniat ex virture, & valore matrimonij, an ex beneficio à iure introducto, prout ibi explicat. Hæc autem magis indubitatè procedunt, ſi in memoriam repetantur aliqua ex his, quæ numeris præcedentib. latiùs adnotata, atque ſcripta fuere; videlicèt Authores quamplurimos, quos pro legitimato per ſubſequens matrimonium reſpondiſſe, exiſtimatur communiter, parum ſibi conſtantes fuiſſe, & alibi variaſſe, quandoq́ue pro legitimato ipſo, quandoque contra eum, vt ex dictis ibid. & ex relatione Authorum partis eiuſdem legitimati, deprehenditur manifeſtè. Et non modò qui Baldi opinionem ſequuntur, ſed etiam nonnulli ex his, qui ab eo receſſeruny, pro legitimato; in caſu præſenti hanc partem amplectuntur, quando ſcilicet vt in fundatione dicti vinculi & patronatus cauetur, teſtator ad ſucceſſionem maioratus vocuit filios legitimos & naturales, & ex legitimo matrimonio procreatos, vel dixerit: Si decesserit ſine filiis legitimis & naturalibus, & ex legitimo matrimonio natis, ſubſtituo talem: quoniam horum verborum multiplicatio magis oſtendit teſtatoris voluntem: Sic ſanè quod legitimatus per ſubſequens matrimonium, non admittatur ad ſucceſſionem, nec ſunſtitutum excludat, vbi adſit legitimorum & naturalium, atque ex legitimo matrimonio natorum geminata prolatio, defendit Carolus Ruinus, in conſil. 92. num. 14. in fine, & num. 15. volum. 3. qui inquit, quod hæc ſententia in his terminis eſt veriſſima, & non habet contradicentem. Et idem perpendit etiam Socinus iunior, & ſequitur in conſ. 12. num. 16. volum. 4. Ioannes Cephalus, in conſil. 82. num. 89. & 67. & in conſil. 111. num. 14. lib. 1. & in conſil. 276. num. 29. lib. 2. quos retuli, & data verborum geminatione, ſicut dictum eſt, facilius eſſe admittendem Baldi opinionem, dixit Cardinalis Franciſcus Mantica, de coniect. vltimar. voluntat. lib. 11. d. tit. 12. num. 25. & eo caſu tanquam indubitatam tenent hanc opinionem Ruinus, Butrius, Cephalus, Socinus ſenior, Decius, Barbat. Rolandus, Berous, Mantica, Socinus iunior, & Tiraquellus, quos in id commemorauit Franciſcus Burſatus, in conſil. 18. num. 11. lib. 1. & idem tenuit Alexander Raudenſis, lib. 1. de analogis, cap. 36. num. 14. qui abſque dubio id procedere dixit, quando teſtator geminatè loquendo, vocauit legitimos, ex legitimo matrimonio natos: & ſubdit, quod ſtante geminatione, & duplicatione verborum, adeò diuerſa eſt ratio, vt ipſimet qui pro legitimato reſponderunt in caſu, in quo teſtator ſimpliciter vocauit legitimè natos, in hoc caſu duplicationis contrarium tenuerint: ſic etiam, quod cum teſtator ita dixit; & ſi hæres menus deceſſerit ſine filiis legitimis & naturalibus, & natis ex legitimo matrimonio, legitimatus per ſubſequens matrimonium non excludat ſubſtitutum, ſcripſerunt Baldus, Butrius, Ruinus, Decius, Socinus iunior, Rubeus, Riminaldus ſenior, Berous, Paſechus, Craueta, Decianus, Riminaldus iunior, Berreta, Marzarius, Rolandus, Cephalus, Surdus, & Antonius Cannetius, quos aggregauit Menochius, lib. 4. d. præſumpt. 81. num. 23. & 24. vbi refert contrariam aliorum ſententiam, & concludit, à ſuperiori ſententia non eſſe recedendem in iudicando, & conſuendo. Ea ratione, quod cum illa verba: legitimis & naturalibus, comprehendant legitimatum per ſubſequens matrimonium, alis verba eſſent ſuperflua, niſi eiuſmodi legitimati excluſionem operarentur. Rurſus geminatio verborum operatur maiorem effectum, habetq́ue maiorem emphaſim: & geminatio demonſtrat, non autem fictionem, vt vtrumq́ue comprobauit Menochius, d. num. 24. Anton. Theſaur. d. deciſ. 196. num. 5. Surdus, d. deciſ. 319. numero 6. & 7.

Addiderim ego, ab hac opinione non videri aliquatenus recedendum, ſicque legitimatum per ſubſequens matrimonium non admitti, vbi adſit legitimorum & natura, atque ex legitimo matrimonio natorum prolatio, & vocatio (vt præfati Authores iuridicè defendunt) nam ſi ex ſola vocatione legitimorum natorum, ſiue vocatis legitimè natis, aut ex legitimo matrimonio procreatis, id ſtatuunt Authores omnes illa, Baldi ſequaces, quos ſuprà recenſui; quantò magis ex verborum duplicatione, quæ nefari non poteſt, quin maiorem emphaſim, & effectum habeant, & quod magis enixam voluntatem demonſtrant, id ſtatui debeat; quicquid ſuper has geminatione ſe non multùm conficere dixerit Peregrinus, d. art. 24. num. 40. Nam cum res agitur in terminis ſimplicibus, ſi contra legitimatum, adhuc ſuperiores omnes reſponderunt, & conſtanter tenuit ipſe Peregrinus, ex num. 25. cum ſeq. & in terminis ſimolicibus, & non geminates verbis ſe explicauit num. 41. quantò magis carere difficultate res debebit, cum ea verborum multiplicatio, ſeu geminatio adeſt (vt Mantica, & relati ſuprà dixerunt.) Quamuis ergo iuxta opinionem Baldi, & ſequacium (quam Peregrinus amplectitur indiſtinctè) vocare legitimè natos, aut ex legitimo matrimonio procreatos, ſufficeret, vt iuxta riborem verborem, & pæſumptam teſtatoris voluntatem ex eis collectam, non admitterentur legitimati per ſubſequens matrimonium: quia legitimè, aut ex legitimo matrimonio nati non fiere, etſi verborum geminatio non adſit. Attamen, quando verba ipſa ſic geminantur, non modò coacta, ſed & fortiori ratione fatendum erit, & certiorem reddi voluntatem ipſam teſtatoris præſumptam, & maximam virtutem operandi habere verba eadem toties repetita.

Addiderim etiam, Interpretes nonnullos ex relatis ſuprà, in hac materia terminos confudiſſe, nec ſatis dilucidè locutos, dum caſum geminationis verborum diſtingunt ab eo, quo ſimpliciter teſtator locutus eſt: ſic ſane tres caſus diſtingui & ſeparari debent, quò clariùs, & diſtinctiùs procedatur, nec termini confundantur aliquo modo, prout nonnulli ex relatis confundunt: nec ipſe Mantica, lib. 11. d. titul. 12. ex n. 14. iuncto n. 25. ſatis diſtinctè admodum & eruditè ſemper ſe habeat. Sic & Peregrinus confundit. d. art. 24. n. 40. & 41.

Primus caſus eſt, quando teſtator ſubſtituit hæredi, ſi deceſſerit ſine filiis legitimis & naturalibus, vel cum vocauit legitimos & naturales, nec amplius adiecit; & tunc quidem filius legitimatus per ſubſequens matrimonium abſque dubio admittitur ad fideicommiſſa, & primogenia, & facit deficere conditionem, vt ſuprà in initio huius cap. obſeruaui, & notauit Menoch. lib. 4. d. præſumptione 81. numero 2.

Secundus caſus, quando teſtator ita dixit: & ſi hæres deceſſerit ſine filiis, ex, vel, de legitimo matrimonio natis, tunc ſubſtituo Caium, vel cum inſtitutor maioratus ad ſucceſſionem filios ex legitimo matrimonio natos vocauerit. Et hic caſus ſecundus eſt, qui multum habet dubitationis, & i quo duas illas opiniones contrarias ſuprà commemoraui, & quatuor recenſuit Menochius, d. præſumpt. 81. numero 4. cum ſed. vſque ad num. 23. in hoc etiam caſu verificantur Interpretum noſtrorum traditiones, dum dicunt, teſtatorum ſimpliciter loqui, non geminatè, ſiue nos verſari in terminis ſimplicibus (vt vtar verbis Peregrini, d. art. 24. num. 41.) ſic ſane non dicuntur termini ſimplices in noſtro propoſito, quando legitimi & naturales ſimpliciter, & vocantur, quia tunc pluſquam ſimplices, & legitimati per ſubſequens matrimonium admittuntur indiſtinctè (vt dixi) ſed ſimplicices ad differentiam geminatorum dicuntur, quando filij ex, vel de legitimo matrimonio nati vocantur, vt etiam dixi, vel quando vocantur legitimè nati; tunc namque ſubintrat etiam dubium quæſtionis, & multi ex eis, qui opinionem Baldi ſequuntur, in eis terminis, quando ſcilicet legitimè nati vocantur, ſunt allocuti; ſic in eis terminis agnouit locutos eos Franciſcus Burſatus, dicto conſil. 18. num. 15. lib. 1. & quaſi inter eos terminos, legitimè natos, aut ex legitimo matrimonio procreatos, nulla diferentia, ſed idem ius ſit; quæſtionem propoſuit Angelus Matheaccius, de legatis, & fideicommiſſis, lib. 3. cap. 21. num. 10. in illis verbis: Tertiò ponunt, ſi teſtator ita cauerit: Si filius meus ſine filiis legitimè natis, ſine ex legitimo matrimonio natis deceſſerit, & c. Et vtroque caſu de rigore iuris, & verborum excludi legitimatum defendit, quamuis de æquitate aliter ſtatuat, vt ſuprà vidimus num. 96. Idem quoque defendit Cardinalis Franciſc. Mantic. lib. 11. dicto tit. 12. ſub num. 20. in verſic. & hanc quidem ſententiam, ibi: Et quando teſtator dixit, ſine filiis legitimè natis: Hippolyt. Riminald. in conſ. 222. num. 63. lib. 2. vbi quod procedunt à pari, verba legitimè natus, vel ex legitimo matrimonio natus, ſine quem dici legitimè natum, vel ex legitimo matrimonio: ſic enim simul exemplificant Curtius, Durandus, & Socinus iunior, ibi relati, qui dicunt, quod in effectu iſta æquipollent, quod fideicommiſſum fuerit factum per illa verba, ſi deceſſerit ſine filiis legitimè natis, vel ſine filiis legitimis ex legitimo matrimonio natis: & quando teſtator alicui fideicommiſſum iniunxit: ſi deceſſerit ſine filiis legitimè natis, quòd legitimatus non excludat ſubſtitutum, & hæc ſit communis ſententia: & ab ea in iudicando non recedendum. Et procedat etiam in legitimato per ſubſequens matrimonium, per rationes Doctorum, quæ in eo militant, poſt Bald. Angel. Alex. Dec. Curtium iunior. Pariſium, Durand. Socin. iunior. Nattam, Cephalum, & alios tradidit ibidem Riminald. numero 64. 65. & 66.

Tertius & vltimus caſus (& in quo geminationem, aut duplicationem verborum conſtituunt Doctores) eſt, quando teſtator ita dixit: & ſi hæres meus deceſſerit ſine filiis legitimis & naturalibus, & natis ex legitimo matrimonio, aut ſi vocauerit ad ſucceſſionem filio legitimos & naturales, & ex, aut legitimo matrimonio natos: & hoc etiam caſu legitimatum per ſubſequens matrimonium admiſerunt nonnulli (vt ſuprà vidiſti) & cum aliis conſtantiffimè Franciſcus Burſatus, vt ſuprà quoque retuli num. 18. & 19. Alij verò, qui etiam in ſecundo caſu, & in terminis fimplicibus, cum Baldo legitimatum excludunt indiſtinctè: in hoc tertio caſu rem prorſus carere dubitatione crediderunt, & verborum geminationi adhærent præcisè, vt contra legitimatum ipſum ſecuriſſimè reſponderint: & in iudicando, & conſulendo ab hac opinione non recedendum, dixit Menochius, libro 4. dict. præſumptione 81. numero 24. in fine.

Ego etiam iuxta ſententiam Baldi, & ſequacium, qui in terminis quoque ſimplicibus, quando legitimè nati tantum, aut ex legitimo matrimonio procreati vocantur, ſic defendunt (vt dixi) hoc in caſu quando verborum geminatio adeſt, certius & facilius, atque omninò amplectendam hanc ſententiam exiſtimo: nec refragari obſeruationes illa Burſati in d. conſ. 18. ex num. 13. & ſeq. lib. 1. Quibus ſuo ordine, & nouè & verè reſponſum præſtabo. Et in primis non obſtat aſſumptum illud, quod maiori ex parte Authores illi, qui Baldi ſententiam ſequuntur, loquuntur tantum, vbi aderant verba ſimplicia, ſed cum qualitate natis, & non geminata, & ſic quod non eſt de eorum dicto, ſeu rationibus curandum. Nam reſpondetur, quod ſi in terminis verborum ſimplicium, & non geminatorum, Authores ijdem cum Baldo relati, ſic tenent (vt retuli) & legitimatum per ſubſequens matrimonium excludunt, quanto magis & abſque dubio id pro certo ſupponunt, quanto legitimitatis geminata adſit prolatio. Deinde non refrangatur alterum, quod ſcilicet non obſtent duo illa Baldi, & Decij conſilia, à quibus doctrinam prædictam effectus, & virtutis geminationis acceperunt Authores omnes; qui in ipſorum verborum geminatione adeò maximam vim fecerunt, cum ( vt ipſe Burſatus exiſtimat) non adducantur ob dictam geminationem verbonrum, ſed magis verſentur in caſu, quando de voluntate teſtatoris apparet, quod legitimatum per ſubſequens etiam matrimonium admitti noluiſſet: Quoniam reſpondetur, de voluntate teſtatoris in caſibus illis conſultationum Baldi, & Decij, non aliter quam verbis prolatis, & geminatis conſititiſſe; nam ſi vltra verborum geminationem de voluntate appareret, res ipſa in dubiam excitari non poſſet: conſtare igitur de voluntate non aliter, quàm ex verborum ipſorum rigore, & ſono concedunt, & contra legitimatum reſpondent ( vt vidimus.)

Non etiam reſragatur illud, quod Scribentes omnes, qui amplectuntur partem negatiuam contra legitimatum, ob vnicum verbum natis, vel procreatis, nituntur præcipuè authoritate Baldi, dicto conſ. 357. propter quod dignoſcitur, fundamentalem rationem dicti eorum, fieri non ſuper verborum geminatione, ſed ſuper illa veritate, quod re vera ſecundum naturam tempore ortus dici, vel reputarinequeat verè legitimus, & de legitimo matrimonio natus. Nam reſpondetur, fundamentalem rationem in eo conſiſtere, quod libenter agonoſcit, & ſuo ore profitetur Burſatus, videlicèt in veritate illa, quod re vera per ſubſequens matrimonium legitimatus, ſecundum naturam tempore natiuitatis dici, vel reputari nequeat verè legitimus. Si autem veritatem eſſe agnoſcit Burſatus, conſequens proculdubio fit, in rei veritate, & in ratione concludenti Baldi ſententiam ſundari, nec eſſe neceſſariam legitimitatis geminationem, non tamen inde ſequitur, quod ex verborum geminatione veritas ea; quæ ex ſimplicibus ſolum verbis ſufficeret, immutari aliquo pacto debeat, ſed potius teſtatoris magis enixam voluntatem oſtendere, & veritatem præcisè, non fictionem verba ipſa geminata inducant.

Rurſus nec refragatur, quod Authores omnes, qui cum Baldo hactenus tenent ob verborum geminationem, moueantur dumtaxat ex doctrina Butrij, qui tamen id non decidit ſimpliciter & abſolutè, ſed ait tenendo partem negatiuam contra legitimatum, ſe putare fortius hoc procedere, ſi adeſſent verba geminata propter enixam voluntatem: Nam reſpondetur, Butrium, & cæterus, qui eam, & Baldum ſequuntur, non potuiſſe apertus id decidere, atque exprimere, quàm fecerunt: Nam ſi Baldi opinione retenta, etiam in terminis ſimplicibus, fortiùs eam procedere dicunt, ſi verba adſint geminata, neſcio equidem quo loquendi modo, aut genere clarius id enunciare potuerint, aut quo pacto verba ipſorum retorquere valuerit Burſatus, in loco prædicto. Denique non refragatur, quod verba præfata geminata, magis ex vſu, & capite Notarij, quàm ex mente, ant voluntate taſtatoris videantur appoſita; & ita nihil operari debeant: Quoniam reſpondetur verborum geminatorum regulariter maximam eſſe virtutem, effectum, & emphaſim, atque ex voluntate teſtatoris adiectra cenſeri, prout alio cap. infrà, latius exornabitur. Deinde, in hoc eodem articulo, quo verſamur, geminationis dictorum verborum effectum negari non poſſe, ſed potius maxima in conſideratione haberi debere, prout cum aliis habuit Iacobus Menochius, lib. 4. dicta præſumpt. 81. num. 24. & habuerunt etiam quamplurimi, numeris præcedentibus commemorati. Denique, verba in omni diſpoſitione de mente & voluntate teſtatoris appoſita præſumi regulariter, vt infrà hoc eod. libro, & tractatu latius probabitur alio in cap. & cum Grammatico, in conſ. 128. num. 6. Corn. in conſ. 194. lib. 3. Ruin. in conſ. 73. lib. 5. agnouit Burſatus metipſe, dicto conſ. 18. num. 19. lib. 1. & in eiſdem in quibus verſamur terminis, contra eundem Burſatum obſeruauit Hippolyt. Riminald. dicto conſ. 222. num. 135. libro 2. vbi inquit, quod quicquid dicitur à Notario, quod factum reſpiciat, de quo fuit rogatus, videtur dixiſſe de voluntate partium: & citat Baldum, Romanum, Socinum, Decium, Rubeum, Calderinum, & Tiraquellum ſic tenenters.

Remanet ergo in caſu propoſito, & adiectis verbis prædictis, quibus legitimi & naturales, atque ex legitimo matrimonio nati vocantur, rectiſſimè ſtatuiſſe Senatum (vt ſuprà dixi) & verborum ſonum, atque rigorm præ oculis habuiſſe. Forſan tamen aliquando ex variis rerum, & cauſarum circumſtantiis, atque ex æquitate, & matrimonij fauore aliter ſtatuendum, ſi ea concurrant, quæ Angelus Matheaccius, relatus ſuprà, num. 96. obſeruauit. Et maximè ſi legitimato, quouis modo præſumpta teſtatoris voluntas poſſit fauere, quod diſcretus, & bonus Iudex maturo iudicio inquirere, & definite debebit, nec in caſu præſenti militabat, vt verba torqueri, aut modificari debuiſſent.

CAPVT XXXII.

Teſtamentorum, & teſtantium voluntatum, quod plenior, aut latior fieri debeat interpretatio, coniectura illa, & præſumptio, adeò vulgata, & aſſidua, vt per manus tradatur quotidie, quemadmodum accipi, atque intelligi valeat, & an reſpectu inſtitutionis dumtaxat, an etiam legatorum, fideicommiſſorum, & codicillorum, & cuiuſque ſpeciei vltimæ voluntatis locum obtineat, l. in teſtamentis, ff. de regugulis iuris, deciſio: ſic conſequenter, vtrùm legata ſtrictam, an verò latam interpretationem recipiant, ex quo ad nonnullos caſus practicos inferri poteſt, & maximè ad eos, quos Iacobus Menochius, Petrus Surdus, & M. Antonius de Amatis expendunt, prout hoc cap. adnotatur, & prædictorum dilucida, & notanda traditur explanatio, & reſolutio.

SVMMARIVM.

- 1 In Teſtamentis, & vltimis voluntatibus plenior adhibetur interpretatio, vt voluntates teſtantium plenius interpretemur. Et ratio redditur num. ſequentibus.
- 2 Voluntates vltimæ ſtrictè interpretandæ non ſunt.
- 3 Sed potius extenſiuam, quàm reſtrictiuam interpretationem recipiunt.
- 4 Fauorabilior dicitur interpretatio, quæ adiuuat, quàm quæ reſtringit teſtamentum.
- 5 Subſtitutiones fauorabiles dicuntur, & ob id in eis latiſſimam oportet fieri interpretationem.
- 6 Teſtatoris diſpoſitio latè & benignè interpretari debet, non ſolum reſpectu inſtitutionis, ſed etiam fideicommiſſorum, & legatorum, & codicillorum, & quoad omnia contenta in teſtamento.
- 7 Legis, In teſtamentis, ff. de regulis iuris, deciſio, locum obtinet, & procedit in qualibet ſpecie vltimæ voluntatis.
- 8 Et pro hac parte Marc. Ant. Nattam, in conſ. 626. lib. 4. multa fundamenta adduxiſſe, & pluribus rationibus contendiſſe, in legatis fauorabilem, & largam interpretationem fieri. Quæ ideo non ſunt repetenda, quod penes eum longa ſerie videri poſſint.
- 9 Contraria tamen in ſententia permulti alij fuere Authores, & in materia legatorum fieri ſtrictam interpretationem probarunt.
- 10 Qui & iure, & pluribus rationibus adducuntur, vt hic adnotatur.
- 11 Teſtator quod regulariter videatur legaſſe quod minus eſt, at que ita fiat ſtricta interpretatio in legatis, ex ſententia Menochij, qui permultos alios iuris Interpretes ita tenentes commemorauit. Alios etiam retulit, qui è contra ſcripſerunt, quod legatum latam admittit interpretationem.
- 12 Author verò vt diſtinctè & dilucidé articulum hunc declarat, nonnulla (vt moris habet) duxit neceſſariò obſeruanda, atque conſtituenda. Et inprimis negari non poſſe, quin articulus prædictus, vtrum legata ſtrictam, an latam interpretationem recipiant, dubius, & controuerſus adeò ſit, prout hic obſeruatur. Extant namque pro vtraque parte & iura, & rationes, ac etiam Doctorum contrariæ ſententiæ, vt hic demonſtratur.
- 13 Secundo conſtituit, negari non poſſe, quin vtraque opinio probabilis videatur, & disputationis gratia defendi poßit. Nam ſi quis velit tueri, legata largam recipere interpretationem, id copiosè, atque viginti fundamentis comprobare poterit, quæ d. conſ. 624. adduxit Natta.
- 14 Atque inhærendo verbis generalibus dictæ l. in teſtamentis, ff. de regulis iuris, eiuſdem deciſionem in omni ſpecie vltimæ voluntatis locum habituram, & ſic in legatis; non immeritò defendere videbitur.
- 15 Ad iura autem, ſiue fundamenta partis contrariæ, facilè tunc reſpondebitur, prout nonnulli Authores hic relati reſpondent.
- 16 Quòd ſi è contrario tueri quiſquis velit, legata ſtrictam interpretationem recipere, duobus principaliter excitari debebit fundamentis, quæ Hippolytus Riminaldus expendit.
- 17 Iuribus etiam, quæ in contrarium ponderantur communiter, ſic reſpondere, prout hic adnotatur.
- 18 Tertiò conſtituit, caſus eſſe nonnullos, in quibus Interpretes omnes, tam vnius; quàm alterius opinionis ſequaces conueniunt, prout num. ſeq. obſeruatur.
- 19 Ac primum quidem, cum teſtator ſtrictè loquitur, tunc namque ſtrictè intelligitur, nec in teſtamentis fit lata interpretatio.
- 20 Dispoſitio quando eſt determinata ad certa bona, larga non fit interpretatio, & hoc ſaltem respectu diſpoſitionis.
- 21 In legatis ſtricta fit interpretatio, vbi ſunt coniecturæ reſtringendi in contrarium.
- 22 Et in materia pœnali, etiam in teſtamentis.
- 23 Vel cùm propria verborum ſignificatio repugnat, ſiue ſubiecta materia.
- 24 Aut cum agitur de adimenda, & corrigenda alia diſpoſitione teſtatoris.
- 25 Item cum diſpoſitio eſt exorbitans à iure communi.
- 26 In legatis, & in omni alia ſpecie vltimæ voluntatis latam fieri interpretationem, cum ex perſona teſtatoris, vel legatarij, ex legata, ex patrimonio defuncti, ex cauſa, ex loco, ex verbis amplis, atque ex aliis ſimilibus, id magis deducitur, atque ſuadetur.
- 27 In legatis lata fit interpretatio, quando ſumendo ſtrictam interpretationem, legatum redderetur inutile.
- 28 Et cum qualitas teſtatoris ita ſuadet, vt ſi à nobili, & diuite legatum fuerit relictum.
- 29 Legatum ſumit interpretationem ex affectione, qua teſtator proſequutus eſt legatarium, vt de re maiori factum præſumatur.
- 30 Legatum latè interpretatur, quando eſt factum perſonæ, ad quam teſtator habet magnam affectionem, prout ſunt filiæ.
- 31 Legatum factum vxori de vſufructu cum conditione, quod nequeat dotem repetere, quomodo interpretatur, remiſſiuè.
- 32 Legatum fauore piæ cauſæ latè interpretatur.
- 33 Legatum vniuerſale, an latè interpretetur, remiſſiuè.
- 34 Legatum latè interpretatur, quando militat ratio ſeruandæ æqualitatis.
- 35 Legatum latè interpretatur, quando filius eſt hæres vniuerſalis, & filiabus eſt factum particulare legatum.
- 36 Legatum dotis latè interpretatur.
- 37 Dos hodie non datur in modica ſumma.
- 38 Interpretatio lata fit fauore dotis.
- 39 Legatum, quando eſt ambiguitas verborum, latè interpretatur.
- 40 Et quando agitur de modico præiudicio.
- 41 Et quando concurrunt aliæ coniecturæ.
- 42 Legatum factum ſanguine coniuncto, vel ei, quem teſtator valde diligebat, & latè interpretatur, & de re meliori factum præſumitur.
- 43 Teſtator quod cenſeatur minus grauare hæredem, non attenditur quoad fauorem coniunctæ perſonæ.
- 44 Legatum latè interpretatur in fauorem coniunctæ perſonæ, niſi hæres quoque ſit coniunctus.
- 45 Coniunctio licèt ſit ab vtraque parte, ſi tamen impar, ſuſtinetur argumentum ad fauorem eius, qui eſt magis coniunctus.
- 46 Legatum ſumit latam interpretationem; quando ſic interpretando, apparet teſtatorem prouidiſſe in caſu magis neceſſario.
- 47 Legatum non ſtrictè, ſed latè interpretandum, quando propria vocabuli ſignificatio id induceret, atque ſignificaret, vel quando verba legati, aut præſumpta mens disponentis, ſiue alia ratio ita ſuaderet, in contrariúmve nihil vrgeret.
- 48 Hæredis inſtitutio quamuis fauorabilior ſit, & latiùs debeat interpretari, quàm legatum, aut fideicommiſſum. Tamen negari non poteſt, quin etiam legatum, & fideicommiſſum fauorabiliter debeat interpretari, vt latiùs hic adnotatur. Et diſtinguitur, an voluntatis incertitudo, an verò verborum ambiguitas ſit, vt latè, vel ſtrictè legatum debeat interpretari.
- 49 In legatis licèt aliquando plenior, non tamen pleniſſima fieri debet interpretatio.
- 50 In fideicommiſſis lata & benigna fieri debet interpretatio, dummodò id intelligatur iuxta reſolutiones traditas ſupr. n. 48.
- 51 In maioratibus, & vinculis perpetuis, lata potius, quàm ſtricta fieri debet interpretatio.
- 52 Legatum aureorum, an intelligatur de maioribus fauore dotis, remiſſiuè.
- 53 Legatum factum Titio & Seio de centum, an ſemper intelligi debeat de quinquaginta pro quolibet, remiſſiuè.
- 54 Facultate alicui conceſſa teſtandi certis de rebus, an ſufficient, quod generaliter diſponat de omnibus iuribus, & actionibus ſuis, an verò requiratur, quod de eis ſingulariter diſponat, remiſſiuè.
- 55 Legatum in dubio an præſumatur relictum animo compenſandi, nec ne, remiſſiuè.
- 56 Legatum in caſu propoſito per Cæſarem Bartium, deciſ. Bononiæ 12. an, & qualiter euaneſcat.

PRo expedita, atque dilucida huiuſce Capitis explanatione, obſeruandum, atque conſtituendum erit primò, & principaliter, vulgati quidem, & certi iuris eſſe, quod in teſtamentis, & vltimis voluntatibus plenior adhibetur interpretatio, vt voluntates teſtantium pleniùs interpretemur, & verba ipſorum latè & benignè accipiamus, l. in teſtamentis, ff. de regulis iuris, l. quæſitum, §. idem reſpondit, & l. ſcire, §. vltimo, ff. de fundo inſtructo, cap. cum dilecti, de donationibus. Neque enim nam ſtrictè interpretandæ ſunt vltimæ voluntates, l. plenum, §. primo, ff. de vſu & habitatione. vbi Baldus notat, quòd vltima voluntas recipit interpretationem extenſiuam, non reſtrictiuam. Socinus iunior, in conſil. 128. num. 65. volumine 1. qui inquit, fauorabiliorem dici interpretationem, quæ adiuuat, quam quæ reſtringit teſtamentum. Et refert cardinalis Franciſcus Mantica, de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 3. tit. 4. numer. 8. &9. & per text. in dict. l. in teſtamentis, ita regulam ſuperiorem, de voluntatibus teſtantium pleniùs interpretandis, generaliter tradiderunt, & exornarunt nonnullis Decius, in eadem l. in teſtamentis. Et Cagnolus ibidem, idem Decius, in conſil. 29. num. 2. Craueta, in conſil. 25. num. 25. & in conſ. 86. num. 7. & in conſil. 208. num. 4. Natta, in conſil. 626. ex numero 5. cum ſeq. Afflictis, in deciſ. 44. num, 24. Ruinus, in conſil. 71. num. 5. lib. 2. Gozadinus, in conſilio 82. num. 6. &11. Decianus, in conſil. 1. num. 93. & 94. volumine 2. Cardinalis Franciſcus Mantica, de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 7. tit. 1. ex num. 14. cum ſeq. vſque ad numerum 33. Simon de Prætis, de interpretat. vltimar. voluntat. libro 1. interpretatione prima, dubitatione 4. ſolution. 11. folio 56. & 57. Rolandus, in conſil. 82. num. 7. lib. 3. Iacob. Menoch. in conſil. 210. n. 37. & in conſ. 236. num. 10. lib. 3. Alexander Raudenſis, deciſione 22. num. 48. Achilles Pedrocha, in conſil. 2. num. 115. & inter conſilia vltimar. voluntat. conſilio 60. num. 19. & 106. num. 7. lib. 2. Ioan. Vincent. Honded. in conſil. 2. num. 24. & in conſil. 8. num. 40. & 47. & in conſil. 62. num. 30. lib. 1. Camillus Gallinius, de verbor. ſignificatione, lib. 9. cap. 39. num. 15. & lib 10. cap. 1. num. 8. Hippolytus Riminaldus, in conſ. 216. ex numero 9. cum ſeq. & ex num. 34. lib. 2. & in conſ. 313. num. 62. lib. 3. & in conſ. 598. num. 45. & ſeq. lib. 5. vbi rationem, quare plenius interpretemur taſtantium voluntates, nam agitur de intereſſe publico, quod teſtamenta ſcilicèt locum habeant, l. vel negare, ff. quemadmodum teſtamenta aperiantur, l. Gallus, §. quod ſi iis, vbi Bald. ff. de liber. & poſthum. prima, C. de S.S. Eccleſiis, & quando agitur de intereſſe publico, lata interpretatio fieri debet, l. 2. §. exercitum, vbi Bartolus, ff. de his qui notantur infamia, l. quemadmodum, vbi Bartol. C. de agricolis & cenſitis, lib. 11. & notarunt Decius, & cagnolus, vbi ſupra. Sic ſane ratio metipſa, & deciſio dictæ l. in teſtamentis, procedit etiam in ſubſtitutionibus, quæ fauorabiles dicuntur, & ob id in eis latiſſimam fieri oportet interpretationem, ſicuti in ſpecie tradidetunt Baldus, Bartolus, Curtius ſenior, Iaſon, Craueta, & Alciatus, cum quibus Mantica, lib. 5. tit. 1. num. 2. Menochius, libro 4. præſumpt. 26. num. 7. & præſumpt. 65. num. 3. Ioannes Cephalus, in conſil. 114. num. 19. lib. 1. procedit etiam eadem Lex nedum reſpectu inſtitutionis, ſed etiam fideicommmiſſorum, & legatorum, & codicillorum, & quod omnia contenta in teſtamento, ſecundum communem Doctorum ſententiam, de qua taſtatur Corneus, in authent. ex cauſa, column. 7. C. de liber. præteritis, & latiùs id probant, Cagnolus, in d.l. in teſtamentis, num. 1. & 7. in verſic. ſed huiuſmodi, & numer. ſeq. Ioannes Vincentius Hondedeus, in conſil. 2. num. 24. & in conſil. 62. num. 44. lib. 1. & idem tenuerunt plures Gloſſæ, Cinus, Iaſon, & Villalobos, quos in commentariiis de vſufructu, cap. 30. num. 43. ego retuli, & vltra commemoratus ibi, id ipſum tenuerunt Bartolus, Baldus, Angelus, Caſtrenſis, Anton, de Butrio, Ancharanus, Alexand. Gozadinus, Corneus, Socinus vterque, Decius, ruinus, Crotus, Zazius, Natta. & Cephalus, quos pro hac parte cumulauit Mantica, de coniecturis vltimar. voluntat. lib. 7. tit. q. num. 28. in fine, verſ. huius autem opinionis fuit, & num. 29. per totum, folio mihi 255. & 256. & ij omnes aſſeuerarunt, cuiuſque vltimæ voluntatis fauorem non debere reſtringi, item quod in legatis fit lata interpretatio, ad extenſionem dicta l. in teſtamentis, quæ cum in teſtament is dixerit, quodcumque ibi diſpoſitum comprehendit, vt etiam firmauit Simon de Prætis, de interpretat. vltim. volunt. lib. q. interpretat. 1. dub. 4. ſolut. 11. ex num. 9. cum ſeq. fol. 56. qui pro eadem ſententia retulit Alexandrum, Nattam, Cagnolum, Afflictis, Ioſeph. Ludouicum, Albericum, Imolam, Bald. & Oldradum. Et dixit inſiſtendum omninò in hac opinione, cum pro ea habeamus text. & regulam dictæ l. in teſtamentis, atque ex num. 12. vſque ad num. 16. contrariæ partis iuribus, & fundamentis ſatisfacit. vt in effectu defendat. deciſionem dictæ l. in teſtamentis, locum obtinere, & procedere in qualibet ſpecie vltimæ voluntatis, & pro hac parte M. Anton. Natta, in conſ. 626. lib. 4. multa fundamenta adduxit, & quamplurimis rationibus contendit, in legatis fauorabilem, & largam interpretationem fieri, quæ ideò non ſunt repetenda, quod penes eum longa ſerie videri poſſint. Cagnol. etiam in eadem l. in teſtamentis, expendit iura nonnulla ad id probandum. Ped. Surd. in conſ. 313. n. 44. lib. 3. & adducit nonnulla Cardin. Dominic. Thuſc. practicar. concluſ. iur. tom. 5. litera L. concluſ. 58.

Contraria tamen in ſententia permult alij fuêre Authores, & in materia legatorum fieri ſtrictam interpretatione, probarunt, & horum numero fuerunt Ruinus, Roman. Alexand. Decius, Natta, Rolandus, Gratus, & Alciatus, quos adduxit Cardinalis Mantica, lib. 7. tit. 1. num. 13. in fine. Craueta etiam, in conſ. 180. num. 1. ad finem, qui reſpondit, quod dicta l. in teſtamentis: procedit reſpectu inſtitutionis, non legatorum, vt ibidem obſeruauit Decius, num. 2. & 3. & in conſ. 289. num. 2. & in conſil 255. colum. finali. Iaſon, in l. quod Seruius colum. 2. in fine, ff. de condict. ob. cauſam, Bartol. Dec. Craueta, Menochius, & Padilla, quos in commentariis de vſufructu, cap. 30. num. 44. commemoraui, & ibidem tractani articulum hunc, an in legatis fiat ſtricta, vel lata interpretatio? Hippolyt. Riminald. in conſ. 216. num. 9. & duobus ſeq. lib. 2. qui pro hac parte adducit fundamenta duo præcipua, ad quæ in effectu reducuntru cætera alia, quæ pro eadem ſententia alij Interpretes conſiderarunt. Iura autem, quæ expendi poſſunt, adduxit Simon de Prætis, vbi ſuprà. Mantica etiam, lib. 7. dicto tit. 1. num. 3. videlicèt l. nummis, ff. de legatis tertio, l. apud Iulianum, aliàs, idem Iulianus, §. ſcio, & l. ſi ita ſcriptum, in fine, ff. de legatis primo, l. ſi ita fuerit, in principio, ff. de legatis ſecundo, l. qui concubinam, §. cum ita, ff. de legatis tertio, l. titia §. finali, ff. de auro & argento legato, de qua vide dicto cap. 30. de vſufructu, & Petrum Surdum, deciſ. 298. num. 2. & 3. & num. 10. & num. 12. in fine. Iacob. Menochium, lib. 4. præſumptione 106. num. 17. & duobus ſeq. qui eadem iura citauit, vt probaret, ſumi in dubio interpretationem, & praeſumptionem, quod teſtator voluerit relinquere, quod minus eſt, atque ita fiat ſtricta interpretatio in legatis, prout defendunt permulti Authores, ibidem congeſti per Menochium: qui tamen num. 19. alios etiam retulit, qui è contra ſcripſerunt, quod legata latam admittunt interpretationem, & numeris ſequentibus adducit caſus nonnullos, in quibus abſque controuerſia lata admittitur interpretatio, prout ſtatim dicetur, & adducit etiam Cardinalis Dominicus Thuſcus, practicar. concluſion. iuris, tomo 5. littera L. concluſione 57. & 58. folio 59. & ſeq. Marcus Antonius de Amatis, deciſione 44. per totam.

Ego veròt vt diſtinctè & dilucidè articulum hunc declarem, & Doctorum contrarias ſententias ad concordiam, & certam reſolutionem reducam, nonnulla (vt moris habeo) duxi neceſſariò obſeruanda, atque conſtituenda. Et inprimis, negari non poſſe, quin propoſitus articulus, vtrùm legata ſtrictam, an latam interpretationem recipiant, & ſic an odioſa, vel fauorabilia ſint; dubius, & controuerſus adeò videatur, vt nulla certa lege ſit definitus, nec etiam generali, aut certa aliqua regula, aut doctrina valeat circumſcribi, extant nam q́ue pro vtraque parte, & iura, & rationes, ac etiam Interpretum ſententiæ contrariæ (vt nunc dicebam) & ſupà vidimus, ac etiam conſtat ex obſeruationibus Ferdinand. Vaſq. Menchac. de ſucceſſionum progreſſu, lib. 3. §. 27. de legatis, num. 26. per totum, folio mihi 178. Nattæ dicto conſ. 626. per totum, lib. 4. Franciſci Manticæ, de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 7. dicto tit. 1. per totum. Simon de Prætis, de interpretat. vltimar. volunt. lib 2. dicta ſolut. 11. fol. 55. 56. & ſeq. Tiberij Deciani, in conſ. 1. num. 93. & 94. lib. 2. Hippolyt. Riminald. in conſ. 216. num. 9. & quatuor ſeq. & num. 34. & ſeq. lib. 2. Petri Surd. in conſ. 313. num. 44. lib. 2. & deciſione 298. per totam. Alexandri Trentacinquij, de ſubſtit. prima parte, cap. 1. num. 31. Ceruantes, in l. 16. Tauri, num. 6. quorum aliquos retuli quoque de vſufruct, d. cap. 30. num. 41.

Secundò conſtituo, negari etiam poſſe, quin vtraq́ue opinio, & affirmatiua, & negatiua probabilis videatur propter rationes, & fundamenta, quæ vnius, & alterius Authores expendunt, & ſic diſputationis gratiâ quælibet defendi poſſit. Nam ſi quis velit tueri, legat largam recipere interpretationem, id copiosè, atque viginti fundamentis comprobare potrit, quæ dicto conſ. 624. adduxit Natta, inhærere etiam verbis generalibus dictæ l. in teſtamentis, vt ad legata, & quamlibet ſpeciem vltimæ voluntatis poſſint ea expendi propter ipſorum generalitatem. Ad iura autem, ſiue fundamenta partis contrariæ, vel legata ſtrictam interpretationem recipiant, aut in legatis dubiis, quod minimum eſt debeatur, facilè reſpondebitur, eùm eiſdem reſponderint Cagnolus in præcitatal. In teſtamentis. Simon de Prætis, dicta ſolutione 11. fol. 56. Mantica. lib. 7. d. tit. 1. vbi vide, & conueniunt à me ſcripta libro 1. de vſufructu, capite 9. numero 37. 38. 39. 40. & 41. in eo articulo, vtrum in legato ambiguo, ſiue obſcuro id debeatur, quod minimum eſt, non quod maximum: vbi ponderaui ea omnia iura, quæ communiter expendi ſolent.

Quod ſi è contrario tueri aliquis velit, legata ſtrictam interpretationem recipere; duobus principaliter excitari debebit fundamentis, quæ adducit Hippol. Rimin. dicto conſ. 216. num. 9. & ſeq. lib. 2. & ad illa iura, quæ pro parte contraria expenduntur, reſpondere, prout hi Authores reſpondent, quos ſuprà commemoraui, & maximè Menochius, & Mantica, in locis relatis: ego quoque dicto cap. 30. de vſufructu, reſpondi num. 45. 46. & 47.

Tertiò conſtituo, caſus eſſe nonnullos, in quibus Interpretes omnes, tam vnius, quàm alterius opinionis ſequaces conueniunt, ac verè in eiſdem contrarietas aut altercation ceſſat omninò. Ac primum quidem, cum teſtator ſtrictè loquitur, tunc namq́ue ſtrictè intelligitur, nec in teſtamentis fit lata interpretatio, ſicuti ſcripſit Bald. in l. vltima, num. 1. C. de poſthum. hæred. inſtit. Mantica, de coniect. vltimar. voluntat. lib. 3. tit. 5. num. 13. & conuenit Simon de Prætis, lib. 2. dicta ſolut. 11. num. 17. in verſ. item larga. folio 57. qui dixit, non fieri interpretationem latam, quando diſpoſitio eſt determinata ad certa bona, & hoc ſaltem reſpectu diſpoſitionis. Similiter dixit, ſtrictam fieri interpretationem, vbi ſunt coniecturæ reſtringendi in contrarium, & retulit Crauetam, in conſilio 98. Afflictis, deciſione 44. numer. 24. vbi inquit, pro legatario debere legatum interpretari, quando nulla in contrarium apparet coniectura, aliàs ſecus, & ita ex coniecturis latè, vel ſtrictè accipi legatum, ſtatuunt præfati, & aliis Ioannes Vincentius Hondedeus in conſilio 63. numer. 53. lib. 1. & infra dicetur, dixit etiam Prætis metipſe, ſtrictam fieri interpretationem in materia pœnali, etiam in teſtamentis, vel cum propria verborum ſignificatio repugnat, ſiue ſubiecta materia, aut cum agitur de adimenda, & corrigenda alia diſpoſitione teſtatoris: item cum diſpoſitio eſt exorbitans à iure communi: in his namque, & aliis ſimilibus caſibus non lata fit interpretatio in teſtamentis, ſed potius ſtricta, vt præcitato loco latiùs Prætis confirmat, & rationem reddit Cæſar Barzi: deciſ. Bononiæ 12. n. 35.

Sic ſane ex conuerſo, & è contrario, generalis regula in initio huius c. propoſita, de voluntatibus teſtantium plenius interpretandis, indubitatè magis, & fortius procedit, vt legatis, & in omni alia ſpecie vltimæ voluntatis lata fiat interpretatio, cum ex perſona teſtatoris, vel legatarij, ex re legata, ex patrimonio defuncti, ex cauſa, ex loco, ex verbis amplis, atque ex aliis ſimilibus id magis deducitur, atque ſuadetur: quò tendunt Theoricæ, ac doctrinæ Interpretum omnium quos retuli ſuprà, num. 9. & 10. & Prætis ipſe probauit dicta ſolutione 11. num. 16. Decius quoque in conſilio 289. & in conſilio 534. Craueta, in conſilio 297. & proſequitur Menochius, lib. 4. dicta præſumptione 106. num. 20. & ſeqq. vbi Primò dixit, in legatis latam fieri interpretationem, quando ſumendo ſtrictam interpretationem, legatum redderetur inutile; id quod abunde probauit, vt ibi videbitur, & per Riminaldum iuniorem, in conſilio 240. num. 22. lib. 3. Secundò dixit, in legatis latam quoque fieri interpretationem, quando qualitas perſonæ teſtatoris ſuadet, eum ſenſiſſe de re maiori, non autem de minori, vt in legato relicto à nobili diuite, quod largam admittit interpretationem, vt quod plus eſt legaſſe præſumatur; ſic ſane poſt Baldum, Caſtrenſem, & Nattam ſcripſit, & comprobauit idem Menochius, dicta præſumptione 106. num. 22. qui num. 26. & in conſilio 22. num. 4. lib. 1. dixit quoque Tertio loco, legatum ob qualitatem, & conditionem perſonæ legatarij latam interpretationem recipere, nam ex affectione, qua teſtator eum proſequutus eſt, interpretatur, vt de re maiori factum præſumatur. Et vltra eum id ipſum, quod ſcilicet legatum latè interpretetur, quando eſt factum perſonæ, ad quam teſtator habebat magnam affectionem provt ſunt filiæ; ſcripſerunt Craueta, in conſilio 297. Verba legati, numer. 1. Natta, in conſilio 526. num. 20. lib. 4. Mantica, lib. 6. de coniectur. vltimar. volunt. titul. 11. num. 23. Petrus Surdus, in conſilio 170. num. 19. lib. 2. Marc. Anton. de Amatis, deciſione 44. num. 24. pro quibus facit l. ſeruus plurium, §. vltimo, ff. de legatis 1. & l. penultima, in principio, ff. de aliment. & cibar. legat. Berous etiam, in conſilio 44. num. 48. libro 2. Ioſeph. Ludouic. deciſione Peruſina 61. num. 41. parte 2. vbi quod ſi vxori fuiſſet relictus vſusfructus cum conditione, quod nequeat dotes ſuas ab hæredibus repetere; tunc tanquam factum in compenſationem dotium, latè interpretatur. Piæ etiam cauſæ fauore legatum latè interpretatur, vt poſt Abbatem, & Bartolum dicit Boerius, dicto conſilio 44. numer. 46. Marc. Anton. de Amatis, d. deciſione 44. ſub num. 24. in principio, & conuenit Menochius, lib 4. dicta præſumptione 106. numero 33. dum dixit poſt Bartol. Baldum, Ancharan, Imolam, Abbatem, Barbat. Tiraquel. Couarru. Gomez, Cephalum, Gozadinum, & Cagnolum, quod Religionis fauore ſumitur præſumptio, quod teſtator intellexerit de maiori, non autem de minori: reſpondet ad text. in l. Titia, §. Seia, ff. de auro, & arg. legato, Limitat etiam, quando verbis, vel aliis coniecturis conſtat, teſtatorem aliter ſenſiſſe, vt reſpondit Corneus, in conſilio 302. num. 2. lib. 4. ſicut contingit, quando alia pia cauſa fuiſſet hæres inſtituta, & legatis alteri pio loco præſtandis grauata, vt in ſpecie cenſuit Capra, in conſilio 3. numero 6. non enim priuilegiatus vtitur priuilegio contra alium priuilegiatum. Sec etiam, quando legatum eſt vniuerſale, quod latè interpretetur, ſcripſerunt Neuizanus, in conſilio 71. ferè per totum, & maximè numero 6. Decianus, in conſilio 57. libro primo, Romanus, ſingulari 503. in verſic. Quartò limita. Berreta, in conſilio 154. numero ſecundo. Ruinus, in conſilio 150. numero 12. libro tertio, Hippolytus Riminaldus, in conſil. 676. numero 44. libro 6. Franciſcus Milanenſis, deciſione prima, numero 129. libro 2. Petrus Surdus, deciſione 93. numer. 24. & 31. Alexander Raudenſis, deciſione 20. numero 18. & 28. & ſequentibus. Quætamen ſententia limitari debebit ex his doctrinis, quæ alio cap. infrà traduntur, vbi de verbis generalibus, & vniuerſalibus agitur. Sic etiam, quod in praxi difficultatem poſſit continere præfata reſolutio, per ea, quæ tradunt Cephalus, Mantica, Peregrinus, Caualcanus, & Achilles Pedrocha; & ideo quod ad coniecturas recurrendum ſit, obſeruauit iuridicè Marcus Anton. de Amatis, dicta deciſione 44. ſub numero vigeſimoquarto, qui dixit, videndum eſſe Manticam, de coniecturis vltimar. volunt. libro 9. titulo 6. numero 8. & numero 25. ſtatuit Amatis ipſe, legatum lateè interpretari, quando militat ratio ſeruandæ æqualitatis; nam ſicut ratione æqualitatis ſeruandæ aliquando in legato non venit, quod aliàs veniret: ita è conuerſo eadem ratione in eo venire, quod aliàs non veniret, vt inquit Ruinus, in conſilio 212. numero 13. libro primo: ita quoque, quod legatum latè interpretetur, quando filius eſt hæres vniuerſalis, & filiabus eſt relictum particulare; poſt Surdum, in conſilio 112. numero 79. libro primo, tradidit Amatis, dicta deciſione 44. numero vigeſimo ſexto, qui ſubdit numero 27. tantò magis latam fieri debere interpretationem, quando legatum debet ſeruire pro dote, ſicque in legato dotis, quæ cum hodie non detur modica ſumma, ſtrictam non patitur interpretationem, etiam ex coniecturata mente teſtatoris. Præter id, quod fauore dotis non attenditur, quod eſt minimum, ſed lata fit interpretatio, vt in legato veniat, quod eſt maius, probat textus, iuncta Gloſſa finali in principio, in l. nuptura, ff. de iure dotium, vbi cum eſſet dubium quid veniret, dicit Iuriſconſultus, id quod erat plus, provt tamen ibi declarat Gloſſa, & tenet Baldus Nouellus in tractatu dotis, par. 6. priuilegio 73. Petrus Surdus, deciſione 298. per totam, maximè numero 4. & numero 8. & numero 12. in verſic. nec obſtat quod dubio. Rurſus, quando eſt ambiguitas verborum, legatum latè interpretatur, vt ſcribit Mantica, de coniectur. vltimar. volunt. libro ſexto, titulo 14. numero 13. Marc. Anton. de Amatis, dicta deciſione 44. numero 20. qui ſubdit numero 21. legatum latè interpretari, quando agitur de modico præiudicio, conſiderata perſona hæredis: & idem tenuerunt Berous, quæſtione 56. numero octauo, Petrus Surdus, in conſilio 72. numero 16. libro primo, & deciſione 298. numero 12. Ioannes Vincent. Hondedeus, in conſilio 63. numero 66. libro primo. Vel quando concurrunt aliæ coniecturæ, aut nulla coniectura eſt in contrarium, vt per Romanum, ſingulari 649. Hieronym. Gabriel, in conſilio 98. numero 46. libro primo. Afflictis, deciſione 44. numero vigeſimo quarto. Honded. dicto conſilio 63. numero 53. ita pariter, legatum factum alteri ſanguine coniuncto, vel ei, quem teſtator valde diligebat, & latè interpretatur, & de re meliori factum præſumitur. Sic ſane ſcripſerunt Bartolus, Socinus, Corneus, Decius, Patritius, Gozadinus, Bellonius, Socinus iunior, Craueta, Natta, Rolandus, Cephalus, & Zanchus, cum quibus Iacobus Menochius, libro primo de arbitrariis, quæſtion. 99. numero 15. & in conſilio 14. numero 11. libro 2. & præſumptione 106. numero 27. & latius explicat numeris ſequentibus, & idem quoque ſcripſit Hippolyt. Riminald. in conſilio 216. numero 35. libro 2. & in conſilio 240. numero ſexto, & ſeptimo libro tertio, vbi citat. l. Aurelius, §. Titius teſtamento, ff. de liberat. legata l. ſi ſeruus plurium, §. vltimo, ff. de legat primo. Marc. Anton. de Amatis, deciſione 44. numero 24. Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſionum iuris, tomo quinto, litera L. concluſione 58. numero vndecimo, & duodecimo, & ſequentibus folio 60. & vide concluſione 75. Petrus Surdus ſingulariter, in conſilio 112. numero 52. libro primo, vbi quod legatum factum coniunctæ perſonæ, vberiùs interpretatur & pleniùs; & citat eadem iura, textum etiam in l. cum rem alienam, C. de legatis, & repetit numero 76. vbi limitat regulam generalem, quod teſtator cenſeatur minus grauare hæredem, quàm ſit poſſibile; vt ſcilicet ipſa non procedat quoad fauorem coniunctæ perſonæ, iuxta iura nunc relata: & numero 77. explicat, legatum latè interpretari in fauorem coniunctæ perſonæ, niſi hæres quoque ſit coniunctus, par enim cauſa affectionis, talem interpretationem excludit, argumento l. non ſolum, §. 1. ff. de ritu nuptiarum, per quam rationem ita dixit Cephalus, in conſilio 14. numero 21. verſic. Tertiò dictus, & confirmat Pertrus Surd. numeris ſeqq. Menochius, libro 4. præſumptione 106. num. 28. & 29. & licet ab vtraque parte ſit coniunctio, ſi tamen eſt impar, ſuſtinetur argumentum ad fauorem eius, qui eſt magis coniunctus, vt Surdus ipſe probauit dicto conſil. 112. numero 79. libro primo. Menochius etiam vbi ſupra, qui tandem conſtidtuit num. 36. legatum recipere latam interpretationem, quando ſic interpretando, apparet teſtatorem prouidiſſe in caſu magis neceſſario, vt in ſpecie declarauit Craueta, in conſ. 297. in fine.

Quartò deinde & principaliter conſtituo, legatum non ſtrictè, ſed latè interpretandum, quando propria vocabuli ſignificatio id induceret, ſiue quando interpretatio fit ſecundum propriam verborum ſignificationem, vel quando verba legati, aut præſumpta mens diſponentis, ſiue alia ratio ita ſuaderet, in contrariamve nihil vrgeret. Ita ſane Bart. in l. is qui ducenta, in principio, ff. de rebus dubiis, & Decius, in l. ſemper in obſcuris, numero 2. verſic. & in tali, ff. de regulis iuris. Menochius, lib. 4. dict. præſumptione 106. num. 24. Ioannes Vincent. Honded. in conſilio 63. num. 60. libro primo. Petrus Surdus, in conſilio 72. numero 16. libro primo. Marc. Anton. de Amatis, deciſione 44. numero 1023. Quamuis ergo hæredis inſtitutio fauorabilior ſit, largiùs debeat interpretari quàm legatum, aut fideicommiſſum, l. ſi te ſolum, ff. de hæred. inſtit. coniuncta l. quod traditum, cum duabus ſeqq. ff. de condit. & demonſtrat. l. 2. C. de neceſſariis ſeruis hæred. inſtitut. tamen negari non poteſt, quin etiam legatum, & fideicommiſſum fauorabiliter debeat interpretari, per text. ſingularem in cap. cum dilecti, in fine, de donationibus, vbi nulla fit diſſerentia inter hæredis inſtitutionem, & legata, ſeu fideicommiſſa; ſed inter contractus, teſtamenta, & beneficia; vt in contractibus plena, in teſtamentis plenior, & in beneficiis pleniſſima ſit interpretatio adhibenda. Per alia etiam iura, & rationes, quas ſic reſoluens, eleganter, atque eruditè ponderauit Cardinalis Mantica, de coniecturis vltimar. volunt at. lib. 7. dicto titul. 1. n. 15. & ſeptem ſeqq. per text. etiam in dicta l. in teſtamentis, cuius generaliter merito inhæret Simon de Prætis, de interpretatione vltimar. volunt. lib. 2. ſolutione 11. num. 11. & 12. fol. 56. inhærent etiam quamplures Authores relati per Manticam, præcitato titulo 1. numer 28. in fine, & numero 29. per totum, qui textum eundem generaliter intelligunt in quacunque ſpecie vltimæ voluntatis, & legati fauorem non debere reſtringi, quod ita intelligi debet, vt ſupra dixi, quando inquam verba teſtatoris, præſumpta eiuſdem mens, aut alia ratio pro legatario, aut legati fauore vrgere videantur, ſiue cum in contrarium nihil vrgeat, aut cum ambiguitas eſt verborum. Secus tamen ſi coniectura aliqua contra legatarium potius videatur vrgere, vel cum interpretandum ſit, quantum veniat in legato, & ſic cum incertitudo voluntatis eſt, tunc namque magis fit interpretatio pro hærede, quàm pro legatario, vt etiam animaduertit Prætis, dicta ſolutione 11. num. 14. ad finem, qui verè & optimè dixit, quod non inde infertur generalis concluſio, quod legata debeant ſtrictè interpretari ex natura eorum, quia mininè eſ t generale, ſed falli multoties, vt dictum eſt: Et ad hæc reduci debent, quæ n propoſito reliquit ſcripta Ioſephus Ludouicus, deciſione Peruſina 23. num. 22. & quæ in commentariis de vſufructu, dicto cap. 30. num. 41. in propoſito annotaui: ea etiam, quæ latiùs obſeruauit Menochius, libro 4. dicta præſumptione 106. ex numero 17. cum pluribus ſequentibus, ſemper namque dum dixit, legatum ſtrictam interpretationem recipere, loquutus eſt in caſu, quo dubitabatur, quantum veniret præſtandum ab hærede, & an præſumeretur à teſtatore quod minus eſt relictum, ſicque cum voluntatis incertitudo adeſt; non tamen negauit in aliis caſibus, ſiue exaliis coniecturis, vel cum ambiguitas verborum eſt, aut propria verbarum ſignificatio ſuadet, legati fauorem ampliandum, & id ipſum legatum latè potius, quam ſtrictè ſumendum, provt Simon de Prætis, Natta, & Mantica iuridicè obſeruarunt, & pro diſtinctione prædicta, an incertitudo voluntatis ſit, an verò verborum ambiguitas, eſt textus ſingularis, & notandus, in l. ſi is qui ducenta, in principio, ff. de rebus dubiis, vbi Iureconſultus interpretatur ambiguitatem in fauorem legatarij, vt non trecenta tantum, ſed quingenta debeantur, cum teſtator Seio cum ducentis, quæ apud eum depoſuit trecenta legauit, & licet ambiguum eſſet, an in trecentis computentur ducenta depoſita (vt Iureconſultus inquit) tamen dicitur, quod non debeant computari, & ita eum textum expendit Natta, dicto conſilio 626. num. 23. libro 4. Mantica, libro ſeptimo, dicto titulo primo, num. 32. qui ſubdit, fatendum eſſe, in legatis pleniorem, non etiam pleniſſimam interpretationem fieri debere, vt loquitur text. in dicta l. in teſtamenti, & in dicto cap. cùm dilecti, & probatur in l. qui lancem, ff. de auro & argento legato, & in l. legato generaliter, ff. de legat. primo. provt Mantica ipſe ea iura optimè inducit, & mediam hanc interpretationem oſtendit tenuiſſe Bartolum, Baldum, Alexandrum, & Corneum in locis ibi relatis: qui ſcripſerunt, nec ſtrictam nec latiſſimam, ſed mediam interpretationem faciendam eſſe, & ante Manticam id ipſum probauit Natta, conſ. 626. num. 19. lib. 4. & referr Hippolyt. Riminald. d. conſ. 216. numero 13. & 14. libro ſecundo, & citat textum, in d.l. qui lancem. vbi teſtator qui habebat lancem maximam, minorem, & minimam, legando minorem lancem, intelligitur mediam legaſſe. Sicque videtur fuiſſe de mente Baldi in notabili quæſtione de milite, qui diuerſis modis armabat equum, tendens enim ad torneamenta, ponebat ei phaleras gemmis & auro munitas; ad prælium vero iturus, phaleris corij tegebat eum; legauit hic teſtator armaturam equi, dixit Baldus, in l. prima, verſiculo, ſed pone, C. de verborum ſignificat. phaleras mediocres deberi, quia medium ſequi, eſt viri prudentis, & legis à Sapientibus inſtitutæ.

Quintò conſtituo, ea quæ hactenus annotata fuere obſeruationibus præcedentibus in legatis; ita pariter, & iuxta reſolutiones ſuperiores locum habitura in fideicommiſſis, vt quibus in caſibus latam interpretationem in legatis admittendam diximus, quibus etiam ſtrictam, iiſdem obſeruari debeat ipſum ius in fideicommiſſis, & ita intelligit Mantica, libro ſeptimo, dicto titulo primo, ex numero decimo quarto, cum multis ſeqq. & vide ex numero 23. & apertè præſentiunt Interpretes ſuprà commemorati, quatenus textum in dicta l. in teſtamentis, procedere dixerunt in quacunque ſpecie vltimæ voluntatis: poſtmodùm autem ad modum præfatum declararunt; & hoc quod dicitur de fideicommiſſo pleniùs interpretando, latiùs explicabitur infrà cap. 34. vbi Iacobi Menochij, libro 4. præſumptione 67. ex num. 19. reſolutiones adducentur.

In primogeniis quoque Hiſpanorum, & in vinculis, & maioratibus perpetuis habebit locum deciſio legis eiuſdem in teſtamentis; maioratus namque cum fauorabiles ſint, & propter bonum publicum introducti, & de familiæ conſeruatione in eis tractetur, potius ſunt ampliandi, quam reſtringendi, iuxta ea, quæ ſcripſerunt Ludouic. Molina, de Hiſpanor. primogeniis, lib. 1. cap. 4. numer. 28. in verſ. ſimiliter. & cap. 18. per totum. Rojas in epitome ſucceſſionum, cap. 3. num. 20. 24. & 43. Burgos de Paz iunior, ciuilium, quæſt. 2. num. 36. Cæuallos, commun. contra communes, quæſt. 74. num. 11. & ſeqq. & har. quotidianar. controuerſ. iuris, lib. 2. c. 22. n. 84. notaui: & numeris præcedentibus obſeruaui nonnulla, ex quibus res hæc dilucidè magis probatur.

Sextò denique & vltimò conſtituo, ex his, quæ hucuſque ſcripſimus, & propoſiti articuli, an legata ſtrictam, vel latam interpretationem recipiant, reſolutione, inferri ad caſus nonnullos practicos. Et inprimis ad deciſionem Senatus Mantuani, de qua per Petrum Surdum, deciſ. 298. per totam, vbi in caſu ibi propoſito, an ſcilicet aureorum legatum intelligatur de maioribus fauore dotis, Senatus ſtatuit, de maioribus intelligi: & latius comprobauit Surdus, vt ibidem videbitur.

Deinde ad deciſionem Rotæ prouinciæ Marciæ, de qua per M. Anton. de Amatis, deciſ. 44. in eo dubio, vtrum legatum factum Titio, & Seio de centum, an ſemper intelligi debeat de quinquaginta pro quolibet: in qua Senatus decreuit, quod omnes filiæ haberent centum pro qualibet, vt latius ibi, vbi num. 2. proponitur argumentum de interpretatione ſtricta in legatis facienda: & num. 19. & ſeqq. latè reſpondetur, & plures caſus numerantur, in quibus lata fit interpretatio in legatis.

Præterea infertur ad caſum illum practicum, de quo per Menochium, in conſilio 210. libro 3. ex numer. 22. cum ſeqq. facultate ſcilicet alicui conceſſa teſtandi certis de rebus, an ſufficiat, quod generaliter diſponat de omnibus iuribus, & actionibus ſuis; an verò requiratur, quod de eis ſingulariter diſponat, & ibidem numer. 37. & 38. argumentum metipſum de lata, aut ſtricta interpretatione in inſtitutione, & legatis expendit, & alio cap. latiùs tractabitur.

Rurſus infertur ad caſum alium quotidianum, & per eundem Menochium excitatum in conſil. 236. libro 3. legatum inquam in dubio an præſumatur relilictum, necne animo compenſandi? vbi Menochius ipſe num. 10. expendit dubium propoſitum de interpretatione lata, aut ſtricta in legatis facienda, provt in eadem quæſtione, legatum quando præſumatur factum animo compenſandi, vel non, expendunt quoque Menochius ipſe, Phanutius, Barboſa, Gualdenſis, Coſta, Mantica, Cuiacius, Couar. Anton. Gomez. Maſcardus, Prætis, Graſſus, Pereg. Riminald. Pedrocha, Surdus, Fabius, Turretus, Honded. & Ceruantes, qui latè articulum explicant, eos retuli ego in commentariis de vſufructu, cap. 46. n. 6.

Deinde infertur ad deciſionem Rotæ Bononienſis, de qua per Cæſarem Barz. deciſ. 12. per totam Vtrum ſcilicet legatum in caſu extinctæ lineæ, aut defectus eius filiorum ab hærede relictum, euaneſcat, ſi conditionis euentus ad tempus mortis grauati reſtringatur, qui deceſſerit relicto filio ſuperſtite, licet hic poſtea ſine liberis mortuus fuerit. Quin etiam, ſi huiuſmodi euentus in nullum certum, ac limitatum tempus ſit collatus. Vbi expenditur quoque in terminis articulus præfatus; an pro legatariis in dubio ſit pronuntiandum contra hæredem, & an legata ſtrictam, vel latam interpretationem recipiant, vt ibidem ex num. 33. cum ſeq. Et de his hactenus, de quibus, & de legato facto coniunctæ perſonæ, vide cap. ſequenti; & Vincent. Carocium, caſu 31. & 56.

CAPVT XXXIII.

Pro hærede magis, quàm pro legatario, vtrùm præſumptio, & coniectura ſumi debeat in teſtamentis, & vltimis voluntatibus, vt hæres quanto minus poſſibile ſit grauatus cenſeatur, ſiue an, & qualiter ea præſumptio procedat; ad explicationem iurium quorundam, & Hippolyti Riminaldi, in conſ. 240. ex num. 23. lib. 3. obſeruationes nonnullas. Verba etiam cum imperſonaliter proferuntur, an onus in dubio præſumatur impoſitum hæredi: ac denique, mobilium legato, & appellatione, an ſe mouentia contineantur, ad deciſionem Vincentij Carocij 56. an etiam legator, cui fuit legata annua pecunia de introitu, ſint præſtandi fundi, ex quibus poſſit tantum introitum percipere, & de intellectu l. fundi Trebatiani, ff. de vſufructu legato, & l. ſi quis argentum, §. ſin vero reditum, C. de donat. quas Petrus Surdus, in conſ. 319. lib. 3. ſingulariter explicauit.

SVMMARIVM.

- 1 Teſtatoris diſpoſitio ita in dubio accipi, & interpretari debet, vt videatur ipſe magis diligere hæredem, quam legatarium, & quanto minus poſſibile ſit, hæredem ipſum grauare. Et hæc præſumptio regulariter procedit. Regulariter namque legatario videtur teſtator hæredem præferre. Quod latius exornatur, & de præſumptione grauandi hæredem, quanto minus ſit poſſibile, latius agitur remiſſiuè.
- 2 Cæterum ab ea præſumptione recedi ſolet nonnullis in caſibus, & præſertim ex qualitate perſonæ teſtatoris, vel legatarij, aut rei legatæ, ex verbis etiam vniuerſaliter prolatis, ex præſumpta mente, & voluntate diſponentis, atque ex coniecturis legitimis, & aliis circunſtantiis.
- 3 Vel quando legatum eſſet inutile legatario, & ſine commodo, quia tunc præſumitur, quod teſtator hæredem grauare voluerit. Sed in hoc iura diſſonare videntur, videlicet l. qui concubinam, §. qui hortos, l. his verbis, §. finali. ff. de legatis tertiò, & l. Diuus, ff. de vſu & habit. vbi conſulitur legatario, ne legatum ſit inutile.
- 4 Contra verò l. quod in rerum, §. 1. & l. Mæuius, in principio, ff. de legatis primò.
- 5 Pro quarum conciliatione Hippolyti Riminaldi, in conſ. 240. ex num. 25. cum ſeqq. lib. 3. diſtinctio probatur, quæ ex mente Cumani procedit. An ſcilicet hæres grauetur ad redimendum res alienas, vel ad proprias præſtandum.
- 6 Teſtatoris verba imperſonaliter prolata, intelliguntur vt grauamen, & executio ad hæredem referatur. Sicque onus in dubio præſumitur impoſitum hæredi, etiamſi imperſonaliter impoſitum ſit.
- 7 Verba ſi imperſonalia ſint, circa onus per legatarium, vel fideicommiſſarium, perſoluendum; & incertum, cui dandum ſit, præſtari debet hæredi.
- 8 Mobilium legato, & appellatione, an beſtiæ, & ſe mouentia contineantur. Vbi adducitur Vincentij Carocij caſus, ſeu deciſio quinquageſima ſexta.
- 9 Legatario, cui fuit legata annua pecunia de introitu, ſunt præſtandi fundi, ex quibus poſſit tantum introitum percipere. Vbi expenditur in terminis Petri Surdi ſingulare conſilium 319. lib. 3. Et l. fundi Trebatiani, ff. de vſufructu legato, & l. ſi quis argentum, §. ſin vero reditum, C. de donat. explicantur.
- 10 In legato generali bonorum, iura, & actiones, & nomina debitorum an veniant remiſſiuè.

QVæstioni ſuperiori proxima eſt huiuſce Capitis diſputatio, & reſolutio: nam cùm cap. præcedenti explicatum fuerit, quibus in caſibus legata ſtrictè, aut latè & benignè interpretari debeant, quid etiam dicendum ſit, quando incertitudo voluntatis, vel verborum ambiguitas adeſt; clarè etiam deducitur, eiſdem in caſibus dicendum eſſe, pro hærede magis, quàm pro legatario, vel è contra magis pro legatario, quam pro hærede interpretationem fieri debere.

Sed quò diſtinctiùs, & apertiùs id explanetur, nec ad generalitatem huius tractatus aliquid pertinens omittatur, conſtituendum erit ante omnia, præcedentis, & iſtius cap. materiam, vnam & eandem videri, ſiue ex regulis & principiis ſuperiori cap. propoſitis, huius regulas, & doctrinas deducendas, ſicque ex ipſis regi, & gubernari debere, & idcirco prælegenda, & notanda ea, quæ eodem cap. ſuperiori remanent reſoluta, & ſcripta, ex quibus (vt dixi) apparet, aliquando quod eſt plus potiùs videri legatum, quàm quod eſt minimum, ſiue pro legatario magis, quàm pro hærede fieri debere interpretationem, vt Cardinalis Franciſcus Mantica, de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 7. dicto titulo 1. per totum. Iacobus Menochius, libro 4. dicta præſumptione 106. ex numer. 17. cum ſeqq. Simon de Prætis, de interpretat. vltimar. voluntat. libro 2. interpretat. prima, dubitatione 4. ſolutione 11. folio 56. & 57. adnotarunt, & declararunt, vbi quod in re legata præſumitur teſtator magis diligere legatarium, quam hæredem, provt etiam ex aliis Authoribus ſcripſerunt Vincent. Carocius, deciſione 56. numer. 23. Petrus Surdus, in conſilio 319. n. 18. lib. 3. Regulariter autem, quod teſtatoris diſpoſitio ita in dubio accipi, & interpretari debet, vt videatur ipſe magis diligere hæredem, quàm legatarium, & quanto minus poſſibile ſit, hæredem ipſum grauare, l. vnum ex familia, §. ſi rem, l. Titia, §. qui inuita, ff. de legatis ſecundò, l. ſi ita ſcriptum, in fine, l. qui filiabus, & ibi Caſtrenſis, quod hæredem videtur legatario præferre, l. qui ſeruos, §. qui margaritam, ff. de legatis primo, l. qui concubinam, §. primo, ff. de legatis tertiò, quam doctrinam ita vulgatam, & quotidie allegabilem de pręſumptione grauandi hæredem quanto minus poſſibile ſit, permultis exornarunt, & quamplurimis caſibus vtiliter applicarunt Authores ſequentes, vt alios omittam, qui commemorantur ab eis. Philipus Corneus, in conſilio 244. n. 12. lib. 2.

- Aimon Crauet, in conſilio 32. num. 3. in conſ. 86. numer. 7. & 10. in conſ. 149. num. 15. in conſ. 167. n. 14. & in conſ. 187. num. 3.
- Gratus, in conſilio 92. n. 11. lib. 1. & in conſilio 64. n. 41. lib. 2.
- Caſtrenſis, in conſ. 121. volumine 1. & in conſil. 248. Legatum prædictum, lib. 2.
- Decius, in conſil. 92. numero 3. & in conſilio 289. colum. 2.
- Rolandus, in conſilio 16. n. 32. lib. 3.
- Crotus, in conſ. 17. n. 13. & ſeq. lib. 1. & in conſ. 297. num. 15. lib. 3.
- Iaſon, in l. huiuſmodi. §. cum pater, numero 7. ff. de legatis 1. & in l. ſi tibi homo, col. 3. eodem, titulo.
- Pet. Paul. Pariſ. in conſilio 58. n. 27. lib. 3.
- Curtius ſenior, in conſ. 63. numer. 15. verſ. ſecundo respondeo.
- Socinus ſenior, in conſilio 26. n. 6. lib. 4. & in conſilio 185. n. 10. lib. 2.
- Natta, in conſilio 110. n. 8. lib. 1.
- Carolus Ruinus, in conſ. 76. n. 8. in fine, & n. 9. & in conſ. 98. num. 15. lib. 2.
- Silua nuptialis, libro 6. numero 47. verſic. item in dubio.
- Iulius Clarus, §. teſtamentum, q. 76. regula 4.
- Hippolyt. Riminald. in conſ. 216. numero 11. & in conſilio 240. ex num. 26. cum ſeqq. lib. 3. & in conſ. 694. num. 32. lib. 6.
- Camillus Gallinius, de verborum ſignificatione, libro 5. cap. 18. n. 718.
- Octauianus Cacheranus, deciſ. Pedemontana 51. num. 8.
- Pancirol. conſ. 135. n. 2.
- Bonifacius Rogerius, in conſ. 19. numero 18. in fine, lib. 1.
- Paſechus, in conſ. 115. n. 1.
- Franciſcus Burſatus, in conſ. 228. n. 18. lib. 3.
- Iacob. Menochius, libro 4. præſumptione 106. numero 18. & præſumptione 132. n. 2. & præſumptione 155. n. 4. & præſ. & 150. n. 78.
- Petrus Surdus, de alimentis, tit. 2. q. 15. numer. 124. & in conſil. 112. numero 15. & 16. & 28. & num. 76. cum ſeqq. vbi latiùs declarat. lib. 1. & in conſ. 319. numer. 3. lib. 3.
- Hieronymus Gabriel, in conſ. 98. numer. 32. & 44. libro 1.
- Alexander Raudenſis, de analogis, libr. 1. cap. 10. num. 16.
- Marc. Anton. Eugen. in conſ. 100. ex. n. 14. cum ſeqq. libro 1.
- Ioſephus Ludouicus, deciſione Peruſina 23. n. 8.
- Fabius Turretus, in conſ. 97. n. 8. & 32.
- Achilles Pedrocha, in conſ. 20. n. 179. & in conſ. 23. n. 17. & 18. lib. 1.
- Angelus Matheacius, de legat. & fideicommiſſis, libro 2. cap. 25. n. 14.
- Ioannes Vincent. Honded. in conſ. 57. num. 42. & in conſ. 63. n. 65. lib. 1. & in conſ. 30. n. 39. & in conſilio 45. n. 31. & in conſilio 48. n. 25. & in conſ. 69. num. 7. lib. 2.
- Salazar, de vſu & conſuetudine, cap. 4. n. 32.
- Nicolaus Intrigliolus, deciſione Siciliæ 37. num. 18.
- Vincentius Carocius, qui exornat caſu, ſeu deciſione 31. per totam, vbi vide omnino, & deciſ. 56. ex n. 6. vsque ad n. 12. & n. 21. 22. & 23. vbi explicat, & limitat
- Vrſillus, ad deciſionem Afflictis 44. n. 10.

Marc. Anton. Peregrinus, de fideicommiſſis, articulo 34. numero 32. vbi hanc doctrinam expendit in eo dubio, vtrum Compendioſa facta per verba directa ciuilia, quæ iure pupillaris directæ valere potuit, obliquetur, & limitat ſingulariter in noſtro propoſito, vt ſcilicet regula ipſa de præſumptione grauandi hæredem, quanto minus poſſibile ſit, locum habeat, vbi mens teſtatoris ex diſpoſitis aliud non ſuadet; ex mente namque ceſſare poteſt, ſicut regulariter locum obtinere. Sic etiam quod ſubſtitutio in dubio præſumitur directa, non fideicommiſſaria, vt hæres primo loco inſtitutus, non grauetur onere reſtitutionis, ex præſumpta mente deduxerunt, atque probarunt Bartol. Iaſon, Decius, Tiraq. Coſta, & Menochius, cum quibus Vincent. Carocius, dicto caſu 31. n. 14. & repetit dicto caſu 56. n. 10.

Cæterùm ab ea regula generali, & præſumptione grauandi hæredem quanto minus poſſibile ſit, quam ego quoque tradidi in commentariis de vſufructu, cap. 30. num. 38. duobus ſeq. recedi ſolet nonnullis in caſibus, & præſertim ex qualitate perſonæ legatarij, vel teſtatoris; aut rei legatæ; ex verbis vniuerſaliter, aut generaliter prolatis; ex præſumpta mente, aut voluntate diſponentis; & ex aliis circunſtantiis, & coniecturis legitimis, ex quibus elici poſſit, teſtatorem magis legatario, quàm hæredi proſpicere voluiſſe, ſiue in re legata, aut in aliquo caſu particulari, vel aliter magis dilexiſſe legatarium, quàm alium, vt in caſibus adductis per Menochium, & Simonem de Prætis, in locis ſuprà relatis, Surdum, dicto conſilio 112. num. 76. & ſequentibus lib. 1. Vincentium Carocium, deciſione 56. num. 20. & ſequentibus, receditur etiam ab ipſamet præſumptione, quando aliàs legatum eſſet inutile, & ſine commodo, legatario; quia tunc præſumitur, quod teſtator hæredem grauare voluerit, nedum ſemel, ſed etiam duplici onere, l. qui concubinam, §. qui hortos. l. his verbis, §. finali, & ibi Bart. ff. delegat. 3. vbi ſi teſtator legauit fructus hortorum, quos à Republica conduxerat, hæres pati debet legatarium vti & frui, & inſuper debet mercedem illorum hortorum Reipublicæ præſtare; quia ſi legatarius teneretur de ſuo penſionem ſoluere, legatum eſſet inutile legatario & ſine commodo, & ita arguendo propoſuit, & nonnullis exornauit Hippolytus Riminaldus, in conſil. 240. ex n. 8. vſque ad numerum 3. & numero 27. lib. 3. confertq́ue Iacobi Menochij reſolutio, libro 4. præſumptione 106. num. vigeſimo. (provt eum retuli etiam cap. præcedenti) dum dixit, legatum non interpretari ſtrictè, ſed potiùs latè, quando ſumendo ſtrictam interpretationem, redderetur inutile, & refert alios Authores, ſic tenentes, atque expendit text. in l. diuus, ff. de vſu & habitatione, vbi legata ſylua, cenſentur legati fructus ipſius ſyluæ, vt ſcilicet cædi poſſint ligna, & vendi, ne alioquin futurum ſit legatum inutile, & repetit in conſil. 352. n. 13. lib. 4.

In contrarium vero, imò quod teſtator cenſeatur grauare hæredem, quanto minus poſſibile ſit, etiam concurrente fauore dotis, & fauore ſanguinis, poſt Iaſ. in l. huiuſmodi, §. cum pater, n. 7. ff. de legat. 1. obſeruauit Vincent. Carocius, caſu, ſiue deciſione 31. n. 2. & 3. qui adiicit n. 3. etiamſi legatum reddatur inutile, id procedere, ex Iaſone, in l. quod in rerum, §. primo, numero 1. ff. de legat. 1. Aretino, in conſil. 155. num. 3. Caſtrenſe, in conſil. 121. colum. 3. lib. 1. Craueta, in conſil. 149. num. 15. & repetit ipſe Carocius, caſu 56. num. 8. & 9. videtúrque probare textus, in l. quod in rerum, §. 1. ff. de legatis primo, vbi legans ſolum vſumfructum, niſi poſtea nactus fuerit proprietatem, inutilis fit legatum eo mortuo. Sicque ex eo textu notat Iaſon ſecundum communem intellectum, quod teſtator habens ius in re, morte ſua perituram, non videtur aliud legare, quam illud ius, quod habet, quamuis inutile reddatur legatum; & ſic præſumitur quòd teſtatore minus curauerit de validitate actus, quàm quod voluerit hæredem grauare ad redimendam proprietatem fundi, cuius vſumfructum tantum teſtator habebat, ſecundum Iaſonem, quod etiam ſcribit, in l. ſi tibi homo principio, colum. 3. ff. eodem, & in notabili caſu Caſtrenſis, in conſil. 121. volumine 1. per text. in l. Mæuius, in principio, verſic. ſane conſtitutio, ff. de legat. 1. vbi ſi in teſtamento legetur vni pars vnius fundi, deinde in eodem teſtamento legetur eidem fundus illemet, non dicendo, totus, cenſetur teſtator solum ſenſiſſe de illa parte, quam primò legauerat, illamq́ue ſolam legatarius habebit, remanente potius inutili, ac nullo ſecundo legato, quàm quòd hæres nimis grauetur; & ita ad literam expendit Hippolyt. Riminaldus, dict. conſilio 240. n. 24. & 24. lib. 3. & vltra eum, id ipſum, quod ſcilicet teſtator in dubio duntaxat videatur legare ius, quod habet in re, etiamſi tale ius, morte ipſius ſit periturum, vt eſt ius vſusfructus, notarunt permulti illi Authores, quos ego recenſui in commentariis de vſufructu, cap. 61. n. 17. vbi etiam retuli text. expreſſum, in l. vxor patrui, C. de legatis. Blaſius etiam Florez Diaz de Mena, in addi. ad deciſionem Gamæ 195. num. 1. ſic ex Communi notauit, atque declarauit. Et idcirco Craueta, & alij Authores relati ſuprà, num. 1. ſæpè notarunt, ſuperiorem doctrinam repetentes, quod teſtator in dubio cenſetur quanto minus poſſibile ſit hæredem grauare. Repetit quoque Vincent. Carocius, dicto caſu 31. ex n. 4. cum ſeq. vbi inquit, quod ſi quis habeat fundum in emphyteuſim, eumque legauerit, ius illud legaſſe cenſetur, licet morte legantis periturum, vt per Bartol. Alexand. Corneum, Socinum. & Imolam, ibi relatos: & antea dixerat Carocius ipſe n. 4. id quod ex Iaſone ſuprà retuli.

Quapropter vt propoſitam difficultatem, ſiue contrarietatem componeret Iacobus Menochius, libro 4. dicta præſumptione 106. num. 20. & 21. ſic ſtatuit dicendum, quod præſumptio pro hærede locum obtineat, niſi aliàs legatum eſſet omnino inutile, vt etiam intelligit Pariſius in conſilio 58. n. 29. lib. 3. & ſic ſufficiat, quod aliquantulum vtilitatis contineat. Quæ quidem declaratio quamuis aliis terminis, ac eis, de quibus loquitur dicta l. diuus, ff. de vſu & habitatione, procedere poſſit. Tamen quod attinet ad iura præcitata, & ſpeciem ſuperiorem, procedere, non poteſt vllo pacto, cum nec aliquantulum vtilitatis legatum contineat, quando ius morte periturum teſtauit. Et ideò Hipolyt. Riminaldus, dicto conſilio 340. ex num. 28. vſque ad numerum 34. lib. 3. ex mente Cumani ſic dicere conſueuit pro conciliatione legum ipſarum, vt etiam notauit in rubrica, C. qui admitti. numero 249. & 250. quod textus, in dicta l. quod in rerum, §. 1. procedit ea ratione, ne grauetur hæres onere redimendi proprietatem à domino, quod graue reputatur: tunc enim potius toleratur nullitas legati, quàm quod onus prædictum inducatur. Et ſecundum hoc procedit doctrina Bartoli, in dicta l. quod in rerum, §. 1. de legante emphyteuſim morte ſua finituram, quod legatum redditur inutile potius, quàm quòd teſtator præſumatur voluiſſe grauare hæredem onere redimendi proprietatem, vt ibi declarant Doctores, maxime Iaſon, colum. 2. qui dicit eſſe communem opinionem poſt Alexandrum; at ſecus vbi hæres nihil ab alio redimit, ſe de patrimonio teſtatoris quid præſtat; tunc enim potius tale onus inducitur, quàm quòd inducatur nullitas legati, dicto §. qui hortos, vbi præſtat hæres penſionem præter patientiam quòd legatarius hortis fruatur; ſic etiam declarat (ſed Riminaldum non citat) Vincen, Carocius, dicto caſu 31. num. 4. & n. 6. & n. 22. in illis verbis: Declaratur, vt cenſeatur grauare, quantominus ſit poſſibile in redimendis rebus alienis, ſecus in propriis, vel ipſius hæredis, de quibus præſumitur velle grauare hæredem, ſicut de propriis, &c. Et citat Anton. Gomez. Nattam, & Manticam, ſic tenentes: & repetit d. caſu 56. ibi: Secundo dicta regula procedit, quando hæres eſſet grauatus de emendo, vel redimendo legatum, ſecus ſi teſtator rem propriam legaſſet, Natta, conſil. 110. numero 7. Et fuit de mente Cumani (vt ex Rimin. antea dicebam) ipſe namque alleg. l. quod in rerum, § 1. & in l. vnum ex familia, §. ſi rem, ff. de legatis 2. obſeruauit, quod ſi res aliena legetur ab ignorante eſſe alienam, eo caſu legatum ſit potius inutile, quàm quòd præſumatur hæres grauatus eam redimere, & præſtare. Si tamen tempore mortis teſtatoris reperitur illa res eſſe teſtatoris, vel hæredis, valet legatum, ceſſante ratione legis de onere redimendi per hæredem ſubeundo. Quod optimè probat text. in d.l. vnum ex familia, §. ſi rem, vbi valet legatum rei ſit apud hæredem, & ſic redimere ſuam: quia dicit hæredis, ſuccurſum eſſe hæredibus, ne cogantur redimere, quod teſtator putabat eſſe mans reliquerit: quod in hac ſpecie non euenit, cum dominium rei ſit apud hæredem, & ſic redimere non tenentur. Et textui in d. §. ſi rem, conuenit l. 10. tit. 9. partita 6. vbi vide omnino Gloſſam, verb. de aquel que eſtablece. Anton. Gomezium, tom. 1. variarum, cap. 12. de legatis, numero 14. Antonium Theſaurum, quæſtionum forenſium ſingularium q. 55. atque eodem modo procedit (vt Riminaldus ipſe arbitratur) notabilis illa doctrina Caſtrenſis, in conſil. 248. de vxore, cui relicta ſunt alimenta, quæ poterit etiam dotem repetere: quia aliàs legatum eſſet inutile, cum de fructibus dotis ſuæ diceretur ali, quod quidem grauamem iniungitur hæredi, cum per hoc non redimat quid ab alio, ſed dotem quam maritus habuerat, & in eius hæreditate reperitur, præſtat. Et hactenus Riminald. ipſe, præcitato conſ. 340. ex. n. 23. vſquead n. 34. lib. 3. Vltra quem ego addiderim, ſuperiori diſtinctioni non refragari aliquo modo textum ſuprà relatum, in d.l. diuus, in principio, ff. de vſu & habitat. Ibi namque legata ſylua, censentur legati fructus ipſius ſyluæ, quoniam alioqui inutile eſſet legatum, niſi ligna cædi poſſent, & vendi; quod quidem facile præſtare poteſt hæres, ac in ipſa ſylua eſt, nec onere grauatur redimendi ab alio. Et ita generaliter in aliis caſibus poteſt, & debet conſtitui, provt conſtituit poſt alios Authores Iacob Menochius lib. 4. d. præſumpt. 100. ex. n. 20. qui nunquam loquitur in terminis præfatis, quando ſcilicet hæres grauaretur onere redimendi, ſed in quæſtione capitis præcedentis verſatur, an legatum latam, vel ſtrictam interpretationem recipiat, ſiue an teſtator videatur, quod plus eſt, vel quod minus legaſſe? & inquit, legatum latam recipere interpretationam, quando aliàs ſi ſtrictam reciperet, inutile redderetur, & verè tunc vel plus, vel minus ex his, quæ reliquit teſtator, præſtandum eſt, nec redimendum aliunde.

Rurſus à præſumptione prædicta grauandi hæredem quanto minus poſſibile ſit; receditur quoque, quando verba teſtamenti defectiua fuiſſent, quod non appareret perſona grauata, & ſic eſſent imperſonaliter prolata: tunc namque intelligitur, grauamen, & executionem ad hæredem referri. Sicque onus in dubio præſumitur impoſitum hæredi, etiamſi imperſonaliter impoſitum ſit onus, ac cum eo teſtator loqui videtur, tam in honoribus, quàm in oneribus, l. ſi ſeruus legatus, §. qui margaritam, ff. de legatis, 1. vbi Bart. & alij, Baldus etiam ibidem, & in conſ. 419. Teſtator legauit, in fine, lib. 5. vbi inquit, ſemper menti tenendum, quod verbis quoad onus perſoluendum imperſonaliter prolatis, & ad neminem directis; hæres tenetur, & non legatarius, vel alius capiens commodum, l. cum pater, §. donationis, ff. de legat. 2. Alex. & Iaſon. n. 3. in l. vltima. §. Labeo, ff. ſi certum pretatur, Bald. ipſe, in l. eam quam, n, 21. C. de fideicommiſſis, & in authen. ſi quando, C. de conſtituta pecunia, Ruinus, in conſ. 177. n. 10. lib. 2. Marc. Anton. Peregrinus, de fideicommiſſis, art. 12. n. 2. Cardinalis Mantica, de coniect. vltimar. volunt. lib. 8. tit. 2. num. 2. Maſcardus, de probationibus, tom. 3. concluſ. 1137. per totam, vbi latè, & maximè num. 2. & 4. Ludouicus Caſanate, in conſil. 29. num. 1. qui inde excitat quæſtionem in terminis, vtrum ſcilicet onus, aut facultas vendendi rem legatam, hæredi, vel legatario, vel executoribus iniuncta cenſeatur, Simon de Prætis, de interpretatione vltimarum voluntatem, libro ſecundo, interpretatione quarta, dubitatione ſecunda, ſolutione tertia, num. 3. & 4. fol. 255. & 256. vbi ſubdit id intelligi de prima executione diſpoſitionis, nam ſi poſtea teſtator diſponat de re legata aliquid fieri, non exprimendo per quem, intelligitur ad onus legatarij, vt ipſe exequatur, per textum in l. codicillis, in principio, vbi ad finem Bartol. limitat ff. de vſufructu legato, ſequitur Alexander in conſ. 170. col. 2. verſic. Tertiò præſuppono, lib. 2. & tunc onus ſi deficiat, cedit commodo legatarij, l. ſi quis Titio, ff. de legatis 2. & Prætis, vbi ſuprà, num. 7. qui adiicit, num. 8. è contrario idem dicendum quoad honorem, & commodum hæredis, ſi verba ſint imperſonalia circa tale onus per legatarium, vel fideicommiſſarium, perſoluendum; & incertum, cui dandum ſit, tunc namque præſtari debet hæredi, vt in l. qui pecuniam ff. de ſtatuliberis. Bartolus, in d.l. peto in principio, ff. de legatis 2. Bartol. ipſe, Caſtrenſis, & Socinus, in l. Paulus, 3. ff. de rebus dubiis, Imola, & Socinus, in l. ſi in diem, in principio, ff. de condit. & demonſtrat. & idipſum reſoluit Cardinalis Franciſcus Mantica, de coniect. vltimar. volun. lib. 6. tit. 4. num. 16. vbi quod in dubio legatum, aut onus impoſitum legatario, vel fideicommiſſario, hæredi præſtandum eſt: & quod ab hærede, quando imperſonaliter iniungitur, latiùs eod. lib. 8. tit. 2. vbi latiùs explicat.

Denique ex dictis hactenus, atque ex præfata præſumptione grauandi hæredem quanto minus poſſibile ſit infertur ad nonnullos caſus practicos, ad quos inferunt Authores præcitati ſuprà num. 1. & maximè Conſulentes ibidem commemorati, vbi videri poterunt: & inter alios ad caſum, ſiue deciſ. 56. Vincentij Carocij, vbi inquirit, vtrùm legato, ſiue appellatione mobilium, beſtiæ, & ſe mouentia contineantur? & in primis pro legatario ponderat l. primam, in principio, ff. de rei vendicat, l. à diuo Pio, §. in venditione, ff. de re iudicata. l. mouentium ff. de verbor. ſignif. l. 2. in verſ. mobiles autem, vel ſe mouentes, C. quando, & quibus quarta pars, lib. 10. l. primam, iunctâ Gloſsâ, C. de imponen. lucratiu. deſcript. eod. lib. & alia fundamenta adducit ex n. 1. vſque ad num. 5. ex quo num. vſque ad 12. pro hærede contra ipſum legatarium arguit: & num. 6. & 7. eam principaliter expendit rationem, quæ deducitur à præſumptione grauandi hæredem, quantominus poſſibile ſit: & demum credit num. 12. opinionem pro legatario, & ad eius fauorem veriorem: & num. 21. & tribus ſeq. argumento deducto à dicta præſumptione ſatisfacit iuridicè, atque eis conuenit, quæ ex communi ſententia annotaui ſuperiùs.

Secundò infertur ad ea, quæ vtiliter, & eruditè ſcripta reliquit Petrus Surdus, in conſil. 319. per totum, lib. 3. quò loci diſputat ex propoſito, an legatario, cui fuit legata annua pecunia de introitu, ſint præſtandi fundi, ex quibus poſſit tantum introitum percipere, an duntaxat teneatur hæres eam pecuniam de ſuo pendere. Et primo aſpectu inquit videri, annuam pecuniam relictam fuiſſe, per text. in l. fundi Trebelliani, ff. de vſufructu legato: vbi legato reditu fundi Trebatianim & ſic in fortioribus terminis poteſt hæres fundum vendere, & anno ſingulo præſtare legatario quantum reddet fundus ille: quia apud hæredem remanet cura, & facultas percipiendi fructus, provt explicant Authores ibi relati, Secunò ponderat text. in cap. Rainaldus, de teſtament. Tertiò, & quartò adducit aſſumptum præcipuum huius capitis, & præcedentis, quod in legatis ſit ſtricta interpretatio: & quod teſtator in dubio cenſetur hæredem quantominus fieri poteſt, grauare. Quintò tandem expendit textum à ſpeciali, in l. ſi quis argentum, §. ſin vero reditum certum, C. de donat. provt latius ibi inducit. Tandem ex num. 7. concluſiuè reſoluit, teneri hæredem in propoſito caſu bona ſtabilia hæreditatis aſſignare, ex quibus talem, tantumq́ue reditum quotannis legatarius percipere poſſit. Idque quatuor pæcipuis fundamentis comprobat, & inter alia n. 9. fortiter ponderat textum, in dicta l. ſi quis argentum. §. ſin vero reditum, vbi dicitur expreſſis verbis, eum qui donauit certum reditum ex ſuis poſſeſſionibus, neceſſe habere fundos tradere, tantum reditum inferre valentes: imponit enim donatori neceſſitatem præſtandi fundos tanti reditus: & æqualiter procedit in introitu, ſicut in reditu annuo, de quo loquitur: & fortiori ratione in legatario, quàm in donatario, vt tectiſſimè obſeruat, & fundat Surdus, dicto num. 9. & ſeq. & n. 15. optimè explicat text. in dicta l. fundi Trebatiani. Ibi namque relinquitur certi fundi reditus, quo caſu non venit fundus: & aliud eſt, quod in genere promittat quis reditum annuum ex ſuis fundis præſtandum, vel ſimpliciter, nulla fundorum facta mentione: aliud vero, quod promittat certi alicuius fundi reditum, vt ibi explicat numeris ſeqq. & num. 20. iterum explicat textum, in dicta l. ſi quis argentum, §. ſin vero reditum. Ac denique argumento propoſito à præſumptione grauandi hæredem, quantominus poſſibile ſit, vt ibi videbitur num. 18. & n. 19. vbi reſpondet ad alterum fundamentum, quod in legatis fiat ſtricta interpretatio.

Tertiò denique infertur ad caſum Hippolyti Riminaldi, in conſ. 240. lib. 3. vbi per totum conſilium diſputat egregiè, nunquid in legato generali bonorum, iura, & actiones, & nomina debitorum veniant? nunquid etiam ſub legato ſcripturam contineantur nomina debitorum, & alia id genus ſcitu digna. Eò autem loci num. 1. & num. 8. 23. & ſeq. ſtatim expendit aſſumptum idem à præſumptione grauandi hæredem quantominus poſſibile ſit. Aſſumunt etiam, & eum articulum latè explicant Borgninus Caualcanus, Simon de Prætis, Michaël Graſſus, Andreas Gailli, Pancirolus, Iacob. Menochius, Mazolus, Pedrocha, & Ricciaredus, quos ego recenſui, & in materia vſusfructus dubium ipſum excitaui in commentariis de vſufructu, cap. 38. num. 26.

CAPVT XXXIV.

Teſtamenti, & cuiuſque vltimæ voluntatis verba dubia, ſiue obſcura, vel ambigua, vt regulariter contra eum interpretentur, qui eis innititur, aut ſe fundat; vel qui ſubſtitutionem, aut vocationem obſcuram, aut dubiam pro ſe expendit, vtrum coniectura deduci, atque interpretatio fieri debeat, vel non, in caſu dubio: ſicque l. veteribus, ff. de pactis, cum ſimilibus, allegatio vulgata & aſſidua, quòd verba contractus, & alterius diſpoſitionis cuiuſque interpretentur contra eum, qui ſe in illis fundat, & cuius cauſa, & ad cuius commodum concepta fuit diſpoſitio, an in vltimis quoque voluntatibus locum obtineat; ſiue qua certa, aut generali, & vera doctrina articulus hic explanari poſſit, ac debeat, qui à nullo hactenus nec abſolutè, nec ſpecificè ita elucidatus fuerat, provt nunc relinquitur; alterum, an diſpoſitio incerta vitietur ratione incertitudinis, breuiter declaratur.

SVMMARIVM.

- 1 Verba obſcura, ſiue dubia, vel ambigua contra quem interpretari debeant in teſtamentis, & vltimis voluntatibus, vt explicetur, atque dignoſcatur, generalis quædam, & notanda reſolutio, atque obſeruatio proponitur.
- 2 Secunda etiam in eundem finem obſeruatio, & generalis declaratio profertur.
- 3 Tertia demum & generalis declaratio, at que obſeruatio eodem propoſito recenſetur.
- 4 Et l. vlteribus, ff. de pactis, allegatio vulgata, quod in vltimis voluntatibus non procedat, neque respectu teſtatoris, qui dispoſuit, neque eius, qui ex verbis dispoſitionis, ius, & vocationem contendit, ſingulariter, & verè contenditur.
- 5 Fideicommiſſum, an debeat reſtringi, vel non, ſiue an fauorabile, vel odioſum reputetur. Vbi inter alia Iacob. Menochij duos caſus præcipuos continens reſolutio commemoratur.
- 6 Subſtitutio, aut vocatio dubia, quod regulariter interpretari debeat contra eum, qui ei innititur, generalis illa Interpretum noſtrorum doctrina, quemadmodum temperari, atque explicari debeat.
- 7 Dispoſitionis cuiuſque, etiam teſtamentariæ verba interpretari, & accipi in dubio debent contra eum, in cuius fauore facta eſt, & qui eam producit.
- 8 Verba contractuum, & conuentionum interpretantur contra eum, qui ſe in illis fundat, & cuius cauſa, & ad cuius commodum conceptum fuit pactum. vel contractus initus. Et ibidem l. veteribus, ff. de pactis, allegatio vulgata exornatur nonnullis.
- 9 Verba obſcura, ſiue dubia, vel ambigua contra quem interpretari debeant in teſtamentis, & vltimis voluntatibus Camillus Gallinius qualiter explicauerit, & num. ſeq.
- 10 Perſona penitus incerta cum inſtituitur, corruit ipſo facto inſtitutio.
- 11 Et idem iuris eſſe, quando perſona certa eſt inſtituta, ſed dubitatur quænam illa ſit.
- 12 Hæredis inſtitutio incerta, an, quando, & quibus coniecturis reddatur certa, vt valeat, plena manu explicaſſe Menochium, provt hic adnotatur.
- 13 Legatum vitiari, ſi ex duobus eiuſdem nominis, non ſtat, cui legatum factum fuerit.
- 14 Legatum incertum, quando, & quibus coniecturis reddatur certum, valeat, atque ſubſiſtat, pleniſſimè explicatum per Menochium, vt hic obſeruatur.
- 15 Legatum nullo modo valere, quando eſt incertum, tam respectu perſonæ legatarij, quàm rei legatæ.
- 16 Ambiguitas, vel obſcuritas, quando verſatur circa res tantum, quid fieri debeat.
- 17 Et quid ſi ambiguitas, vel incertitudo ſit circa verba tantum.

PRo dilucida, & diſtincta, noua etiam huius Capitis explicatione, ante alia præmitto, Interpretes noſtros frequenter, multiſque in locis dubitaſſe, verba obſcura, ſiue dubia, aut ambigua, contra quem debeant interpretari, in hac, qua verſamur, vltimarum voluntatum materia coniecturali, & præſumpta: idque vt admittant, vel excludant fideicommiſſum, aut ſubſtitutionem in caſu dubio, & cum diſpoſitio expreſſa, aut clara non reperitur. Cæterùm vt dubium ipſum diſtinctè & radicitus magis quàm hactenus fuerit, explanetur, ſequentia erunt neceſſariò obſeruanda; & conſtituenda, quæ à cæteris Interpretibus ſilentio omittuntur.

Ac primum equidem, omnes fere iſtius libri, & tractatus quæſtiones ad articulum propoſitum conducibiles, & pertinere videri; nam cum vnoquoque cap. diuerſæ recenſeantur coniecturæ, & præſumptiones, ex quibus elici valet, ac debet teſtatoris mens, & voluntas; cùm etiam generales regulæ, & doctrinæ eiſdem totius tractatus capitibus inſerantur: plane ſequitur ex ipſis aliquando affirmatiuè, aliquando negatiuè, ſiue aliquando pro vno, aliquando pro alio; ſæpe etiam contra vnum, ſæpe etiam contra alium, ſiue iam vno modo, iam alio ex diuerſis rerum, & perſonarum cauſis, & qualitatibus rem eſſe definiendam, ſicque verba ambigua, ſiue obſcura, aut dubia interpretanda fore diuerſimode iuxta coniecturas, qualitates, & circunſtantias, diuerſimode quoque occurrentes. Ex his ergo, quæ hucuſque dicta fuere, atque ex inferiùs dicendis cap. ſeq. ex modo etiam, quo verba proferuntur, ex verbis ipſis, ex perſonis, rebus, ex præſumpta mente, & coniecturata mente teſtatoris defuncti, ex veriſimilitudine, & ſubiecta materia, ex ratione in diſpoſitione expreſſa, vel ſubintellecta, atque ex aliis pluribus verba obſcura, ſiue ambigua contra vnum, vel alterum, ſiue in vnius vel alterius fauorem interpretari debebunt, & hæc eſt ſecurior, & melior, ac etiam generalior, quæ in propoſito articulo proferri, & conſtitui valet doctrina, nec alia adeo generalis excogitari valet.

Secundò deinde obſeruandum, & conſtituendum erit, ex his, quæ ſcripta, atque adnotata fuere duobus cap. præcedentibus, deduxi etiam generales nonnullas & veras in eodem propoſito regulas, & doctrinas, provt etiam deducitur, ex quibus aliquando magis pro hærede, quàm pro legatario, aut fideicommiſſario, aut eo, qui ex verbis diſpoſitionis ius ſubſtitutionis, aut vocationis prætendit; aliquando verò è contra, ſicque contra hæredem interpretationem fieri debere: ſiue quemadmodum, aut quibus caſibus pro hærede, vel contra hæredem interpretatio fiat. Idcirco ipſiſmet duobus capitib. reſoluta, & per Vincen. Carocium, caſu, ſeu deciſ. 31. & 56. ſcripta in memoriam reuocari oportere; neque enim ad ea oculos conuertunt, nec attingunt omnes Authores, qui in propoſito ſermonem inſtituunt, vt videre licet penes referendos infrà, & Camillum Gallinium, de verborum ſignif. lib. 3. cap. 18. qui cum dubium præſens excitaſſet in terminis, contra quem ſcilicet verba dubia, vel obſcura interpretari debeant, refert duntaxat Alberici de Roſate diſtinctionem, nec aliquid ex ſuperioribus, & inferioribus conſiderat.

Rurſus & tertio obſeruandum, atque conſtituendum erit, quod cum in teſtamentis plenior adhiberi debeat interpretatio, l. in teſtamentis, ff. de regulis iuris, de qua latè, ſupra, cap. 32. per totum, & magis voluntas, etiam præſumpta, & coniecturata, atque intentio teſtatoris, quàm verborum ſonus ſit inſpicienda ſiue nudo verborum ſenſui mens teſtatoris debeat præualere, ipſaq́ue dominari, quamuis ex coniecturis duntaxat colligatur (modò ipſæ vrgentes, & concludentes ſint) ſicuti ſupra hoc eod. lib. & tractat. cap. 7. & 8. latiſſimè probatum eſt, & per Manticam de coniect. vltim. volun. lib. 3. tit. 3. per totum. Peregrin. de fideicommiſſis, artic. 11. Viuium, deciſ. 284. lib. 2. Sequitur inde manifeſtè, verba obſcura, ſiue dubia, vel ambigua in teſtamentis, & vltimis voluntatibus prolata, non poſſe, nec debere ita ſtrictè, nec ad modum ipſum, quo contractibus, atque in aliis diſpoſitionibus, & conuentionibus inter viuos geſtis, accipi; vt expreſſum eſt in l. veteribus, ff. de pactis, in l. quicquid adſtringendæ, ff. de verbor. obligat. l. Labeo, & l. ſi in emptione, ff. de contrahenda emptione: quia ſi regula illa contra teſtatorem ſic abſolutè obtineret, frequenter contingeret, vltimas voluntates defunctorum non ſeruari, nec debitum exitum habituras; cùm ita id fieri, & Reipublicæ interſit, & maximè neceſſarium ſit, iuxta textum in l. vel negare, ff. quemadmodum teſtamenta aperiantur, l. prima, C. de ſacroſanctis Eccleſiis, cum aliis vulgatis, de quibus latè ſupra, dicto cap. 7. & 8. non ergo ſcripto tantum, ſed etiam & præſumpto. atque ex coniecturis deducto ſtandum eſt, modo ex voluntate, atque ex diſpoſitione colligi valeat, id eſt, ex verbis, quibus diſponitur etiam ſecundum latam, & impropriam ſignificationem acceptis, provt ſuprà cap. 17. per totum, latè, & ſingulariter probaui, & optime explicauit Peregrinus, de fideicommiſſis, artic. 11. maximè, ex num. 1. vſque ad num. 24. & in terminis noſtris agnouerunt Burgos de Paz, Iacob. Menochius, Cardinalis Thuſcus, & alij quos infrà commemorabo. Idq́ue reſpectu teſtatoris, qui diſpoſuit, non tantum procedit; ſed etiam eius, qoi ex verbis diſpoſitionis ius, & vocationem contendit, neque fieri debet contra eum, qui verbis vltimæ voluntatis innititur, ſtricta ea interpretatio, de qua in d.l. veterib. cum ſimilibus, vt pote cum ipſi imputari non poſſit id, quod in iuribus, eiſdem contrahentibus imputatur. Is namque, qui ex verbis teſtamenti ſe fundat, & nititur, nec aliquid diſpoſuit, nec legem potuit apertiùs dicere: non enim ipſe dixit legem, nec diſpoſuit, nec etiam prouidere potuit quòd diceretur, ſicut in conuentionibus inter viuos fieri valet, cum à duorum conuentione, & conſenſu dependeant, teſtamentum autem ſolius teſtatoris ſententia fuerit. T eſtatori autem, qui ſic diſpoſitionem ſuam ordinauit, & verba dubia, vel ambigua reliquit, non ita ſtrictè & rigorosè obiici poteſt eorundem iurium deciſio, ac maximè præcitatæ l. veterib. allegatio vulgata, quoniam teſtamenta, & vltimæ voluntates fauorabiliores ſunt, quam contractus, & cæteri actus; & latior in eis adhibetur interpretatio, provt ſignificat textus, in d.l. in teſtamentis, ff. de regulis iuris, & apertè preſentiunt omnes illi Authores, quos pro ornatu legis eiuſdem adduxi ſuprà, dicto cap. 32. Erit ergo coniecturis, & interpretationibus locus, quotieſcunque verba ambigua, ſiue dubia, aut obſcura fuerint, l. ille aut ille, §. cum in verbis, ff. de legatis 3. l. continuus, §. primo, ff. de verborum obligation. & latius explicaui ſuprà. cap. 10. Nec ideo interpretatio reiicienda, aut qui verbis dubiis diſpoſitionis innititur, non audiendus, quod teſtator potuiſſet diſpoſitionem ſuam apertiùs dicere: id enim in teſtamentis locum non habet, aliàs autem deſtruerentur omnia iura, & Interpretum noſtrorum placita communia, quæ coniecturis, & interpretatione dubiam voluntatem adiuuandam, ſcripſerunt aſſiduè. Sic itaque interpretatio ea inquiri debebit, qua diſpoſitio fauorabilis, & tutior maneat, iuxta reſolutiones traditas ſuprà, hoc eodem lib. & tractatu, cap. 29. 30. & 32. vbi late, & vtiliter exornaui. Et quibus caſibus obſeruatum eſt ſuprà, capitibus præcedentibus, mentem obſeruari debere, & etiam verbis dubiis præualere, & non modo expreſſam, ſed etiam tacitam, atque ex coniecturis collectam voluntatem attendi: & fideicommiſſa, & primogenia tacitè induci, vbi de voluntate præſumitur, atque ex coniecturis licere à propria verborum ſignificatione recedere: de quibus quatuor late actum fuit ſuprà, ex cap. ſeptimo. vſque ad vndecimum: aitendi etiam quandoque voluntatem, quæ in diſpoſitionem non tranſiuit, maximè ex veriſimili mente diſponentis, & ab eo, quod veriſimiliter reſponſurus fuiſſet teſtator, ſi fuiſſet interrogatus. Nec licere abſolutè dicere, Teſtator hoc non expreſſit; ergo noluit pro dispoſito haberi: nam caſus omiſſus pro expreſſo quandoque habetur ex probatis, & legitimis coniecturis; & coniecturale, & præſumptum vſqueadeò attenditur ſæpiſſimè, vt velut expreſſum ſoleat diiudicari, ſicuti hæc omnia dilucidè & diſtinctè explanata reliqui ſuprà, ex cap. 11. vſque ad caput decimum octauum. Eiſdem procul dubio caſibus dicendum erit, exaudiri, & admitti debere eum, qui ex verbis dubiis, vel obſcuris, aut ambiguis ſe fundat, nec eſſe locum deciſioni d.l. veteribus, ff. de pactis. modò coniecturæ & præſumptiones quibus quis innititur, tales ſint, quales eſſe debere, explicaui ſuprà, cap. 18. per totum, de quarum æſtimatione cum agitur, voluntatis quæſtio vt plurimùm Iudicis arbitrio relinquitur, vt ſuprà quoque cap. 24. per totum, latè obſeruaui. Sic ſane ipſiſmet regulis, & doctrinis, præfatis omnibus capitib. præcedentibus adductis, propoſiti articuli reſolutio, atque explanatio deduci debebit, & eiſdem regulis adduci, atque regi quicunque. qui huiuſce rei abſolutam rationem aſſequi voluerit: nec indiſtinctè dici poteſt, verba dubia contra agentem interpretari, cum quandoque pro eo ex legitimis coniecturis, atque ex tacito & præſumpto debeant induci, contra ipſum quandoque, ſi vrgentes, & concludentes deficiant coniecturæ; nec expreſſam pro ſe diſpoſitionem habeat, qui ex verbis dubiis, vel ambiguis teſtamenti ſe fundat.

Et quamuis ex omnibus hucuſque ſcribentibus nullus ita diſtinctè, & ſpecifice explicauerit (vt videbitur) non tamen deficiunt nonnulli, qui propoſitam veritatem aſſecuti fuerint: nam in primis, quod regula d.l. veteribus, (quæ in contractibus, & conuentionibus loquitur) non habeat locum in teſtamentis, probanit Iaſon, ibidem col. 2. Bellonus, in conſ. 8. n. 10. Ludou. Romanus, in l. ſtipulatio iſta, §. in ſtipulationibus, n. 12. in fine, ff. de verbor. oblig. in illis verbis: Sed ſolue, quod ibi in legatis: in quibus plenior fit interpretatio, quàm in contractibus, & c. Et ad limitationem legis eiuſdem veteribus, quod in vltimis voluntatibus latior fiat interpretatio pro eo, ad cuius fauorem verba ſunt prolata, poſt Baldum, in conſ. 410. lib. 2. Lancelot. Politum, de ſubſtitutionibus, titulo de vulgari, parte 6. num. 8. adduxit Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſionum iuris, tom. 8. littera V. concluſ. 106. n. 38. fol. 544. qui n. 32. & 42. non modò in teſtamentis, ſed etiam in actu quocunque obſeruat vnum, quod ſuperiorem obſeruationem confirmat omnino. Inquit namque poſt eundem Baldum, quod vbicunque conſtat de mente, qualiter contrahens, vel proferens, intellexit, verba ſemper intelliguntur ſecundum mentem in omni diſpoſitione, & receditur à regulis iuris, quæ cadunt ſub præſumptionibus; & vltra eum, in terminis noſtris conuenit Burgos de Paz, in conſil. 2. n. 92. fol. 14. nam cùm eò loci in principio, arguiſſet in hunc modum: Quibus nec oberit dicere, in caſu dubio contra dictam teſtatricem eſſe faciendam interpretationem, cùm clarius loqui poſſet, ex l. veteribus, ff. de pactis, & c. Subdit ſtatim, ex mente, & veriſimilitudine non obtinere legem eandem; & ita in expreſſo tenere Bartolum in eadem l. veteribus, colum. 2. verſ. oppono de de lege, ſemper in ſtipulationibus. Menochius quoque, in conſil. 232. lib. 3. cum arguendo propoſuiſſet n. 9. ſubſtitutionem, de qua ibi, eſſe dubiam, & ob id interpretandam contra ipſum primogenitum, qui ea vti volebat: ſtatim in ſolutionibus ad argumenta ſtatuit num. 37. & 38. ſolas coniecturas ſufficere ad faciendum rem certam; cum clarum & manifeſtum illud eſſe dicatur, quod apparet ex coniecturis, vt tradunt Interpretes omnes ibi commemorati. Et ſic ex coniecturis, vſque adeo coadiuuari dubiam ſubſtitutionem, vt velut clara, & certa dicatur. Et conuenit Simon de Prætis, referendus infrà, in finalibus verbis num. 5.

Quamuis ergo in fideicommiſſis, & ſubſtitutionibus, contra eum, qui innititur verbis dubiis, ſcripſerint permulti, vt inferiùs dicetur: ſemper tamen vel intelligunt, vel pro certo ſupponunt id non procedere, quando in contrarium, & pro eo, qui ex eiuſmodi verbis ſe fundat, probabiles, & fortes coniecturæ extarent: ex ipſis namque aliter ſtatuunt, & præſumptæ voluntari teſtatoris adhærent, vt ex reſolutis, & ſcriptis capitibus præcedenti bus apparet dilucidè, & per Peregrinum, de fideicommiſſis, d. artic. 11. per totum: ſic ſane fideicommiſſum debere reſtringi, & tanquam odioſum reputari, & interpretari contra eum, qui fideicommiſſum extare conuenit, quamuis ſcripſerint Socinus ſenior, Corneus, Riminaldus ſenior Decius, Craueta, Socinus iunior, Alciatus, Natta, Gratus, Rolandus, Rota, & Cephalus, quos in id congeſſit Cardinalis Mantica, de coniecturis vltimar. volun. lib. 7. tit. 1. num. 13. vt in dubio contra fideicommiſſum debeat pronuntiari, alios etiam quamplurimos retulit Petr. Antonius de Petra, de fideicommiſſis, q. 9. n. 40. 64. & 144. Contraria tamen in ſententia alij quamplurimi fuere, vt ex referendis infrà conſtabit, aut ſaltem (vt dixi) ex probatis & legitimis coniecturis, & præſumptionibus aliter ſtatuunt. Sic quidem pro fideicommiſſo reſponderunt, quoties conſtat, illud fauore agnationis conſtitutum, vt vtrumque conſtat ex longa ſerie, & relatione Tiberij Deciani, Hippolyti Riminaldi, Iacobi Mandelli de Alba, Molinæ, Burgos de Pace, Velazquez Auendañi, Peregrini, Graſſi, Fachinei, Menochij, Anguiſſolæ, Vegij, Fabij Turreti, Aldobrandini, Alexandri Raudenſis, Ioannis Francisci de Ponte, & aliorum, quos ego recenſui, atque ex coniecturis pro fideicommiſſo, & eo, qui verbis dubiis inititur, reſolui quotidianarum har. controuerſiarum iuris lib. 2. cap. 22. ex num. 77. vſque ad num. 86. reſoluunt etiam in fauorem eſuſdem Mantica, lib. 7. dicto titulo 1. num. 44. & 45. Achilles Pedrocha, in conſil. 5. num. 198. &199. latiùs Petra, dicta q. 9. & quæſt. 5. ex num. 29. & n. 41. cum multis ſeqq. Idem quoque in fideicommiſſis, & ſubſtitutionibus, & alia quacunque vltima diſpoſitione, vt ſcilicet ex legitimis, & probabilibus coniecturis non debeant verba dubia contra eum interpretari, qui eis innititur, obſeruauit alio in loco Menochius ipſe, ſcilicet lib. 4. præſumpt. 67. ex num. 19. cum ſeq. nam in eo dubio, an fideicommiſſum ſit quid fauorabile, vel odioſum, dicit, quod ipſe ſolet omiſſa aliorum explanatione, qui fruſtra multas membranas occupant, ſic duos caſus diſtinguere. Primus eſt, cum clarè & manifeſtè conſtat, teſtatorem voluiſſe certis in caſibus, & certas ob perſonas fideicommiſſum conſtituere, & tunc debet fideicommissum iudicari fauorabile, & id fieri publicè intereſt: & maxime procedit, quando fideicommiſſum eſt relictum ex fauorabili: vt illa eſt, quod agnatio & familia conſeruetur, provt latiùs ex num. præcitato 19. vſque ad num. 26. comprobat Secundus caſus eſt, quando ſumus in dubio, an ſcilicet teſtator reliquerit, vel non fideicommiſſum; & tunc quidem (inquit ipſe Menochius) fideicommiſſum non præſumitur, cum ſit onus & grauamen, & conſequenter odioſum, vc probauit dictó numero 26. remanet ergo, quod cum in diſpoſitione teſtamentaria quacunque verba exiſtunt dubia, vel obſcura, ſiue ambigua, rectè agit, atque interpretationem petit ille, qui eis innititur, atque inſiſtit, nec contra eum excipi poſſe ex regula dictæ. l. veteribus, ſi vrgentes & probabiles coniecturæ pro ipſo exiſtant. Secus vero ſi nec diſpoſitionis verba aliqua pro ſe habeat, nec etiam ex eis iuridicè deductas coniecturas oſtendat, tunc namque omnino omiſſum pro omiſſo habendum erit, nec coniecturis, aut interpretationi locus erit, & procedit regula dict. l. veteribus. quæ quoad fideicommiſſa attinet, nec affirmatiuè, nec negatiuè accipi poteſt abſolutè, ſed potius explicari debet iuxta ſuperiora, & iuxta ea, quæ annotata, atque ſcripta reliqui ſuprà, cap. 8. per totum. vbi longa ſerie explanaui, an, & quibus in caſibus intelligi debeant contraria Interpretum noſtrorum placita, qui aliquando tradiderunt, fideicommiſſa non induci, niſi expreſsè de voluntate teſtatoris appareat per verba, aliquando verò ex ſola voluntate, etiam ceſſantibus verbis induci, & conſtare aſſeuerarunt: ſic ſane indiſtinctè obtinere non poteſt eorum ſententia, qui aſſerunt, fideicommiſſum nunquam in dubio iudicandum; quorum quamplurimos recenſuit Lud. Caſanate, in conſ. 4. n. 8. & 9. ſed ita explicari debet, vt dixi ſuprà, & dicto cap. 8. latius explicaui. Sic etiam in eiſdem, in quibus verſamur terminis explicauit, & latius diſtinxit Simon de Prætis, de interpretat. vltimarum voluntatum, lib. 3. interpretat. 3. dubitat. 1. ſolut. 3. per totam, fol. 137. & ſeq. quo loci ex propoſito ipſe Author inquirit, vtrum fideicommiſſum fauorabile ſit, vel odioſum, vt pro eo amplior, vel ſtrictior interpretatio fieri debeat, & plures adducit doctrinas; ſemper tamen concludit, ex probabilibus, & concludentibus probari coniecturis, ſicque in caſu dubio, non excludi allegationem vulgatam d.l. veteribus, ff. de pactis. ſed potius audiri, & coniecturas pro eo vrgentes inſpici, vt expreſſim obſeruat n. 8. & n. 16. vbi inquit poſt Albericum, quem citat, quod in vltimis voluntatibus fit interpretatio in fauorem eius, in cuius fauorem verba proferuntur, ſiue hæres, ſiue legatarius ſit; & in fideicommissis, & ſubſtitutionibus quod ex mente fit extenſio cum caſu expreſſo ad tacitum. Citat etiam Iaſon in conſ. 203. lib. 2. qui latè fundauit pro fideicommiſſo inducendo, quia licet dicatur grauamen reſpectu, hæredis, tamen reſpectu teſtatoris, & eius, qui ſubſtitutus eſt, dicitur fauorabile, quia eſt vltima voluntas, & in ea fit larga interpretatio, dum fideicommiſſum fauore alicuius inductum cenſetur, & citat quoque Alciatum, & Nattam, ita tenentes.

Procedunt autem æquali ratione in ſubſtitutionibus, & vocationibus cuiuſlibet vltimæ diſpoſitionis, & in primogeniorum & maioratuum inſtitutionibus quæ in fideicommiſſis nunc diximus, & iuxta reſolutiones, & obſeruationes traditas ſupra, n. 4. per totum, intelligi, atque moderari debent communes illæ Interpretum traditiones, mille in locis repetitæ, quòd ſubſtitutio aut vocatio dubia regulariter interpretari debeat contra eum, qui ei innititur; nam aliquando ex legitimis, & probabilibus coniecturis, quæ vrgeant, atque ex eiſdem doctrinis ſuperiùs traditis, d.n. 4. pro eo potius interpretari debebit, vt ibidem dixi: ſic ſane temperari debebunt Authores ſequentes (vt alios infinitos omittam, qui commemorantur ab eis: Iacob. Menoch. in conſ. 97. n. 97. & quatuor ſeq. lib. 1. vbi inquit poſt alios Authores, quos in qui aſſerit, ſe vt primogenitum eſſe ſubſtitutum, & vocatum probare debet, eam substitutionem comprehendere perſonam ſuam, cum dici ſemper poſſit, ſubſtitutio de te non loquitur, aut hunc caſum non continet: & quod ſubſtitutio dubia interpretari debet contra eum, qui ex ea nititur, cum dubia teſtatoris voluntas non ſit attendenda, l. ſi alij, ff. de vſufructu legato, & ſubdit poſt Crauetam, id maxime procedere, ſi aduerſarius poſſidet: nam pro poſſeſſore in dubio eſt pronuntiandum, §. commodum, Inſtitut. de interdictis, & idem repetit in conſ. 232. n. 9. lib. 3. ſed ſtatim num. 37. & 38. limitat ex coniecturis, vt ſuprà notaui num. 4. in fine. idem Menochius, in conſ. 522. num. 3. lib. 6. qui tamen, ita vt dixi, antea explicauit, vt conſtat ibi, Et ideo, qui vult ſuccedere ex ſubſtitutione, probare debet clare & manifeſte, ſaltem coniecturis vrgentibus, ſe ex illa vocatum; alioquin dubia ipſa ſubſtitutio interpretari debet contra eum, qui ex ea vult ſuccedere. Ecce vbi regula dictæ l. veteribus, non admittiur abſolutè, ſed coniecturis eſt locus, & interpretationi, cum in vltimis voluntatibus latior fiat interpretatio. Sic etiam intelligi debet Hippolytus Riminald. in conſ. 23. n. 22. & 75. lib. 1. & in conſil. 358. num. 162. & 2. ſeq. lib. 4. & in conſ. 645. num. 20. & ſeq. lib. 6. & num. 30. & ſeq. & num. 40. vbi ex num. 41. ex mente, & coniecturis aliter ſtatuit, & num. 48. conſtituit, quod in ſubſtitutionibus, & fideicommiſſis locum habent coniecturæ, quando aliquid eſt dictum ſubobſcurè, ſecus quando eſt penitus omiſſum. Quoniam (vt inquit num. 73.) mens elici non poteſt, vbi verba prorſus deficiunt: idem Riminaldus, in conſ. 651. ex num. 1. cum ſeq. & num. 16. cum ſeq. eod. lib. 6. vbi id ipſum repetit, & late fundat: & in conſil. 738. ex num. 7. cum ſeq. lib. 7. Franciſcus Beccius, in conſ. 39. num. 26. Petrus Surdus, in conſil. 10. num. 19. & in conſil. 44. num. 1. lib. 1. Ioannes Cephalus, in conſil. 430. num. 17. & ſeq. & in conſ. 447. n. 13. & ſeq. lib. 3. Ioan. Vincent. Honded. in conſ. 51. num. 59. lib. 2. Peregrinus, in conſ. 36. ex n. 1. cum ſeq. lib. 1. Sylueſter Aldobrandinus, in conſ. 30. n. 35. Achilles Pedrocha, in conſ. 19. n. 77. & ſeq. lib. 1. & in conſ. 16. n. 142. eod. lib. qui ita etiam temperari debent, vt nunc dicebam. Fuluius Pacianus, in conſ. 9. num. 46. & in conſil. 17. num. 37. lib. 1. vbi etiam, quod ſubſtitutio dubia contra agentem interpretatur, & contra eum in cuius fauorem facta eſſe dicitur, vt ex aliis ſcripſit Adrianus Gilmanus, rerum iudicatarum Germaniæ, deciſ. 6. n. 11. Ludouicus Caſanate, in conſil. 4. num. 8. & 9. Peregrinus ipſe de fideicommiſſis, artic. 43. num. 10. & 11. Hieronymus Gabriel, in conſ. 95. n. 14. & in conſ. 10. num. 38. lib. 2. Weſembec. in conſ. 18. ex num. 13. latè Cæſar Barzius, deciſione Bononiæ 121. num. 54. & ſeptem ſeqq. vbi ex aliis probauit ſequentia: In conflictu coniecturarum, eas præferri debere, quæ fideicommiſſi & ſubſtitutionis excluſionem ſuadent. Contra eum, qui fideicommiſſum extare contendit, eſſe pronuntiandum, niſi ſe vocatum in eum caſum, qui exiſtit, oſtendat. Quod poſſeſſor in dubio eſt abſoluendus, & reus in dubio qualibet in cauſa abſoluendus. Quod in fideicommiſſis potiſſimùm ratio eſt habenda regulæ illius, quod in dubio, poſſeſſor, & reus eſt abſoluendus, & ad eius fauorem iudicandum; vt etiam Viuius probauit deciſione 236. libro ſecundo, & teſtatoris dubiam voluntatem ſubſtituto non proficere: & ſubſtitutionem incertam, & dubiam contra agentem, ex ea eſſe interpretandam. Ac denique num. 61. quod actor maiori, quam reus iuſtitia niti debet, & propterea in dubio pro reo contra actorem eſt pronunciandum. Quæ omnia (vt toties dixi) limitantur, & temperantur, ſi ſubſtitutio, aut vocatio dubia, ex qua quis agit, omnino dubia, & incerta ſit, vt putà ſi caſus, de quo controuertitur, nec ſubobſcurè etiam excogitatus, aut deciſus fuerit, ſed omnino omiſſus; ſecus tamen, ſi ex legitimis coniecturis, atque ex præſumpta, & coniecturata mente (quæ ex multis elici valer) certa reddi poſſit, iuxta traditiones Menochij, & aliorum ſuprà relatas, ex quibus quod attinet ad vltimas voluntates limitatur allegatio vulgata dictæ l. veteribus.

In alia verò diſpoſitione quacunque, quod verba interpretari, & accipi debeant in dubio contra eum, in cuius fauorem facta eſt, & qui eam producit; alij quamplurimi adnotarunt Authores, qui quatenus indiſtinctè loquuntur, & ſic vt diſpoſitionem quoque teſtamentariam comprehendant, quoad teſtamenta ipſa attinet, limitari, & temperari debent, vt dixi; quoad cætera verò ſic ſtatuunt generaliter Craueta, in conſilio 208. num. 3. & in rubrica, ff. de legatis 1. num. 13. Tiberius Decianus, in conſil. 121. num. 17. volumine 3. Hippolytus Riminaldus, in conſ. 18. n. 32. lib. 1. Achilles Pedrocha, in conſil. 1. n. 84. & 85. qui antea dixerat n. 83. quod in re dubia reſcriptum contra impetrantem interpretandum eſt: Clementina 1. cum ibi notatis per Bonifa. de Vitalinis, n. 24. de reſcriptis, cap. ſuper litteris: eod. tit. l. præſcriptione, C. ſi contra ius, vel vtilitat. publi. l. cum precum, C. de liberali cauſa. & pro omni diſpoſitione, etiam teſtamentaria citat ipſe Pedrocha textum, in l. Seio. §. Medico, verſ. ea videntur relicta, ff. de annuis legat. & generaliter contra eum qui fundat in verbis dispositionem ſuam, quod verba ipſa intelligenda ſint; multis iuribus & Authoribus ſcriptum reliquerunt Socinus iunior, Gozadinus, Beccius, Cephalus, Rolandus, & Decianus, cum quibus Pedrocha idem, dicto conſil. 1. num. 87. Berous, in conſ. 144. num. 1. volum. 3. Decianus, in conſ. 89. num. 33. lib. 5. qui etiam expendit textum, in d.l. Seio, §. Medico, vt contra eum, qui ſe fundat in verbis, & in cuius fauorem facta eſt diſpoſitio, in dubio ſemper facienda ſit interpretatio: & in caſu ibi propoſito contra legatarios verba diſpoſitionis intelligit Bertazolus, conſil. criminali 30. n. 13. & 14. lib. 1. Petrus Surdus, deciſ. 202. num. 19. vbi quod interpretatio fit contra eum, qui ſe fundat in verbis, & ad cuius commodum verba principaliter ſunt prolata: & repetit deciſione 246. n. 14. & deciſ. 288. n. 45. Franciſc. Burſatus, in conſ. 371. num. 3. lib. 4. Ioannes Vincent. Honded. in conſil. 97. ex num. 19. lib. 1. & in conſilio 51. num. 59. lib. 2. Peregrinus, in conſilio 36. ex n. 1. & in conſ. 56. num. 1. lib. 1. Marc. Antonius Eugenius, in conſ. 48. numero. 9. Franciſc. Viuius, deciſ. 283. numero 13. vbi poſt Baldum, in l. finali. C. de dotis promiſſione, quod in omnem euentum verba ambigua interpretantur contra illos, qui verbis ambiguis ſe obligant: & num. 14. poſt eundem Bald. in l. falſus, quæſtione 5. C. de furtis. quod mandatum obſcurum nocet domino: & num. 15. quod verba teſtium obſcura, & ambigua, contra producentem interpretari debent, cap. in præſentia, vbi omnes Interpretes, & alij relati dicto num. 14. Pariſius, in conſilio 54. numero 62. lib. 1. & in conſilio 117. numero 6. eod. lib. Ludou. Roman. Alphanus, & Thuſc. in locis referendis ſtati, num. ſequenti.

Sic denique & generaliter, quod verba contractuum interpretentur contra eum, qui ſe in illis fundat, & cuius cauſa, & ad cuius commodum conceptum fuit pactum, vel contractus initus; per text. in l. veteribus. ff. de pactis. l. quicquid adſtringendæ. ff. de verborum obligat. l. Labeo & l. ſi in emptione, ff. de contrahenda emptione. ex aliis multis Authoribus obſeruarunt, atque exornarunt Petrus Surdus, dicta deciſ. 202. num. 19. & deciſ. 288. num. 45. & in conſilio 421. num. 33. vbi poſt Albericum, & alios, quod non attenditur, quis pacti verba proferat, ſed ad cuius cedant fauorem, vt contra eum interpretentur: Tiberius Decian. in conſ. 52. num. 23. lib. 1. Hippolyt. Riminald. in conſ. 19. n. 32. lib. 1. & in conſ. 13. n. 62. lib. 2. Socinus iunior, conſil. 13. num. 2. lib. 3. Pariſius, in conſil. 110. num. 55. lib. 1. Hieronymus Gabriel, in conſ. 60. num. 6. volum. 1. vbi quod renunciatio intelligitur in dubio contra eum, cui fit, & pro eo qui renuntiauit: & ſequuntur alij relati per Surdum, dicto conſil. 431. num. 34. Iaſon, in conſ. 39. lib. 1. Craueta, in rubrica, ff. de legatis 1. ex num. 104. & ſequent. Lapus, allegatione 85. Burgos de Paz, in conſ. 4. num. 92. And. Tiraquel. de retractu lignagier. §. 1. gloſſa 16. num. 4. & in l. ſi vnquam, verbo, donatione largitus, num. 93. Mainerius, in l. in contrahenda, ff. de regulis, iuris, Franciſcus Beccius, in conſ. 41. n. 10. & in conſ. 101. n. 87. & 91. Achilles Pedrocha, in conſ. 1. num. 86. Ioannes Vincent. Honded. in conſ. 7. num. 19. & quatuor ſeq. lib. 1. Camillus Gallinius, de verborum ſignif. lib. 3. cap. 18. & lib. 5. cap. 8. & 9. Mieres in initio primæ partis, num. 10. vbi expendit regulam prædictam in eo dubio, annis, qui promiſit facere maioratum, promiſſionem adimpleat, faciendo meliorationem Tertij & Quinti bonorum: Antonius Faber, ad titulum, C. de verborum ſignificat. definit. 22. vbi quod in iudiciis fit interpretatio pro eo, qui ambigua intentione vſus eſt, l. ſi quis intentione ambigua, vbi Faber ipſeſcripſit in Rationalibus, l. ſolemus. ff. de iudiciis. l. inter ſtipulantem. §. 1. de verbor. obligat. in contractibus verò, contra eum, qui potuit apertiùs loqui, iuxta d. l. vetaribus, & d.l. Labeo. & quod attinet ad iudicia, & contractus, latiùs explicat Ludou. Roman. in l. ſtipulatio iſta. §. in ſtipulationibus, ex num. 4. ff. de verbor. obligat. vbi etiam inquirit num. 6. & tribus ſeqq. quid in priuilegiis, quid in reſcriptis, & quid in ſtatutis, vt ibi videbitur: & per Thuſcum, practicar. concluſ. iuris, tom. 8. littera V. concluſ. 106. per totam, fol. 542. vbi latè exornat vulgatam allegationem dictæ l. veteribus, Alphanus etiam exornat collectaneo 248. ad. l. ipſam, fol. 77. vbi limitat in maneatis, in quibus ſecundum mentem mandantis fit interpretatio. Item, quando quis vtitur aliquo termino certo frequentioris vſus, Item, quando qualitas aut natura actus aliud ſuaderet. Ac denique vbi colligeretur contraria mens, in quo poſt Baldum, conuenit Cardinalis Thuſcus, dicta concl. 106. n. 32. & 42. exornant etiam allegationem eandem Tiberius Decian. in conſ. 21. à princip. vſque ad n. 11. lib. 2. vbi eleganter, & vtiliter, an quoque in contractibus mens attendatur, an verbis duntaxat ſtetur: Franciſc. Burſatus, in conſ. 197. n. 22. 23. & 24. lib. 2. Adrianus Gilmanus, rerum iudicatarum Germaniæ, lib. 1. deciſ. 6. n. 20. & 3. ſeq. & hactenus de tertia obſeruatione in articulo propoſito.

Quarto denique & vltimo loco obſeruandum, atque conſtituendum erit, præcipuam articuli ipſius controuerſiam, verba ſcilicet obſcura, vel ambigua, aut dubia, contra quem debeant interpretari in teſtamentis, & vltimis voluntatibus; ex omnibus recentioribus hucuſque Scribentes, attigiſſe, atque excitaſſe in terminis Camillum Gallinium duntaxat, cæteros autem eiuſdem tractatum omiſiſſe. Is ergo Author, de verbor. ſignific. lib. 3. cap. 18. ex ſuperiùs à me ſcriptis, atque adnotatis nihil adduxit, nec obſeruauit, retulit tamen eò loci Alberici de Roſate diſtinctionem, in dicta l. veteribus, numero ſexto, vbi Albericus omnem hanc diſputationem generaliter ſuſceptam: contra quem ſcilicet verba debeant interpretari, ſi dubia vel ambigua ſint? ad ſex capita reduxit, 7 dixit quod aut verſamur in iudiciis, aut in contractibus, aut in vltimis voluntatibus, aut in legibus, aut in reſcriptis, aut in confeſſionibus; & vniuſcuiuſque capitis reſolutionem proponit. Et refert, & proſequitur Gallinus, dicto cap. decimo octauo. Ego verò aliis omiſſis, duntaxat aſſumam tertium caput vltimarum voluntatum, quod ad hunc tractatum ſpectat, & cætera prætermittam. Ipſum autem iuxta ea, quæ numeris præcedentibus adnotaui, explicandum, atque intelligendum ſemper eris. Inquit ergo, quod quando vertitur ambiguitas, vel obſcuritas in vltima voluntate, aut verſatur circa perſonas tantum, & tunc ſi lex remouet obſcuritatem, provt remouet in l. penultima, C. de verborum ſignificat. diſpoſitio valet, per illum textum, & ibi notata: quòd ſi non remouet, vitiatur, per textum in l. ſi quis ſeruum. §. ſi inter duos, ff. de legatis 1. l. duo ſunt Titij. ff. de teſtamentaria tutela, & idem eſſe, ſi circa perſonas, & res promiſcuè eſt obſcuritas, nec aliter comprobat,

Addiderim ego, præfatam hanc reſolutionem, quoad iſtud primum caput diſtinctionis veram eſſe, & eidem conuenire in omnibus Bartoli theoricas, & doctrinas, in l. quidam relegatus, ex numero primo, cum ſeq. ff. de rebus dubiis. quò loci Bartolus docuit, quod cum perſona penitus incerta inſtituitur, corruit ipſo facto inſtitutio, l. quoties. §. hæres, ff. de hæredius inſtit. & ibidem ſequitur Bartolum Socinus, num. 13. Pariſius, in conſ. 13. numero 12. libro 3. Et idem iuris eſſe, quando perſona certa eſt inſtituta, ſed dubitatur, quænam illa ſit; corruit enim inſtitutio, niſi certificetur, & appareat, de qua ſenſerit teſtator: ita Bartolus, in eadem l. quidam relegatus, num. 3. verſiculo, aut continet perſonam, qui affert exemplum l. in tempus, §. primo. ff. de hæredibus inſtit. & latius proſequitur Menochius lib. 4. præſumptione 25. per totam. vbi plena manu explicat; hæredis inſtitutio incerta, an & quando, & quibus coniecturis reddatur certa, vt valeat? & ibidem dicta conueniunt omnino ſuperiùs reſolutis. Idem quoque dicimus in tutela teſtamentaria, quæ vitiatur, ſi ex duobus eiuſdem nominis, non conſtat, quis datus ſit tutor, dicta l. duo ſunt Titij (quam Albericus citat) & in legato, quod non debetur, ſi non apparet, cui ex duobus legatum eſt. l. quoties, verſ. ſi vero duo. ff. de vſufructru, l. qui plures, ff. de vſufructu, legato. latè Menoch. lib. 4. præſumpt. 108. vbi latè explicat, quando, & quibus coniecturis legatum incertum reddatur certum, vt valeat, atque conſiſtat? Idem denique eſſe, quando circa perſonas, & res, promiſcuè eſt obſcuritas (quod Albericus notauit) colligitur ex traditione Bartoli, in d.l. quidam relegatus, n. 1. verſ. fallit ſi reſultat. Baldi, in l. ſi quis ſeruum, §. ſi inter duos. ff. de legatis. 2. Ruini, in conſ. 21. n. 7. lib. 2. Menochij, dicta præſumpt. 107. num. 15. qui ſcripſit, legatum nullo modo valere, quando eſt incertum, tam reſpectu perſonæ legatarij, quam rei legatæ. Et hactenus de primo membro diſtinctionis.

Quod ſi ambiguitas, vel obſcuritas eſt circa res tantum (inquit Albericus, & Camillus ſequitur) tunc ſi propter generalitatem ea prouenit, ſeruandum eſt quod habetur in l. legato generaliter, cum ſua Gloſſa, ff. de legat. 1. Si propter alternatiuam, attendendum eſt, quod habetur in l. Lucio, ff. de legatis 2. In quo etiam caſu vere loquitur Alberic. ipſe, nam in illa quæſtione, cuius inquam ſit electio, hæredis, an legatarij, in legato generis, vel alternatiuo, remittit ſe ad communes DD. reſolutiones in præcitatis iuribus, vbi Interpretes ipſi plene explicant. Ego quoque quotidianar. har. controuer ſ. iuris, lib. 1. 1. de vſufructu, cap. 9. ex n. 32. vſque ad n. 37. dilucidè & breuiter explicaui, & diſtinxi, an legatum ſit, vendicationis, vel damnationis; ſiue an teſtatoris verba dirigantur ad hæredem, vel ad legatarium, vt eius ſit electio in vtroque caſu, ad quem verba directa fuerint: & retuli Guil. Bened. Gualdenſem, Peraltum, Sarmientum, Couar. Anton. Gomez. Graſſum, Pechium, Menochium, Cuiacium, Caldas Pereiram, D. Spino, Simonem de Prætis, & alios, qui ex profeſſo in eo articulo loquuntur, ac denique iurium quamplurimorum contrarietatem dilui, vt ibi videri poterit, ac etiam eodem c. 9. ex n. 37. cum ſeq. in ea quæſtione, an in legato incerto, quod minimum eſt debeatur, de qua ſupra etiam, cap. 32. Denique inquit Albericus, & Camillus Gallinius ſequitur quod ſi ambiguitas, vel obſcuritas aut incertitudo ſit circa verba tantum, & de mente appareat, quod illa ſequenda eſt, iuxta iura vulgata Id quod verum eſt, & probatur ex his quæ cap. precedentibus, latiùs notaui. Si verò de illa non conſtat, coniecturas eſſe inſpiciendas, ex l. ſi ſeruus plurim, § vltimo. ff. de legat. 1. Albericus ipſe probauit, & ſubdit, quod determinationem recipiunt coniecturæ Iudicis arbitrio, l. voluntatis, C. de fideicommiſſis. & alio cap. ſuprà latius explicaui; & aliàs vitiatur diſpoſitio l. ſi pluribus, ff. de legat. 3. In quo etiam verè loquitur Albericus, & aſſumptum traditum ſuprà obſeruat. 3. probat apertè: non enim ita rigorosè ſtat deciſioni dictæ l. verteribus, in vltimis voluntatibus, ſed mentem teſtatoris diligenter perſcrutandam, ad coniecturas deueniendum admonet, vt ego quoque admonui, & notaui ſuprà, & de his hactenus.

CAPVT XXXV.

Ex iure communi, aut municipali, quemadmodum coniectura fieri, atque interpretatio voluntatis teſtatoris elici valeat in caſu dubio, & an ita fieri debeat, vt quanto minus poſſibile ſit, ius commune lædatur, ac etiam præſumatur in dubio teſtator voluiſſe ſuam voluntatem, & diſpoſitionem eſſe legibus, & iuris communis conſtitutioni eſſe conformem; vbi quoad praxim, & theoricam articulus hic illuſtratur, & dilucidè magis, quàm antea fuiſſet, explanatur, vt hic videbitur. Denique inquiritur, Maioratus irreuocabilis ex Tertio & Quinto inſtitutus, vtrum reuocetur bonis inſtitutoris diminutis, vel debitis ab eo citra fraudem, & dolum poſtmodùm contractis: & conſequenter, an debita contracta, etiam poſt factam meliorationem, aut maioratum irreuocabilem, ante ipſum deducantur; & Regij Hiſpalenſis Senatus egregia & notabilis in caſu ex facto occurrenti deciſio probatur, & ſingulariter corroboretur.

SVMMARIVM.

- 1 Teſtatorum voluntates, & teſtamenta ex iuris communis dispoſitione optimè colligi, & interpretari, & vniuſcuiuſque voluntatem iuris dispoſitioni conſentaneam eſſe præſumi, quia quilibet præſumitur id, quod lex ipſa disponit. Et ſic voluntas teſtatoris interpretatur eo modo, quo interpretatur dispoſitio legis. Et intelligitur facta in eum caſum, quo de iure fieri potuit.
- 2 Teſtator enim videtur cogitare id, quod lex ipſa disponit.
- 3 Et velle disponere ſecundum ius, & non contra ius.
- 4 Et ea interpretatio, per quam ius commune conſeruatur, in qualibet dispoſitione cenſetur fauorabilis, & ideo eſt amplectenda.
- 5 Sic omnis dispoſitio, quæ ſimpliciter profertur, veſtitur à iurecommuni, & ſecundum ipſum debet reſtringi, & ampliari.
- 6 Et verba dubia ad intellectum iuris communis debent referri, & ſecundum interpretationem iuris communis accipi,
- 7 Et diſpoſitio teſtatoris debet intelligi, quemadmodum ipſe diſponere debuit de neceſſitate.
- 8 Teſtatoris diſpoſitio interpretatur ſecundum ius commune, etiam ſi latiſſima deberet fieri interpretatio.
- 9 Et ſiue dubium ſit in verbis teſtatoris.
- 10 Siue in tempore, ſcilicet quando incipiat ab intellectu iuris.
- 11 Vel in dispoſitione ipſa, qui ſcilicet in ea ſint comprehenſi, & vocati.
- 12 Teſtamenta, contractus, priuilegia, reſcripta, & omnes diſpoſitiones ſecundum ius commune interpretari, & declarari debere.
- 13 Teſtatorem in dubio præſumi voluiſſe ſuam ipſam diſpoſitionem eſſe conformem, atque conſentaneam iuris communis, & legis diſpoſitioni, & ſecundum illam accipi, regulari, atque interpretari debere; decantatiſſimam, & vulgatiſſimam fuiſſe Scribentium omnium traditionem, & regualm. Quam exornarunt, atque dilucidè explanarunt permulti iuris Interpretes, qui commemorantur hoc loco. Et aliis conſultò prætermiſſis, nonnulli recenſentur caſus practici, vt hic videbitur.
- 14 Regula etiam ipſa extenditur primò, vt procedat, etiam quoad ius municipale, vt ſcilicet præſumi debeat, teſtatorem voluiſſe, ſuam diſpoſitionem eſſe conformem ſtatutis, & legibus ſuæ ciuitatis.
- 15 In ambiguis namque ſic debet fieri interpretatio vltimæ voluntatis, & moribus, & ſtatutis ciuitatis conueniat; quia teſtator præſumitur voluiſſe, quod lex ſua municipalis valeat.
- 16 Et ſe confirmare cum illa, etiam in bonis ſitis extra territorium ſtatuentium.
- 17 Imo teſtator magis videtur respicere ad legem loci, quam ad ius commune, & idcirco interpretatio à ſtatuto ſumpta, præfertur iuri communi.
- 18 Extenditur ſecundò regula eadem, & præſumptio, vt procedat etiam quoad conſuetudinem populi, aut ciuitatis teſtatoris, nam cum ea videtur teſtator ſe conformare voluiſſe in dubio & ſecundum eam debet eius voluntas, atque diſpoſitio intelligi.
- 19 Tertiò extenditur regula eadem, aut præſumptio, quod teſtator præſumatur voluiſſe ſuam dispoſitionem eſſe conformem iuri communi, etiam quando verba in ſua generalitate repugnant, nam & tunc generalitas illa debet reſtringi, vt testatoris dispoſitio conformis ſit diſpoſitioni legis.
- 20 Vel quando ſermonis proprietas repugnat diſpoſitioni teſtatoris, adhuc enim id ipſum præſumitur, verba impropriando, dummodo aliàs verba conueniant; idque ex ſententia quorundam. Contra verò ex ſententia communi, iuxta quam ſtandum eſt proprietati verborum, nec verba ipſa impropriari poſſunt propter præſumptionem præfatam. Quod Author probat, & eleganter explicat, & Petri Surdi locus in terminis expenditur, vbi inquit, quod teſtator non cenſetur voluntatem ſuam accommodare ſecundum leges, quando verborum proprietas repugnat.
- 21 Teſtator quod non videatur voluntatem ſuam accommodaſſe ſecundum leges, quælibet coniectura efficit.
- 22 Quarto denique & vltimò extenditur regula ipſa, & præſumptio, vt procedat etiam in caſu omiſſo, provt hic declaratur, & Franciſci Manticæ obſeruatio recipitur.
- 23 Teſtatorem voluiſſe ſuam diſpoſitionem eſſe conformem iuris communis, aut legis diſpoſitioni, multis in caſibus dici non poſſe, ſiue à regula ſuperiori, & præſumptione prædicta recedi contrariis coniecturis, & præſumptionibus, vt hic adnotatur.
- 24 Et Authoris in propoſito generalis & vera traditur reſolutio.
- 25 Ponderantur etiam iura nonnulla, quæ præſumptionem eandem, & regulam præfatam, quod teſtator vtdeatur in dubio ſe conformare cum iuris communis diſpoſitione; infirmare, atque conuincere videntur.
- 26 Et Alexandri concordia, & diſtinctio proponitur, quæ communiter approbari ſolet.
- 27 Sed à quibuſdam impugnatur, vt hic oſtenditur.
- 28 Beroi etiam, & Ioſephi Ludouici in eodem propoſito diſtinctio, aut concordia nouè reiicitur.
- 29 Et Camilli Gallinij longa, & noua diſtinctio commemoratur.
- 30 Author verò vt difficultatem, & controuerſiam eam dilucidè magis declaret, nonnulla diſtinctiùs, & latiùs adnotauit, vt hic videbitur.
- 31 Et Beroij diſtinctionem nouè explanauit.
- 32 Regij Hiſpalenſis Senatus definitionis caſus, & dubij ex facto occurrentis articulus proponitur.
- 33 Teſtator, aut maioratus inſtitutor vbi expreſsè prohibuit bona alienari, in illis non poteſt cenſus conſtitui, etiam pro vita poſſeſſoris.
- 34 Licentia conceſſa Principe ad conſtituendos redditus annuos ſuper bonis maioratus, eorumque bonorum ſuppoſitio, ita demum locum habent, ſi bona libera deficiant.
- 35 Maioratus poſſeſſor ſi abſque facultate Regia cenſum conſtituat ſuper bonis maioratus, expreſsè alienari prohibitis; cenſus conſtitutio cenſeri debet facta ſuper ipſis rebus, & non ſuper fructibus, ſicque nec in fructibus ſuſtinetur.
- 36 Alienare qui non poteſt, neque etiam poteſt redditum, ſiue cenſum conſtituere.
- 37 Idque maxime, quando alienatio prohibetur fauore alicuius.
- 38 Maioratus poſſeſſor non poteſt nocere ſucceſſoribus ex actu voluntario. Sicque neque compromittere, aut tranſigere ſuperbonis maioratus in præiudicium ſucceſſorum. Etiam ſtante dubio, vtrum bona ſint maioratui ſubiecta, vel non; ſufficit enim; quod tanquam bona maioratus petantur, vel habeantur: quod explicatur infra, n. 93.
- 39 Maioratus ſucceſſor non tenetur ad ſoluenda debita inſtitutoris, contracta poſtquam maioratus ipſe irreuocabiliter conſtitutus fuit: quod explicatur infrà, n. 66.
- 40 Per traditionem inſtrumenti, an, & qualiter dominium, & poſſeſſio transferatur.
- 41 Qualiter etiam per retentionem vſusfructus.
- 42 Et per clauſulam Conſtituti.
- 43 Meliorationis aſſignatio ſi fiat in re certa, & tradatur poſſeſſio, res ipſa per perennes meliorantes alienari non poteſt, quod latiùs explicatur n. 67. & vide n. 61.
- 44 Et ponderatur optimus text. in propoſito, in l. quæ prædium, C. ſi res aliena pign. data ſit. cui etiam respondetur n. 68.
- 45 Maioratus irreuocabiliter ex Tertio & Quinto inſtitutus, non reuocatur, nec minuitur, bonis inſtitutoris ex pòſt facto diminutis, aut debitis ab eo contractis. Quia ſicut inſtitutor maioratus directè non poteſt maioratum irreuocabilem effectum reuocare, ſic etiam nec indirectè poteſt, debita contrahendo. Idque ex ſententia quorundam, quorum contrariam Ludouicus Molina, & alij ſuſtinent; & amplectitur atque latiùs explicat Author infrà n. 58.
- 46 Meliorationem, aut maioratum faciens irreuocabilem, non poteſt poſtmodum tollere vincula, & ſubmiſſiones, nec in totum, nec in parte, nec reſpectu alicuius rei in præiudicium ſequentium vocatorum, etiam accedente conſenſu primi meliorati, aut vocati.
- 47 Meliorationem Tertij, ſiue Tertij & Quinti bonorum conſiderandam, & regulandam eſſe ad valorem bonorum tempore mortis meliorantis. Et ſic non ſolum Tertium, ſed etiam Quintum regulandum eſt ſecundum tempus mortis.
- 48 Et ita regulatur omnis Quota.
- 49 Legitima regulatur, & debetur ſecundum tempus mortis.
- 50 Donatio certæ rei regulatur ſecundum tempus mortis, vt appareat, an ſit inofficioſa.
- 51 Legibus dicentibus, quoad meliorationem Tertij & Quinti ſpectandum eſſe tempus mortis meliorantis, non poteſt à meliorante, & meliorato in præiudicium cæterorum filiorum renuntiari.
- 52 Melioratio quemadmodum filio meliorato debetur ex bonis poſtmodum augmentatis, ſi meliorantis facultates excreuerint, & ita commodo eius cedit augmentum; ſic etiam & minuitur, ſi bona quoquo modo diminuantur, vt diminutio, & augmentum æqualiter ad eum pertineat.
- 53 Melioratio Tertij & remanentis Quinti, etiam irreuocabiliter, vel ex cauſa oneroſa matrimonij facta, non admittit melioranti facultatem liberè diſponendi de Quinto. Et ſic ſolum remanens Quinti (quodcunque illud ſit) meliorato debetur. Quoniam non Quintum ſimpliciter donatur, ſed remanens Quinti. Quod in minima etiam parte verificatur. Vel etiam in nullo. Nec otiosè ſic exprimitur, ſed eo potius animo, vt disponendi de eo facultatem ſibi reſeruet meliorans.
- 54 Legitimam vſque adeo præcedit æs alienum, vt non ſit, nec debeatur legitima, niſi deducto ære alieno, quoniam illa aduerſus creditores non detrahitur.
- 55 Melioratio irreuocabiliter ex Tertio, & Quinto facta, non impedit, quin cætera bona meliorantis ex debitis poſtmodùm contractis minuantur, & grauentur. Immò & melioratio ipſa minuitur, vt inferius probatur, & cauſa oneroſa matrimonij duntaxat excipitur.
- 56 Obſeruationem diuturnam operari quamplurima, ac maxime præſumptionem actus ritè, & vtiliter, ac ita geſti, vt ab eo recedendum non ſit. Et declarare, ac tollere omnem dubitationem. Quod exornatur, & illuſtratur remiſſiuè.
- 57 Ex diuturnitate temporis præſumi omnia legitimè & vtiliter geſta, & poſſeſſionem, quam quis habet, iuſtificari. Quod latius exornatur remiſſiuè.
- 58 Maioratus irreuocabiliter ex Tertio & Quinto inſtitutus, reuocatur, aut minuitur, bonis inſtitutoris diminutis, vel debitis ab eo citra fraudem & dolum poſtmodùm contractis. Quod cum Molina, & aliis defenditur contra relatos ſuprà, n. 45. Et caſus matrimonij, cuius cauſa ſit maioratus, aut melioratio, ſemper excipitur. Atque Velazq. Auendani ſententia contraria, euidenti ratione confutatur. Et contrariæ partis rationi præcipuè concludens reſponſum aſſignatur.
- 59 Ac denique in hac materia, & pro explicatione legum Tauri notanda admodum, atque ſingularis traditur reſolutio.
- 60 Melioratio poteſt aſſignari in re certa, vel parte bonorum, dummodo res aſſignata non excedat valorem Tertij & Quinti respectu temporis mortis.
- 61 Et tunc an aſſignatio reuocari poſſit, licet melioratio aliàs irreuocabilis ſit ex conſtituto, vel traditione ſcripturæ: & vide infrà, n. 67.
- 62 Super bonis maioratus cenſum imponi non poſſe, quod dictum fuit ſupra, num. 33. & ſeqq. quemadmodum debeat explicari.
- 63 Tranſactio ſuper bonis maioratus, vtrum aliquando ſubſiſtat. Quod vtiliter, & ſingulariter explicatur.
- 64 Aduerſus aſſignationem rei pro melioratione relictæ, filij reclamare poſſunt, ſi ex ea læduntur in legitima.
- 65 Melioratio reuocatur, quatenus Tertium & Quintum excedit.
- 66 Maioratus ſucceſſor, an aliquando teneatur ad ſoluenda debita inſtitutoris contracta, poſtquam maioratus ipſe irreuocabiliter conſtitutus fuit.
- 67 Maioratus irreuocabiliter conſtitutus cum aſſignatione rei, vtrum reuocari poſſit, vel minui debitis poſtmodum contractis; ſingulariter, & melius quam hactenus fuiſſet, declaratur.
- 68 Et explicatur l. quæ prædium. C. ſi res aliena pign. data ſit.
- 69 Argumenti propoſiti ſupra, numer. 45. responſum traditur.
- 70 Interpretum huius Regni placitum commune, adductam ſupra, numero 45. Senatus Regij Hiſpalenſis definitioni non obſtare, provt hic obſeruatur.

PRo diſtincta, & ſingulari huiuſce Capitis explanatione obſeruandum, & conſtituendum erit primo loco, nihil magis aſſiduum, & vulgatum eſſe (cum quotidie per manus tradatur) quam quod teſtatorum voluntatum voluntates, & teſtamenta, ex iuris communis diſpoſitione colligi, & interpretari optimè valeant, ſicque vniuſcuiuſque vltimam voluntatem iuris diſpoſitioni conſentaneam eſſe præſumi in caſu dubio, & talem, qualis de iure eſſe debet, quia quilibet præſumitur velle id, quod lex ipſa diſponit, & ſic voluntas teſtatoris interpretatur eo modo, quo interpretatur diſpoſitio legis, & intelligitur facta in eum caſum, quo de iure fieri poteſt. Ita ſanè Bartolus, Baldus, Ancharanus, Anania, Alexander, Barbatia, Socinus vterque, & Alciatus, cum quibus ſic notarunt Cardinalis Mantica, de coniecturis vltimarum voluntat. libro tertio, titulo 2. numero 14. & 15. & libro 6. titulo 6. numero 1. Simon de Prætis, de interpretat. vltimarum voluntat. libro primo, interpretatione prima, dubitatione quarta, ſolutione 10. numero primo, folio 54. Ioſeph. Maſcardus, de probat. toto tertio, concluſione 1417. in principio. Alexander, Craueta, Menochius, Rota Romana, & alij cum quibus Ioannes Vincentius Honded. in conſilio 69. numero 58. & tribus ſequentibus libro ſecundo, & vltra eum Afflictis, deciſione 44. numero 20. teſtator etiam videtur cogitare id quod lex diſponit: & velle diſponere ſecundum ius, & non contra ius: & ea interpretatio, per quam ius commune conſeruatur, in qualibet diſpoſitione cenſetur fauorabilis, & ideo eſt amplectenda: ſic omnis diſpoſitio, quæ ſimpliciter profertur, veſtitur à iure communi, & ſecundum ipſum debet reſtringi, & ampliari. Verba quoque dubia ad intellectum iuris communis debent referri, & ſecundum interpretationem iuris communis accipi. Et diſpoſitio teſtatoris debet intelligi, quemadmodum ipſe diſponere debuit de neceſſitate, provt hæc omnia adducit, & latiùs comprobat Mantica, libro 6. dicto titulo 6. ex numero ſecundo, vſque ad numerum 8. vbi videri poterit: & accedit Simon de Prætis, dicta ſolutione 10. libri primi, folio 54. ex numero ſecundo, cum ſequentibus, vbi dixit, teſtatoris diſpoſitionem interpretari ſecundum ius commune, etiamſi latiſſima deberet fieri interpretatio: & ſiue dubium ſit in verbis teſtatoris, quia eiuſmodi verba redigenda ſunt ad iuris intellectum, & effectum, l. hæc conditio, ff. de condition. & demonſtrat. ſiue dubium ſit in tempore, quando ſcilicet incipiat ab intellectu iuris, ſiue dubium ſit in diſpoſitione ipſa, qui ſint in ea comprehenſi, & vocati; cenſentur enim hi vocati, qui ſecundum iuris formam, & ordinem vocari debuerunt, vt etiam hæc omnia latius comprobat Prætis idem ex numero ſecundo, cum ſequentibus, & ſubdit numero tertio, teſtatoris voluntatem præſumi talem, qualem lex voluit, & id voluiſſe teſtatorem facere, quod de iure communi diſponitur. Prætis ipſe, in conſilio 37. numero 11. volumine primo, & cum aliis multis Franciſcus Viuius, deciſione 295. numero ſecundo, vbi inquit, quod teſtatore proximiores ad ſucceſſionem vocante, illi venirent, qui iure communi inſpecto reſpectu ſucceſſionis proximiores forent, quamuis reſpectu naturæ vlteriores gradu reperirentur. Accedit etiam prædictis Ioſeph. Maſcardus, de probat. tomo tertio, dicta concluſione 1417. ex numero primo, vſque ad numerum 6. qui ſuperiores doctrinas ad omnem, & quamcunque diſpoſitionem extendit, & ſubdit, teſtamenta, contractus, priuilegia, reſcripta, & omnes diſpoſitiones ſecundum ius commune interpretari, & intelligi debere: in quo conueniunt Authores omnes mox referendi, & in terminis ſic annotarunt Ancharanus, in conſilio 6. numero 8. & in conſilio 393. numer. 2. & in conſilio 182. num. 5. Alexander, in conſilio 36. col. 4. volum. 3. Barbatia, inter conſilia Alexandri, conſilio 52. n. 38. & 39. volum. 4.

Hinc ergo & generaliter, atque ſecundo loco obſeruandum, & conſtituendum erit, ex dictis nunc, atque inferiùs dicendis comprobari, & deduci decantatiſſimam, & vulgatiſſimam Scribentium omnium traditionem, & regulam illam, teſtatorem in dubio præſumi voluiſſe ſuam ipſam diſpoſitionem eſſe conformem, atque conſentaneam iuris communis, & legis diſpoſitioni, & ſecundum illam accipi, regulari, atque interpretari debere; idque per textum in l. ſi duo, ff. de acquirenda hæred. & in l. hæredes mei, §. cum ita, ff. ad Trebellianum, & in l. Gallus, §. quidam rectè, ff. de liberis & poſthum. provt eas leges inducunt Antiquiores ibidem, ac poſt alios Camillus Gallinius, in commentariis de verborum ſignificatione, libro 10. capite nono, numero 6. folio 268. per textum etiam, in l. quæro, §. inter locatorem, ff. locati. ducto argumento à contractibus ad vltimas voIuntates, provt deduxit Menochius, libro quatro, præſumptione 102. numero primo, & ſuperiorem doctrinam, & regulam adeo frequentem multis in locis tradiderunt, & quamplurimis exornarunt Authores permulti.

Bartolus inquam, in d.l. hæredes mei, §. cum ita, numero. 4.

Alexander ibidem, col. 5. qui latè inſiſtit, & in conſil. 55. lib. 4.

Ripa, ſub n. 75. qui multa per hanc rationem decidi poſſe ait.

Hieronymus Zanchus, in eodem §. cum ita, in prima, editione, ex numero 119. & ſeqq. & n. 1139. cum multis ſeqq. vbi ponit hanc regulam cum decem extenſionibus, & vndecim declarationibus.

Andreas Tiraquellus, in l. ſi vnquam, verbo ſuſceperit liberos, n. 10.

Romanus, Ancharanus, Aretinus, Caſtrenſis, Alexand. Corneus, Socin. vterque, Iaſon, Decius, Craueta, Natta, Rolandus, Pariſius, Anamia, Paulus à Montepico, & Antonius Gabriel, quos retulit, & plenè explicauit hunc articulum, Cardinalis Mantica, de coniectur. vltimar. volunt. lib. 6. tit. 6. ex num. 8. vſque ad numer. 12. & numer. 18. cum ſequentibus.

Afflictis, deciſ. 44. n. 20.

Berous, in conſilio 144. 11. lib. 2.

Brunus, in conſilio 151. n. 14. & ſeq. lib. 2.

And. Alciat. de præſumptionibus, regula 3. præſumptione 32. & in lib. 1. de verborum ſignif. num. 24. & in conſilio 44. numer. 37. lib 9. & lib. 5. paradoxorum, cap. 19.

Iaſon, in l. 1. numero 45. & in l. 3. num. 26. & 27. ff. de legat. 1.

Ioannes Cephalus, in conſ. 37. num. 42. & latius in conſ. 105. ex num. 13. cum pluribus ſeqq. lib. 1.

Iulius Clarus, §. teſtamentum, quæſtione 76. numero 11.

Tiberius Decianus, in conſ. 1. num. 384. cum ſeqq. lib. 1. & in conſilio 18. num. 20. & in conſ. 28. num. 10. & 29. lib. 1. & in conſilio 26. num. 67. & 68. lib. 2. & in conſil. 47. n. 4. lib. 3.

Ioſeph. Maſcardus, qui recenſet quamplurimos, & regulam præfatam explicat tom. 3. dicta concluſ. 1417. in principio.

Simon de Prætis, de interpret. vltimar. volunt. lib. 1. ſolutione 10. per totum, fol. 54.

Petrus de Peralta, in l. & Proculo, numero 38. ff. de legatis ſecundo, & in rubrica. ff. de hæred. inſtit. num. 39.

Didac. Couar. practicarum, cap. 38. num. 12. qui dicit hanc eſſe veram & propriam regulam interpretandi teſtantium diſpoſitiones, vt ſecundum regulas iuris intelligantur.

Hippolytus Riminald. in conſ. 287. num. 3. & ſeqq. & num. 25. lib. 3. & in conſil. 541. num. 57. & 58. lib. 5. & in conſ. 780. numer. 46. &47. lib. 7. & in conſ. 47. ſub num. 20. lib. 1.

Peregrinus in conſ. 44. numer. 7. lib. 1. & in conſ. 42. num. 2. lib. 3.

Franciſcus Burſatus, in conſilio 75. numero 20. libro 1.

Iacob. Menoch. lib. 4. præſumpt. 102. per totam, vbi plena, & diſtincta manu explicat, idcirco videndus erit omninò.

Ioſeph. Ludouicus, deciſione Peruſina 61. numero 46.

Alexander Raudenſis, de analogis, lib. 1. cap. 35. num. 47.

Petr. Magdalenus, de numero teſtium in teſtamentis requiſito, 3. parte, c. 3. num. 154.

Rota Romana, inter deciſiones diuerſorum, deciſ. 585. numer. 2. parte 1. & deciſione 203. numero 2. parte 2.

Alexander Trentacinquius, de ſubſtitut. prima parte, cap. 6. num. 5. & 11.

Ioannes Vincentius Hondedeus, in conſilio 57. numer. 17. & in conſilio 65. num. 49. & n. 71. & in conſilio 70. num. 26. lib. 1. & in conſil. 69. num. 59. & 60. num. 28. lib. 2.

Andr. Fachineus, in conſilio primo, numero 33. lib. 2.

Camillus Gallinius, de verbor. ſignificat. lib. 10. c. 9. & tribus ſeqq. vbi latius inſiſtit circa præfatam doctrinam, & ex profeſſo eam declarat.

Pelaez à Mieres, de maioratu, in initio ſecundæ partis, ex num. 15. vſque ad numerum 19. vbi infert ex regula prædicta ad l. 40. Tauri, quæ præfert nepotem patruo in ſucceſſione maioratus, niſi aliud à teſtatore diſpoſitum ſit; vt in dubio teſtator ipſe videatur ſe cum eius legis diſpoſitione conformare voluiſſe. Infert etiam ad facultatem Regiam conceſſam alicui, vt poſſit facere maioratum in aliquem ex filiis ſuis; & ad alia ſimilia, vt ibi videri poterit: & in initio dicti numeri 15. dixit hanc inſignem coniecturam eſſe ad percipiendas defunctorum voluntates.

Velazquez Auendañus, in l. 40. Tauri, gloſſa 18. numer. 13. & ſeqq. qui etiam infert ex ipſamet regula ad nonnulla.

Rodericus Suarez, allegatione 2. colum. 1.

Petrus Surdus, in conſilio 116. num. 10. libro primo, quò loci cum ex propoſito diſputaret, vtrum vſusfructus aduentitionum acquiſitio videatur patri denegari, quando is grauatur hæreditatem filio reſtituere; expendit dictam doctrinam, quod teſtator præſumitur voluntatem ſuam accommodare ſecundum leges: & n. 67. & 68. id explicat.

Marc. Anton. Bauer. in l. cum filio, n. 119. & 141. ff. de legatis 1.

Fabius de Anna, in conſ. 29. num. 12. & in conſ. 22. num. 9. vbi expendit doctrinam ipſam, quod teſtatoris voluntas iuri conformis eſſe præſumitur, in eo articulo, An legato relicto Clerico pro Miſſis celebrandis, requiratur, quod Clericus ſit Sacerdos, vt ipſas celebrare poſſit: & citat Ioannem Gutierr. & D. Spino, vt ibi videbitur.

Ioannes Gutierrez, practicarum, lib. 3. quæſtion. 71. num. 29. vbi adducit eandem regulam, cum ex n. 19. cum ſeqq. inquireret, vtrum l. 46. Tauri habeat locum in armis adiectis Caſtro, aut fortalitio maioratus ad ſui defenſionem.

Idem Gutierrez, quæſtione 102. eiuſdem libri 3. qui per totam illam quæſtionem diſputat ex propoſito, vtrum Quintum deducatur de Tertio, prius irreuocabiliter alteri donato? Et pro parte adfirmatiua, quod Quintum deducatur, expendit dicto numero 3. teſtator in dubio videtur ſe conformare cum diſpoſitione iuris communis, & quod mens teſtatoris iuxta iuris communis diſpoſitionem interpretanda eſt: & quod teſtator videtur ſe reſtringere legi loquenti ſuper actu, in quo ipſe diſponit; nihilominus tamen ex num. 5. negatiuam partem iuridicè amplectitur, & argumento ex dicta doctrina deducto ſatisfacit n. 13. in verſ. ad ſecundum respondetur.

Franciſcus Viuius, deciſione 25. per totam, lib. 2. vbi in propoſito adnotauit nonnulla, & in argumento concludit, quod teſtamentum ſemper cenſetur factum ſecundum diſpoſitionem, vel iuris, vel ſtatuti, ſecundum quod viuitur in loco, vbi conditum eſt teſtamentum: & ideo ſi vocaret proximiores in ſubſtitutione, tunc venirent vtique, qui ſecundum diſpoſitionem iuris, quo viuitur in dicto loco conditi teſtamenti, deberent ſuccedere.

Ego quoque in commentariis libri 2. cap. 4. n. 32. & 33. cap. 26. num. 43. ita quoque notaui, & regulam eandem adduxi.

Quæ primò extenditur, vt procedat, etiam quoad ius municipale, vt ſcilicet præſumi debeat, teſtatorem voluiſſe ſuam diſpoſitionem eſſe conformem ſtatutis, & legibus ſuæ ciuitatis: & ita tradunt poſt Bartolum communiter Doctores, in dicta l. hæredes mei, §. cum ita, num. 4. vbi Alexander, num. 11. verſic. aut non violarentur, Alciatus, dicta præſumptione 32. numer. 1. & dicto libro primo, de verborum ſignificatione, numero 25. qui ſic interpretatus eſt Bartolum, in dicto §. cum ita. Ancharanus, Fulgoſius, Corneus, Iaſon, Socinus vterque, Curtius ſenior, Ruin. Rubeus, Gozadinus, Neuizanus, Ripa, Pariſius, Craueta, Iulius Clarus, & Albert. Brunus, cum quibus ſic reſoluunt, & latiùs explicant Menoch. lib. 4. dicta præſumptione 102. num. 10. & duobus ſeqq. Maſcardus, tom. 3. dicta concluſ. 1417. num. 6. & 7. latè Mantica, de coniectur. vltim. volunt. lib. 6. titulo 7. per totum, vbi late probat, quod in ambiguis ſic ſolet fieri interpretatio vltimæ voluntatis, vt & moribus ciuitatis, & ſtatuto conueniat, quia teſtator præſumitur voluiſſe, quod ſua lex municipalis valeat, Viuius dicata deciſione 25. lib. 2. Tiberius Decianus, in consilio primo, ex numero 384. lib. 1. Simon de Prætis, libro primo, interpretatione prima, dubitatione 4. ſolutione 10. num. 5. folio 54. dicens, quod teſtator præſumitur ſe conformare cum diſpoſitione iuris municipalis, etiam in bonis ſitis extra territorium ſtatuentium, vt per Crauetam, in conſ. 250. columna 1. & per Menochium, dicta præſumptione 102. numero 17. immò magis videtur teſtator reſpicere ad legem loci, in quo viuit, quam ad ius commune, & conſequenter magis præſumitur ſe conformare iuri municipali, quam communi: idcirco interpretatio à ſtatuto ſumpta præfertur iuri communi; ſic ſane tradiderunt Imola, in l. vltima. ff. de condit. demonſtr. Tiberius Decianus, in conſ. 26. numero 68. & in conſ. 51. numero 126. lib. 2. Socinus vterque, Iulius Clarus, Curtius, & alij, cum quibus Maſcardus, dicta concluſione 1417. numero 7. 8. & 9. Menochius, libro 4. dicta præſumptione 102. num. 12. Mantica, lib. 6. dicto titulo 7. ex num. 7. Simon de Prætis, libro primo, dicta ſolutione 10. num. 7. & 8. Franciſc. Viuius, dicta deciſion. 295. n. 2. & 3.

Extenditur etiam ſecundò eadem regula, & præſumptio prædicta, vt idem ſit in conſuetudine populi, aut ciuitatis, ex qua quis oriundus eſt, vel in qua diu habitauit: nam cum ea videtur teſtator ſe conformare voluiſſe in dubio, & fecundum eam debet eius voluntas intelligi; eſt namque optima rei cuiuſque interpres conſuetudo, l. iam hoc iure, ff. de vulg. & pup. ſubſtitut. l. ſeruus plurium, §. vltimo. ff. de legat. 1. l. ſi quis vinum ff. de vino, tritic. & oleo legat. l. cum de lanionis, §. item cacabos, & ibi Gloſ. in verbo, præſumptione, ff. de fundo inſtructo, l. dominus ſticho, §. teſtamento, & ibi Gloſ. ff. de peculio legato, l. ſi quando. l. pediculis, §. Neratius, l. inter veſtem, ff. de auro & argento legato, Alexander, in conſ. 9. col. 1. vol. 7. vbi dicit, quod voluntas teſtatoris melius declaratur per conſuetudinem loci, quam per ſtatutum, Craueta in conſil. 77. num. 13. Socin. iun. in conſ. 2. num. 25. lib. 1. Cephalus, in conſ. 96. numer. 13. & in conſ. 146. num. 13. lib. 1. & hanc eſſe communem opinionem dixit tiberius Decianus, in conſ. 31. n. 144. volumine primo. Rolandus, in conſ. 18. numero 13. vol. 4. Maſcard. tomo 3. de probationibus, dicta concluſ. 1417. num. 10. 11. 12. vbi optimè declarat: & vltra eum Simon de Prætis, lib. 1. dicta ſolutione 10. num. 7.

Extenditur tertiò teſtatorem præſumi, voluiſſe ſuam diſpoſitionem eſſe conformem iuri communi, etiam quando verba in ſua generalitate repugnant, nam & tunc generalitas illa reſtringi debet, vt teſtatoris diſpoſitio conformis ſit diſpoſitioni legis, quod poſt Burſatum, & alios ita tenuit, & latius declarauit Menoch. lib. 4. dicta præſumpt. 102. num. 14. & n. 13. extendit alio modo, vt ipſa regula locum habeat etiam quando ſermonis proprietas repugnat diſpoſitioni teſtatoris, adhuc enim hoc in caſu præſumitur teſtator voluiſſe, ſuam voluntatem eſſe conformem ipſi legi impropriando verba ipſa, dummodo aliàs verba conueniant; ita Aretinus, Socinus ſenior, Ruinus, Rubeus, Ripa, Galiaula, & Zanchus, quos Menoch. d. numer. 13. recenſuit: & ſubdit, quod hæc opinio videtur magis recepta, & quod ipſe eam ſequeretur, etſi contrariam opinionem, quod ſcilicet ſtandum ſit proprietati verborum, non autem illa eſſe improprianda, vt teſtatoris voluntas conformis ſit diſpoſitioni legis probarunt Caſtrenſis, Socinus, Alexander, Alciatus, Corneus, Ruinus, Curtius iunior, Socinus iunior, Torniellus, & Zanchus ab eo relati. Et ſecundum hæc apparet (vt vides) quoad iſtum articulum varios fuiſſe, & contrarios Doctores, vt etiam conſtat ex his, quæ ſcripſit Cardin. Mantica, de coniectur. vltimar. volunt. lib. 6. dicto titulo 6. num. 21. quò loci eruditè obſeruauit, quod voluntas teſtatoris in dubio debet intelligi ſecundum mentem iuris, ſed ius commune apertè conſtituit, quod non aliter ſit recedendum à propria verborum ſignificatione, quam ſi manifeſtè appareat de contraria voluntate. l. non aliter, ff. de legatis tertio, l. ſi alij, ff. de vſufructu legato. Vnde præfata coniectura, quod teſtator præſumitur ſe voluiſſe conformare cum diſpoſitione iuris communis ſequenda eſt, cum verba non contradicunt; nam ſi verba repugnant, hæc interpretatio locum non habet, immò à propria verborum ſignificatione non licet recedere propter illam coniecturam: ita ſane Mantica, qui & alios refert ita tenentes Authores, & ſubdit, modicæ, aut nullius vtilitatis videri coniecturam præfatam quod teſtator præſumitur voluiſſe ſuam diſpoſitionem eſſe conformem legis diſpoſitioni, quam Doctores tanti faciunt, & ſæpiſſimè in reſponſis adducunt quia illa etiam circunſcripta, talis præſumitur voluntas teſtatoris, qualis ex verbis concipi poteſt, d.l. non aliter, & d.l. ſi alij, in quo equidem mihi admodum placet Manticæ, & ſequacium traditio, nam ſi (vt ſtatim dicetur) quotieſcunque de voluntate teſtatoris contraria conſtiterit, præſumptio prædicta eliditur, nec locum obtinet (quod vnanimiter omnes Authores probarunt) cum propria verorum ſignificatio aliquid ſuadeat; ſequitur manifeſtè, quod multo magis elidi debebit, nec eidem locus eſſe poterit; voluntas namque, ex quo ita manifeſtari, ac demonſtrari poteſt, quam ex verbis prolatis, propriáque eorum ſignificatione, non attenditur. Quod ſi dixeris, Menochij ſententiam poſt alios ſupra relatos, procedere poſſe, quando adeſſet alia coniectura, quæ hanc præſumptionem ex iuris communis diſpoſitione reſultantem corroboraret, nam tunc ambæ tanquam fortiores tollerent præſumptionem orientem ex ſermonis proprietate. Et ita conciliauit Menochius ipſe, vbi ſuprà, dicto num. 13. in fine. Obſtabit tunc, coniecturam huiuſmodi elidi debere per aliam, ſcilicèt voluntatem talem eſſe præſumi, qualis ex verbis colligi poteſt, cui propria etiam verborum ſignificatio ſuffragatur, Quod Mantic, vbi ſuprà, eruditè atque ingeniosè conſiderauit. Idcircò facilius & verius res hæc componi poterit, ſi adhæreamus verbis dictæ l. non aliter, nec aliàs accipiendam præſumptionem prædictam dixerimus, cùm proprietas verborum repugnat, quàm ſi manifeſtè, ac euidenter appareat, teſtatorem voluiſſe ſuam diſpoſitionem conformem eſſe legi, vel iuri communi, aliàs autem verborum erit proprietati ſtandum, iuxta ea, quæ prioribus huiuſce libri capitibus adnotaui, & clare tenuit Maſcard. dicta concluſ. 1417. num. 15. in fine expreſſim Petrus Surdus, in conſ. 116. num. 97. lib. 1. vbi in hæc verba ſcripſit, Primo quod iſta præſumptio, quod teſtator videatur accommodaſſe voluntatem ſuam ſecundum leges, non procedit, quando proprietas verborum non patitur, & quando teſtatoris diſpoſitio non poteſt illam recipere interpretationem, niſi impropriando verba, tunc enim verborum proprietas attenditur, & c. vbi citat Alexand. Caſtrenſem, Socinum, Alciatum, & Ruinum ita tenentes: & num. 68. adiicit, quòd quælibet coniectura efficit, quod teſtator non videatur voluntatem ſuam accommodaſſe ſecundum leges; & ſic de facili ab ea coniectura recedi ob aliam quamcunque contrarium, vt per Corneum, in conſilio 83. columna 2. in fine, volumine 1. & per Crauetam, in conſil. 180. numer. 4. verſic. Quartò reſpondeo.

Quartò denique & vltimò extenditur eadem regula & præſumption præfata, quod teſtator videatur voluiſſe, ſuam diſpoſitionem eſſe conformem iuri communi, aut legi, etiam in caſu omiſſo; nam & tunci recipit interpretationem à legis diſpoſitione; ita Alciatus, d. præſumpt. 32. num. 4. in verſic. Quartus caſus eſt, & in lib. 1. de verborum ſignificatione, num. 30. ſequitur, & exemplis comprobat Menoch. lib. 4. dict. præſumpt. 102. num. 15. ſed tamen & vltra eum aduerte, quod Craueta, in conſ. 180. num. 4. contrarium tenet, & inquit, quod voluntas teſtatoris cenſetur eſſe conformis iuri communi in eo caſu, in quo teſtator loquitur, & non vlterius, quia caſus omiſſus (ſubdit) habetur pro omiſſo, l. ſi cum dotem, in principio, ff. ſoluto matrimonio, l. commodiſſimè, ff. de liber. & poſthum. & Crauetam retulit Franciſc. Mantica, lib. 6. dicto tit. 6. num. 28. in fine. qui rectius aduerrit, quod hæc coniectura, atque præſumptio, quod teſtatur videatur in dubio ſe conformare cum diſpoſitione iuris communis, non loquitur de caſu verbis omiſſo, ſiue an cenſeatur à teſtatore diſpoſitum, vel non, id, de quo agitur; de quo tractatur in d.l. commodiſſimè. Sed loquitur, quando verba ſunt ambigua, & poſſunt multiplicem ſenſum recipere, tunc namque rationabiliter dicitur, vt referantur ad intellectum iuris communis, niſi aliæ coniecturæ fortiores hanc ipſam coniecturam excludant.

Tertiò prætereà atque principaliter conſtituendum eſt, à regula ſuperiore, & præſumptione prædicta, contrariis coniecturis, atque præſumptionibus recedi, etiam ſi ipſe non ſint multum vrgentes; quoniam leuis reputatur & fragilis, vt ſcribunt Corneus, Socin. vterque, Lancelot. Craueta, Zanchus, Rota Romana, & Tiberius Decianus, cum quibus Menoch. d. præſumpt. 102. num. 19. qui adiicit, multas eſſe coniecturas, quibus ab hac præſumptione receditur, & quinque adduxit ex num. 20. cum ſeq. Mantica. lib. 6. d, tit. 6. num. 21. vbi ſeptem enumerat caſus, in quibus non præſumitur, quod teſtator voluerit ſe conformare cum diſpoſitione iuris communis, Simon de Prætis, lib. 1. dicta ſolunt. 10. num. 9. fol. 54.

Maſcard. tom. 3. dicta concluſ. 1417. num. 15. ac ideò ego eas ex propoſito prætermitto, quod penes ipſos videri poſſint, & dumtaxat generaliter conſtituerim nonnulla. Inprimis, verborum proprietati, aut propriæ ſignificationi potius in propoſito ſtandum, quam coniecturæ huic, vt ſuprà probaui. Deinde, præſumptionem hanc locum non habere, vbi expreſsè teſtator aliud, vel aliter diſpoſuerit, vt ſtatim obſeruabo; & Ioannes Gutierrez tradidit, practicarum lib. 3. quæſt. 102. num. 14. ſiue cum verba iuri communi, aut legi conuenire non poſſunt. Denique, quando in contrarium de contraria voluntate teſtatoris legitimè conſtiterit, aut aliæ coniecturæ, & præſumptiones aliud ſuadeant, quod Franciſc. Mantica, lib. 6. dicto tit. 6. num. 20. Simon de prætis, dicto num. 9. & 10. & Maſcardus, dicto num. 15. rectè animaduertunt; immò (quod magis eſt) nec generaliter habituram locum præſumptionem hactenus repetitam, nec veram eſſe, ſed potius dicendum contrarium, ſuadere videntur iura nonnulla, textus inquam in l. ex facto, §. ſi quis rogatus, ff. ad Trebellianum. vbi conditio illa, ſi ſine liberis deceſſerit, trahitur ex veriſimili mente teſtatoris, etiam ad naturales liberos grauati; & tamen ſi teſtator cenſeretur ſe conformare cum diſpoſitione iuris communis, vel ſtatutui, non cenſeretur de naturalibus intellexiſſe, vel cogitaſſe, qui de iure communi ab inteſtato non ſuccedunt: textus etiam in l. ſi fuerit, in princip. ff. de rebus dubiis. vbi relictum vni ex cognatis, qui primus Capitolium aſcenderit, non debetur alicui, ſi duo ſimul aſcenderint; & tamen ſi videretur teſtator ſe conformare cum diſpoſitione iuris communis, vel ſtatuti, deberetur proximiori in gradu, qui ab inteſtato ſuccederet: ex quo dici poteſt primus, qui capitolium aſcenderit, cum nem illum anteceſſerit, l. quis duos, in fine principij, & l. duobus, in principio, ff. de vulg. & pup. ſubſtitut. & tamen ibi dicitur non deberi alicui. Deinde, contra eandem concluſionem induci ſolet text. in d.l. hæredes mei, § cum ita, ff. ad Trebellian. vbi neptis contra proprietatem, & cum violatione verbourum admittitur ex mente teſtatoris, & tamen ſi cenſeretur teſtator, quod cum diſpoſitione iuris communis ſe conformare voluerit, aliud dicendum eſſet. Et ita hæc iura contra communem Scribentium ſententia, ponderauit Camillus Gallinius, de verborum ſignificatione, lib. 10. cap. 9. ex num. 7. vſque ad numerum 11. & ante ipſum per eadem iura, & rationes nonnullas minus veram putarunt prædictam traditionem, & regulam Caſtrenſis, & Imola in eodem §. cum ita, Faber, ſub num. 44. Ripa, ſub num. 79. & Torniellus, ſub num 153. quamobrem Alexander, ibidem num. 11. ſic in propoſito diſtinguendum, & propoſitam contrarietatem conciliandam putauit, quod diſpoſitio teſtatoris, aut tendit ad conſeruandum teſtamentum, ne rumpatur, & tunc ſine dubio præſumitur voluiſſe, quod ſua diſpoſitio regatur à lege, ne teſtamentum ipſum rumpatur, & ita probat textus cum Gloſſa, in l. Gallus, §. quida, rectè, ff. de liberis & poſthumis, & Doctores omnes ſequuntur: aut nulla ſubeſt neceſſitas conſeruandi teſtamentum, & tunc rurſus diſtinguendum eſt; aut violantur verba teſtamenti, ſi volumus inſiſtere diſpoſitioni iuris communis, & tunc ab hac coniectura receditur, & verbis magis eſt inhærendum, vt colligitur ex cap. Rainaldus, & cap. Rainumtius, de teſtamentis, & communi Interpretum ſententia, in dicto § quidam rectè. ex his etiam, quæ ſuprà diximus, à propria ſcilicet verborum ſignificatione non recedendum, ſiue proprietatem dictæ coniecturæ præualere: aut verò ſi ſequamur diſpoſitionem iuris communis, verba non violantur, & tunc amplectenda eſt huiuſce capitis coniectura, & conſequenter diſpoſitio teſtatoris regulanda, & interpretanda eſt ſecundum verba, & diſpoſitionem legis, vel ſtatuti: & ſic Alexander concludit dicto num. 11. dicens, hæc eſſe quotidiana, & vtilia, & ab aliis non declarata, & quod ſi hæc habuiſſet in aliquo caſu, emiſſet magno pretio. Alexandrum autem ſequuntur Socinus vterque, Ruinus, Curtius iunior, & Alciatus, cum quibus ſic quoque tenuit Mantica, lib. 6. dicto tit. 6. num. 28. & vltra eum Tiberius Decianus, in conſil. 47. num. 32. lib. 3. Riminaldus ſenior, in conſil. 224. num. 78. lib. 2. Graſſus, §. teſtamentum, quæſt. 76. num. 27. & 28. Maſcardus. tom. 3. dicta concluſ. 1417. num. 15. ſed eam concordiam impugnauit Faber. in dicto §. cum ita, ſub num. 44. qui excitatur per textum, in eodem §. cum ita, quia ſi teſtator præſumeretur ſe conformare cum diſpoſitione iuris communis, quando verba non violantur, ſequeretur inde, quod quando violarentur, non deberet cenſeri cum diſpoſitione iuris communis ſe conformare voluiſſe; & tamen in dicto §. cum ita, verba violantur, neptis enim admittitur, contra proprietatem verborum, & ſermonis, quæ ſi non admitteretur, teſtator cenſeretur ſe conformare cum diſpoſitione iuris communis, quia nepotis ex primo filio prædefuncto, fuiſſet excluſa; ergo ſiue verba violentur, ſiue non, interpretamur mentem teſtatoris non ex diſpoſitione legis, vel ſtatuti, ſed aliunde ex aliis coniecturis, quæ poſſunt haberi: & per eundem textum cum Fabro quoque Alexandri diſtinctionem impugnauit Camillus Gallin. lib. 10. de verbor. ſignific. dicto cap. 9. num. 12. & num. 13. & 14. Fabri diſtinctionem aliam adducit, vbi videri poterit. Berous verò (quem ſuperiores non citant) in conſil. 140. num. 2. lib. 2. & cum eo Ioſephus Ludouicus, dicta deciſione Peruſina 61. num. 46. aliter diſtinguit, quod aut fit actus ex neceſſitate, & tunc teſtator præſumitur ſe cum diſpoſitione iuris communis conformare voluiſſe: aut fit ex voluntate, & tunc non cenſetur ſe conformare cum diſpoſitione iuris communis. Quæ diſtinctio abſolutè mihi diſplicet ea ratione, quia ſic ſequeretur, præſumptionem præfatam inanem eſſe, & nullius momenti in omnibus caſibus, in quibus teſtator ex mera liberalitate, & voluntate diſponeret, ac ferè ſemper; quod eſſet maximum abſurdum: ſi enim verba ſunt ambigua, & multiplicem poſſunt ſenſum habere, quare ad intellectum iuris communis rationabiliter non poterunt, ac debebunt referri? quocirca Camillus Gallinius, lib. 10. de verborum ſignificatione, cap. 10. aliter concludendum putat in hac materia; & ſic dicendum, quod aut verba teſtatoris, de quorum interpretatione agitur, habent ſymbolum cum iuris communis conſtitutione, aut repugnantiam, aut res prorſus verſatur in ambiguo: In primo caſu inquit, quod res omni anxietate vacat: quia in habentibus ſymbolum, facilis eſt tranſitus, l. ſi in rem §. item quæcunque, ff. de rei vendicatione, & ſic à iure communi interpretationem recipiunt, ac cum eo præſumendum eſt, reſtatorem ſe conformare voluiſſe. Secundò caſu quando refragantur verba teſtatoris diſpoſitioni iuris communis Camillus inquit aduertendum eſſe: quia aut verſamur in his, quæ pendent ab arbitrio teſtatoris, & tunc ſeruatur voluntas eius abſque aliqua relatione ad ius commune, quia in arbitrariis voluntas habetur pro ratione, atque ex voluntate ceſſare poteſt iuris communis diſpoſitio, vt ibi comprobauit exemplis nonnullis, n. 6. 7. & 8. aut verſamur in his, quæ præter, aut contra voluntatem teſtatoris lex inducit, & tuncvoluntas teſtatoris non attenditur, quam verba important; ſed quod iure diſpoſitum eſt, l. nemo poteſt, cum ibi notatis, ff. de legat. 1. quinimo ſi ea reiecta, actus ex diſpoſitione iuris communis valere poteſt habita relatione ad ius commune, ab eo moderationem, ac temperamentum recipit, vt ipſe Camillus ibi probat. Tertio vero & vltimo caſu, quando res verſatur prorſus in ambiguo, tunc maior eſt difficultas huius articuli, atque in eo conſiſtit punctus, & neruus difficultatis, vt Camillus idem exiſtimat, qui ſic diſtinguit: quod aut ambiguitas negotij oritur ex eo, quia concurſus rationum, vtrinque ingruentium, vel coniecturarum, aut præſumptionum facit, vt non facilè ex verbis poſſit elici mens defuncti, qualis fuerit: aut proficiſcitur ex eo, quod non poteſt ob incertitudinem verborum excipi, an voluerit teſtator contra, præter, vel ſecundum ius commune diſponere. Priore caſu Camillus ipſe obſeruat quòd ſi verſamur in materia, de qua teſtator liberam habeat diſpoſitionem, ſi rationes magis præſtant in vnam partem, quàm in alteram, tunc illi adhærebimus parti, pro qua potentiores confluunt rationes: & in iſtis terminis dicit procedere textum, in dicta l. hæredes mei, &. cum it a, vbi à verborum proprietate receditur ob efficaciam coniecturarum maiorum, quæ pro mente defuncti contra verba, ac diſpoſitionem iuris communis concurrebant: textus etiam in d.l. ex facto, §. ſi quis rogatus, & omnes fere conſiderationes, quæ fiunt pro opinione contra communem; quod ſi pares ſint rationes, tunc media via eligitur, prout iuribus nonnullis probat eodem c. 10. n. 12. ſi autem verſemur in his, quæ ex neceſſaria iuris diſpoſitione ſunt implenda, tunc ſemper communi regulæ erit locus, vt cenſeatur teſtator, ſe cum diſpoſitione iuris communis conformare voluiſſe. Et ita inquit procedere Bartoli ſententiam, & communem, & textum in dicto §. quidam recte, dictæ l. Gallus, & in d.l. ſi duo, ff. de acquir. hæred. & alia his ſimilia iura, quæ loquuntur in materia formali, aut aliàs neceſſariò implenda. Poſteriore denique caſu, quando ob verborum incertitudinem, vel obſcuritatem non poteſt certa coniici voluntas defuncti, & ſic res penitus poſita eſt in ambiguo ſtatu, tunc Author meripſe, nulla facta diſtinctione inter ea, quæ in libera eiuſdem teſtatoris diſpoſitione poſita ſunt: & ea, quæ ex iuris diſpoſitione neceſſariò adimplenda ſunt; inquit ſe generaliter concipere concluſionem ſecundum communem ſententiam, videlicet teſtatorem in dubio præſumi, voluiſſe ſe conformare cum diſpoſitione iuris communis, ex illáque eius voluntatem recipere reſtrictionem, declarationem, ac moderationem, & ita procedere iura pro communi opinione adducta; quæ licèt pro maiore parte loquantur in caſu neceſſario, tamen idem eſt in caſu non neceſſario: & hactenus Camillus idem Gallinius.

Ego verò cum omnes huc vſque Scribentes Authores originaliter, & ingenti ſtudio, (vt moris habeo) prælegerim, cum etiam iura, & rationes, quæ ab eiſdem expendi ſolent, in propoſito diligenter conſiderauerim; ſequentia crediderim in præfato articulo conſtituenda, atque obſeruanda fore, ex quibus dilucidè & diſtinctè magis, quàm antea fuiſſet, explicatus manebit. Et primum quidem, altercationem prædictam minimè verſari in caſu, in quo expreſſa & manifeſta ſit teſtatoris voluntas: tunc namque cum in claris locus non ſit interpretationi, nec coniecturis, aut præſumptionibus; certi iuris eſt, voluntatem ſequendam eſſe, nec inquirendum, an iuris communis, ſiue legis, aut ſtatuti municipalis conſtitutioni conformis ſit, necne. Et idem dicendum erit, quoties ita expreſſa, aut manifeſta non ſit, ſatis tamen in eo, de quo quæritur, ſiue ambigitur, de voluntate conſtare poſſit: quotieſcumque enim de contraria voluntate conſtiterit, non erit locus coniecturæ metipſi, quòd teſtator præſumatur, ſe cum diſpoſitione legis conformare voluiſſe: ita ſanè primum de voluntate expreſſa adnotauit Simon de Prætis, de interpret. vltimar. voluntat. lib. 1. interpret. 1. dub. 4. ſolut. 10. n. 10. fol. 55. Ioan. Gutierr. practic. lib. 3. d. quæſt. 102. n. 14. & apertè voluit Mantica, lib. 6. de coniect. vltim. volunt. d. tit. 6. n. 20. Secundum autem de tacita voluntate, & de coniecturis contrariis, generaliter tradidit Maſcardus, d. concluſ. 417. num. 15. Petrus Surdus, relatus ſupr. num. 21. qui de facilie recedi ab hac coniectura ob quamcunque aliam contrariam ſtatuit: Mantica, cum aliis, vbi ſuprà, num. 23. vbi quod hæc coniectura reputatur debilis, & fragilis: & ideò alia contraria ab ea receditur: idem Mantica, dicto num. 20. dum dixit, quod ſi lex aliquid ſtatuit per viam interpretationis voluntatis defuncti: tunc quidem illud habet locum, niſi voluntas teſtatoris refragetur, quæ vel expreſſa, vel tacita prædominatur; l. iam hoc iure, ad finem, ff. de vulg. & pup. ſubſtit. & ſic cum conſtat de voluntate teſtatoris, non debet interpretari, vt ſit conformis diſpoſitioni iuris: quod antea dixerat Socinus ſenior, in l. 3. num. 4. in fine, ff. de legatis 3. & ſemper intelligendum erit, vbi teſtator diſponit de his, ſuper quibus liberam diſponendi facultatem habet, nec iuris communis, aut legis conſtitutioni alicui adhærere tenetur, provt dictum ſuprà de expreſſa voluntate, declarauit Prætis ipſe, dicto num. 10. & num. 11. in fine, ibi: Intellige in habente poteſtatem conficiendi actum, per quem ſic quæritur fieri huiuſmodi redditio. Mantica etiam eodem tit. 6. libri 6. num. 18. vbi ſcripſit, quod teſtator præſumitur velle, quod ius diſponit, cum lex aliquid conſtituit per viam iuriſdictionis, cui teſtator non potuit derogare; & ſi teſtator aliter ſtatuit, ſtandum eſt legi; quia teſtator debet diſponere, vt dignum eſt, quo eius voluntas pro lege ſeruetur. Eſt quoque eodem in placito, & dilucidè magis declarat Camill. Gallin. de verborum ſignificatione, lib. 10. dicto cap. 10. num. 3. & ſeq. vſque ad numerum 9. is namq́ue Author optimè conſtituti (ſed Manticam, Prætis, & Maſcardum non citat) quòd quando refragantur verba teſtatoris diſpoſitioni iuris communis, & ſic diſpoſitionem teſtatoris expreſſam habemus; eſt aduertendum, quòd aut verſamur in his, quæ pendent ex arbitrio teſtatoris, & tunc ſeruatur voluntas ipſius abſque aliqua relatione ad ius commune, ſiue non inſpicitur, an ius commune habeat certas formulas, vel non, vt ipſe exemplificat: aut in his, quæ præter, aut contra voluntatem teſtatoris lex inducit, & tunc magis attendendum eſt, quod à iure diſpoſitum eſt, quàm quod à teſtatore verbis expreſſum fuit, vel à iure temperamentur, aut reformationem recipit teſtatoris diſpoſitio, ſi fieri poteſt, aliàs ſi ita refragentur verba, vt à iure communi reformationem nequeant recipere. quia ius commune reſiſtit annullando; tunc quidem actus efficietur nullius momenti, vt ipſe Author confirmat: & conuenit apertè Mantica, vbi ſuprà, dum dixit, quod ſi teſtator aliter diſpoſuit, ſtandum eſt legi, quoties lex ipſa per viam iuriſdictionis aliquid ſtatuit. Prætis quoque conuenit dict. ſolut. 14. n. 10. & 11. & hactenus de prima obſeruatione, qua res relinquitur expreſſæ, aut coniecturatæ voluntati teſtatoris, niſi lex refragetur.

Secundò deinde & principaliter conſtituo, quòd ſi verſemur in his, quæ ex neceſſaria iuris diſpoſitione, aut forma, impleri debent, nec aliter fieri, aut omitti poſſunt; tunc proculdubio vera eſt abſolutè regula, & doctrina prædicta, quod teſtator præſumitur in dubio, ſe cum diſpoſitione iuris communis conformare voluiſſe; & ita procedit Bartoli, & communis Interpretum ſententia, in d. §. cum ita, textus quoque, in d.l. Gallus, §. quidam rectè, cum ſua Gloſſa, aliàs enim actus non valere, veluti in exemplo communi Doctorum, quando diſpoſitio tendit ad conſeruandam teſtamentum, ne rumpatur, vt in eodem §. quidam rectè, & in d.l. ſi duo, ff. de acquir. hæred. & in hoc caſu omnes etiam vnanimiter conueniunt poſt Alexand. in eodem §. cum ita, n. 11. nam etſi aliqui de ipſius diſtinctione dubitent in ſecundo caſu, quando verba violantur, vel non, vt ſuprà recenſui, in hoc tamen primo nullus diſſentit, & amplectuntur permulti relati per Manticam, d. tit. 6. num. 18. expreſsè Camillus Gallinius, dicto cap. 10. num. 13. quod ſi teſtator aliter diſponeret, idem dicendum eſſet, quòd ſuprà dixi, legi, inquam, ſtandum eſſe cum eadem diſtinctione, an actus à iure annulletur, necne; ſiue an poſſit reformari, aut temperamentum recipere, vel non. Et comprobatur ex his, quæ alio cap. huiuſce libri, & tractatus, ſuprà tradidi, neminem præſumi elegiſſe viam, per quam iudicia eius impugnentur, imò voluiſſe, vt omni meliori modo, quo de iure poſſint, effectum ſortiantur, l. 3. ff. de militari teſtamento, Mantic. lib. 3. tit. 4. num. 25. Ioannes Vincent. Honded. in conſ. 69. numero 62. lib. 2.

Tertiò & principaliter conſtituo, quod vbi diſpoſitio teſtatoris, ſiue id de quo quæritur, in ambiguo, aut in obſcuro eſt; ita vt voluntas teſtatoris manifeſta, & clara non ſit, ſed potius ambiguum, aut dubium contineat, quo caſu interpretatio neceſſaria eſt, nec in his verſamur, in quibus teſtator aliquid à lege inductum obſeruare debuit, ſed pro libito & voluntate diſponere potuit, attamen de diſpoſitione ipſa dubitatur; tunc equidem ante alia inſpiciendum erit, an ex aliis, quæ in eodem teſtamento ſcribuntur, vel dicuntur, vel etiam aliunde; legitimè tamen poſſit dubium, vel ambiguum declarari: ex multis namque declarari ſolet, de quibus per totum tractatum, atque ex eiſdem forſan commodam declarationem recipiet: quòd ſi non poſſit, & adeò obſcura, vel ambigua ſit voluntas, vt multiplicem ſenſum recipiat, tunc proculdubio rationabiliter dicitur, vt ad iuris communis intellectum referatur diſpoſitio dubia, & præſumatur teſtator in caſu dubio, ſe cum diſpoſitione iuris communis conformare voluiſſe, & magis iuri municipali, aut conſuetudini ſui loci, quam iuri communi accedere. Et hæc omnia præcitati Authores mihi clarè præſtant: ac primum de coniecturis ex teſtamento, vel aliunde, primo loco deducendis, Simon de Prætis, libro 1. dicta ſolutione 10. num. 10. Secundum de voluntate teſtatoris eo caſu ex diſpoſitione iuris, vel ſtatuti interpretanda, omnes ferè iuris Interpretes, qui in propoſito loquuntur, & qui in initio huius cap. commemorantur: in terminis etiam adnotauit Camillus Gallinis, de verbor. ſignificat. lib. 10. cap. 10. num. 14. Vltimum de ſtatuto municipali, aut conſuetudine loci teſtatoris, iuri, vel legi præferendis: Simon de Prætis, vbi ſuprà, num. 11. & cum aliis Franciſc. Viu. deciſ. 295. libro 4.

Quartò denique & vltimò conſtituo, ex dictis hactenus duabus præcedentibus obſeruationibus, temperandam, atque explicandam reſolutionem illam Beroi, dicto conſilio 140. numero 40. libro 2. Ioſephi Ludouici, deciſione 61. numero 46. quod quando teſtator facit actum ex mera liberalitate, & voluntate, non videatur ſe conformare cum diſpoſitione iuris communis: id namq́ue ita abſolutè traditum (vt vides) repugnat omninò communibus, & receptis Interpretum traditionibus, de quibus ſuprà, nec ita abſolutè procedere poteſt. Intelligi ergo debebit (ne indiſtinctè confutetur) in caſu, quo voluntas teſtatoris ſit clara, & aperta, ſiue talis, quod coniecturis, & interpretationi locus non ſit: tunc namque (vt numeris præcedentibus adnotaui) limitatur commune hoc Scribentium placitum, quod teſtator videatur in dubio, ſe cum diſpoſitione iuris communis conformare voluiſſe: quoniam non in dubio, ſed in claro ſumus. Cæterum etiam in caſu, quo teſtator facit actum ex mera voluntate, ſiue diſponit ſuper his, quæ ab eius arbitrio & voluntate dependent, poterit præfatæ præſumptioni locus eſſe, & erit regulariter ex communi Doctorum ſententia, ſi ponamus, id de quo quæritur, ſiue verba diſpositionis in ambiguo eſſe, vel in dubio: tunc enim ex coniecturis legitimis voluntas hæc erit declaranda, atque interpretanda, & non modicæ virtutis, & effectus erit eadem coniectura, & præſumptio, quod teſtator in dubio videatur ſe cum diſpoſitione legis conformare voluiſſe, prout Camillus Gallin. dicta cap. 10. in fin. voluit expreſſim, & Mantica, lib. 6. dicto tit. 6. n. 28. quamuis Beroi placitum non adduxerint: & de his hactenus.

Nunc verò, atque ex eiſdem, quæ huc vſque adnotauimus, videlicet, quod cuiuſlibet diſponentis voluntas ex iuris communis diſpoſitione colligi, & interpretari debet; & talis præſumitur, qualis lex voluit; vt intelligatur facta cum ipſiſmet qualitatibus, quibus de iure fieri potuit, vel à lege ſubintelligatur iuxta naturam actus, qui gerebatur, infertur ad reſolutionem, atque explicationem quæſtionis practicæ, & admodum aſſiduæ, atque in caſu ex facto occurrenti in Regio Hiſpalenſi Senatu definitæ: maioratus inquam irreuocabiliter ex Tertio & Quinto bonorum inſtitutus, vtrùm reuocetur bonis inſtitutoris diminutis, vel debitis ab eo citra fraudem & dolum poſtmodum contractis; & conſequenter an debita contracta, etiam poſt factam meliorationem, aut maioratum irreuocabilem, ante ipſum deducantur? Quo equidem in dubio partem affirmatiuam ſuſtinuit Senatus, & debita deduci ante meliorationem, ipſamq́ue minuere, definitiuè decidit.

Idque vt diſtinctiùs appareat, præmittendum erit, quod anno Domini 1546. Ioannes Martinez, & Ma [Regij Hiſpalenſis Senatus egregia & notanda deciſio.]ria Fernandez vxor eius, inter viuos, atque irreuocabiliter fecerunt meliorationem Tertij, & remanentis Quinti omnium bonorum ſuorum in fauorem Ildefonſi Martinez, filij eorum maioris, & deſcendentium ab eo, & in eorum defectum, in fauorem filij ſecundi, & deſcendentium eiuſdem. Et ita pariter, atque in ipſorum defectum in fauorem aliorum filiorum, & deſcendentium, vt iure vinculi perpetui, & cum clauſulis conſuetis prohibitionis alienationis, ſubmiſſionis, & cæteris haberentur, atque poſſiderentur perpetuo bona ipſa meliorationis, ſiue Tertium, & remanens Quinti. Facta autem melioratione cum dictis clauſulis ordinariis, & his etiam quæ irreuocabilitatem inducunt, videlicet Conſtituti, reſeruationis vſusfructus, traditionis ſcripturæ, & ſimilibus, & aſſignata melioratione en el heredamiento de Saudin, ſed traditione vera & realiter interueniente, neque ex cauſa oneroſa matrimonium cum Tertio melioratione condita, ipſimet fundatores vinculi, & filius præfatus maior Ildefonſus, primo loco vocatus impoſuerunt ſuper dicto heredamiento de Saudin, anno Domini 1552. quatuor millium ducatorum cenſum & tributum. Poſtmodùm autem idem Ioannes Martinez in extremis conſtitutus, eandem meliorationem, & vinculi inſtitutionem non modò confirmauit, ſed etiam eidem, & bonis antea donatis alia quoque bona addidit, & adiunxit, vt omnia perpetuò remanerent vinculo ſubmiſſa (vt dixi.) Ipſo autem fundatore, & filio maiore primò vocato prædefunctis, vxor prædicta Maria Fernandez cenſum recognouit in fauorem Didaci Gonçalez Serrano, in cuius fauorem à principio impoſitus fuerat, cum hypotheca & obligatione ſpeciali, del miſmo heredamiento de Saudin, & ipſa defuncta, & marito iam antea præmortuo (vt dixi) inter nepotem ipſorum Ioannem Martinez de Ribera, filium maiorem Ildefonſi primò vocari (qui iam deceſſerat) & alios fratres patris ipſius, filioſq́ue fundatorum, cum de diuiſione, & partitione hæreditatis vtriuſque, & de pretio, ac æſtimatione bonorum meliorationis tractaretur, vt dignoſci commodè poſſet, an excederent Tertium, & remanens Quinti, nècne; vt lites quamplurimæ euitarentur, prætendentibus cohæredibus, ea bona meliorationis in magna quantitate Tertium, & remanens Quinti excedere: inter ipſos tranſactione, & pacto inito conuentum eſt, quod Ioannes ipſe Martinez de Ribera bona omnia pro melioratione aſſignata retineret paciſicè, cum onere tamen ſoluendi dictum cenſum quatuor millium ducatorum, & alio quoque onere, quorum reſpectu, & alia quoque certa bona aſſignata ſibi fuere: quæ ipſe agnouit libenter, & cenſum perſoluit prout aui, & pater eius perſoluerant: tandem ipſo Ioanne Martinez defuncto, D. Ioannes Martinez de Ribera, filius eius, & fundatorum pronepos, ſoluere, atque recognoſcere cenſum ex eo renuerat (ſed tutor eius nonnullis annis abſque controuerſia perſoluerat) quod intenderet, facta inter viuos melioratione irreuocabili, à prædictis fundatoribus per viam vinculi, & clauſulis relatis adiectis, non potuiſſe poſtmodùm ſuper eis bonis cenſum, aut tributum imponi, nec onus aliquod conſtitui: indèque & conſequenter nec debita contrahi in præiudicium, aut diminutionem meliorationis: nec etiam tranſactionem fieri à præfato ſucceſſore. E contrario autem Petrus de Mallea, huiuſce litis actor, & qui ex dotis conſtitutione in ius dicti Didaci Gonçalez de Serrano ſucceſſerat, ex eo recognoſcendum, & perſoluendum contendebat, quod fundatores, ac primus, & ſecundus ſucceſſor, tutor quoque rei litigantis reditus ſingulis annis ſoluiſſent, & quod dicta melioratio Tertium, & remanens Quinti excederet, & ideo tranſactio vſque adeò neceſſaria & vtilis fuiſſet, vt non aliàs conſeruari vinculum ipſum poſſet, ſed potius aut deſtrueretur, aut minueretur. Senatus autem contra dictum Ioannem, & in fauorem Petri de Mallea, vt cenſus perſolueretur, atque recognoſceretur, & tranſactio obſeruaretur, definitiuè pronuntiauit. Idque vt concludenter comprobetur, atque iuſtificetur, in primis contrariæ partis argumenta, & rationes inſerere placuit, & poſtmodùm Senatus rationes perpendere.

Pro parte ergo poſſeſſoris dicti vinculi, y del heredamiento de Saudin, ſequentia magis videntur adſtringere fundamenta, & rationes. Et in primis, quòd el heredamiento miſmo, & cætera bona ibi contenta, erant bona maioratus, ſeu vinculi perpetui, & expreſsè alienari prohibita: ſicque ſuper eis cenſus imponi non potuit de iure. Sic ſane, quod vbi teſtator, aut inſtitutor maioratus expreſsè prohibuit bona alienari, in illis non poſſit cenſus conſtitui, etiam pro vita poſſeſſoris, per text. in l. vltima, C. de rebus alienis non alienan. l. cum pater, §. libertis, l. peto, §. fratre, ff. de legatis ſecundo, & ex relatione multorum Authorum obſeruauit D. Felicianus de Solis, de cenſibus lib. 2. cap. 3. num. 17. videndus ex num. 15. & num. 19. vbi ad id requirit licentiam & facultatem Regiam: & adiicit, quòd licentia conceſſa à Principe ad conſtituendos reditus annuos ſuper bonis maioratus, eorùmque bonorum ſuppoſitio, ita demum locum habent, ſi bona libera deficiant: & citat quamplurimos Authores, ita tenentes: In additionibus quoque libri 2. cap. 4. ſub numer. 4. in verſiculo, ſed antequam, folio 128. ſingulariter adnotauit Author ipſe, quod ſi maioratus poſſeſſor abſque facultate Regia cenſum conſtituat ſuper bonis ſui maioratus, expreſsè alienari prohibitis, cenſus conſtitutio cenſeri debeat facta ſuper his rebus, & non ſuper fructibus, ſicque nec in fructibus ſuſtineri valeat, vt latius ibidem probat: & caſum ex facto occurrentem commemorat. Pater ergo ſecundum hæc, quod nec cenſus imponi potuit, nec etiam hypotheca ſuper dictis bonis, iuxta reſolutiones D. Feliciani, dictis in locis, cui conuenit Gaſpar Rodericus, in commentariis de annuis reditibus, lib. 1. q. 14. num. 9. vbi etiam rectè probauit, quod alienare qui non poteſt, neque etiam poteſt reditum, ſiue cenſum conſtituere: ex eadem ratione, quod prohibita alienatione, prohibetur & hypotheca, & rei obligatio, d.l. final. C. de rebus alie. non alienan. l. 1. §. eam rem, ff. quæ res pignori obligari poſſunt: & ſubdit, id maximè procedere, quando alienatio principaliter prohibetur, fauore alicuius, vt in caſu præſenti: quia tunc prohibitio extenditut ad hypothecam, vt latius ibi comprobat.

Secundò deinde facit, quod dictus filius maior, primo loco vocatus ad meliorationem, & vinculum, voluntariè conſentit impoſitioni cenſus dictorum quatuor millium ducatorum; ſic etiam filius eius, fundatorum nepos, & Rei nunc litigantis pater, voluntariè perſoluit reditus cenſus eiuſdem, & tranſactionem fecit: Poſſeſſor autem maioratus non poteſt nocere ſucceſſoribus ex actu voluntario, l. peto, §. fratre, ff. de legatis ſecundo. Sicque neque compromittere, neque tranſigere in præiudicium ſucceſſorum: quoniam tranſactio eſt actus voluntatis, l. ſi dictum, §. ſi compromiſero, ibi: Nulla enim neceſſitate cogente id feci: ff. de euictionibus: & latius vtrùmque comprobauit poſt alios Authores, Ludouicus Molina, de Hispanorum primogeniis, libro 4. cap. 9. maximè ex num. 7. atque ex num. 10. cum pluribus ſequentibus, qui in fortioribus terminis, & multum ad propoſitum noſtrum inquit num. 19. de rebus maioratus tranſigere non poſſe, etiam ſtante dubio, vtrùm bona ſint maioratui ſubiecta, vel non: ſufficit enim, quod tanquam bona maioratus petantur, vel habeantur. Et teddit concludentem rationem: nam aliàs ſemper poſſet tranſigi, vel compromitti de rebus maioratus, vel alienari prohibitis, cum compromiſſum, vel tranſactio de re incerta, & dubia fiant, provt ibi latiùs probat.

Tertiò prætereà facit, quod maioratus ſucceſſor non tenetur ad ſoluenda debita inſtitutoris contracta poſtquam maioratus ipſe irreuocabiliter conſtitutus fuit: ſic ſanè ſcriptum reliquit Ludouicus Molina, de Hispanorum primogeniis, lib. 1. cap. 10. numero 11. vbi profitetur, quod in omnibus caſibus in quibus dixit, ac probauit numeris præcedentibus, maioratus poſſeſſorem teneri ad debita maioratus inſtitutoris perſoluenda id intelligendum eſt, niſi poſt maioratus inſtitutionem, qui virture clauſularum in eo appoſitarum, vel aliàs irreuocabilis ſit, debita contracta ſint. Tunc enim ad ea maioratus poſſeſſor non tenebitur, prout ratione concludenti comprobat, & ſic pluries practicarum, ac intellectum vidiſſe profitetur. Et conueniunt Pelaez à Mieres, de maioratu, quarta parte, quæſtione 26. Matienzus, in l. 6. tit. 7. gloſſa 3. ex num. 17. & num. 21. lib. 5. nouæ collect. Regiæ, Pater Ludouicus Molina, tom. 3. de iuſtitia & iure, diſputat. 640. & 641. Hieronymus Cæuallos, practicarum, commun. contra communes quæſt. 636. ex num. 14. cum ſeq. Cum ergo dicti vinculi inſtitutio, & Tertij, & remanentis Quinti melioratio irreuocabilis præceſſiſſet in caſu præſenti, & poſtmodùm cenſus conſtitutio ſequuta fuerit, videtur neceſſariò dicendum, quod ſucceſſor maioratus, qui nunc litigat, ad reditus decurſos perſoluendos minimè teneatur, nec ad recognitionem cenſus ipſius.

Rurſus & quartò facit, per traditionem inſtrumenti, in quo continetur ius, vel titulus ipſius rei, quæ venditur, aut donatur, vel ex alia cauſa alteri conceditur, in emptionem, donatarium, vel recipientem tranſire poſſeſſionem ipſius rei, & per conſequens dominium, aut vſucapiendi conditionem, l. 1. C. de dona. Idque tam in rebus immobilibus, quam mobilibus, iuxta l. 8. tit 30. partita 3. & reſolutionem Antonij Gomezij, in l. 45. Tauri, num. 56. & idem eſſe, quando traditur inſtrumentum, nouiter confectum de titulo, cauſa, vel contractu, per quem tunc alienatur, vel quouis modo conceditur, iuxta l. ipſam 8. tit. 30. partita 3. & veriorem ſententiam, quam etiam adducit Anton. Gomezius, vbi ſuprà, num. 57. Tellus Fernandez, in l. 17. Tauri, numero 65. & ſeq. Ita ſimiliter & per obſeruationem, aut retentionem vſusfructus, l. quiſquis, C. de donat. l. 9. tit, 30. part. 3. & latius explicat Antonius Gomezius, in ead. l. 45. Tauri, num. 63. 64. & 65. Ioannes Gutierrez, practicarum, lib. 3. quæſt. 65. num. 5. ita denique & per clauſulam Conſtituti: nam ſi quis præcedente titulo habili ad tranſlationem dominij, putà venditionis, donationis, vel alterius ſimilis alienet, aut donet rem ſuam, & conſtituat ſe eam poſſidere nomine eius, cui conceditur, ſtatim quæritur ei poſſeſſio, & per conſequens dominium, vel vſucapiendi conditio, nullo actu traditionis interueniente, l. quod meo, ff. de acquir. poſſeſſ. l. 9. in fine, tit. 30. partita 3. cum aliis iuribus, quæ adducit, & latius explicat Anton. Gomez. in d.l. 45. Tauri, num. 78. cum ſeq. vſque ad numerum 91. Ioannes Gutierrez, practicar. lib. 3. d. quæſt. 65. num. 22. & tribus ſeq. vbi poſt alios multos Authores obſeruant, quod ex traditione facta per conſtitutum, æquè ac vera traditione, maioratus, ſeu melioratio irreuocabilis efficitur: & quod ex Conſtituto acquiritur vera poſſeſſio ciuilis, atque naturalis, etſi actus acquirendi ſit fictus, & nedum poſſeſſio, ſed etiam dominium vtile, atque directum: & idem eſſe in aliis actibus fictis, vt latiùs ibi comprobat. Cum ergo melioratio Tertij, & remanentis Quinti præcisè & irreuocabilis ex clauſula Conſtituti, & traditionis inſtrumenti, & aſſignatio facta fuiſſet en el dicho heredamiento de Saudin, videtur quod ſuper eo cenſus prædictus imponi non potuit, nec hypotheca conſtitui: quoniam id alienationis ſpeciem continet, & alienatione prohibita, ius quoque cenſus, & hypothecæ prohibitum cenſetur, vt iure, & authoritate latiùs probaui ſuprà, ad primum argumentum. Sed ſic eſt, quod ſi meliorationis aſſignatio fiat in re certa, & tradatur poſſeſſio, res ipſa per parentem meliorantem alienari non poteſt, ſicuti expreſſim profitetur Antonius Gomez. in l. 17. Tauri, num. 20. in verſ. non tamen poterit, vbi ita ſcribit: Non tamen poterit alienare rem ipſam particularem, vel ſpecialem, in qua eſt facta aſſignatio, cum filio ſit facta traditio, & in ea ſit tranſlatum dominium, & poſſeſſio, & traditio, &c. Angulus, in l. 7. meliorationum, gloſſa 4. num. 2. & in l. 3. gloſſa 4. num. 3. & 5. vbi ſequitur Antonium Gomezium: ergo cenſus imponi non potuit ſuper dicto heredamiento, nec hypotheca contrahi, cum in bonis obligantis non fuerit, & per alium res aliena inuito domino pignori obligari non poteſt, vt in eiſdem, in quibus verſamur terminis, & in re priùs à matre donata, & in eum titulo donationis tranſlata; probat textus ſingularis, & à nemine ponderatus, in l. qui prædium, C. ſi aliena res pignori data ſit. Sic etiam in ipſis terminis noſtris difficultatem præſentiebat Velaſquez Auendañus, in l. 21. Tauri, gloſſa 1. num. 16. ibi: Quia cum quantitas quotæ licèt incerta eſſet, à domino prælegantis, ex tempore quo prælegatum irreuocabile fit, exiret, nec hypothecæ ſubiici potuit.

Quintò pro eadem parte vrget, nam cum ex Tertio, & remanente Quinti omnium bonorum inſtitutus fuiſſet maioratus irreuocabiliter ex dictis clauſulis, & aſſignatio facta in dicto heredamiento de Saudin, neque potuit maioratus reuocari, neque etiam in præiudicium iuris vocatorum dictus cenſus imponi, per quem in effectu reuocaretur, aut minueretur maioratuſmet ipſe: idque argumento textus, in l. perfecta donatio, C. de donat. quæ ſub modo, cum aliis iuribus, quæ adducit, & ita reſoluit Anton. Gomez. in l. 17. Tauri, num. 22. & in l. 40. num. 72. in fine, vbi inquit in hunc modum: Ex quibus notabiliter infero, quod licèt maioratus, & conſtitutio eius incepit ab ipſo prædeceſſore debitore, tamen ſi debita contraxit, poſtquam maioratus, & eius conſtitutio fuit irreuocabilis mediante traditione, vel ex aliis cauſis contentis in his legibus Tauri, non tenetur ſucceſſor illa ſoluere: quia alias poſſes per indirectum renocare maioratum. Et idipſum tenuit Petrus de Peralta, in l. 3. §. qui fideicommiſſum, num. 124. ff. de hæred. inſtituend. Matienzus, in l. 6. tit. 7. gloſſ. 3. numero 21. ibi: Secundo limitatur, niſi conſtituens maioratum, debita contraxerit, poſtquam maioratus effectus fuerat irreuocabilis per traditionem, vel ex aliis cauſis contentis in l. 4. ſupra eodem, ne per indirectum poſſit maioratum reuocare, &c. Pater Ludouicus Molina, tom. 3. de iuſtitia & iure, tractatu 2. disputatione 640. num. 5. Pelaez à Mieres, de maioratu, prima parte, quæſt. 24. num. 33. & 34. vbi idem reſoluit, & adiicit, quod in prædicto caſu non poteſt pater, qui fecit maioratum, vel meliorationem irreuocabilem obligare, hypothecate, vel vendere bona maioratus, aut meliorationis, aut aliàs de eis diſponere in præiudicium priùs vocati. Refert, & ſequitur Ioannes Gutierrez, practicarum lib. 2. quæſtione 53. vbi inquit, quòd cùm melioratio efficitur irreuocabilis vno ex modis, de quibus dicta l. 17. Tauri, ſi poſtea inſtitutor ipſe maioratus contrahat debita, ſucceſſor ipſius non tenetur ea perſoluere: quia ſicut non poteſt inſtitutor maioratus, vel meliorans, directè maioratum, aut meliorationem irreuocabilem effectam reuocare, ſic etiam non poterit id indirectò efficere, plura debita contrahendo in præiudicium maioratus ſucceſſoris, quod idem defendit conſtanter Velaſquez Auendañus, in dicta l. 21. Tauri, gloſſ. 1. num. 15. & 16.

Sextò denique & vltimò eadem pars probatur: quoniam dictus maioratus irreuocabiliter conſtitutus, neque ex conſenſu etiam inſtitutoris, & primò vocati ſimul minui potuit, vel alterari, aut cenſus hypothecæ, & impoſitioni ſubiici; ſicque in caſu præſenti conſenſus primi vocati, filij ſcilicet maioris fundatorum, qui ipſimet hypothecæ conſenſum adhibuit cæteris ſucceſſoribus præiudicium generare non valuit, ſicuti ex Roderico Suarez, Tello Fernand. Anton. Gomezio, Molina, Mieres, & Angulo, reſolutiuè defendit Ioannes Gutierrez, practicarum, lib. 2. quæſt. 62. num. 4. vbi firmauit, quod meliorationem faciens irreuocabilem Tertij, vel Tertij & Quinti cum vinculis & ſubmiſſionibus, vno ex tribus modis, & cauſis, de quibus in d.l. 17. Tauri, non poteſt poſtea tollere vincula, & ſubmiſſiones, nec in totum, nec in parte, nec reſpectu alicuius rei in præiudicium ſequentium vocatorum, etiam accedente conſenſu primi meliorati, aut voeati. Et idipſum latius ego quoque probaui ſuprà hoc eodem lib. & tractatu, cap. 5. definitione prima, Senatus Regij Hiſpalenſis, vbi adduxi quamplurimos alios Authores, & Additionatorem Gamæ, ad deciſionem 8. per totam, prima parte, patrem Ludouic. Molinam, libro 2. de iuſtitia & iure, diſputatione 265. Fachineum, controuerſiarum iuris, lib. 8. cap. 8.

Cæterum ſuperioribus omnibus minimè refragantibus, contrarium definiuit iuridicè Senatus in caſu propoſito, & ſalua cauſa perpetuitatis dicti vinculi in omnibus bonis vinculatis, teneri dictum D. Ioannem Martinez de Ribera reditus decurſos cenſus perſoluere, & cenſum ipſum recognoſcere; ſicque tranſactionem inter ſecundum ſucceſſorem, & filios primi fundatoris initam ſeruare; definitiuè decreuit. Senatus autem deciſio ex ſequentibus comprobatur argumentis, & rationibus.

Ac primum equidem, quoniam certi iuris eſt, ex legibus Tauri, & nauæ collectionis Regiæ, meliorationem Tertij bonorum, ſiue Tertij & Quinti (idem enim ius eſt in Quinto, quod in Tertio, quamuis de Tertio leges loquantur) regulandam, & conſiderandam eſſe ad valorem bonorum tempore mortis meliorantis: & ſic non ſolum Tertium, ſed etiam Quintum regulandum eſt ſecundum tempus mortis: ita enim in Tertio diſponitur, in l. 19. Tauri, ibi: Con tanto que no excedo-el dicho Tarcio de lo que montare, o valiere la tercera parte de todos ſus bienes al tiempo de ſu muerte, & in l. 23. ibi: hiziere alguna mejora del Tercio de ſus bienes, que la tal mejora aya conſideracion a lo que ſus bienes valieren al tiempo de ſu muerte, e no al tiempo que ſe hizo la dicha mejora, quæ leges hodie ſunt l. 3. & l. 7. tit. 6. lib. 5. & in Tertio & in Quinto ſic notauit Tellus Fernand. in dict. l. 23. Tauri, num. 2. in illis verbis: Vnde teneo, quod id quod in l. decima nona, & in hac l. diſponitur, quod habeatur conſideratio ad tempus mortis, ſit in Quinto, ſicut in Tertio, ſequitur Matiençus, in dicta l. 7. tit. 6. gloſſa prima. Azeued. in principio, & in l. 3. eod titulo, & libro, num. 22. & ſuprà hoc eod. lib. quarto, cap. 16. num. 40. notaui: notauit quoque Angulus, in eadem l. 7. gloſſ. 2. vbi inquit num. 1. quod non ſolum Tertium, ſed & Quintum regulandum eſt ſecundum tempus mortis: & num. 2. quod omnis Quota regulatur ſecundum tempus mortis, ex ratione legis eiuſdem: & num. 3. quòd legitima regulatur, & debetur ſecundum tempus mortis, l. Papinianus, §. quarta, ff. de inofficioſo teſtamento, l. cum quæritur, Cod. de inofficioſo teſtamento, & num. 4. quod donatio rei certæ regulanda eſt ſecundum tempus mortis, vt appareat, an ſit inofficioſa; cum talis donatio ad Tertium & Quintum referatur, vt latius ibi: & ante Angulum ſuperiora hæc omnia ex aliis Authoribus tradidit Matiençus, in l. 3. tit. 6. gloſſa 4. per totum. Et hoc quod melioratio Tertij, aut Tertij & Quinti ad tempus mortis referatur, & ad valorem bonorum eo tempore exiſtentium; vſque adeò verum eſt, vt dictis legibus dicentibus quoad meliorationem Tertij & Quinti tempus mortis meliorantis expectandum eſſe, non valeat à meliorante, & meliorato in præiudicium cæterorum filiorum renuntiari; ſicuti contra Tellum Fernandez eruditè defendit, & eiuſdem rationibus ſatisfacit Ludouicus Molina, de Hiſpanorum primogeniis, lib. 4. cap. 2. num. 83. per totum, cui runge Angulum, in l. 7. meliorationum, gloſſ. 5. fol. 163. Aluaradum, de coniecturata mente defuncti, lib. 3. cap. 2. num. 58. verſiculo, ea tamen. Pat. Ludouic. Molin. tom. 3. de iuſtit. & iure, diſput. 587. num. 7. cum ergo ad tempus mortis melioratio Tertij, & remanentis Quinti (de qua nunc agitur) referatur, & deducto ære alieno, quoniam bona intelliguntur ſemper deducto eo, l. ſubſignatum, §. bona, ff. de verbor. & ſignificat. ſequitur ſane, intelligendam eam neceſſariò ſecundum valorem bonorum, quæ eo tempore exiſtunt, iuxta quem & cæteri fratres Legitimas etiam habituri ſunt, ex eiſdem legibus nunc relatis; atque conſequenter minuendam meliorationem ipſam ex debitis ab inſtitutore poſtmodùm contractis, aut bonis ex cenſus impoſitione ab eo diminutis; cùm idem potuerit, qui meliorauit, debita contrahere, & bona ad eum modum diminuere, ne eorum adminiſtratione priuetur, quæ iure ſibi remanent, modò citra fraudem, & dolum id faciat, prout fundamentis ſequentibus obſeruabitur. Nam quemadmodum melioratio debetur filio meliorato, etiam ex bonis poſtmodum augmentatis, & ita commodo eius cedit augmentum, ſic etiam & minuitur, ſi bona quoquo modo diminuantur vt diminutio æqualiter ad eum pertineat. Quod velut expreſſim procedit de mente dictarum legum, quæ tempus mortis meliorantis reſpiciunt; & ex aliis huius Regni Authoribus ſpecificè probarunt Azeued. in l. 3. tit. 6. lib. 5. num. 22. & 24. & tribus ſequentibus. Relati per Auendañ. in l. 23. Tauri, gloſſ. 1. Matien. in eadem. l. 3. gloſſ. 4. num. 3. Aluarad. de coniecturata mente defuncti, lib. 3. cap. 2. num. 58. in fine, id ipſum, quod augmentum, & diminutio pertineat ad melioratum, etiam aſſignata melioratione in aliqua re, & licèt melioratio irreuocabilis ſit ex Conſtituto, vel traditione ſcripturæ; reſoluit Angul. in ipſa l. 3. meliorationum, gloſſa 3. num. 4. 5. & 6. Mier. prima parte, quæſt. 92. num. 1. 2. & 3.

Prætereà & ſecundò facit, quod in caſu præſenti, quando in Tertio irreuocabiliter denota inter viuos, de quo vinculum perpetuum fauore omnium deſcendentium conſtitutum eſt, dubium eſſe poſſet, & an reſpectu, ſiue in damnum eius, æs alienum, aut hypotheca cenſus contrahi potuerit; reſpectu tamen Quinti dubium eſſe non potuit, vtpote cum eius reſpectu, & cenſus ipſe conſtitui, & æs alienum contrahi potuiſſet, atque etiam melioratio reuocari quoad Quintum ipſum, ſicque dicta cenſus impoſitio ex valore Quinti, quod excedit dictam cenſus quantitatem, ſuſtineri debebit omninò: quod probatur euidenti ratione, nam in eodem caſu præſenti melioratio, & vinculum non ſit ſimpliciter de Tertio & Quinto, ſed Tertio, & remanente Quinti, quod ex ſcriptura inſtitutionis vinculi expreſſim apparet, & ſic quæcumque irreuocabilitas conſideretur, etiam reſpectu cauſæ oneroſæ matrimonij (quæ tamen non adfuit) ea extendi non poſſet, vel effectum ſuum operati vltra Tertium ipſum, de quo d: l. 17. Tauri loquiter, & quo ad remanens Quinti, cum melioratio in ſe non includat totum Quintum, aut Quintum ſimpliciter, ſed remanens tantum (vt nunc dicebam) & ſic manet prædicto fundatori huius vinculi libera facultas diſponendi fere de toto Quinto, nec diſpoſitio Quinti eiuſdem dici poterit reuocatio illius, cum non Quintum, ſed remanens fuerit donatum, & cum poſſet meliorans de eo diſponere in vita, & in morte, & per viam donationis, & legati, multò fortius per viam contractus id efficere potuit; prout ita in fortioribus terminis, & facta melioratione Tertij, & remanentls Quinti ex cauſa oneroſa matrimonij, probaui, & fundaui ſuprà hoc eodem libro, & tractatu, cap. 16. nu. 11. & 15. & ſeq. & 20. & ſeq. & num. 32. & 33. & non obſcure agnouit Ioann. Gutierr. practicarum, lib. 2. q. 50. numero finali, in finalibus verbis. Angul. ad leges meliorationum, gloſſ. 2. legis primæ, vltra quos animaduertebam, verbum illud, remanente, verificati in qualibet parte, etiam minima, quoniam idem ſignificat, quod reſiduum; aut reliquum, quod etiam in minima parte verificatur, vt per Tiraquellum, in l. ſi vnquam, verbo, omnia, vel aliquam partem, num. 16. & 17. Menochium, in conſil. 4. num. 18. & in conſilio 32. num. 9. & in conſil. 71. num. 17. & in conſ. 90. num. 94. lib. 1. & probatur per textum, in l. ſeruum filij, §. prætor ait, vbi Bartolus, & Doctores, ff. de acquirenda hæreditate, Clementinam primam, de fore competenti, & facit textus, in l. reſcriptum, ff. de his quibus vt indignis, & in l. 4. §. lege Iulia, ff. ad legam Iuliam peculatus, & in l. ex pluribus, ff. de acceptilationibus; imò quod magis eſt, reliqui, vel reſidui appellatione, etiam nihil continetur, ſiue ſignificatur, l. qui non militabat, §. finali, ff. de hæred. inſtit. ibi: reſidua portio non inuenitur, & verè dicitur de quacumque parte, ſiue portione, quæ ſupereſt, prout ipſe Tiraquellus latiùs oſtendit vbi ſuprà, & dicto cap. 16. num. 23. annotauit, & num. 19. in fine, expendi textum ſingularem in l. item quod Sabinus 17. §. vnde idem, verſiculo, aliter atque, ff. de hæred. inſtit. in illis verbis: Aliter atque ſi ita ſcripſiſſet expleto à ſe, ex reliqua parte hæres eſto, quoniam cum nihil. reliquum ſit, ex nulla parte hæres inſtitutus eſt. Prout eum textum induxi num. 20. eiuſdem cap. 16. vbi etiam commemoraui Rebuffum, in l. poteſt reliquorum appellatio, in verſiculo, incipit, ff. de verborum ſignificat. qui in hunc modum ſcripſit: Si quiſpiam, eſſet inſtitutus in reliqua parte, ſi nihil ſupereſt, in nihil videtur inſtitutus. Et vide eodem cap. 16. numero 26. vbi ſingulariter obſeruaui; quod donatio, vel melioratio ad eum modum, & remanentis Quinti facta, eſt in effectu melioratio Tertij ſimpliciter, & Quinti cum reſeruatione diſponendi de eo pro arbitrio meliorantis: quoniam verba ea nihil aliud denotant, nec inducere poſſunt; & apertè innuunt, reſeruare ſibi meliorantem ipſum, & in ſua voluntate reponere, quid ex Quinto remanſurum, ita ut nihil remanere, ex eius voluntate dependeat, vt latius ibi dixi. Nunc verò & ad propoſitum noſtrum addiderim, id ipſum & reſpectu Tertij iuridicè quoque dici debere in caſu præſenti, etiam clauſula Conſtituti, aut reſeruationis vſusfructus appoſita, vel traditione ſcripturæ interueniente, dummodo cauſa oneroſa matrimonij ſemper excipiatur, vt infrà dicetur. Nam ſi diſponentis voluntas interpretatur eo modo, quo interpretatur diſpoſitio legis, & videtur diſponens cogitare id, quod lex ipſa diſponit, & velle diſponere iuxta leges eius loci, aut prouinciæ, in qua diſponit; & ſic omnis diſpoſitio, quæ ſimpliciter profertur, veſtitur à iure communi, & ſecundum ipſum intelligi, reſtringi, & ampliari debet, prout ſuprà hoc eodem capite; ex num. 1. vſque ad num. 18. latiſſimè probaui; ex legibus autem huius Regni præcitatis 19. & 23. Tauri, quæ hodie ſunt leges 3. & 7. tit. 6. lib. 5. nouæ collect. Regiæ. ad valorem bonorum tempore mortis vſqueadeò conſideratio habetur, vt eo tempore facultatum æſtimatio inſpiciatur præcipuê, vt ſuprà probaui num. 47. & ſeq. & vltrà relatos ibi tenuit Ioannes Gutierrez, practicarum, lib. 3. quæſt. 102. num. 4. 10. & 15. latè Mieres, de maioratu, prima parte quæſt. 52. planum equidem fit, diſponentem, qui meliorationem conficit (tametſi id non expreſſerit) iuxta legum earundem Tauri diſpoſitionem, & qualitates meliorare videri, nec ſibi velle adimere eam facultatem, quæ ex legibus ipſis conceſſa videtur, dum tempus ipſum mortis, & non aliud, excepta cauſa dotis reſpiciunt, & ſic minuendi ( citra fraudem tamen, & dolum) poteſtatem non reſtringuntur, nam id ex natura legali ipſius rei, quæ agitur, venit, vt ſcilicèt Tertium conſiderato tempore mortis videatur donatum, vt infrà quoque dicetur.

Rurſus & tertiò, atque pro validitate dictæ tranſactionis, aut pactionis initæ à dicto Ioanne Martinez de Ribera, fundatorum nepote, & præfati vinculi ſucceſſore ſecundò, non leuiter vrget, quod ſolutioni, atque impoſitioni dicti cenſus non ſolum remanſit obligatum totum ferè Quintum, ex ratione propoſita, quod in melioratione contineatur dumtaxat remanens ſolum, quod etiam verificant in minima parte, vt dixi; ſed etiam obligata manſerunt bona illa, quæ poſt meliorationem factum inter viuos; & cenſus impoſitionem, augmentata fuerunt per fundatorem eundem atque addita vinculo eidem: Ac etiam ea, quæ ex cauſa tranſactionis, aut pactionis, ipſimet Ioanni Martinez cum dictis oneribus adiudicata fuere tempore diuiſionis. Ita pariter & obligata remanſit Legitima filij meliorati ( ſicuti & cæteræ aliorum filiorum legitimæ remanſerunt obligatæ) cum illa à principio liberè, & abſque vllo onere ei fuiſſet relicta, & æs alienum præcedat vſque adeò legitimam, vt non ſit, nec debeatur legitima, niſi deducto ære alieno; quoniam illa aduerſus creditores non detrahitur, l. Papinianus, §. quarta, ff. de inofficioſo teſtamento. Baldus, in l. finali, §. in computatione, C. de iure deliberandi, & cum aliis Authoribus tradidit Cacheranus, deciſione 148. num. 12. Rolandus, de confectione inuentarij, quinta parte, quæſt. 3. num. 8. & 9. folio 16. Andreas Fachineus, controuerſiarum iuris, lib. 4. capite 34. colum. 1. Aiora, de partitionibus, cap. 2. n. 23. & lib. 3. cap. 2. quotidianar. har. controuerſiar. iur. numero 25. notaui. Poſito ergo quod dicti vinculi intitutio, & melioratio relata, omnimodò irreuocabilis fuiſſet directè, & indirectè (cuius contrarium defenditur infra) ex eo cenſus impoſitio defendi neceſſariò debuiſſet, quos tot bona vltra Tertium ſucceſſores habuerint, ſicque liberari non deberet dictus D. Ioannes Martinez offrens ſolum bona addita, & augmentata, cum cætera quoque obligata ſint (vt dixi) ac in aliis omnibus ( quando Tertium excipi debuisset, quod infra negatur) onus, & grauamen impoſitionis tributi de iure ſubſiſteret, argumento textus, in l. ſcimus. §. cum autem, C. de inofficioſo teſtamento, & eorum, quæ multum ad propoſitum obſeruarunt Alexander, in conſil. 20. lib. 3. Pariſius, in conſil. 33. num. 78. lib. 3. Corneus, in conſilio 228. lib. 4. Rodericus Suarez, in l. quoniam in prioribus, ampliatione 6. Ludouic. Molin. de Hiſpanorum primogeniis, lib. 2. cap. 1. num. 29. & cap. 11. num. 8. Matiencus, in l. 2. tit. 6. gloſſ. 3. num. 3. in fine, lib. 5. nouæ collect. Regiæ. Ioannes Gutierrez, practicarum lib. 3. quæſt. 58. numero 5. & num. 14. cum ſeq. & hæc quidem, poſito etiam (vt nunc dicebam) quod Tertium irreuocabile eſſet, verè tamen melioratio irreuocabiliter ex Tertio & Quinto facta, non impedit, quin cætera bona meliorantis, & debitis poſtmodùm contractis minuantur, & grauentur, Imò & melioratio ipſa minuitur, vt inferiùs probatur, & cauſa oneroſa matrimonij dumtaxat excipitur.

Quartò etiam pro eadem parte, tot, tantorúmque annorum obſeruatio adſtringit, appare namque triginta abhinc annis ita obſeruatum, vt ab Authore contenditur, & reditus dicti cenſus ſolutos. exactos paciſicè vſque ad annum 601. quæ equidem obſeruatio non leue præſtat fundamentum, ac etiam vrgentiſſimam præbet præſumptionem ad probandum, & inſtitutorem dicti vinculi adque iniuria cenſum impoſuiſſe ſuper dicto heredamiento de Seudin, & filium primo loco vocatum, abſque iniuria etiam cæterorum vocatorum, conſenſiſſe cenſus eiuſdem impoſitioni; filium quoque ipſius primi vocati cum cæteris cohæredibus. filiis fundatorum, tempore diuiſionis bonorum factæ, & tranſactionis, aut pactionis initæ, omnia legitimè, atque ex neceſſariis cauſis, & quod aliorum filiorum Legitimis aliàs præiudicium inferebatur, ſiue non aliàs vinculum in ſui integritate conſeruari poterat, id geſſiſſe, & tranſactionem feciſſe. Quod aſſumptum ex multis comprobari, atque confirmari poſſet, ſed aliis ſcienter, conſultoq́ue omiſſis, ex quamplurimorum iuris Interpretum traditionibus, qui obſeruationem diuturnam operari quamplurima, ac maximè præſumptionem actus ritè, & vtiliter, ac ita geſti; vt ab eo recedendem non ſit; & declarare, ac tilere omnem dubitationem: variis in caſibus, & ex decem, aut viginti annorum tranſcurſu (quanto magis ex triginta annorum lapſu) ſic aſſeuerarunt & exornarunt dilucidè; ac inter alios Decius pleniſſimè in conſ. 284. Et pro tenui. vbi multa tradidit, quæ propoſito noſtro mire conueniunt: Paulus Caſtrenſis, in conſ. 348. columna finali, lib. 1. Signorolus, in conſil. 51. per totum, vbi multa cumulat de obſeruantia, Craueta, in conſil. 101. num. 3. & 4. & in conſil. 158. in principio. Socinus ſenior, in conſil. 145. lib. 1. Menochius, in conſil. 341. num. 23. lib. 4. Sylueſter Aldobrandinus, in conſ. 100. num. 56. & ſeq. Tiberius Decianus, in conſil. 44. num. 6. cum pluribus ſeq. libro 2. Hippolyt. Riminald. in conſ. 352. num. 84. libro 4. Petr. Surd. in conſ. 426. ſub num. 5. lib. 3. & deciſione 226. num. 9. & deciſ. 234. num. 9. Cæſat Barzius, deciſione Bononiæ 125. numero 9. Ioannes Botta, in conſil. 18. ex num. 34. cum ſed. Cardinalis Dominicus Thuſcus, practicarum concluſionum iuris, tom. 5. litera O, concluſione 59. fol. 1022. facit etiam Ludouic. Molin. de Hiſpanorum primogeniis, lib. 3. cap. 13. num. 49. Tiber. Decian. in conſilio 24. ex num. 27. lib. 1. & conſil. 31. num. 153. eod. lib. 1. Ioachimus Minſingerius, practicar. obſeruat. obſeruat. 75. ſic quoque ex diuturnitate temporis, præſumi etiam omnia legitimè & vtiliter geſta, & poſſeſſionem, quam quis habet, iuſtificari; per text. in l. ſi filius, C. de petitione hereditatis, tradiderunt Interpretes noſtri, mille in locis, & quod attinet ad propoſitum præſens exornarunt nonnullis Alexander, in conſilio 13. columna 4. volumine 4. Decius, in conſilio 36. columna prima. Baldus, de præſcriptionibus, prima parte tertiæ partis, verſiculo, decimo quæro. Aimon Craueta, de antiquitate temporis, in 2. & 3. part. Modernus, in conſuet. Pariſien. titulo primo, §. 5. ex num. 59. vſque numerum 66. Ferdinandus Loazes, in allegatione pro villa Demula, in prima dubitatione, in reſponſione ad quartum, num. 5. Marc. Anton. Eugen. in conſil. 8. ex n. 7. cum ſed. vbi ſeptem modis limitat textum in dicta l. ſi filius, de qua etiam Ioſeph. Maſcard. tom. 3. de probat. concluſ. 1317. & 1362. Burgos de Paz, in conſ. 15. numero 28. Iacobus Menochius, lib. 3. præſumpt. 131. & 132. Blaſius Flores Diaz de Mena, variarum quæſtionum, cap. 23.

Deinde & quintò, atque non eundo per alias ambages, Interpretum huius Regni deciſiones, atque reſolitiones adſunt expreſſæ in eiſdem, in quibus verſamur terminis, quos ſcilicet maioratus irreuocabiliter ex Tertio & Quinto inſtitutu, reuocetur, aut minuatur, bonis inſtitutoris diminutis, vel debitis ab eo citra fraudem & dolum poſtmodùm contractis; ſic ſane reſoluunt Anton. Gomez. in l. 17. Tauri, num. 17. in fine, Didac. Ceſtall. in l. 23. Tauri, in principio, Ludouicus Molina, de Hispanorum primogeniis, lib. 4. cap. 2. num. 82. vbi ſingulariter, atque in hunc modum reliquit ſcriptum: Secondus caſus, ex quo maioratus ſemel perfectè, abſque Regia tamen facultate inſtitutus, reuocari, ſeu limitari poteſt, eſt diminutio bonorum inſtitutoris ex pòſt facto contingens: cum enim valor Tertij & Quinti ſecundum, tempus mortis æſtimandus, atque conſiderandus ſit ex l. 23. Tauri. quæ hodie eſt l. 7. tit. 6. lib. 5. in noua legum Reg. collect. conſequens eſt, vt ſi eo tempore bona maioratus inſtitoris diminuta ſint; maioratus etiam aliàs irreuocabilis effectus, diminuendus ſit pro rata diminutionis patrimonij ipſius inſtitutoris, quod ex d.l. 23. Tauri, palam deducitur. Ex quo infertur vnum ſatis ſingulare, quod quamuis dici ſoleat, quod maioratus ſucceſſor non teneatur ad debita poſt maioratum effectum irreuocabilem ab ipſius inſtitutore contracta: prout ſupr. lib. 1. c. 10. n. 11. reſoluimus: illud tamenintelligendum eſt, quando maioratus ex Regia facultate inſtitutus fuit, vel etiam abſque illa ab eo, qui nec filios, nec alios deſcendentes habebat: ſecus autem quando ab eo, qui liberos habebat, inſtitutus fuit ex tertia & quinta bonorum parentis portione abſque Regia facultate. Eo namque caſu, cùm Tertium & Quintum ſecundùm valorem bonorum, quæ tempore mortis ſupererunt, conſiderandum ſit, conſtat ipſum maioratum pro rata debitorum, quæ inſtitutor denuò contraxit, diminuendum eſſe: ſicque in effectu ad eadem debita perſoluenda maioratus ſucceſſorem adſtrictam remanere. Hactenus Ludouic. Molin. qui (vt vides) ſpecificè decidit caſum noſtrum præſentem prout Senatus decidit, & non modò authoritàte & præſtantia, ſed etiam ratione illa concludenti, quam aſſignat, ſuperat opinionis contrariæ Authores, relatos ſupr. n. 45. & Molinam ſequitur Ioann. Gutierr. de iuramento confirmatorio, tertia parte, cap. 15. num. 33. in verſiculo, quæ limitatio. Nec contrarium tenuit practicar. lib. 2. quæſt. 53. (vt exiſtimant nonnulli) nam licet ex numero 2. cum his Authoribus, quos dicto numero 45. præcitaui, videatur tenere, maioratus ſucceſſorem teneri ad debita inſtitutoris contracta poſt factum maioratum, aut inſtitutoris contracta poſt factum ex tribus modis, de quibus in dict l. 17. Tauri, ſtatim tamen in finalibus verbis ſequitur expreſſim ſuperiorem Molinæ diſtinctionem, & inquit in hæc verba, Sed in hoc tenenda eſt diſtinctio, quam ibi cum iudicio obſeruauit idem Molina, libro 4. cap. 2. numero 82. intelligens, quod prædixerat priori loco ſupra citato. Sequitur quoque Molinam ipſum Angulus ad l. 5. meliorationum, gloſſa 4. numero primo, & 2. folio 133. & in l. 7. gloſſa 4. numero primo, folio 159. qui in d. l. 5. ſic ſcribit: Nam prælegatum non deducitur ante æs alienum, quemadmodum & legatum, l. ſucceſſores, l. imponenda, C. ad legem falcidiam, l. licet, vbi Baldus, in fine, C. vt in poſſion. legat. maxime cum Tertium ſit quota bonorum, l. ſubſignatum, §. bona, ff. de verbor. ſignificat. & intellige, debita hæc prius eſſe deducenda: non ſolum, quæ contracta fuerunt per meliorantem ante factam meliorationem, ſed etiam quæ cauſata fuerunt poſt factam meliorationem, quantumcunque irreuocabilem, dum tamen debita neceſſaria fuerint citra dolum, & fraudandi animum contracta. Nam cum melioratio ſit iudicanda ſecundum bona relicta tempore mortis, interim melioranti libera adminiſtratio non interdicitur, dicam in l. 7. infra gloſſa 2. licèt contraium inaduertenter tradideri Mieres, prima parte primog. quæſt. 24. num. 35. & in d l. 7. gloſſ. 4. num. 1. in hunc modum inquit: Al tiempo de ſu muerte; poterit ergo pater interim diſponere de bonis, ſeu quouis, titulo alienare, omni fraude ceſſante, quod eſt notabile. Nam re vera donatio tenuit à principio irreuocabiliter, l. prima, ſupra, & tamen inuito donatario poſſibile eſt, quod donatio euaneſcat, ſi parentis facultates ceſſante fraude decreuerint; nam filius alienata reuocare non poterit. Et hoc tenuit Caſtillo hic in principio, & Gomez in l. 17. Tauri, numero 20. Et hactenus Angulus, qui (vt ex verbis apparet relatis) Molinam non commemorat. Et ipſum Molinam non citet, ſed idem tenet ſpecifice, Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. c. 2. n. 56. in verſ. ea tamen, vbi in hæc ſcripſit: Ea tamen quæ diximus circa diminutionem, vel extinctionem meliorationis iam factæ, eo caſu intellige, quo mortis patris tempore bona eius diminuta non reperiuntur: cæterum ſi diminutd reperiantur, cum ex l. 23. Tauri, quæ hodie in noua legum recollectione habetur in l. 7. tit. 6. lib. 5. valor Tertij & Quinti ſecundum tempus mortis conſiderari debeat, diminutio ex pòſt facto contingens, ipſas meliorationes, & maioratus inſtitutiones vſque ad tempus diſponentis mortis minuit, eaſque ad eius patrimonium reducit: ex debitis ergo tam ex contractibus quàm ex delictis poſteà ortis, meliorationis, vel maioriæ antè factæ diminutio fit, vt filiorum legitimæ omni tempore ſaluæ ſint, & in earum fraudem aliquid fieri non poſſit, vt verificentur verba notabilis, & ad hoc nouè conſideratæ legis 8. tit. 4. part. 5. bi: En tal manera que todavia finque en ſaluo a los hijos la ſu parte legitima tambien en vida de ſu padre, como despues de ſu muerte. Apertè etiam idipum quod Molina reſoluit, Azeued. præſentit, in l. 3. tit. 6. lib. 5. nouæ collect. Reg. n. 22. & ſeq. & ij omnes (vt vides) ſic firmiter aſſerunt, & caſum matrimonij, cuius cauſa fit maioratus, aut melioratio, ſemper excipiunt poſt Molin. d.n. 82. c. 2. libri 4. vt ſtatim dicetur.

Ex his autem. & verbis ſuperioribus Molinæ ipſius, & ſequacium, deſtruitur euidenter ſententia contraria Velaſq. Auend. in l. 21. Tauri, gloſ. 1. n. 16. qui nunquam potuit reſpondere fundamento relato, quo Molina iuridicè, & eruditè inſiſtit, atque innititur, videlicet quod ſi melioratio regulanda eſt ex quantitate bonorum, quæ tempore mortis meliorantis forent, iuxta l. 19. & 23. Tauri, quantumcunque irreuocabilis ſit, neceſſario debent ex ea deduci debita poſtmodùm contracta quamuis in totum meliorationem extinguant: nam cum ipſe id fateatur, prout negari non poſſe, agnouit expreſſim dict. n. 16. inde, & in neceſſariam conſequentiam deſtruitur ſolutio, quam tradit, nec aliquo pacto ipſa admitti valet. Non etiam aliquid vrget ratio illa, qua contrariæ opinionis ſectatores adducuntur præcipuè, quod ſcilicet donatio perfecta reuocari non poſſit aliquo modo, nec per viam alterius donationis, aut contractus, & ſic quod melioratio facta vni filio, vel deſcendenti irreuocabiliter cum clauſula Conſtituti, & traditionis ſcripturæ, cùm ſit perfecta, & irreuocabilis, non poſſunt eam extinguere, aut minuere debita poſtmodum contracta. Nam pro vera explicatione animaduertendum erit, quod quamuis in dict. l. 17. Tauri, æquiparentur modi illi conſtitutionum meliorationis, vt qulibet eorum irreuocabilitatem inducat, in vno tamen dumtaxat caſu æqualiter ea æquiparatio procedit, vt ſcilicèt non poſſit inſtitutor expreſsè reuocare meliorationem, nec eam diminuere, quocunque ex illis caſibus (vt dixi) ſed non procedit in aliis caſibus, in quibus ex diſpoſitione legis, atque ex natura meliorationis ipſius, reuocatio, & diminutio permittitur: ſæpè enim multa quæ directè, aut etiam expreſsè prohibentur, tacitè, vel per obliquum admittuntur, l. 1. ff. de authoritate tutorum, l. nonnumquam, ff. de cond. & demonſt. & ſic vno dumtaxat eorum caſu irreuocabilis eſt omninò melioratio Tertij, aut Tertij & Quinti, quando ſcilicet ex cauſa oneroſa matrimonij facta fuerit, eo namque caſu diminutio poſtmodum contingens, non poteſt meliorationem, vel maioratum minuere, nec alterare: cum melioratus poſſit eligere, vt valor Tertij & Quinti non ſecundum tempus mortis, ſed ſecundum tempus factæ meliorationis conſideretur, quod ſpecialiter fauore matrimonij diſpoſitum eſt, in l. 29. Tauri, quæ eſt l. 3. tit. 8. lib. 5. nouæ collect. Reg. & ſic minui non poteſt, nec ſubiicitur debitis poſtmodùm contractis ab inſtitutore, vel meliorante. Quod ſecus eſt in aliis meliorationibus, in quibus valor Tertij & Quinti conſideratur ſecundum tempus mortis meliorantis, nec tantus fauor conceditur. prout Ludouic. ipſe Molin. lib. 4. eodem c. 2. n. 82. in verſ. hæc tamen omnia. ſingulariter animaduertit. Sequuntur, & latius declarant Matiençus, in l. 3. tit. 6. gloſſ. 4. & in l. 3. tit. 8. gloſſ. 9. lib. 5. nouæ collect. Regiæ, Azeued. ibidem, Aiora, de partitionibus, tertia parte, quæſt. 26. ad finem, verſicſed quid ſi iudex è contrario, Angulus, in l. 6. meliorationum, gloſſ. 1. ex num. 10. fol. 145. & in l. 7. gloſſa 2. num 6. fol. 156. & 157. Burgos de Paz, in conſil. 14. num. 62. quamuis hanc opinionem apud ſe ſcrupulo non carere dixerit Ioannes Gutierrez, practica. lib. 3. quæſt. 102. num. 10. vt ibi videri poterit. Dicendum itaque erit, eiuſmodi maioratus, aut meliorationes, etiam irreuocabiliter factas, extra caſum ſpecialem matrimonij non remanere perfectas: ſiue non perfici quo ad eum effictum, vt diminutionionis bonorum periculo non ſubiaceant vſque ad mortem meliorantium, quia tempus ipſum mortis reſpiciunt, & cum id inſit ex ſua natural legali, ſiue à lege inducta, non quidem immutatur ex dictis clauſulis Conſtituti, reſeruationis vſusfructus, aut traditionis inſtrumenti. Quod cum videret Velaſq. Auend. negari non poſſe, (vt ſuprà dicebam;) ſubdit dicto numer. 16. quod ſua opinio maximè procedit in donatione, & melioratione facta ex cauſa matrimonij cum tertio. Quo equidem caſu id admittimus, ſed aliis caſibus negamus, quamuis ergo perfectæ remaneant meliorationes ipſæ quoad Tertium & Quintum; tamen Tertium idem & Quintum in quantitate, & valore certum non eſt, cum ex tempore mortis veniat certificandum; & ſic ſubiacent ſemper diminutionis, aut extinctionis periculo, ſi nulla, vel minora bona ſuperſint tempore mortis: ſicut & commodo augmenti, vt ſuprà dicebam. Augmenti enim, & diminutionis par cauſa, æqualiſq́ue conditio eſt.

Hæc quidem cum ita ſe habeant, non modò conueniunt opportunè caſui præſenti, ſed etiam expreſſim eum confirmant, & decidunt; vt pote cum melioratio non fuerit facta ex cauſa oneroſa matrimonij cum tertio initi, nec etiam rei certæ poſſeſſio tradita, ſed duntaxat aſſignatio facta en el heredamiento de Sauadin, pro melioratione Tertij, & remanentis Quinti cum clausula Conſtituti, & reſeruationis vſusfructus, & ſic reſpiciat tempus mortis meliorantis iuxta valorem bonorum, deducto ære alieno, ex dicto §. bona leg. ſubſignatum, ff. de verborum ſignificat. & cum ita pariter legitimæ filiorum non conſiderentur, niſi deducto ære alieno, l. papinianus, §. quarta, ff. de inofficioſo teſtamento. Si ex ſolis legitimis inſis deducerentur debita, per inſtitutorem maioratus, aut meliorantem poſt maioratum inſtitutum, aut meliorationem factam, contracta; euenire equidem poſſet, quod legitimæ remanerent conſumptæ, meliorationes autem integræ. Ex quo duo abſurda, & iuri contraria ſequerentur; ac Primum ex eo, quod cum meliorationes, & legitimæ conſiderentur iuxta valorem bonorum tempore mortis, & ſic tempus ipſum æqualiter reſpiciant; diuerſimode de meliorationibus, quam de legitimis diiudicaretur, cùm tamen habeant quod hoc, vnam & eandem naturam, & legum diſpoſitionem. Secundum etiam abſurdum, & maius daretur quod contra regulas omnes iuris, cauſa lucratiua, ſcilicet maioratus, aut meliorationis veniret præferenda oneroſæ, ſcilicet legitimæ; cum tamen legitimæ meliorationibus præferantur, nec in præiudicium ipſarum ſubſiſtant, l. in imponenda, l. ſucceſſores, C. ad legem falcidam, l. licet vbi Baldus, C. vt in poſſeſſionem legatum. Et hæc ſunt notanda, quia ſingularia, nec ita diſtinctè & ſpecificè traduntur per Angulum, in dicta l. 5. meliorationem, gloſſa 4. quamuis ipſe ſic præſentiat.

Sextò denique & vltimò facit, meliorationem in caſu præsenti factam fuiſſe ( vt ſæpe dixi) ex Tertio, & remanente Quinti omnium bonorum, & aſſignationem en el heredamiento de Saudin, cum clauſula Conſtituti, & reſeruationis vſusfructus: ſi ergo probatum fuerit, aſſignationem reuocari potuiſſe, licet melioratio aliàs irreuocabilis ſix ex Conſtituto, vel traditione ſcripturæ, planum equidem erit, multo magis ſuper re ipſa aſſignata cenſum, aut hypothecam conſtitui potuiſſe. Quod ergo aſſignatio reuocari poſſit, in terminis tenuit Andr. Angulus, in l. tertia, meliorationum, gloſſa ſecunda, numero quarto, folio 83. nam cum in eo textu dicatur, quod melioratio poteſt aſſignari in re certa, vel parte bonorum, dummodo res aſſignata non recedat valorem Tertij & Quinti reſpectu temporis mortis; in hunc modum ſcribit: Aſſignatio autem, de qua in noſtro textu, reuocari poterit per aſſignatem: cum non conſiſtat in eâ ſubſtantia meliorationis, licet melioratio aliàs irreuocabilis ſit ex Conſtituto, vel traditone ſcripturæ. Sed ſi eſſet eiuſdem rei aſſignatæ traditio facta, reuocari non poſſet aſſignatio, cum in eam ſit iam ſubſtantia donationis transfuſa, & de ea eſſet iudicandum, tanquam ſi ipſa donata eſſet, vt bene probat Tellus, in l. 20. Tauri, numero 14. nam cum reuocari non poſſit æſſignatio in re aſſignata, l. perfecta donatio, C. de donat, quæ ſub modo, & petit, augetur, vel diminuitur lucro, vel damno donatarij, vt & quæuis alia res donata perfectè: Argumento l. primæ, cum aliis, C. de peric. & commorei viuendi. iuncta dict. l. perfecta donatio. Si tamen res aſſignata minus valeat, quam donatio, ſuppleri debet, quemadmodum & debet diminui, ſi valeat plus, vt dicam infra gloſſa ſexta: nam traditio rei aſſignatæ ſolum operatur perfectionem quod ſuam partem; in reliquo prior donatio quotæ ſupplenda erit, &c. Ecce vbi expreſſim aſſerit, ac in eiſdem terminis noſtris, quod aſſignatio reuocari poteſt, licet aliàs melioratio irreuocabilis ſix ex Conſtituto, vel traditione ſcripturæ, quando aſſignatione non conſiſtit ſubſtantia meliorationis, vt in caſu noſtro præſenti. Nec contradicit ab ipſomet Angulo reſolutum, & ſcriptum in l. ſeptima, gloſſa quarta, numero quarto, quia ibi loquitur in donatione certæ rei, cuius verè vel fictè ſit tradita poſſeſſio, de qua pater diſponet non poteſt. Nos autem loquimur (ſicut idem Author, vbi ſuprà) in melioratione Tertij, aut Tertij & Quinti, pro qua aſſignatio ſit in re certa: tunc namque poteſt aſſignatio reuocari, licet melioratio aliàs irreuocabilis ſit, cum non conſiſtat in ea meliorationis ſubſtantia. Contra tamen ſi eſſet eiuſdem rei aſſignatæ traditio facta, vt inquit Angulus ſtatim, vel ſi donatio eſſet certæ rei, & ficte etiam per clauſulam Conſtituti fieret traditio, vt ibi, quia ſubſtantia meliorationis non modo in ea conſiſtit, ſed etiam in ea duntaxat facta eſt melioratio: vt ipſe Angulus iterum repetit gloſſa ſexta, l. tertia, vbi vide & in. l. quarta. gloſſa quarta, Et hactenus de fundamentis deciſionis Senatus, qui ſcienter, atque conſultò articuli alterius, vtrum ſcilicet melioratus ipſe, & ſucceſſores probare tenerentur, quod bona aſſignata pro melioratione, non excedebant Tertium, & Quintum, & legitimam; an fratres non meliorati; diſputationem, & tractum omiſit, quod non ex parte fratrum, aut deſcendentium de exceſſu opponeretur, ſed ex parte duntaxat creditoris, pro redditibus, & recognitione cenſus agentis, qui cum creditor eſſet, & bona intelligi debeant deducto ære alieno, in exceſſu non inſiſtebat, ſed in iure ſuo, atque in pactione tempore diuiſionis inita, fundamentum præcipuum faciebat. De exceſſu ergo, aut de non exceſſu, nec articulo prædicto inueſtigare neceſſe non fuit, de quo tamen videndus erit Pelaez à Mieres, de maioratu, prima parte, quæſtione 52. numero duodecimo, qui quod arrhas, & quod dotis conſtitutionem, dubium excitauit numeris ſeqq. & iunge Ioannem Gutierrez, de iuramento confirmatorio, prima parte, capite primo, ex numero vige ſimo tertio, vſque ad numerum 31. & practicarum libro tertio, quæſtione 40. Angulum, in l. ſeptima, gloſſa ſecunda, numero 11.

Nec obſtant argumenta pro contraria parte adducta: Non obſtat primum; quoniam reſpondetur, veriſſimum eſſe, quod à poſſeſſore maioratus non poteſt cenſus, neque hypotheca imponi in bonis expreſsè alienari prohibitis, etiam pro vita poſſeſſoris, ſicut Felicianus, & Rodericus in argumento relati, affirmarunt iuridicè. Sed ab inſtitutore ipſo maioratus inter deſcendentes per viam meliorationis Tertij & Quinti, & non ex cauſa oneroſa matrimonij, imponi poteſt de iure, etiam poſt maioratum ipſum irreuocabiliter conſtitutum ex clauſula Conſtituti, vel reſeruationis vſusfructus, aut traditionis ſcripturæ: quia ſicut debitis poſtmodùm contractis minuere poteſt meliorationem, modo citra dolum & fraudem id efficiat, vt ſuprà dictum eſt, ita quoque & cenſum imponere. Sicque maxima differentia eſt, an cenſus imponatur ab inſtitutore per viam meliorationis, vel ab alio poſſeſſore; poſſeſſor namque alius maioratus non poteſt in præiudicium ſucceſſorum cenſum, aut hypothecam, vel ius aliud imponere, aut conſtituere, vt per Felicianum eundem poſt alios multos dictis in locis. Primus autem inſtitutor poteſt, ſi non ex facultate Regia, neque inter extraneos, ſed inter deſcendentes per viam meliorationis, & non ex cauſa oneroſa matrimonij maioratum, ſeu vinculum inſtituerit, vt ex Molina, & aliis ſuprà reſolui.

Non obſtat ſecundum argumentum; quoniam reſpondetur, poſſeſſoré maioratus regulariter non poſſe nocere ſucceſſoribus ex actu voluntario, ſicque nec tranſigere ſuper bonis maioratus, etiam ſtante dubio, vt in argumento ex Ludouici Molinæ obſeruationibus tradidi, id tamen limitari debere dupliciter, provt ego exiſtimo, ac primum quidem iuxta ſuperiora, quando ex natura diſpoſitionis, & actus, qui geritur, provt eſt melioratio, Tertij & Quinti quæ ad tempus mortis, & iuxta valorem bonorum tunc exiſtentium refertur, id tacitè ineſſet, quod ab aliquo ſucceſſore tranſactum, velut neceſſitate cogente confirmatum: tunc namque non tam videtur tranſigi, quam id approbari, quod ab inſtitutore ex legum earundem huius Regni permiſſione effici potuit iuridicè, & à ſucceſſoribus debuit obſeruari, quamuis tempore diuiſionis bonorum, pactio ea, ſiue tranſactio non interueniret. Et ita primus actus inſtitutoris potius inſpicitur, quàm ſequens tranſactionis, vel ratificationis ſucceſſoris cuiuſuis. Idque maxime in caſu præſenti, in quoaliàs inæqualitas maxima reſultaret inter filios fundarorum propter exceſſum meliorationis, & damnum legitimæ eorum, vt ſuprà dixi.

Secundò deinde, quoniam ſuper bonis maioratus tranſigi iure poteſt abſque Regia facultate, quando non ex actu voluntario, ſed potius ex neceſſario tranſactio proceſſit, & maioratus bona in ſua integritate remanent, provt in caſu præſenti manſerunt, nam ſi tranſactio ea (quæ potius tempore diuiſionis bonorum inter omnes cohæredes conuentio, ſiue concordia quædam dici debet) non fieret, melioratio dicta in exceſſu Tertij euaneſceret, nec vinculi inſtitutio in omnibus effectum ſortiretur, immò maxima in parte corrueret, ſi iure ſuo omnes filij fundatroum vterentur, & legitimas cum effectu deducerent. Tranſactio ergo, propter quam non modo aliquid ex bonis maioratus detrahitur, vel diminuitor, ſed potius vinculum ipſum cum omnibus ſuis bonis conſeruatur integrum & illæſum, ſicque ad conſeruationem, non ad diminutionem, vel deſtructionem tendit; ab omnibus debet ſucceſſoribus vnanimiter obſeruari propter vtilitatemm, quæ hinc inde reſultat, & dictam cauſam neceſſariam ſatis factionis legitimæ cæterorum filiorum, ad quam funddatores ipſi tenebantur: ſicuti vtromque probatur ex traditionibus Molinæ, de Hispanorum primogeniis, libro quarto, capite nono, numero vigeſimo ſecundo, & vigeſimotertio, & vigeſimo ſexto, vbi dixit, tranſactionem, ſeu compromiſſum ſuper bonis maioratus admitti, dummodo res maioratus apud poſſeſſorem maneant, pecunia, vel alia re aduerſario data, ſicuti conſtat ex verbis dicti numeri 22. vbi citat textum, in l. ſi profundo, C. de tranſactionibus & dicto numero ſexto, adducit declarationem quandam, quæ propoſitum noſtrum ſingulariter confirmat, vtpote cum in terminis caſus præſentis, bona meliorationis, non tanquam maioratus, aut vinculi, ſed tanquam libera, nec maioratui ſubiecta peterentur. Confirmant etiam vera illa vltima numeri 27. dum dicit ipſe Molina: Poterit tamen hæc limitatio procedere, quando is, qui petit rem maioratus, illam tanquam liberam poſſidet: dummodo vtroque caſu res apud cum, qui iure maioratus illam petit, vel poſſidet, maneat. Alterum autem probatur, ex obſeruationibus eiuſdem Molinæ, libro primo, capite decimo, & libro quarto, capite quarto, num. 82. & ſequacium. quos ſuprà retuli; ſucceſſores inquam, & poſſeſſores maioratus teneri perſoluet debita, ad quæ ipſe inſtitutor tenebatur, vel ab eo contracta. Sane cum fundatdores dicti vinculi quaſi debitores eſſent legitimæ aliorum filiorum, non potuerunt excedendo dictum Tertium & Quintum, legitimas eorum grauare, aut minuere: & conſequenter debitum ſatisfactionis legitimarum ipſarum, à dicto ſucceſſore legitimè fieri, & ſuper dubio admodum relatum tranſactum. Filij namque poſſunt reclamare aduerſus aſſignationem rei pro melioratione relictæ, ſi ex ea læduntur in legitimis, provt ex multis obſeruauit Azeuedus, in l. tertia, titulo ſexto, libro quinto, numero primo. Et melioratio reuocatur, quatenus Tertium & Quintum excedit, vt per Matiencum, in dicta l. tertia, titulo ſexto, gloſſa tertia, numero primo. Angulum, ibidem, gloſſa ſexta, numero ſecundo, folio 115. Probatur denique ex reſolutione eiuſdem Molinæ, de Hiſpanorum primogeniis, libro primo, capite 10. ex numero vigſimo, cum ſequentibus, bona ſcilicet maioratus alienari prohibita, poſſe alienari, ſeu obligari, atque hypothecæ ſubiici ex cauſa necceſſaria: & numero vigeſimo primo, verba quædam profert, quæ etiam recenſuit pater Ludouicus Molina tomo tertio, de iuſtitia & iure, disputation. 641. ſub numero quarto folio 596. & multum ad propoſitum noſtrum, & confirmationem dictæ tranſactionis faciunt: Nec enim credendum eſt, maioratus inſtitutorem, qui res maioratus prohibuit alienari, vt perpetuo in familia conſeruarentur, voluiſſe facere dispoſitionem, ex qua ipſæ corruant, atque deſtruantur, imo cenſendus eſt ea bona permiſiſſe in hanc cauſam hypothecari, atque pignori ſubiici, etſi id non expreſſerit.

Non obſtat tertium argumentum, cui in terminis reſpondit Ludouicus ipſe Molina, de Hiſpanorum primogeniis, libro quarto, capite ſecundo, numero 28. ſæpè citato, id intelligendum, quando maioratus ex Regia facultate inſtitutus fuit, vel etiam abſque illa ab eo, qui nec filios, nec alios deſcendentes habebat: ſecus autem quando ab eo, qui liberos habebat, inſtitutus fuit, ex tertia & quinta bonorum parentis portione abſque Regia facultate. Eo namque caſu, cum Tertium & Quintum ſecundum valorem bonorum, quæ tempore mortis ſupererunt, conſiderandum ſit; conſtat ipſum maioratum pro rata debitorum, quæ inſtitutor denuè contraxit, diminucendum eſſe: ſicque iu effectu ad eadem debita perſoluenda, maioratus ſucceſſorem adſtrictum remanere. Et Molinam ſequuti fuere omnes relati ſuprà numero 58.

Non obſtat quartum argumentum: quoniam reſpondetur, id quod de traditione inſtrumenti, l. reſeruationis vſusfructus, & clauſula Conſtituti dicum eſt in argumento; verum eſſe, & communiter receptum, atque ſingulariter explanatum per Tellum, in l. decima ſeptima Tauri, ex numero decimo ſexto, cum multis ſequentibus, Ioannem Gutierrez, practicarum libro tertio, quæſtione 65. Angulum, in l. prima meliorationum, gloſſa octaua, & gloſſa nona, vbi late de traditione inſtrumenti. Cæterum in caſu prædicto, & quoad effectum propoſitum, nequaquam officer Antonij Gomexij, & Andr. Angul. obſeruationes in argumento relatas; propterea quod ipſi lofquuntur, quando cum aſſignatione rei fuit facta traditio realis & vera: & tunc res ipſa aſſignata & tradita alienari non poteſt; & ſi alienatur, reuocari valet per filium melioratum; vt iidem probarunt Authores: non verò loquuntur, quando traditio fuit ficta per clausulam Conſtituti, vel traditionis inſtrumenti, & inſuper in aſſignatione non conſiſtie ſubſtantia meliorationis, quia melioratio fuit ex Tertio & Quinto, aut ex Tertio, & aſſignatio facta in aliqua re cum clauſula Conſtituti; vel traditione ſcripturæ; & ſic res verè remanſit penes meliorantem, licet fictè in melioratum tranſire viderctur. Ratio eſt, nam licet vera & realis traditio, & ficta per traditionem inſtrumenti, aut clauſulam conſtituti æquiparentur in dicta l. decima ſeptima Tauri, quoad irreuocabilitatem, vt nec vna, nec altera reuocari poſſit expreſsè per meliorantem: non tamen quoad effectum prædictum adminiſtrationis, & alienationis, aut obligationis bonorum, quando verè res remanſit penes eum, qui meliorauit, & poſtmodum alienauit, ſeu obligauit rem, in qua licèt aſſignatio facta, non tamen ſubſtantia meliorationis collata, quia traditio vera & realis, maioris eſt virtutis effectus, quàn ficta. Et multum intereſt, an in aſſignatione conſiſtat ſubſtantia meliorationis, vt quando rei aſſignatæ traditio facta fuit; an in ea non conſiſtat ſubſtantia meliorationis, licèt melioratio aliàs irreuocabilis ſit ex Conſtituto, vel traditione ſcripturæ: vt ex Angulo in l. 3. gloſſa 2. ex numero 4. & in l. 7. gloſ. 4. num. 1. & ſeq. ſuprà adnotaui. Sicſanè Ludouic. Molina, & ſequaces relati ſuprà, etiam maioratum, aut meliorationem irreuocabilem, aſſerunt reuocari, bonis inſtitutoris diminutis, vel debitis ab eo poſtmodum contractis; & loquuntur generaliter, etiam in terminis clauſulæ Conſtituti, vel traditionis inſtrumenti, cum dixerint generaliter, eam ſententiam procedere, quocunque modo irreuocabilis ſit, & caſum oneroſum matrimonij excipiunt, etſi in eo traditio non interueniat. Antonius etiam Gomezius, & Angulus caſum traditionis realis excipiunt, vt alienatio à parente meliorante facta, vel non valeat cum effectu, vel reuocari poſſit, nec de ficta loquuntur; aut ſi aliquando de ficta, quando rei certæ melioratio facta eſt, & in ea ſubſtantia meliorationis ipſius collata, vt hoc etiam modo explicari valeat Angulus, in l. 7. gloſſa 4. num. verſic. nec obſtat, aliter etiam declaraui ſuprà.

Præterea & ſecundò reſpondeo, quod leges Tauri, quæ habuerunt reſpectum ad æſtimationem, & valorem Tertij & Quinti bonorum ſecundum tempus mortis teſtatoris; inde & quaſi in neceſſariam conſequentiam eam diminutionem, eam per alienationem quouis modo, admittunt, quam ipſe Molina, & ſequaces niſi in caſu oneroſo matrimonij non excipiunt, vt ſuprà dicebam Antonius autem Gomezius, & Angulus alienationem reuocari poſſe ſtatuerunt in caſu prædicto veræ traditionis, & aſſignationis rei, quæ pro ſubſtantia traditur meliorationis. In caſu autem præſenti traditio realis non interuenit (vt ſæpè dictum eſt) ſed aſſignatio duntaxat meliorationis, in quam ſubſtantia ipſius non conferebatur, cum traditione ficta clauſulæ Conſtituti, & ſic dicta alienatio per hypothecam, & cenſus impoſitionem impediri non debuit, iuxta vnius & alterius opinionis Sectatores.

Rurſus & tertiò reſpondetur concludenter, quod quando per viam hypothecæ, & impoſitionis tributi in dicto hæredamiento de Saudin, ſuſtineri non poſſet, nec deberet cenſus impoſitio, quòd traditio ficta interueniſſet (cuius contrarium verius eſt) alienatio impediri non debuiſſet, ſiue ſuſtineri deberet ex eo tranſactio, vel pactio, quod cum negari non poſſit, quin ex ipſa cenſus impoſitione, tempore mortis fundatorum, bona eorum diminuta ſint in ea quantitate, minui quoque deberet Tertium, & remanens Quinti, vt in eo quod excedit aſſignatio tempore mortis, Tertium & Quintum, habita relatione ad æſtimationem eo tempore, minuatur etiam ius meliorati, & pro melioratione, & pro legitima, & pro bonis additis, vel augmentatis, conſequatur duntaxat valorem iuxta tempusmortis, quo tempore attento, cum ea bona excedant iura prædicta; propter dictam diminutionem, minui quoque debent neceſſariò, & ita in effectu, quando el dicho heredamiento de Suadin quedaſſe libre, y ſobre el no pudieſſe auer impueſto cenſo, ni tributo, ex cæteris bonis, & ex corpore, & valore hæreditatis ita diminutio contingeret, vt pro rata diminutionem pateretur, & tanto minus conſequeretur melioratus, nam aliàs legitimæ aliorum filiorum defraudarentur omnino, & maximum damnum paterentur, cum ipſæ ſolæ diminutionem ſubirent, quod eſſet maximum abſurdum, vt ſuprà obſeruaui dilucide. Et ob hanc rationem Ludouic. Molina, libro 4. cap. 2. dicto num. 82. ſemper atque generaliter conſtituit, maioratum irreuocabilem ex Tertio & quinto inſtitutum, reuocari bonis inſtitutoris diminutis, & debitis ab eo poſtmodum contractis, nec in conſideratione habuit, quod res tradita fuiſſet, vel non: quamuis interueniente vera traditione rei, eius alienationem reuocari, Antonius Gomezius, & Angulus ſtatuerint. Qui tamen aſſumptum propoſitum nunc, agnoſcunt libenter, nec diminutionem meliorationis pro rata diminutionis alienationis, aut debitorum denegant, quamuis reuocandi alienationem facultatem concedant; ſane expreſſis verbis ſtatuit Anton. Gomezius, in dicta l. 17. Tauri, numero 20. ſequitur Angulus, in dict. l. 7. gloſſa quarta, numero ſecundo, ibi Qui ſubiungit idem eſſe, etiam ſi melioratio ſit aſſignata in aliqua re ſpeciali, cuius ſit tradita poſſeſſio: nam licet ea alienari, non poſſit, ex quo per traditionem tranſibit in dominium, & poſſeſſionem filij: tamen ſi habito reſpectu ad bona, quæ pater reliquit tempore mortis, Tertium & Quintum non capit talem rem aſſignatam: defalcatio fiet habito respectu ad illud tempus: & iterum numero quarto, ibi: in donatione autem rei certæ, cuius verè, vel fictè ſit tradita poſſeſſio, licet de ea pater non poſſit disponere, reductio autem fiet ad valorem bonorum ſecundam tempusmortis, vt hic.

Sic ſane, atque ex prædictis omnibus, & diſpoſitione legum huius Regni, & quia à dominio & poteſtate meliorantis, verè res non recedit, ſed penes eum remanet, facta traditione ex clauſula Conſtituti, hypotheca ſuper re aſſignata cadere poteſt, quæ fictè duutaxat in dominium alterius tranſit. Sicque non vrget in contrarium textus, in dicta l. quæ prædium, C. ſi res aliena pignori data ſit. Quia loquitur in donatione certæ rei, cum vera & reali ipſius traditione, vt conſtat ibi; in filium à ſe titulo donationis tranſlatum. Quo caſu cum iure pignoris retinere non poſſint, niſi quæ obligatis in bonis fuerint; meritò obligatio non tenet. Secus autem in caſu præſenti, vt nunc dicebam, vbi traditio eſt ficta, & res penes meliorantem vere remanet. Secus etiam in terminis legum huius Regni de melioratione loquentium, quæ diuerſam continent rationem quoad diminutionem, cum valorem bonorum tempore mortis meliorantis reſpiciant.

Non obſtat quintum argumentum, quoniam reſpondetur, ſententiam illam Antonij Gomezij, & ſequacium, de qua ſuprà, numero 45. & ſequentibus, veram non eſſe, & contrariam Ludouici Molinæ, & aliorum, de qua ſuprà, ex numero 58. cum ſequentibus, veriorem, idque ex rationibus ibidem adductis, & quia dicta melioratio, aut maioratus, quantumcunque irreuocabiliter conſtitutus fuerit; non tamen perficitur irreuocabiliter quoad eum effectum vſque ad tempus mortis maioratum inſtituentis, quo tempore valorbonorum inſpicitur ex diſpoſitione legis, quæ ex prædictis clauſulis traditionis fictæ alterari non poteſt, quoniam de natura ineſt, & velut conditionaliter; conditio autem legalis ſemper habetur pro expreſſa, vt in noſtris terminis conſiderauit Angulus in l. 7. gloſſa 4. n. 10. & 22.

Non obſtat ſextum argumentum: quoniam reſpondetur, veiiſſunum eſſe id, quod ex Ioanne Gutierrez, & aliis, ibi propoſui, cæterum caſus præſentis reſolutionem, & Regij Hiſpalenſis Senatus deciſionem, nequaquam refragari, aut in contrarium tendere, maioratus namque, ſiue melioratio irreuocabiliter facta, quamuis etiam accedente conſenſu primi vocati, aut meliorati, reuocari non poſſit, nec alteri in præiudicium ſequentium vocatorum; minui tamen debet de iure, atque ex diſpoſitione legis, quæ valorem bonorum meliorationis, & legitimarum iuxta tempus mortis meliorantis conſiderauit, ſicque quaſi in neceſſariam conſequentiam, non modò debitis poſtmodùm contractis reſiſtit, ſed virtualiter diminutionem eorum cauſa contingentem admittit, vt numeris præcedentibus latiùs probaui.

CAPVT XXXVI.

Meliorandi aliquem ex filiis, vel deſcendendentibus, aut maioratum inter eos inſtituendi facultas, & commiſſio, an à parentibus in alterius voluntatem ita liberè conferri poſſit, vt meliorare, vel non meliorare, ſiue primogenium inſtituere, aut non, in eius voluntate reponatur omnino: & Taurinæ conſtitutionis 31. deciſio, quid vltra ius commune contineat, & qualiter verè & germanè accipi debeat? Vtrùm etiam maioratus inſtitutio commiſſa tertio, habeatur pro facta, eo non eligente, vt maioratus ſucceſſio ad primogenitum deferatur. Deinde, meliorandi aliquem ex filiis, vel deſcendentibus, aut maioratum inter eos inſtituendi, vel non; facultas, & commiſſio, cùm ab vxore marito, vel è contra, aut cuilibet alteri conceditur, ſicque perſonarum electio committitur vtrùm ea anno finiatur, ſiue in præfinitione termini, de qua in l. 33. Tauri, contineatur: vbi articulus ſingulariter diſcutitur, & explanatur, l. ipſius 33. Tauri, notanda interpretatio traditur, & Gregorij Lopezij ſententia omnino probatur. Rurſus, vtrùm maioratus inſtitutor, qui ex Regia facultate illum inſtituit, in perſonarum vocatione teneatur ſeruare ordinem traditum à lege 27. Tauri: an verò vſqueadeo eum omittere poſſit; vt prætermiſſis etiam filiis aliquibus, & eorum deſcendentibus, ad conſanguineorum collateralium, & etiam extraneorum vocationes deuenire valeat; vbi ita abſolutè, & dilucidè, atque diſtinctis, & accuratiùs, quàm hactenus factum fuisset, res hæc explanatur, & agitatur, vt ingenti ſtudio, & ſumma diligentia abſoluatur. Denique, facultas, & commiſſio alicui conceſſa ad inſtituendum maioratum ab eo, qui illum ex Regia facultate inſtituere poterat, vtrum intelligi debeat, vt regularem, & ordinarium maioratum inſtituere poſſit, ſicque iuxta iuris communis regulas, & conſuetudinem huius Regni; an verò, vt extraordinarium quoque & irregularem, ſicque, cum clauſula excluſiua fæminarum efficere valeat; vbi dubium hoc ſingulariter diſcutitur, & explicatur, ſuperiorum etiam omnium diligens, & abſoluta traditur reſolutio, & Senatus Regij Hiſpalenſis in eodem caſu ex facto occurrenti, deciſiones quatuor præcipuæ, & egregiæ admodum, atque notandæ commemorantur.

SVMMARIVM.

- 1 Regij Hispalenſis Senatus deciſionis cuiuſdam caſus, & dubij ex facto occurrentis articulus proponitur.
- 2 Teſtatoris voluntas, & dispoſitio ex alterius pendere arbitrio non debet, & ſic in alterius voluntatem non debet, & ſic in alterius voluntatem non poteſt de iure conferri. Vbi etiam ratio aſſignatur. Et an inſtitutionis hæredis respectu duntaxat id procedat, an vero legatorum, & fideicommiſſorum quoque respectu, tam de iure communi, quam poſt leges Partitarum, & Tauri, remiſuè explicatur.
- 3 Dispoſitionis ſubſtantia licet in alterius voluntatem conferri non valet, qualitas vero, vel acceſſorium, hoc eſt, perſonarum electio, vel declaratio tantum, de iure confertur.
- 4 Ludouici Molinæ locus in annotationibus ad commentaria de Hiſpanorum primogeniis, commemoratur, & expenditur; ex quo aperte deducitur, alterius voluntati liberè committi poſſe facultatem meliorandi, vel non aliquem ex filiis, vel deſcendentibus, aut primogenium inter ipſos inſtituendi, vel non. Quod numeris ſeqq. exornatur, atque explanatur.
- 5 Meliorandi facultate commiſſa tertio, & ipſo ad meliorationem non eligente, neque nominante; pro non facta melioratio habetur, vt omnes filij æqualiter admittantur.
- 6 Et vtrum id in facultate maioratum inſtituendi commiſſa tertio, locum obtineat: an verò electore non eligente, vel eligere nolente, ſucceſſio maioratus ad ſolum primogenitum deferatur, Et vide infra, ſub numero decimo quarto, & numero decimo quinto.
- 7 Pater, aut mater ſi dixerit, quod meliorat vnum ex filis, quem vxor, vel maritus, vel commiſſarius, elegerit, commiſſio, & dispoſitio valet.
- 8 Pater, aut mater ſi dixerit, concedo facultatem, vel do poteſtatem vxori, vel marito, vel alicui alteri; meliorandi vnum, vel duos ex filiis, vel nepotibus, vtrùm melioratio valeat. Vbi nonnulla pro explicatione huiuſce caſus ſingulariter obſeruantur, & Ioannis Gutierrez ſententia recipitur. Legis etiam 31. Tauri verus, & germanus ſenſus adducitur.
- 9 Meliorare, aut non meliorare, ſi in voluntate, mariti, vxoris, vel commiſſarij, ita liberè poſitum ſit, vt nihil disponere, aut exprimere teſtator voluerit, ſed duntaxat dixerit, quod ſi maritus, vxor, vel commiſſarius voluerit, melioret, ant meliorare poſſit, vel in aliquem ex filiis primogenium inſtituat; vtrum dispoſitio valeat.
- 10 Nominatio ſpecialis eius, qui meliorandus eſt, non requiritur, vbi facultas, & commiſſio meliorandi vnum ex filiis, vel deſcendentibus, alicui relinquitur, etiam poſt l. 31. Tauri.
- 11 Meliorandi aliquem ex filiis, vel deſcendentibus, vel inſtituendi, aut non inſtituendi primogenium, commiſſio & facultas, cum alteri conceditur, intra quod tempus electio, aut nominatio fieri debeat, & numeris, ſequentibus, vſque ad num. 22.
- 12 Tempus à teſtatore præfixum commiſſario, vel executori, ſeruandum eſt omnino, & poſt illud ceſſat poteſtas.
- 13 Executoris teſtamenti poteſtas, quanto tempore duret, remiſſiuè.
- 14 Meliorandi, aut maioratum inſtituendi; facultas, & poteſtas alicui conceſſa, ſicque perſonarum electio, anno non finitur, ſed durat perpetuò, quovſque lis conteſtatur ſuper tali electione. Idque ex ſententia Gregorij Lop. quæ illuſtratur, atque probatur. Et notabilis eſt, quatenus in præfinitione termini, de qua in l. 33. Tauri, non comprehendi iſtum caſum: continet.
- 15 Ioannis Gutierrez reſolutio quædam, Authoris placito conueniens omnino, commemoratur, & probatur,
- 16 Ludouici Molinæ ſententia, Greg. Lop. reſolutioni conueniens, adducitur. Cui & alij accedunt, vt hic adnotatur.
- 17 Et Petri Surdi 226. deciſio; vbi nominandi facultas, quanto tempore duret: explicatur, atque exornatur.
- 18 Commiſſario ex l. 33. Tauri, quod tempus præfigatur ad teſtamentum faciendum.
- 19 Meliorandi aliquem ex filiis, aut maioratum inſtituendi inter eos, facultas, & poteſtas ab vxore marito, vel è contra conceſſa: durat duntaxat tempore ex l. 33. Tauri, præfinito, & poſt illud finitur. Idque ex ſententia quorundam. Quam Ioannes Gutierrez probauit eo caſu, quo quis teſtamentum minime condidit, ſed mandatum alteri conceſſit ad teſtandum pro ſe, ex dispoſitione legum Tauri.
- 20 Author vero indiſtinctè confutauit eam, & Gregor. Lop. Ludouic. Molinæ, & ſequacium ſententiam amplexas eſt, vt hic videbitur. Et eiuſdem l. 33. Tauri vera traditur explicatio.
- 21 Cum autem quis teſtamentum condidit, & præfatam facultatem conceſſit, res eſt magis indubitata, & eo caſu Greg. Lop. ſententiam amplectitur Ioannes Gutier. vt his quoque adnotatur.
- 22 Maioratus inſtitutor, qut ex Regia facultate illum inſtituit, vstrum in perſonarum vocatione teneatur ſeruare ordinem traditum à lege 27. Tauri. & multis num. ſeqq.
- 23 Vbi inprimis ponderantur quinque fundamenta præcipua, quæ adſtringere videntur ad probandum, quod maioratum inſtituens, etiam ex facultate Regia, ordinem illius legis ſeruare teneatur.
- 24 Deinde pars contraria probatur concludenter, quod ſcilicet inſtitutor huiuſmodi maioratus non teneatur ſeruare ordinem legis ipſis 27. Tauri, & eam amplectitur Author.
- 25 Respondetur etiam primo partis contrariæ fundamento, & oſtenditur, quod de facultate legis, ad facultatem Regiam in caſu præſenti nullo pacto argumentari poteſt, provt latius hic obſeruatur. Oſtenditur quoque, ſecundum eiuſdem partis argumentum non obſtare, & ipſum diluitur.
- 26 Atque ex profeſſo, & diſtinctiùs, & accuratiùs quàm hactenus factum fuiſſet: agitatur, & reſoluitur: vtrum maioratus inſtitutor, qui ex Regia facultate illum inſtituit, vſque adeo in perſonarum vocatione non teneatur ſeruare ordinem dictæ l. 27. Tauri, vt etiam filiis, ac deſcendentibus prætermiſſis, ad eius ſucceſſionem agnatos tranſuerſales, vel etiam extraneos inuitare poſſit. Et contrariæ, atque diuerſæ ſententiæ commemorantur ingenti ſtudio, & Interpretum omnium originali lectura, vt hic videbitur.
- 27 Ac denique vt abſolutè, & dilucidè præfatus articulus explanetur, ſex præcipue obſeruationes conficit Author, quibus comprehenduntur caſus, qui in propoſito expendi, atque conſiderari valent: & per totum numerum longa ſerie traduntur.
- 28 Tertio quoque partis contrariæ fundamento aſſignatur responſum.
- 29 Sed & quarto respondetur dilucidè, & veriſſimè.
- 30 Ac etiam quintum diluitur, & Ludouici Molinæ locus (in cuius allegatione, & ſenſu Auendañus, & Gutierrez decipiuntur) ſingulariter, & nouè explicatur.
- 31 Maioratum inſtituendi facultas, & commiſſio alicui conceſſa, vtrum intelligi debeat, vt regularem & ordinarium maioratum inſtituere poſſit; an verò vt extraordinarium quoque, & irregularem ſicque cum clauſula excluſiua fæminarum efficere valeat, & multis numeris ſeqq. vſque in finem cap. Vbi dubium hoc & nouè excitatur, & ſingulariter & verè explicatur.
- 32 Et pro parte negatiua primum expenditur fundamentum quod ab ea deducitur coniectura, & præſumptione, quod ſcilicet teſtator videatur ſe voluiſſe conformare cum iuris communis dispoſitione, & id ipſum quod lex voluerit, & num. ſequent.
- 33 Clauſulæ primogeniorum Hispaniæ, ſunt interpretandæ ſecundum conſuetudinem Hispaniæ in ſucceſſione primogeniorum.
- 34 Actus omnis, in quo non apparet determinatio certa, regulatur à conſuetudine.
- 35 Verba, hagays mayorazgo, ſunt intelligenda ſecundum communem vſum loquendi, & intelligentiam horum Regnorum.
- 36 Mandati, & commiſſionis fines ad vnguem obſeruari debere, nec ab eis recedere licere, aut in commiſſionis forma excedere: aliàs non valet, quod agitur, & ibidem l. diligenter, ff. mandati, allegatio vulgata exornatur, & illuſtratur remiſſiuè.
- 37 Mandatum eſt ſtricti iuris, & in dubio non extenditur, ſed reſtringitur.
- 38 Et paria ſunt, quod aliquid fiat contra formam mandati, aut præter, vel citra, quia in hoc æquiparantur contra, citra & præter.
- 39 Mandatum, aut commiſſionem excedere procuratorem, aut commiſſarium dici, non ſolum, quando ipſe excedit totam formam, ſed etiam quando excedit aliquam qualitatem formæ, etiam minimam.
- 40 Et in propoſito dubij ſuperioris, optime ponderata verba l. 31. Tauri.
- 41 In eodem quoque pro ipſa parte negatiua aliud fundamentum adductum, vt fæminarum potius incluſio, & admiſſio, quam excluſio debeat hapro expreſſa, quoties maioratum inſtituendi inter filios, & deſcendentes, ab vxore marito, vel è contra facultas, & commiſſio conceditur.
- 42 Verba inueſtituræ debent recipere interpretationem à natura feudi, ſcilicet proprij, & regularis, non autem irregularis, & improprij.
- 43 Maioratus inſtituendi, facultas, & commiſſio alicui conceſſa, quod intelligatur in forma regulari, & ordinaria, provt moris eſt, & non extraordinariè, aut irregulariter; Gregorij Lopezij, obſeruationem quandam euincere videri, vt hic adnotatur, & respondetur infrà, n. 68.
- 44 Teſtandi facultas alicui conceſſa, intelligitur in forma ordinaria ſeruatíſque regulis, & ſolemnitatibus ordinariis: quod explicatur infrà, num. 69.
- 45 Maioratus quoties à fæmina originem ſumpſit, in caſu dubio, fæminæ ab eius ſucceſſione non cenſentur excluſæ: quod explicatur infra, numero 70.
- 46 Ad maioratum inſtituendum, vel non inſtituendum, liberam facultatem, & commiſſionem habens ab eo, qui ex Regia facultate illum inſtituere poterat, & à maioratus ſucceſſione fæminas excludere: quod eandem habeat poteſtatem, quam habeat is, qui commiſſionem reliquit, ſicque extraordinarium, & irregularem poſſit maioratum efficere, & num. ſeq. vſque in finem cap. Vbi late, & fortiter hæc pars comprobatur, & Pelaez à Mieres, Ludouici Molinæ, Iacobi Menochij, Ioannis Gutierrez, & Ioannis Matienci obſeruationes in propoſito ſatis conducibiles ponderantur.
- 47 Verbum Volo, ſui naturâ liberam & abſolutam tribuit poteſtatem, etiam pro voluntate nulli legi alligatam.
- 48 Verbum maioris virtutis, & potentiæ, cum verbo minoris potentiæ iunctum, illius ſignificationem inflectere, & ad ſe trahere.
- 49 Verbum libet, aut pro libito voluntatis, liberam, & abſolutam voluntatis poteſtatem, facultatèmque tribuit.
- 50 Maioratum ex Regia facultate inſtituens, quemadmodum poteſt fæminas à ſucceſſione excludere; ſic & commiſſarius, cui ampla, & libera facultas conceſſa eſt, provt latius hic adnotatur.
- 51 Subrogatus ſapit naturam eius, in cuius locum ſubrogatur.
- 52 Cum cenſeatur vnus & idem.
- 53 Et ſubrogatio fiat cum omnibus qualitatibus, natura, poteſtate, & immunitate.
- 54 Et hoc procedit tam respectu rei, quàm perſonæ.
- 55 Subrogatus vtitur illis priuilegiis, quibus vti poterat is, in cuius locum ſubrogatur.
- 56 Elector, cui facultas libera conceſſa eſt ad maioratus electionem, poteſt amiſſo primogenito, ſecundò, vel tertiò genitum eligere, etiam ſi maior natu dignior ſit.
- 57 Et à fortiori inter deſcendentes agnatos vlteriores electionem facere, & prælationem concedere poterit, provt hic adnotatur, & numeris ſequentibus.
- 58 Affectio maior habetur ad eos, qui ſunt nati, & cogniti tempore factæ diſpoſitionis, quam ad eos, qui nec nati erant, nec cogniti.
- 59 Immò deſcendentibus naſcituris affectionis, ſeu prædilectionis ratio aſſignari non poteſt, niſi ex gradus proximitate.
- 60 Remotioris gradus perſonæ, non poſſunt eſſe melioris conditionis, quàm hi, qui in proximiori gradu ſunt conſtituti.
- 61 Electionis facultas primo vocato conceſſa, ex ſubiecta materia perpetuitatis, ad vlteriores ſucceſſores protrahitur.
- 62 Deſcendentes poſſunt ſubſtitui in Tertio, etiam prælati proximoribus.
- 63 Exceſſus exceptio non admittitur, quando conſiderato ſtatu, & tempore præſenti, exceſſus non datur, licet in futurum eſſe poſſit.
- 64 In liberam procuratoris, aut commiſſarij voluntatem, quoties aliquid relinquitur, dolus ſolum excipitur.
- 65 Teſtator non videur ſe conformare voluiſſe cum diſpoſitione iuris communis, quando aliud ex verbis diſpoſitionis apparet.
- 66 Mandati, & commiſſionis fines non dicitur excedere is, qui ex voluntate, & verbis eius, qui mandauit, aut commiſit, proceſſit.
- 67 Argumentum ab vſu, & conſuetudine testatoris, vel aliorum teſtatorum, non attenditur, quando de voluntate ad alium modum apparet.
- 68 Gregorij Lopezij ſententia relata, ſuprà, n. 43. explicatur.
- 69 Teſtandi facultas alicui conceſſa, quod intelligatur, iuris forma ſeruata, aſſumptum illud adeo vulgatum, & ex l. ſi quando, C. de inofficioſo teſtamento, deductum quemadmodum accipi debeat.
- 70 A fæmina maioratus cum proceſſit, non debere cenſeri fæminas excluſas, quod dictum fuit ſupra, numero 45. explicatur, atque limitatur.
- 71 D.D. Chriſtophori de Paz, in eodem dubio quo ſupra, ex num. 31. cum ſeq. obſeruationes expenduntur, quæpoſt peractum, vltimáque ſerie abſolutum caput iſtud, ad manus Authoris peruenerunt.

PRo egregia, & notanda huiſce capitia explicatione obſeruandum & conſtituendum erit primo loco, quod in caſu, & lite, quæ inter Didac. de Figueroa, & de Solis ex vna parte, & D. Franciſcum de Figueroa, & de Solis ex altera parte, in Senatu vertebatur, quatuor prin [Senatus Regij Hispalenſis deciſio.]cipaliter in dubium, & controuerſiam, excitabantur, atque adducebantur, cum ex virtute facultatis Regiæ in ampliſſima forma conceſſæ ad primogenium inſtituendum omnibus bonis ſuis dummodo cæteris filiis alimenta competentia relinquerentur, Ludouico de Figueroa & de Solis, eius marito, D. Alduncia de Solis & de Guzman, in extremis conſtituta, teſtamentoampla, & generalia liberam facultatem reliquiſſiet, maioratum, aut maioratus, ſi voluerit, & provt voluerit, inter filios ſuos, & deſcendentes inſtituendi, & repetierit, provt voluerit, & ſibi placuerit, & ſi voluerit, inſtituendi: ſi noluerit, non inſtituendi, ſicuti conſtat ex clauſula Aldunciæ ipſius, ibi: Treſeruando, y dexando para ſi todos los bienes ſuſodichos y lo que toca a los alimentos de los demas nueſtros hijos, conforme a de todos los dichos mis bienes, y de cada coſa y parte de ellos, ſi quiſiere, haga, y pueda hazer mayorazgo, ò mayorazgos, mejora, ò mejoras el todo lo que quiſiere, è por bien tuuiere entre los dichos nueſtros hiijos, ſegun y como mejor la pareciere, y en la forma que quiſiere, como ſi los dichos bienes fueran proprios ſuyos, &c. Quoad deciſionem ergo cuiuſdam articuli ad dictum Senatum ex cauſa appellationis ab inferiori Alati, & pro fundamento, & inuentione conſanguinei cuiuſdam eius familiæ, qui certum ius, & annuos reditus ex ea diſpoſitione prætendebat, cum ipſius valorem & exiſtentiam ſupponere, & præmittere, neceſſarium fuiſſet, de his omnibus, & tractatu eorum prætermitti non potuit, quamuis Aduocati non inſtitiſſent.

Et quod attinet ad primum articulum, Senatus ipſe pro certo ſuppoſuit, & velut concludenter ego fundaui, meliorandi aliquem ex filiis, vel descendentibus, aut maioratum inter eos inſtituendi facultatem, & commiſſionem, in voluntatem alterius à parentibus, ita liberè poſſe conferri, vt meliorare, vel non meliorare, ſiue primogenium inſtituere, aut non, in eius voluntate reponatur omnino: vt ſi dixerit teſtator, quod vxor, vel maritus, vel commiſſarius, ſi velit primogenium inſtituere valeat, , aut aliquem ex fillis ex tertia & quinta bonorum ſubſtantia meliorare, provt voluerit, & elegerit, quod equidem ſequentia fundamenta, & rationes comprobant manifeſtè.

In primis, nam licet teſtatoris diſpoſitio ex alieno pendere arbitrio non debeat, & ſic in alterius voluntatem non poſſit de iure conferri, l. illa inſtitut. 32. ff. de hæred. inſtituen. l. 11. tit. 3. partic. 6. l. 29. titul. 9. ead. part. & latè explicant, atque exornant Antonius Gomezius, Decius, Socinus, Ludou. Luſitanus, Pariſius, Ruinus, Menchaca, Graſſus, Hyppolyt. Riminald. Peregrinus, Guil. Benedictus, Simon de Prætis, Connanus, Sarmientus, Peralta, Duarenus, & Spino, quos ego metipſe adduxit, & ita notaui, atque ſinglariter quoque explicaui, quotidianar. controu. iur lib. 2. c. 6. n. 20. & pluribus ſeqq. & addo nunc alios Authores, qui latè ij propoſito ſcripſerunt, Surdum ſcilicet, in conſ. 380. ferè per totum. Vbi vide omnino, lib. 3. Pat. Ludou. Molinam, tom. 2. de iuſt. & iure, diſp. 157. fol. 867. Anton. Fabrum, de erroribus pragmaticorum, tom. 3. decad. 51. errore 4. 5. & ſeq. Iacobum Cancerium, variarum, cap. 20. de legatis, ex num. 82. vſque ad num. 108. Paul. Duran. de condit. & mod. impoſſib. cap. 4. per totum, tertiæ partis, & cap. 5. vbi latiſſimè de materia, dictæ l. illa inſtitutio, & l. primæ, ff. de legat. 2. licet inquam teſtatoris diſpoſitio in alterius voluntatem de iure non poſſit conferri, & ſic videretur dicendum prima facie, quod facultas, & commiſſio ad meliorandum, & primogenium, aut primogenia instituendum, adeo planè & liberè marito relicta, vitiari ideo deberet, quod totum id in mariti voluntate reponeretur: verè tamen ſuſtineri, & valere deberet ex eo, quod textus in d.l. illa inſtitutio, ff. de hæred. inſtit. in hæredis inſtitutione loquatur, in qua cum ſubſtantia, & vis totius teſtamenti de iure ciuili conſiſteret, ſingulari & recta iuris ratione Veteres decreuerunt, ex alieno arbitrio pendere non poſſe, ſed per ſe ſe firmam eſſe oportere. Nam cum teſtamentum ſit noſtræ voluntatis iuſta ſententia, l. 1. ff. de teſtamentis, teſtamentum quod ex alieno penderet arbitrio, dici propriè teſtamentum non poſſet, cum non teſtatoris, ſed alterius voluntatem, & diſpoſitionem contineat: ſicuti ex Connano, Graſſo, & Duareno, quotidianarum harum controuerſiarum iuris lib. 2. dicto cap. 6. num. 22. obſeruaui. Et eam rationem, & generalitatem dictæ l. illa inſtitutio, efficere, vt nec legatum, nec fideicommiſſum in liberam alterius voluntatem conferri poſſet, quamuis in arbitrium poſſet, eodem iure communi attento, num. 35. & ſeq. & num. 40. & ſeq. adnotaui, & dilucidè explanaui, an etiam poſt leges huius Regni, idipſum procedat, & leges Partitæ, & Tauri, quid nouum inducant, ſingulariter, & aliter quam hactenus fuiſſet, explicaui: explicarunt etiam. Pet. Ludouic. Molina, Antonius Faber, Iacob. Cancerius, & Paulus Duran. In locis relatis ſuprà: & Surdus ipſe, eodem conſil. 380. n. 26. ante finem, ipſammet rationem adduxit, quam ſuprà propoſui, quare ſcilicet teſtamenta ex alieno non debeant arbitrio pondere. Quamuis ergo in hæredis inſtitutione ita eſſet de iure communi (vt dixi) & in legatis, & fideicommiſſis quoque, quando ſubſtantia diſpoſitionis in alterius voluntatem conferebatur; ſecus tamen, vbi qualitas, vel acceſſorium; & ſic in caſu præſenti regula iuris antiqui relati impedimento eſſe non debuit dictæ teſtatricis commiſſioni: nam licet ſubſtantia diſpoſitionis in alterius voluntatem conferri non poſſit, qualitas tamen, vel acceſſorium, hoc eſt, perſonarum electio, vel declaratio tantùm, confertur de iure, l. cum quid. im, 24, ff. de legatis 2. vbi Bartolus, num. 1. & communiter Scribentes id notant, l. vtrum, §. cum quidam, vbi etiam per Scribentes, ff. de rebus dubiis, & in propriis terminis poſt alios Authores notauit Ludouicus Molina, de Hiſpanorum primogeniis, lib. 2. cap. 4. num. 3. vbi pro certo præmit tit, validam, ac firmam cenſendam eſſe eam diſpoſitionem, in qua cauetur, vt in maioratu is, qui ab vltimo poſſeſſore, vel ab alio electus fuerit, ſuccedat: quoniam non ſubſtantia; ſed ſola perſonarum electio, & declaratio committitur, vt dixi. Et idipſum poſt alios quoque ſcripſerunt Surdus, dicto conſil. 380. num. 26. in fine, & 27. lib. 3. Pelaez à Mieres, de maioratu, 1. p. quæſt. 48. num. 3. Antonius Gomezius, tom. 1. variarum, cap. 12. de legatis, num. 48. & in l. 33. Tauri, num. 4. Iacob. Cancerius, dicto c. 20. de legatis, ex n. 93. Ioannes Gutierrez, practicarum lib. 2. q. 42. n. 2. Matienzus, in l. 5. tit. 4. gloſſa 2. num. 3. & ibidem Azeuedus, ex n. 11. lib. 5. nouæ collect. Regiæ, Afflictis, deciſione 371. Rota, in nouis, deciſ. 542. num. 8. lib. 1. Marc. Anton. Peregrinus, de fideicommiſſis, art. 33. ex num. 52. & n. 72. Simon de Prætis, de interpretat. vitimarum voluntatem lib. 1. ſolut. 3. num. 5. fol. 27. quos etiam retuli, & ſic notaui. lib. 2. dicto cap. 6. n. 51. & 53. Molina etiam de inſt. & iur. tom. 1. diſput. 157. col. 3. verſic. de aliquibus, Paulus, Duran. dicto c. 4. partis 3. n. 24. & cæteri relati ſuprà, num. 2. D. Chriſtophorus de Paz, de tennt, cap. 34. num. 79. & 80.

Secundò deinde, & pro eadem parte facit adnotatio, atque reſolutio eiuſdem Ludou. Molinæ, in annotationibus ad commentaria de Hiſpanorum primogeniis, in verſiculo inſuper etiam: vbi inquit, quod ea, quæ lib. 2. cap. 4. & 5. ſcripta reliquit, ad eos etiam trahi poſſunt, qui commiſſione, & mandato teſtantis, primogenia in filiis eiuſdem, ſeu extraneos inſtituunt, cum hoc caſu ex legibus Tauri poſſit à teſtarore, qui ob imminens mortis periculum, ſeu morbi impedimentum non poteſt per ſeipſum id munus explere, alteri efficiendum mandari; in eo namque caſu, frequentiſſimè dubitari ſolitum eſt de omnibus his quæſtionibus, quæ in illis duobus capitib. expenduntur. in quibus agitur de ſucceſſione in primogeniis ex electione alterius. Atque idcirco quoad eos (inquit ipſe Molina) ea omnia repetita cenſenda erunt, eàque ipſa in electione ab ipſis facta, obſeruanda ſunt. Quibus ſane verbis non potuit apertius intentionem noſtram probare, cum primogeniorum inſtitutionem. & perſonarum declaratione, ſiue electionem, alterius voluntati liberè committi poſſe, tradiderit: & in melioratione clarè ſenſerit Antonius Gomezius, in d.l. 31. Tauri, num. 4. in verſic. ex quibus infero verum intellectum. Azeuedus, in l. 5. titulo 4. lib. 5. num. 11. in fine, & n. 12. & 14. qui rectè percipit contra Tellum Fernan. quod quando in voluntatem commiſfarij relinquitur, quod aliquem incertum de certis poſſit meliorare, non poteſt dici, ſubſtantiam diſpoſitionis committi, ſed voluntaris executionem duntaxat, quandoquidem defunctus committens declarat id, in quo incertum de certis vult meliorari, aut vocari, quod caſui noſtro rectè adaptatur; nam quod maritus diſtribuere debere omnia bona vxoris inter liberos & deſcendentes, præciſum fuit, & cautum ab ipſa; voluntarium autem, in quem aut quos eorum diſtributio facienda eſſet, ſiue inſtituere, aut non, primogenium, vel primogenia. Sicque electio duntaxat, vel ordo ſucceſſionis, aut modus prælationis inter ipſos, eius voluntati relinquitur, ſi maioratum, aut maioratus inſtituere velit, quod iura noſtra patiuntur, & dumtaxat prohibent (vt ſupra dicebam) ne in voluntate alicuius ſubſtantia diſpositionis remaneat, quod ſcilicet ipſe poſſit, ſi velit, diſtribuere vel non diſtribuere bona teſtatoris; ſicuti probat textus valde ſingularis, in d.l. vtrum, §. cum. quidam, ff. de rebus dubiis, in illis verbis: Veriſſimum eſt, vtile eſſe fideicommiſſum, neque enim in poteſtate eius, qui rogatus eſt, poſitum eſt, an omnino velit reſtiture, ſed cui potius reſtiuat. Sic ſanè in ſpecie caſus præſentis, non in voluntate mariti poſitum eſt, an velit reſtituere, ſiue ea bona relinquere: nam ſi maioratum, aut maioratus inſtituere nolit (quod eius voluntati relinquitur) non ideo bona ad dictos filios pertinere deſinerent; immo inter ipſos æqualiter diſtribuerentur. Sic ſane, quod meliorandi facultate commiſſa tertio, & ipſo ad meliorationem non eligente, neque nominante, pro non facta melioratio habeatur, vt omnes filij æqualiter admittantur, tradiderunt Petrus de Peralta, in l. vnum ex familia, §. rogo, ex num. 14. Molina, de Hiſpanorum primogeniis, lib. 2. cap. 5. numero 41. Tellus Fernand. in l. 33. Tauri, num. 5. & 6. Mieres, de maioratu, 1. p. quæſt. 48. num. 8. 9. & 13. quem retuli, & ſic notui lib. 2. dicto cap. 6. num. 55. & idipſum tenuerunt Matienzus, in l. 8. tit. 4. gloſſæ 7. num. 2. Ioannes Gutierrez, practicarum, libro 2. quæſt. 43. ſub num. 3. Angulus, in l. 3. meliorationum, gloſſa 7. num. 2. per totum, qui in ſimplici commiſſione ad meliorandum, id libenter agnoſcit, vt ſcilicet commiſſario non eligente, vel meliorante, omnes filij æqualiter admittantur: Fonatanella etiam relatus infrà numero decimoquinto, in fine, Idque per text. ſingularem, & in indiuiduo id probantem in l. cum pater. §. rogo, & in l. vnum ex familia, §. rogo. & in l. cum quidam, ff. de legatis 2. Cæterum, quando melioratio eſſet commiſſa titulo maioriæ in filiſ per commiſſarium nominandum, ſiue cum facultas maioratum inſtituendi, commissa eſſet tertio, aut vxori, vel marito; tunc quidem eo non eligente, inquit, quod maioria non ceſſat, ſed quod valet, & tenet, & habetur pro facta, & ex communi conſuetudine ad maiorſ defertur, qui ex ſimplici conſtitutione maioratus videtur vocatus; & licet in ſucceſſore ſit data electio, commiſſario non eligente, ſuccedet is, ad quſ de iure, & communi conſuetudine maioratus factus, vel pro facto habitus, ſolet deuenire: idque per text. in l. 7. titulo 4. lib. 5. nouæ collect. Regiæ, & in ſpecie ſic aſſeuerauit Gregorius Lopez, in l. 2. tit. 15. partit. 2. verbo, eſto vſaron, columna 3. verſ. ſed pone: quem ſequitur Ludouicus Molina, de Hispan. primogeniis, lib. 2. c. 4. num. 42. & pro ipſo rationes nonnullas expendit Pelaez à Mieres, de maioratu, prima parte, quæſt. 48. ex num. 13. cum ſeq. qui tamen de veritate eius doctrinæ dubitat, & legem ipſam 7. expendit, vt Angulus idem notauit: nec diſtinguit (vt vides) Sequitur etiam Gregorium Lopez Pater Molina, tom. 3. de iuſtitia & iure, diſp. 593. num. 6. fol. 184. qui inquit, quod in maioratu Hiſpano, quoniam de natura illius, & conſuetudine, primaſque maioratuum inſtitutione eſt, ſecluſo iure eligendi, ab inſtitutore alicui relicto, ſuccedat in illo vnus ſolus, ne diuidatur, iſque ſit primogenitus, vtique ſi elector è vita diſcedat, nullo electo, ſuccedat ſolus primogenitus: quod tamen difficultatem habet, vt inferius adiiciam ſub num. 14. & num. 15. nec conſuetudo ſuccedendi in primogeniis, aut ipſorum natura (vt arbitror) quicquam concludit, cum ea attendatur, quando iam ſemel maioratus incæpit, & formatus, atque inſtitutus eſt; ita vt de maioratus inſtitutione, & ſcriptura appareat, aut ex temporis antiquitate ſubſiſtat; ſecus autem videatur, quando initium non ſumpſit, nec formatus, aut inſtitutus eſt, vt in ſpecie Gregorij Lopezij, vtpote cum maioratus adhuc inſtitutus non fuerit, nec ſucceſſorem elector nominauerit, quem tamen eligere, & inſtituere maioratum ipſum, teſtator, vel is, qui commiſit, deſtinauit, niſi nominata perſona, commiſſio eiuſmodi facta fuiſſet alicui: nam eo non nominante, haberetur nominatio ipſa pro facta, vt in his terminis ſequitur Gregorium Lopez Ioannes Gutierrez, practicarum libro ſecundo, quæſt. 42. num. 3. in verſiculo, Itaque in hoc ſecundo, ibi, in hoc rectè. Contra tamen tenet ſtatim, ac ipſum quod Mieres, quando commiſſio non eſſet ſpecialis, & in indiuiduo reſpectu perſonarum, ſed committeretur electio perſonarum alicui, vt ibi videri poterit, & dicetur infrà, dicto n. 14. & 15. Quocunque ergo modo res ſe habeat, & ſiue vnum, ſiue alterum ſuſtineatur cum Gregorio, vel contra, in quo nunc non inſiſto, tametſi negari non poſſit, pro ipſo: Mieres, & Ioanne Gutierrez, & contra Gregorium eundum, Molinam, & Angulum quod dicta lex ſeptima, titulo quarto, libro quinto, nouæ collectionis Regiæ ex eo in caſu ab eis excitato, vrgere non videatur, quod teſtator circa perſonam nominandam nihil certum expreſſerit, aut ita certum, quod verificentur verba dictæ legis ſeptimæ, O ſeñalando cierta coſa que auia de hazer: quia cierta coſa no ſe puede dezir, quæ adeo generaliter in voluntatem mariti, vel alterius confertur, vt ſi voluerit, poſſit primogenium, vel primogenia inſtituere, vel meliorationem, aut meliorationes facere, eaſque omnia provt ſibi placuerit. Res ergo videtur, quæ pro declarata haberi non poteſt. nec declarari ab alio; provt alio in loco Gregorius ipſe agnouit expreſſim, in l. 25. titulo 9. partita 6. gloſſa magna, in verſic. & ſi ſine declaratione, vt latius infra annotabo articulo, ſiue deciſ. 2. fundamento 2. in fine. Quocunque itaque modo res ſe habeat, verum quod bona ipſa inter filios diuiduntur æqualiter in melioratione ſimplici, non facta electione, vel nominatione, aut quod filius maior, vel primogeniti ſuccedant in maioratu, ex ſententia Gregorij, nec in mariti, aut patris, vel commiſſarij poteſtate ſit, priuare filios bonis præfatis, aut inter ipſos ea non diſtribuere, quando maioratum nollet inſtituere. Si autem velit, & inſtituat, quem aut quos eligat, in eius duntaxat voluntate reponitur; & ſic duntaxat attenditur. quod præciſe teneatur maritus, vel commiſſarius bona inter liberos relinquere, cætera autem ad electionem perſonarum referuntur, vt in dicto §. cum quidam, l. vtrum, ſingulariter deciditur, & poſt legem 31. Tauri, magis indubitatum eſt, vt ſtatim dicetur, & videtur agnoſcere And. Angulus, in d.l. 3. meliorationum, gloſſa 7. fol. 116. ſub n. 1. in verſiculo, vnde cum data facultate.

Rurſus & tertio loco facit Ioannis Gutierrez, practicarum lib. 2. quæſt. 42. duobus principalibus caſibus diſtinctis, reſolutio, & ſententia, quò loci primo præmittit caſum vnum tanquam indubitabilem, quando ſcilicet pater, aut mater dixerit, quod meliorat vnum ex filiis, quem vxor, vel maritus, vel commiſſarius elegerit: tunc namque tam iure Regio, quàm communi attento, diſpoſitio valet, ex ratione ſuprà. in initio huius capitis aſſignata, quod electio perſonarum duntaxat, non ſuſtantia diſpoſitionis in voluntatem alierius confertur; provt ibi reſoluit numero primo, poſt Anton. Gomez. Palac. Rub. Couar. Tellum Fernand. & Mieres, & dicit id probari ex l. 5. tit. 4. lib. 5. nouæ collect. Regiæ. Ego quoquo ita obſeruaui, & Pet. de Peralta, Lud. Molinam, & Pelaez à Mieres, alio in loco vltra relatum à Gutierrez, recenſui, quotidian. harum controuerſ. iuris, lib. 2. d. cap. 6. num. 53. & 54. vbi videri poterit. Deinde Gutierrez ipſe, n. 2. caſum alium magis dubitabilem proponit, quando ſcilicet pater, aut mater non dixit, ſe meliorare vnum ex filiis, quem vxor, vel maritus, aut commiſſarius elegerit, ſed in hunc modum dixerit, Concedo facultatem vxori meæ, vel è conuerſo, marito, aut alteri, meliorandi vnum, vel duos ex filiis, vel nepotibus meis: & tunc quidem dubium facit, quoniam cum ſubſtantia diſpoſitionis conferri videatur in voluntatem alterius, commiſſio, ſiue diſpoſitio ipſa valere non debet. Et ita tenuit in terminis, ac poſt deciſionem l. 31. Tauri, Tellus Fernand. ibidem, num. 2. per totum, maximè ad finem, in verſic. ſin autem eſſet data facultas, vbi in hoc caſu loquitur, & ſic eſſe intelligendam legem illam, quæ eſt hodie l. 5. tit. 4. lib. 5. nou. col. Reg. affirmat: ſed violenter equidem, & diuinatoriè, vt vtar verbis à me iam prolatis, lib. 2. dicto cap. 6. num. 56. in fine. idcirco contrariam ſententiam in ipſomet caſu Tellus idem tenuiſſe videtur, in l. 32. Tauri num. 4. provt Ioannes Gutierrez, ſtatim referendus, latè oſtendit: & probarunt expreſſim Emanuel Coſta, in cap. ſi pater, de teſtament. in 6. in 1. p. in verbo, pauperes, num. 7. Ioannes Marienzus, in d.l. 4. titulo 4. lib. 5. gloſſa 5. per totam. & ibidem Azeuedus, num. 12. & 13. Auendañus, in d.l. 31. Tauri, gloſſa unica, num. 5. per totum, latius Ioannes Gutierrez, practicarum lib. 2. dicta quæſt. 42. num. 3. per totum, vbi conſtanter & verè tuetur, quod in ſpecie propoſita, executio tantum, hoc eſt, electio perſonæ incertæ de certis, non ſubſtantia diſpoſitionis conferatur in voluntatem tertij: & quod hoc modo intellecta l. illa 31. Tauri, non corrigit ius commune, ſed declarat illud, ac nihil addit. Quod etiam ex mente aliorum Authorum huius Regni procedit, vt dicto cap. 6. ſub num. 57. in verſic. inquit tandem. Ego ipſe notaui, ac maxime eorum, quos ſuprà hoc eodem cap. numero 3. citaui, ex adnotatione illa Ludouici Molinæ, ad commentaria de Hispanorum primogeniis, in verſiculo inſuper etiam, quem recenſui ſuprà, num. 4. Mouetur autem Gutierrez, idem triplici fundamento: primum conſiſtit in ratione prædicta, quod executio tantum, non ſubſtantia commiſſa fuerit, Secundum eſt, quod idem ſit dicere, melioro, vel concedo facultatem meliorandi. Tertium, ex verbis dictæ l. 31. Tauri, vbi ad inſtituendum hæredem requiri tur, quod in commiſſione exprimatur nomen hæredis instituendi: ad meliorationem autem faciendam & cætera in ea lege contenta, tantum requirit lex, quod ſpecificetur ad quid datur mandatum, vel commiſſio. Quod etiam pro certo ſupponit Molina, in dicto annotationum loco.

Ego verò, eodem lib. 2. dicto cap. 6. num. 57. & tribus ſeq. quamuis in effectu Ioannis Gutierrez placitum & ſententiam probauerim, nonnulla addenda, & nouiter obſeruanda duxi: ac Primum quidem, inter hos duos caſus, Melioro vnum ex filiis, quem vxor, vel maritus, velalius elegerit: aut Concedo facultatem, vel do poteſtatem vxori meæ, vel marito, vel cui alteri meliorandi vnum ex filiis meis, manifeſtam differentiam eſſe, ex quo in primo caſu expreſſa adeſt diſpoſitio & voluntas ad meliorandum: dixit enim ipſe teſtator, ſe meliorare, & electionem tantum, aut declarationem commiſit: in ſecundoſ vero caſu totum negotium commiſit voluntati alterius, ad quam ſe referens, nihil diſpoſuit, nec dixit ſe meliorare; ſic ſubſtantia diſpoſitionis, & an velit meliorare, nècne, in voluntatem tertij collata videtur, provt dicto num. 48. cap ſexti, probaui, & in fine eiuſdem numeri, & numero 59. & ſeq. nihilominus Ioannis Gutierrez ſententiam ideo amplexus ſum, quod ipſa ex deciſione dictæ l. 31. Tauri, hodie l. 5. tit. 4. lib. 5. adeò expreſſim probetur, vt dubitandi rationi locus eſſe non debuerit, ſicuti conſtat ex verbis ipſius, ibi: En eſta manera, el poder para hazer heredero, nombrando el que da el poder por ſu nombre, a quien manda, que el comiſſario haga heredero, y en quanto a las otras, hoc eſt, meliorationes, exhæredationes, ſubſtitutiones, & alia, de quibus ibi. ſeñalando para que le da poder, y en tal caſo el comiſſario pueda hazer lo que eſpecialmente el que le dio el poder; ſeñalò, y mandò, y nomas. Ex his ſanè verbis, committentis poteſtas, & commiſſio, tantum reſtringitur quoad inſtitutionem, aut nominationem hæredis, videlicet vt teſtator in commiſſione teneatur exprimere nomen hæredis inſtituendi, in cæteris vero rebus (& ſic in meliorationibus) liberæ eiuſdem voluntati totum relinquitur, vt quicquid velit: dando commiſſionem efficiat, vt conſtat ibi: Y en quanto a las otras coſas, ſerialando para que le da poder. Sed in quæſtione propoſita ſignat, & expreſſim dicit, quod concedit facultatem, vt meliorationem facere poſſit commiſſarius; ergo licitè poterit teſtator eo modo efficere,& committere, ac commiſſarius implere, quamuis abſque commiſſione non poſſet, ex ipſa l. 31. Tauri, quæ tantum hoc ſtatui, vt in aliis rebus vltra inſtitutionem hæredis detur commiſſio, ne fiat fraus, idq́ue prouidere contendit lex ipſa, vt conſtat ex ſui præfatione, quæ cauſam finalem diſpoſitionis oſtendit, & mentem concedentis declarat, provt dicto cap. 6. libri 2. num. 60. obſeruaui; ſed tunc fraus non contingit, ſi impleatur id, quod à teſtatore expreſſum eſt, ſed potius impleri vult lexilla, ergo malè retorquetur ipſa, vt aliud ſignificet, quam quod verbis exprimitur, provt etiam & ibidem dixi, & adieci, quod reſolutio hæc non eſt Authore aliquo, vel authoritate deſtituta; imo confirmari poteſt ex ſententia eorum Interpretum, quos retuli eodem cap. 6. num. 39. & 46. qui apertè præſentiunt, ex dicta l. 31. Tauri, diſpoſitionem poſſe in alterius voluntatem conferri: & non eundo per alias ambages, in terminis eiuſdem l. Regiæ 31. quod legata, ac etiam aliæ diſpoſitiones particulares quæcunque, ex legibus Tauri in voluntatem alterius validè conferantur, ſecurè, & concludenter probaſſe Peraltam,. in locis relatis eodem capite 6. dicto numero 39. & 46. ad quem nullus Scribentium omnium animaduertit, ſed melioratio Tertij & Quinti eſt legatum: aut ſaltem prælegatum, & quota pars bonorum, non hæreditas, ſecundum Authores à me relatos ibi, num. 62. ergo meliorandi poteſtas, etiam in voluntatem alterius conferri poterit ex lege illa, quæ tantum contenta eſt cum hoc, quod in commiſſione exprimatur, ad quid facultas datur, eo autem expreſſo, præter hæredis inſtitutionem, quodcunque committi permittit, vt latius d. cap. ſextò adnotatur.

Quartò denique & vltimò facit id quod in eiſdem, in quibus verſamur terminis ego ſcripſi, atque dilucidè obſeruaui eod. lib. 2. cap. 6. numero 63. vbi vltra Ioannem Gutierrez, & cæteros huius Regni Interpretes, tertium caſum adduxi, & conſideraui, quando ſcilicet meliorare, aut non meliorare, vel maioratum. inſtituere, in voluntate mariti, vxoris, vel commiſſarij, ita liberè poſitum ſit, vt nihil diſponere, aut exprimere teſtator, vel committens voluerit, ſed duntaxat dixerit, quod ſi maritus, vxor, vel commiſſarius voluerit, melioret, aut meliorare poſſit, vel in aliquem ex filiis primogenium inſtituat & in hoc caſu idem dicendum, quod in præcedenti aſſeueraui, quod ſcilicet diſpoſitio valeat, & commiſſarius virtute diſpoſitionis & commiſſionis primogenium inſtituere valeat, fine ad maioratum, aut meliorationem filium quem voluerit, nominare: quod probatur Primò ex verbis dictæ l. 33. Tauri, quæ in hoc cauillari non poſſunt, probant enim expreſſim, præter inſtitutionem hæredis, quodcunque committi poſſe, etiam liberè, vt eodem, cap. latiùs probaueram numeris præcedentibus, Secundò probatur ex ſententia & reſolutione Petri de Peralta, relata. & ſæpe à me repetita dicto cap. 6. quæ hunc caſum decidit apertè, & æqualiter comprehendit, ſicut præcedentem, vt maiori comprobatione ipſe non indigeat. Tertiò probatur ex reſolutione eorum Authorum, quos ipſomet cap. 6. numero 57. recenſui, qui in caſu ſuperiori commiſſionem eo modo conceptam, validam eſſe defendunt, & tamen in eo ſubſtantiam diſpoſitionis commiſſam, ſicut in hoc, nec differentiam reddi poſſe, euidenter probaui, & d. cap. 6. num. 93. animaduertebam: & num. 64. adieci, non vrgere in contrarium Roderici Suarez authoritatem relatam ibidem num. 52. quippe cum ipſe loquatur in terminis iuris communis, non in terminis dictæ l. 31. Tauri provt ibi explicaui. Nunc vero addiderim, idipſum, quod contendimus, apertè tenuiſſe Ludou. Molinam, de Hisp. primogeniis lib. 2. cap. 4. num. 2. & ſeq. dum agit de primogeniis. quæ ex electione conſiſtunt, & de electore, cui libera eligendi facultas, & per verba liberam voluntatem denotantia, conceſſa eſt. Idque maximè coniuncto eiuſdem Authoris loco altero, in annotationibus ſcilicet, in verſiculo inſuper etiam, lib. 2. cap. 4. & 5. vbi ea omnia, quæ duobus eis capitib. dixerat, ad eos trahi poſſe firmat, qui ex commiſſione & mandato teſtantis primogenia inter filios, ſeu extraneos inſtituunt, cum hoc caſu ex legibus Tauri poſſit à teſtatore id alteri committi, ipſeq́ue idem ius habeat, quod electori ipſi duobus capitib. conceſſerat. Tenuit etiam apertè poſt Petrum de Peralta Pelaez à Mieres, de maioratu, 1. parte, quæſt. 47. num 11. Ioannes Matienzus, in l. 5. titulo 4. gloſſa 3. numero primo, libro quinto, nouæ collect. Regiæ. vbi inquit, ſingulariter in propoſito, eo in textu (qui eſt l. 31. Tauri) fieri differentiam inter hæredis inſtitutionem, & meliorationem, Vt in illa mandatum teſtatoris debeat eſſe ſpecificum, non ſolum ad inſtituendum hæredem, verum etiam ad inſtituendum talem hæredem. quem in mandato & commiſſione ſpecifice nominare tenetur. In melioratione autem ſufficit, ſi in mandato dicatur, quod meliorare poſſit alterum ex filiis, vel deſcendentibus; qui eſt proprius noſter caſus (vt vides) & rationem differentiæ aſſignat ſtatim ipſe Matienzus, & numero ſecundo: refert Telli Fernand. declarationem, quam numero tertio improbat, dicens, eum loquutum contra verba, & contra mentem eius legis, vt latiùs id probat. Et hactenus de primo dubio, aut articulo, in quo Senatus Hiſpalenſis, iuridicè & rectè ſuppoſuit, & pro certo habuit, facultatem ab vxore marito conceſſam in caſu propoſito, de iure ſubſiſtere. Indeq́ue atque ex ſuperioribus, manifeſta ratione euincitur Tellus Fernandez, qui in dicta lege trigeſima prima Tauri, numero primo, & ſecundo exiſtimauit, nominationem ſpecialem requiri eius, qui meliorandus, aut ſubſtituendus eſt, cum tamen verba eius legis, id non requirant, ſed duntaxat probent, in inſtitutione eſſe nominandam perſonam hæredis, neque ad alia poſſint referri, de quibus lex ipſa non meminit, ſicque prædicta valeant abſque nominatione eius, qui meliorandus, ſeu ſubſtituendus eſt, expediri, & committi; ſicuti contra Tellum tenuerunt Emanuel Acoſta, Palacios Rubios, & Ioannes Matienzus, cum quibus Velazquez Auendañus, id explicans, in dicta lege 31. Tauri, num. 5. per totum, qui ex alio quoque recte confutat Tellum, quod ipſe in lege 33. Tauri, numero 4. referens Palacios Rubios, & Couarruuias obſeruauerit, valere commiſſionem meliorandi vnum de certis non nominatum, ſed in eo decipitur, quod exiſtimat, attenta dicta l. 31. Tauri, dubium eſſe, cum ſane dubium non eſſe, immò planum, omnes tenuerint, vel ſaltem pro certo ſuppoſuerint, qui hucuſque in leges, Regias commentaria ediderunt. vt ex relatis ſuprà, dilucidè apparet.

Quoad ſecundum verò Articulum principalem, maritus ſcilicet, aut vxor, vel alius, cui data eſt com [Hispalenſis Senatus ſingularis deciſio.]miſſio, & facultas, vt meliorationem facere, vel maioratum inſtituere valeat, in aliquem ex filiis, aut deſcendentibus, per quæcunque verba commiſſio, aut facultas detur, intra quod tempus teneatur eligere, & meliorare, aut primogenium inſtituere, & an poſt annum poſſit, aut poſt terminum præfixum in lege 33. Tauri, quæ hodie eſt lex ſeptima, titulo quarto, libro quinto nouæ collect. Regiæ. Senatus noſter iuridicè, & meritò definiuit, nominationem, atque electionem in caſu præſenti poſt annum, & viginti abhinc menſibus poſt mortem teſtatricis factam, teneri de iure; ſicque commiſſarium, aut eum, cui eiuſmodi eligendi, & nominandi facultas conceſſa eſt, etiam poſt annum eligere & nominare valere, & quouſque lis conteſtatur ſuper tali electione. Senatus autem deciſio ſequentibus comprobatur fundamentis, & rationibus.

Inprimis, quia quando teſtatoris, vel legis diſpoſitio, indeterminatè loquitur de tempore, ſufficit actum quocunque tempore fieri, nec præcisè intra annum fieri opus eſt, l. qui fundum, ff. de contrahenda emptione, l. prima, §. meminiſſe, ff. de ventre inspiciendo. Craueta, in conſilio. 14. numero tertio, & cum Riminaldo Petrus Surdus, deciſione 226. numero 4. Caldas Pereira, de renouatione emphyteutica, lib. 1. quæſt. 17. num. 24. vbi inquit,. quod vbi lex certum tempus, vtl terminum non præſtituit ad aliquid agendum, illud expediri quocunque tempore ſufficit, nec vlla temporis obſtet præſcriptio: Et citat text. in dicta l. qui fundum, & in l. in venditione. §. de tempore. ff. de bonis autho. iud. poſſid. Bartolum etiam, Romanum, Iaſon. & Rebuffum, & nonnulla ad propoſitum tradit: ſed in caſu præſenti indeterminatè loquitur dicta teſtatrix, ergo ſufficit præfato, & quocunque tempore factam dictam nominationem, aliàs ſi determinatè loqueretur, voluntas adimpleri deberet. Tempus namque à teſtatore præfixum commiſſario, vel executori, ſeruandum eſt omnino, vt in l. ſtatu liberos, §. ſi quis hæredi, ff. de ſtatu liberis. & poſt Didac. Caſtellum, Gregorium Lopez, Ioannem Lup. Antonium Gomezium, Tellum Fernand. & Couarr. annotauit Matienzus, in l. 7. gloſſa ſecunda, titulo 4. numero 3. libro 5. & gloſſa 5. & in l. 14. gloſſa prima, num. 36. eodem titulo, & libro. Mieres, de maioratu, 1. parte, dicta rquæſt. 48. num. 9. & 10. Ludou. Molina, de Hiſpanorum primogeniis, lib. 2. cap. 4. num. 4. num. 43. Sarmientus, in l. prima, ff. de legatis 2. num. 23. in illis verbis: Et in hoc dic, aut teſtator tempus impoſuit, & id ſeruari debet, & poſt illud tempus ceſſat poteſtas, vt in l. ſtatu liberum, §. ſtichum, infra eod. & c. vbi explicat, executoris teſtamenti poteſtas, quanto tempore duret. Latius Ioannes Matienzus, in dicta l. 14. titulo 4. gloſſa prima per totam, vbi longa ſerie id tractat, & in l. 7. eodem tit. 4. gloſſa 2.

Secundò deinde pro eadem parte facit id, quod in eiſdem, in quibus verſamur terminis adduxit, magiſtraliter reſoluit eruditiſſimus Gregorius Lopez, in l. 25. titulo 9. partita 6. in verbo, del atio adelante, vbi inquit, quod lex illa facit ad quæſtionem, vt ſi mulier det marito facultatem eligendi vnum ex filiis ad maioratum per eam inſtitutum, vel meliorandi vnum ex filiis ſuis, quem maritus elegerit, quod ſi maritus non eligat intra annum, quod ſit excluſus à tali electione, & ſi poſt annum eligat, vel nominet filium, quod talis electio, vel nominatio non tenet; ſed contrarium eſſe verius profitetur, quia quando datur electio perſonarum, non finitur facultas ad hoc data, ſed durat perpetuò, quouſque lis conteſtatur ſuper tali electione, vt tenet Bartolus, in l. finali. §. primo C. communia de legatis. per text. in l. cum quidam. ff. de legatis ſecundo. vbi etiam Bartolus, num. 8. per illum text. ſic reſoluit. Et ibidem ſequuntur Baldus Imola, Caſtrenſis, & cæteri. Baldus etiam ipſe, quod in dicta l. finali. §. primo, columna 4. verſiculo quæro teſtator. contrarium non dixerit, immò ſi rectè perpendatur, id ipſum quod Bartolus velit, eruditè ipſe Gregorius deducit, & ex verbis eiuſdem Baldi concludit quod ipſe potius ſenſerit, in caſu extra pias cauſas, electionem elapſo etiam anno, remanere apud maritum, & ſic in eo duntaxat à Bartolo diſſentiat, quod etiam in relicto ad pias cauſas, elapſo anno ante interpellationem, per litis conteſtationem, facultatem eligendi durare, Bartolus crediderit; & quamuis nonnulli eum ſequuti fuerint, magis tamen communiter Interpretes improbant, ſicuti reſoluunt Couarr. in cap. 3. numero 7. de teſtamentis. Padilla, in dicta l. cum quidam. num. 27. de legatis 2. Mieres, de maioratu, prima parte, quæſtione 58. num. 2. Matienzus, in l. 7. tit. 4. gloſſa 2. num. 2. lib. 5. & in l. 14. gloſſa prima, num. 45. eod. titulo, & lib. Ioannes Gutierrez. practicarum lib. 2. quæſt. 43. numero 2. in principio. Et iterum in verſic. tertia opinio eſt. Quicquid ergo ſit in legatis, & cauſis, piis, in quæſtione propoſita (ſubdit idem Gregorius Lopez) nullum, eſt dubium, quòd lapſus anni non excludat dictam facultatem eligendi: & verba ſequentia adiicit (ex quibus & l. 33. Tauri conſtitutione, & d.l. vlt. §. ſed & ſi quis. C. communia de legatis, cui conuenit dicta l. 5. tit. 9. partita 6. ſatisfacit) Neque prædictæ aſſertioni refragabitur. lex Tauri 33. Quia in præfinitione termini, de qua ibi non comprehenditur iſte caſus. Immò lex ea vult iſto, caſu, commiſſarium ſemper eſſe obligatum ad faciendam declarationem, ſibi commiſſam defuncto. Et ſine declaratione poteſt à iure ſuppleri, lex iſta habet pro facta elapſo illo termino talem declarationem. Si vero declaratio ſit neceſſaria, ita quod à lege non poſſit ſuppleri, ex mente illius legis videtur, quod ſit adhuc fienda, etiam elapſis illis terminis. de quibus ibi. Et ad istam legem Partitarum, & similes reſpondetur, quod procedunt in electione rerum, non in electione perſonarum. Hactenus Gregorius Lopez, qui id ipſum tenet in l. titulo, 10. verbo, Obiſpos, eadem 6. partita, & verba eius prænotari, atque ponderari debent omnino, cum præbeant adeo verum, & congruum reſponſum ad dictam legem 33. Tauri, quæ præcipuè adducuntur, atque excitantur Interpretes hi, qui aliter, & in contrarium ſtatuunt, vt ſtatim videbitur. Cum etiam adeo apertè dixerit, actum facultatis. & commiſſionis meliorationis in vnum ex filiis, aut primogenij inter eos inſtituendi non dici actum, qui à lege ſuppleri, aut declarari poteſt, ex quo ex eligentis declaratione ita neceſſariò dependet, vt cum poſſit ipſe vnum ex pluribus pro libito eligere, nec fit maior in vno, quàm in altero eligendi obligatio, nec apparere, nec declarari, ſiue, ſuppleri non poſſit, quis ſit eligendus, aut quis eligeretur, ſicque declaratione, aut electione non facta, admitti omnes æqualiter debeant, provt in ſimplici melioratione omnes conuenire, dicebam ſurprà, num. 5. in maioratu autem diſſentire, ibidem adnotaui num. 6. verè tamen in maioratu eandem militare, quam in melioratione rationem, apertè præſentit Gregorius. Lopez, in verbis nunc relatis. Nam cum in melioratione, & maioratu loqueretur, dixit expreſſim, declarationis ad maioratum eligendi actum, non eſſe eiuſmodi, qui à lege, vel ab aliquo declarari, vel ſuppleri. valeat, ſi ab ipſo, cui electio commissa eſt, non fiat. Idque (vt ego arbitror) ideo, quia neſcitur, quis eſſet nominandus, aut eligendus. Et quamuis ex legibus, & conſuetudine huius Regni filius maior ſuccedere ſoleat in maioratu, is pro electo haberi non debet, ſi electio non fiat, quia alius forſan eligeretur & etiam filius minor, vt liberæ electionis facultas operaretur ſuum effectum: iuxta reſolutiones Molinæ, de Hispanor. primog. lib. 2. cap. 5. ex num. 1. vſque ad num. 7. Ioannis Gutierrez, practicarum, lib. 2. quæſt. 67. num. 3. Mieres, de maioratu, 1. p. quæſt. finali. Patris Molinæ, tom. 3. de iuſtitia & iure, disputat. 594. Hieronymi Cæuallos, practicarum commun. contra communes, quæſtione 265. ex quo ergo nullus eſt nominatus, & eum, qui nominaretur, ſuccedere defunctus voluit, ſatius eſſe videtur, inter omnes bona diuidere, aut eos æqualiter admittere, quam primogenito maioratum tribuere, qui forſan non eligeretur à commiſſario: quod eſt notandum, & cùm caſus ſe offeret. maturè deliberandum, inſpiciendo etiam, an bona non diuidi, ſed maioratum inſtitui, deſiderauerit omnino teſtator vel is, qui eligendi facultatem commiſit: & his addendum, quæ dicta fuere ſuprà, n. 5. & 6.

Obſeruandum denique, ipſis nunc traditis, conuenire videri apertè Ioannem Gutierres, practicarum lib. 2. dicta quæſt. 67. num. 3. in verſ. Si vero commiſſio, in illis verbis: Si verò commiſſio non ſit in indiuiduo, & ſpecialis respectu perſonarum, ſed committatur electio ipſarum alicui, tunc crederem minime poſt terminos dictæ l. 33. Tauri, in hoc ſecundo caſu, quo alicui datur facultas teſtandi, fieri poſſe prædictam electionem, & declarationem, cùm tunc expirauit mandatum, vt in dicta l. 33. nec hoc caſu poteſt haberi pro facta, cum requiratur, & ſit neceſſaria electio, & declaratio qua non facta, nulla magis ratio poteſt dari, quid cenſeatur facta electio vnius, quam alterius ex filiis, qui ſi omnes contendant de ſe factam cenſeri, mutuo concurſu ſe impedient, ſicque melioratio in neutro locum habebit; & ita eſt tenendum, provt tenet Tellus hic num. 5. Pelaez etiam, vbi ſupra, num. 9. quicquid voluerit etiam de hoc caſu Gregorius Lopez, &c. Et vide Fontanellam, clauſula 4. gloſſa 9. parte 3. ex num. 29. & parte 5. ex num. 11.

Rurſus & tertiò facit pro eadem parte Ludouic. Molina, de Hispanorum primogeniis, lib. ſecundo, capite 4. numero 43. vbi cum verſaretur in hac electionis ad ſucceſſionem maioratus materia; reſolutiuè firmauit, quod electio ipſa ab electore illicò facienda eſt, niſi longius tempus ab ipſo. teſtatore conceſſum fuerit. Quamuis enim aliàs vbi electio competit ex teſtamento, annus ad eligendum concedatur, ex deciſione text. in l. finali& ſed & ſi quis; C. communia de legatis. Ille tamen. textus de electione rerum ex teſtamento conceſſa, non autem de perſonarum, electione intelligendus eſt: ideoq́ue ( ſubdit ipſe Molina) is, cui electio perſonarum fine præfinitione temporis concessa eſt ſtatim poſt factam requiſitionem cum commodè poterit, eligere tenebitur. Ecce vbi ante factam requiſitionem etiam poſt annum non videri in mora conſtitutum cum, cui electio perſonarum commiſſa eſt, ſtatuit expreſſim; & communem opinionem profitetur Peralta, in dicta leg. cum quidam. de legatis ſecundo. num. 8. & D. Anton. de Padilla ibidem, n. 23. D. etiam Franciſcus Sarmientus, num. 31. in illis verbis: Item nota, quod hæres debet ſtatim eligere, & poteſt moram purgare vſque ad petitionem, ſcilicet eius, cuius intereſt. Et ſic etiam poſt annum. Et id ipſum profitentur Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſion. iuris, tom. 2. littera D. concluſione 104. numero 5. folio 481. Molina, de iustitia & iure, tom. 3. diſputat. 693. num. 7. fol. 185. qui Molinam ſequitur in loco relato. Sic ſane explicari poteſt ſententia eorum, quos retulit Petrus Surdus, deciſione 226. numero 7. ad hoc, quod electio, & nominatio perſonæ fieri debet ſtatim, & fine mora, quamprimùm id fieri poteſt per doctrinam Bartoli, in dict. l. cum quidam, num. 8. & alios Authores ibi relatos. Non enim excluditur, quin mora. poſſit purgari vſque ad litis conteſtationem, immò quod ante ipſam conteſtationem, & requiſitionem, vſque adeo nominandi facultas duret, vt in mora conſtitutus antea non videatur is, qui eligere, aut nominare debet; aſſeuerarunt alij iuris Interpretes quos ipſe Surdus adducit num. 8. & ij quidem intelligunt, quod eligere debens, vt dicatur in mora, quando interpellatus recuſat eligere, & ſic quod durat ius eligendi vltra annum. Quamuis autem in caſu ibi propoſito, & in quæſtione ex facto emergenti Senatus Mantuanus (vt idem Surdus refert) definierit, nominationem intra annum fieri debere, & tanto tempore amitti facultatem nominandi; quod attinet ad caſum præſentem, ex eo Senatus illius deciſio non obſtat, quod ipſius termini longè diſtent à terminis caſus præſentis, & diuerſa ratio militet; Inprimis, quoniam Surdus loquitur in contractu emptionis facto nomine perſonæ nominandæ, in quo facta nominatione. tranſit dominium. in nominatum, & vnica gabella ſoluitur facta etiam nominatione, quaſi nominatio fiat pro executione primi contractus, vt ibi explicat num. 1. & 2. dicens, quod in ea patria multi fiunt contractus locationum, venditionum, & ſimilium, nomine perſonæ nominandæ, idcirco cum ita aſſidue contractus ad eum modum celebrentur, conueniens viſum fuit vt nominationes fierent intra annum, ne in pendenti eſſet, in quem rei emptæ dominium tranſiret, aut quis nominaretur; ſicque ab obſeruantia, & conſuetudine magis, quàm ab alio, Senatus adducebatur in illo caſu; quod profitetur ipſemet Surdus, ante num 10. ibi: Motus principaliter quod ita fuit ſemper obſeruatum vt, nominationes fierent intra annum, Quod non leue præſtat argumentum ad iuſtificationem. & comprobationem deciſion is Regij Hiſpalenſis Senatus, cum contrarium aliquando obſeruatum fuerit, nominationes eiuſmodi non, finiri per lapſum anni, nec ante requiſitionem videri in mora conſtitutum eum, qui eligere debet provt Interpretes huius Regni ſupra relati obſeruant. Quod autem adiicit idem Surdus, viſam fuiſſe iuſtam eam obſeruationem ex eo, quod vbi tenetur quis aliquid facere, dicitur in mora, ſi cùm primùm potuit, non fecit; & hoc tantò verius eſſe, quantò nominatio. ipſa pendebat à ſola voluntate, & poteſtate emptoris, ſiquidem conditio poteſtatiua habetur pro defecta, ſi is. qui debet implore, non curat id facere, quamprimùm. poteſt: l. hæc conditio. ff. de condit. & demonſt. id inquam non refragatur, quoniam (vt dixi) termini ſunt diuerſi à terminis noſtræ quæſtionis, vtpotè cum venditoris non interſit quærere, quod nominet; nam eo non nominante, emptor ipſe remanet obligatus, iuxta ſententiam Authorum, quos ibi Surdus recenſet numero 12. Et ſic effectum ſortitur emptio, quomodocunque id fiat. Quod non ita contingeret in caſu noſtro, iuxta ea, quæ ſuperiùs obſeruaui. Et cum vltimæ voluntates fauorabiliores ſint, quam contractus, fauor quidem ipſe poſtulat, vt, ante requiſitionem, & moram, etiam elapſo anno is eligere poſſit, quem eligere teſtator deſiderauit. Denique Caſtrenſis, Simon de Prætis, & alij, quos etiam Surdus, refert numero octauo, & dicto numero 12. in verſiculo, ex his tollitur, quod annus non incipiat currere niſi à die interpellationis, etiam in contractibus, conſtanter aſſerunt, & ita niſi ab obſeruantia Senatus adduceretur, res eſſet in dubio, etiam in illo emptionis contractu. Quartò prætereà facit, nam licèt ex dicta l. 33. Tauri, quæ hodie eſt l. 7. titulo 4. libro 5. in noua legum recollectione, Commiſſario ad teſtamentum faciendum; præfigatur terminus quatuor menſium, ſi tempore commiſſionis præſens erat in loco vbi facta fuit; & ſex menſium, ſi erat tunc temporis abſens; & vnius anni, ſi erat eo tempore extra Regnum: & inde ſequi videatur, quod commiſſarius, aut is, cui meliorandi vnum ex filiis, aut primogenium inter eos inſtituendi, facultas conceditur, teneatur præcisè intra terminum eius l. Taurinæ id efficere, nec poſtmodum poſſit moram purgare; ſicuti expreſſim tenuit D. Anton. Meneſ. de Padilla, in dicta l. cum quidam, numero 28. de legatis ſecundo, dicens, quod ſi maritus dicat in ſuo teſtamento, ſe meliorare filium in Tertio & Quinto bonorum, quem vxor ſua nominauerit, videri, quod ſtatim teneatur nominare, ex dicta l. cum quidam, vel forte poteſt illam nominationem facere intra quatuor menſes, argumento dictæ l. 33. Tauri & dictæ l. 7. titulo 4. vbi Matienzus, gloſſa 3. per totam, id ipſum admittere videtur in meliorandi quoque facultate commiſſario relicta, quatenus indiſtinctè aſſerit, moram purgari non poſſe elapſo illo termino. Angulus etiam, in lege 3. meliorationum, gloſſa 7. numero ſecundo, ibi, lapſo termino, & c. folio 116. & numero 3. licèt articulum non proponat in terminis. Pelaez à Mieres. de maioratu, prima parte quæſtione 48. ex numero 3. vſque ad numerum 9. quò loci conſtanter defendit, quod elapſis terminis in d.l. 33. ſtatutis, excludi debet commiſſarius (ſiue maritus, ſiue vxor, ſiue alius fuerit) , à iure nominandi & eligendi ad maioratum, vel meliorationem; idque propter verba legis ipſius, E paſſados los dichos terminos, no pueda hazer mas, que ſi el poder no le huuiera dado: Quia cum dicta l. 33. Tauri, ſit poſterior d.l. 31. eſt referenda ad omnes caſus comprehenſos in ipſa l. 31. vt ibi fundat; & omnia, quæ in vxore ( cui à marito facultas meliorandi, aut primogenium inſtituendi, conceſſa eſt) ſtatuit, procedere inquit æqualiter per eaſdem rationes, vbi maritus vxori talem commiſſionem dedit. Et Mieres ipſum ſequitur indiſtinctè, nec dubium diſputat Azeuedus, in d.l. 7. titulo 4. 1. lib. 5. numero primo, vbi inquit, quod facultas meliorandi alicui data ex forma l. 31. Tauri, finitur lapſu temporis in d.l. 33. Tauri, præfixi. Quod idem antea tenuerat, & Padillam duntaxat retulit; in dicta l. 5. titulo 4. lib. 5. numero 16. fol 120. vbi inquit, ſic in facto reſpondiſſe. Et quando facultas ex forma, dicta l. 33. Tauri, conceſſa eſt, & ſic in eo caſu, quo quis teſtamentum minime condidit, ſed mandatum conceſſit alteri ad teſtandum pro ſe virtute harum legum Tuari, quod ſeruandus ſit tenor dictæ l. 33. Tauri, cum ſuis terminis; reſolutiuè, obſeruauit Ioannes Gutierrez, & in eis terminis Pelaez à Mieres ſententiam amplectitur, libro ſecundo, practicarum quæſtion. quæſtione 43. numero 3. in verſiculo, ſi vero loquamur eo caſu, folio 408. qui ſubdit, quod in hoc caſu, ſi ſpecialis, & indiuidua commiſſio ſuerit facta alicui in mandato ad teſtandum, inſtituendi, e hæredandi, ſubſtituendi, vel dandi tutorem, nominata perſona, iuxta terminos dictæ l. 31. Tauri, ſi id non fiat, pro facto ipſius legis diſpoſitione habebitur, & perſona nominata pro meliorata. Si verò commiſſio non ſit in diuiduo, & ſpecialis reſpectu perſonarum, ſed committatur electio ipſarum alicui vt in noſtra quæſtione; tunc credit Ioannes Gutierrez, poſt terminos dictæ l. 33. Tauri, in eo caſu, quando datur alicui facultas, teſtandi, minimè fieri poſſe electionem, nec nominationem haberi pro facta, ſicque Pelaez placito, & reſolutioni adhæret in terminis prædictis, quando quis teſtamentum non condidit, & ex forma dictæ l. 31. Tauri, facultas meliorandi conceſſa eſt. In quibus etiam terminis quæſtionem propoſuit in ſummario numeri primi, Azeuedus in d. l. 7. tit. 4. lib. 5.

Ad principium ergo huiuſce quarti fundamenti deueniendo quamuis inquam ſequi videatur, quod terminus dictæ l. 33. Tauri, in caſu præſenti debeat obſeruari, vt is, cui eligendi facultas conceſſa eſt, intra eum teneatur eligere, nec moram purgare poſfit; vere lex ipſa non vrget, nec caſum eundem ita decidit, vt Gregorij Lopezij, Ludouic. Molinæ, & ſequacium relata ſententia, non modò authoritate, ſed etiam ratione concludenti ſuperare non debeat contrariam nunc relatam. Nam cum lex illa ſit noua, & exorbitans, non eſt trahenda ad caſum adeo dubium, ſed potius iuxta iuris communis regulas, & ſuperiorum Authorum doctrinas moderanda, & accipienda, in caſu non claro. Idque vel eò magis, quod in caſibus, in quibus commiſſarius intra terminos dictæ l. 33. Tauri, non nominauit, vel elegit, aut munus ſibi iniunctum non adimpleuit, lex eadem voluit, que ſea auido como ſi el tal commiſſario lo hizieſſe, o declaraſſe, paſſado el dicho termino. vt in fine eius ſcribitur, iuncto verſiculo, pero lo que el teſtador le mandò ſeñalada y determinada mente, ſennalanda cierta coſa que auia de hazer. Sane in terminis noſtris, quamuis teſtator ſpecifice dixit, quod certum quid commiſſarius faceret, hoc eſt, quod melioraret vnum ex filiis, quem vellet, aut inter eos maioratum inſtitueret; ſi commiſſarius ipſe id non fecerit, nec animum ſuum declarauerit, no es de natureleza eſta coſa, que pueda ſer auida, como ſi el comiſſario lo hizieſſe, y declaraſſe, quia nullum elegit, neque nominauit, & ſic nullus haberi poteſt pro nominato, nec melioratio locum obtinet, ſed omnes æqualitet admittuntur vt dixi ſupra, numero 5. ex communi omnium reſolutione. Non etiam maioratus haberi poteſt. pro inſtituto, nominatione non facta, iuxta opinionem Pelaez à Mieres, relatam ſupra, numero ſexto, & 14. & 15. contra Gregorium Lopez, Qum ſequitur contra Gregorium ipſum Ioannes Gutierrez, practicarum libro ſecundo, dicta quæſtione 43. numero tertio, in verſiculo, verò commiſſo. Et quamuis Ludouic. Molina, & alij, eiuſdem numeris ſuprà relatis Gregorium ſequantur, & filio primogenito deferri maioratum, aſſeuerauerint: quod attinet ad noſtrum caſum, etiam elapſo anno, & finitis terminis dictæ l. 33. Tauri, dummodo ſit ante moram poſt interpellationem, & requiſitionem, quod poſſit eligere, & nominare is, cui eligendi facultas commiſſa eſt; tanquam indubitatum tenuit Molina idem, ſuprà commemoratus: cùm ergo ratio, & diſpoſitio eiuſdem l. 33. Tauri, in hoc caſu deficiat, & non declaratum, pro declarato haberi non poſſit, nec à lege ſuppleri; ſequitur euidenter, legis ipſius verba ad hunc caſum trahi non poſſe, nec ipſum in eis comprehenſum. Sicque Pelaez à Mieres & ſequacium placitum non admittendum, quatenus elapſo termino præfixo in dicta lege 33. Tauri, facultatem eligendi non competere; aſſerit & eadem duntaxat lege Tauri principaliter ſubſiſtit.

Denique & vltimo facit, nos verſari in caſu, quo dicta D. Alduncia de Solis, quæ marito conceſſit adeo liberam meliorandi, vel non meliorandi, maioratum, aut maioratus inſtituendi, vel non, facultatem: teſtamentum equidem condidiſſe, & multa, atque omnia præter maioratus inſtitutionem diſpoſuiſſe; ſicque terminos eſſe diuerſos ab eis, quibus quis teſtamentum minime condidit, ſed mandatum alteri conceſſit ad teſtandum pro ſe virtute legum Tauri, & inſuper ad meliorationem, ſeu maioratum faciendum, in quibus dictæ leges loquutæ, id de temporis, aut termini lapſu ſcribunt, & ſtatuunt, quod in dicta l. 31. & 33. inuenitur. In hoc autem caſu non loquuntur, cum quis teſtamentum condidit, & cætera alia præter meliorationem, aut maioratum diſpoſuit, & ſic ad eum caſum expendi non debent, cum ſint nouæ, & exorbitantes, vt ſuprà dicebam, ſed iuris communis regulæ, & doctrinæ Doctorum magis receptæ, obſeruari, debent. Sic ſane, atque in eiſdem terminis noſtris ſtatuit Ioannes Gutierrez, libro 2. dicta quæſtione 43. numero 3. qui quamuis teſtamento non condito, & cum mandatum quis dedit alteri ad teſtandum pro ſe virtute legum Tauri, Pelaez à Mieres ſententiam ſit amplexus; condito tamen teſtamento, contrarium ſuſtinet firmiter, vt conſtat dicto numero tertio, ibi: Quid tenendum; breuiter in hac quæſtione mihi videtur eſſe diſtinguendum, vt ſiquidem ſimus in caſu, quo aliquis teſtamentum proprium, vel codicillos condidit, & ordinauit; ibidèmque commiſerit alteri, facultatémque dederit meliorandi vnum, vel duos ex filiis ſuis, vel nepotibus, quos ipſe commiſſarius elegerit, vera ſit, & tenenda ſententia Gregor. Lop. vbi ſupra, quia hoc caſu noſtra tex 31. Tauri, & dicta l. 33. non loquuntur, ſed tantum infrà proximo: tuncque non oberit communis opinio, ſupra adducta pro prima parte contra Bartol. quoniam (vt prædixi) illa procedit in legatis piis; huiuſmodi autem non eſt melioratio, de qua agimus. Et repetit iterum in fine eiuſdem quæſtionis, ibi: Poſſet tamen opinio Gregor. procedere in priore caſu, & ſpecio ſupra propoſita huius diſtinctionis, nempe cum quis ordinauit proprium teſtamentum, ſiue codicillos, ibique commiſit alteri meliorare vnum, vel duos ex filiis fuis, tum enim perpetuo durabit commiſſio præfata, quouſque lis conteſtetur ſuper prædicta electione, vt ſupra eſt dictum. Et hactenus de ſecundo articulo, & deciſione ſecunda Hiſpalenſis Senatus.

Quod ad tertium verò attinet Articulum, vtrum maioratus inſtitutor, qui ex Regia facultate illum [Senatus Regij Hiſpalenſis egregia & notanda deciſio.] inſtituit, in perſonarum vocatione teneatur ſeruare ordinem traditum à lege 27. Tauri; prima facie dicendum videbatur, maioratus inſtitutorem adſtrictum eſſe eiuſdem legis ordinem ſeruare, atque ex eius prætermiſſione maioratum nullum futurum eſſe. Primo, quia ratio l. 27. Tauri, quæ eſt hodie l. 11. titul. 6. lib. 5. nouæ collect. Regiæ, quare ſcilicet in Tertio non poſſunt fieri ſubſtitutiones, niſi in perſonas in ea nominatas, eſt, quia Tertium eſt Legitima reſpectu extraneorum: ideóque extantibus filiis, ſeu deſcendentibus, non poteſt in eo apponi grauamen maioratus, ſeu reſtitutionis, niſi reſpectu filiorum, ſeu deſcendentium, eiſdem exiſtentibus, & ordine ibi præfixo ſeruato: hæc autem ratio à fortiori in aliis primogeniis, in quibus de maiori præiudicio filiorum agitur, ſeruanda videtur, cùm ea non ſolum fiant de Tertio, quod eſt Legitima reſpectu extraneorum; ſed etiam vltra Tertium de ipſa Legitima filiorum ſimpliciter ſumpta, in qua longe potiori ratione ordo dictæ legis ſeruandus videtur. Et hoc eſt fundamentum, quod in propoſito magis adſtringit, provt ipſum ad litteram expendit Ludouic. Molina, de Hispanor. primogeniis, lib. 2. cap. 11. num. 11. in princip. & refert Ioannes Gutierrez, practicarum libro 2. quæſtione 67. numero 1. in principio, Auendañus etiam, in l. 40. Tauri, gloſſa prima, numero 53. pater Ludouic. Molina (qui hac ratione adducitur, atque excitatur præcipuè) tomo 3. de iuſtitia & iure, disputatione 609. num. 5. . folio 252. ipſum quoque fundamentum (ſed non ita eleganter ſicut Molina) in hoc dubio ponderauit Mieres, in initio primæ partis, de maioratu, numero 11. in principio.

Secundò facit, quia ordo in dicta l. 27. aſſignatus, nimis rationabilis, atque conueniens eſt; abſurdum namque ſatis eſſet, atque iniuſtiſſimum, quod is, qui Regiam facultatem ad inſtituendum maioratum impetrauit, poſſet illum in perſona filij primogeniti, & deſcendentium eiuſdem inſtituere, & in eorum defectum, aliis filiis, ac deſcendentibus prætermiſſis, ad eius ſucceſſionem agnatos, vel cognatos tranſuerſales, vel etiam extraneos vocare, & ſic alienam ſobolem propriæ præferre, aduerſus deciſiones l. cum auus, ff. de condit. & demonſtr. & l. cum acutiſſimi, cum ſimilibus, C de fideicommiſſis, ideò id nullatenus admittendum erit, vt inquit argumentando ipſe Molina, libro ſecundo, dicto cap. 11. numer. 11. in verſic. ſecundo quia, tranſcribit Ioannes Gutierrez, practicarum libro 2. dicta quæſtione 67. numero primo, in verſic. ſecundo quia ordo. Et in effectu ſic quoque argumentatur Auendañus, dicta gloſſa prima l. 40. Tauri numer. 54. dum inquit, præcedens primum argumentum confirmari ex alia ratione, quia ſcilicet effectus præcipuus facultatis Regiæ ad maioratum inſtituendum, ad quem principaliter facultas ipſa dirigitur, & quem reſpexiſſe Principem creditur; is tantum eſt, quod ex ea reliqui filij grauari libere poſſent in legitima ſibi debita, derogando in hoc ob fauorem conſeruationis agnationum, & perpetuitatis familiarum, tot receptiſſimas conſtitutiones, vt excontextu cuiuſlibet facultatis Regiæ deducitur: vnde dicendum videtur, ſatis eſſe, quod ea facultas operetur, vt ex omnibus bonis parentis poſſit inſtitui primogenium, præiudicando cæteris filiis in legitima; contra iuris regulas, & præcepta, abſque eo quod crudeliter, & rigorosè extendatur ad concedendam libertatem excludendi propter extraneum filios, ſeu alios deſcendentes, quaſi lex principaliter dederit poteſtatem grauandi filios quantum ad inſtitutionem, quæ nullius momenti erat, corrigendo in hoc omnia iura, quæ grauari filios vetabant; non verò conceſſerit facultatem, eos omnino prætereundi in ſequentibus ſubſtitutionibus, contra l. humanitatis, C. de impuberum, & formam ibi præſcriptam, quæ præcisè ſeruanda erat in exemplari ſubſtitutione, ad cuius ſimilitudinem procedit vocationum, & ſubſtitutionum ordo, in d.l. 27. Tauri, præfinitus, vt latius ipſe Auendañus ſcripſit; & pro tertio fundamento tradidit Molina, libro ſecundo, dicto capit. 11. numero 11. in verſiculo, Tertiò quia quamuis, dicens, quod quamuis facultas Regia ad primogenium inſtituendum, atque ad vocandas ad eius ſucceſſionem perſonas, quas ſibi libuerit, parenti concedatur, ſatis eſt, quod ea facultas operetur, quod ex omnibus bonis pater valeat primogenium inſtituere, relictis cæteris filiis competentibus alimentis, aduerſus omnia iura communia, & Regia, quæ omnibus filiis integra, legitimam concedunt, abſque eo, quod vltra id poſſit parens alterare ordinem ad maioratum ex Tertio inſtituendum, à dicta l. 27. Tauri, præſtitutum.

Tertiò deinde facit, quia facultas Regia ad teſtandum, & primogenium de omnibus bonis inſtituendum conceſſa, intelligenda eſt ſeruatis regulis, atque ordine iuris: l. ſi quando, cum similibus, C. de inofficioſo teſtamento. Et poſtquam ea facultas aliquid operata fuit (provt grauament legitimarum cæterorum filiorum operatur) ſemper eſt reſtringenda, vt in omnibus aliis ſecundum ius commune interpretetur, illudq́ue minus corrigat, in quantum ſit poſſibile; ſique verba generalia, atque abſoluta Regiarum facultatum intelligenda, atque interpretanda ſunt, provt ipſe Molina annotauit, dicto verſie. Tertiò quia, ſub numero 11. tranſcripſit Ioannes Gutierrez, libro ſecundo, dicta quæſtione 97. numero primo. in verſic. Tertiò quia facultas. adduxit quoque pro fundamento huius partis Pelaez à Mieres, in initio primæ partis de maioratu, ſub numero 11. in verſ. quod procedere videtur: præſentit pater Ludouic. Molina, tomo 3. de iuſtitia & iure, disputatione 609. numero 6. folio 252. & expreſſim argumentatur ad hunc modum Velazq. Auendañus, in d. l. 40. Tauri, gloſſ prima, numero 56. dicens, ſic reſtringenda, & intelligendam facultatem Regiam ex ratione Molinæ. Item ex alia, uqod omnis Regia facultas ad primogenium inſtituendum, odioſa ſit, & conſequenter reſtringenda, atque omnino ſecundum æquitate, & diſpoſitionem iuris communis regulanda, & intelligenda, quamuis natura verborum id non bene patiatur, vt ex aliis Authoribus ibi fundat.

Rurſus & quartò facit, quia ordo in d.l. 27. Tauri, aſſignatus non ſolum ſimplex Tertij prælegatum cum aliquibus grauaminibus, ſed etiam perpetuum fideicomiſſum, atque primogenium comprehendit, vt conſtat ex verbis eiuſdem legis: los quales vinculos, y ſubſtitutiones, ora ſe hagan en el Tertio de majora, ora en el Quinto, mandamos, que valan para ſimprè, o por el tiempo que el teſtador declarare, ſin hazer diferencia de quarta, ni quinta generacion.

Denique & quintò facit Burg. Salon de Pace, ciuilium, quæſtione ſecunda, numero 74. folio 59. col. 2. reſolutio; is namque Author, in ipſo, quo verſamur articulo, & dubio. eius opinionis fuit, vt exiſtimaret, maioratus inſtitutorem nihil in eo diſponere poſſe contra conſuetudines, ſeu leges horum Regnorum Hiſpaniæ; indèque refert, quod dictæ l. 27. Tauri conſtitutio. licet in melioration loquatur. à fortiori extenditur ad maioratum, virtute Regiæ facultatis inſtitutum: & citat Ludouic. Molinam. de Hiſpanorum primogeniis, libro primo, cap. 4. ſub num. 30. verſic. quod comprobatur. quaſi eò loci, ſic videatur tenuiſſe Molina. Ad eum quoque ſenſum citauit Molinam eundem Ioannes Gutierrez, practicarum libro ſecundo dicta quæſtione 67. numero primo, in fine primæ columnæ, & videtur etiam tenuiſſe Palacios Rub. in ſuis quæſtion, in materia maioratus, in quæſt. 1210. & 1211. provt etiam retulit Burg. de Pace, vbi ſuprà. cuius fundamenta (quæ ex numero 72. dictæ ruæſtionis 2. traduntur) eò tendunt, quod maioratus inſtituendi verbum, & facultas Regia ad inſtitutionem eius conceſſa, clauſulæ etiam omnes illius, iuxta leges, & conſuetudinem Hiſpaniæ intelligi debeant, & vt ſubiiciantur ordinationibus, & conſuetudinibus huius Regni, ſicque ab eis interpretationem recipiant. maiorq́ue ſit legis potentia, quàm teſtatorum, vt latè ibi fundat.

His tamen omnibus minimè refragantibus, Senatus Regius Hiſpalenſis contrarium pro certo ſuppoſuit, videlicet, maioratus inſtitutorem, qui ex Regia facultate illum inſtituit, in perſonarum vocatione minimè teneri ſeruare ordinem dictæ l. 27. Tauri. Senatus autem deci ſio ſequentibus fundamentis, & rationibus velut concludenter comprobatur.

Inprimis, quod de facultate legis ad facultatem Regiam in caſu, de quo agitur, nullo pacto argumentari poſſit: cùm l. 27. Tauri, non ſimpliciter, ſed limitatè patentibus facultatem inſtituendi maioratum in Terrio conceſſerit. Facultas autem Regia eam facultatem ſimpliciter, atque abſque limitatione concedat: Ideoq́ue qui facultate legis vtitur, ordinem à lege præſtitutum obſeruare debet. Qui verò Regia facultate, minime: cum in ea nullus orod preæſtitutus inueniatur, & ſi Rex voluiſſet, quod in maioratu ex Regia facultate inſtituto aliquis ordo ſeruaretur, id expreſſiſſet, provt in d l. Tauri expreſſum eſt: cum igitur id in Regia facultate expreſſum non ſit, de eo curandum non erit: ſic ſane eruditè adnotauit, atque fundauit Ludouic. Molina, libro ſecundo, dicto cap. 11. numero 14. verſic. in contrarium. Et in eodem articulo id ipſum præſentire. atque ponderaſſe videtur (ſed non ita dilucidè, nec ſpecificè) Pelaez à Mieres, in initio dictæ primæ partis, ſub numero 11. quatenus dixit, quod non eſt noſtrum legem extendere, & ſic quod lex illa Tauri 27. non eſt intelligenda, nec extendenda ad alium caſum; & ſic maioratus inſtituti ex facultate Regia; nec procedit niſi in eo de quo loquitur. Quatenus etiam adiicit eodem numero 11. columna 3. quod argumentum deductum ex l. 27. Tauri, poteſt in contrarium retorqueri; nam videtur, quod niſi illa lex poſuiſſet illa verba reſtrictiua, & modificatiua (con tanto) quod ſub generalitate illorum verborum (que quiſieren) licitum erat grauamina adiicere, non ſeruato ordine illius legis, Idem quoque ponderauit fundamentum Ioannes Gutierrez, practicarum libro ſecundo, dicta quæſtione 67. numero primo, in verſic. nihilominus tame. dicens, quod cum illa lex loquatur in vinculo & maioratu ex Tertio inſtituto, non eſt cur ipſius diſpoſitionem limitatam, atque in Tertio reſtricta, ad facultatem Regiam, ſimpliciter conceſſam ad maioratum inſtituendum, & vocandas perſonas, quas parentibus libuerit, extendamus, quia ſi aliud voluiſſet concedens, expreſſiſſet, provt in d. l. 27. Tauri, expreſſum eſt: cùm ergo id non fecerit, de eo curandum non eſt.

Secundò deinde facit, quia in dicta l. 27. Tauri, aſſignatur prædictus ordo ex eo, quod Tertium, de quo in ea diſponitur, ſit legitima filiorum, ideoq́ue in eo grauamen, niſi eo ordine obſeruato, opponi non poteſt, provt ibidem omnes Commentatores aduertunt; quod in bonis, ex quibus maioratus inſtituitur, omnino ceſſat, cùm relictis cæteris filiis alimentis, quæ in locum legitimæ ſubrogantur; illud ex quo primogenium inſtituitur, iam Legitima non ſit; conſequens eſt, vt in ea, ordo ex d.l. 27. quoad Tertiu, quod eſt Legitima, præſtitutus, ſeruari non debeat: & ita ad litteram argumentatur Ludouic. Molina, de Hiſpanorum primogeniis, libro ſecundo, dicto cap. 11. numero 14. in verſ. ſecundò quia. Et hoc ipſum fundamentum ſatis præſentit Pelaez à Mieres, in initio dictæ primæ partis, ſub dicto numero 11. in tertia colum. in verſic. præter àrgumentum. Et in idem tendit Tertium Molinæ fundamentum in propoſito de quo ibidem numero 15. & 16. quod filius excluſus à Regia facultate, aſſignatis ſibi alimentis, ſeu dote competenti, tanquam extraneus cenſendus eſt; provt ibi probat: nec eidem filio in poſterum poteſt competere aliud ius ad bona parentis, nec habet ius contratabulandi, nec dicendi nullum paternum teſtamentum, etiam ſi in eo prætereatur, vt Doctores ibi relati aduertunt. Cùm igitur cæteri filij tanquam extranei cenſendi ſint; conſequens eſt, vt in maioratus inſtitutione neceſſariò poſt primogenitu, & eius deſcendentes vocandi non ſint, cum reſpectu extrancorum nullus ordo in d.l. 27. Tauri, aſſignatus inueniatur.

Tertiò prætereà facit, quia ſi ordo aſſignatus à dicta l. 27. Tauri, ſeruandus eſſet in maioratu ex Regia facultate inſtituto, plura abſurda ſequerentur, nam non poſſet parens poſt vocationem filiorum, ac deſcendentium ad maioratus ſucceſſionem vocare aſcendentes legitimos: niſi vocatis prius deſcendentibus illegitimis ſucceſſionis capacibus, nec agnatos, ſeu cognatos tranſuerſales, niſi prius vocatis aſcendentibus, nec extraneos, niſi vocatis omnibus agnatis. Nec poſſet etiam filium Clericum, vel Religioſum, nec furioſum, nec mutum, & ſurdum, nec filiam propter maſculos à maioratus ſucceſſione excludere. Quod abſurdiſſimum, & veluti monſtruum futurum eſſet, provt in terminis obſeruat, & argumentatur Ludouic. Molina, lib. 2. cap. 11. numero 16. in fine. Et ad literam tranſcribit Ioannes Gutierrez, practicarum lib. 2. dicta quæſt. 67. numer. 1. ad finem, verſic. quia ſi aliud.

Rurſus & vltimo loco facit Ludouic. eiuſdem Molinæ ſententia relata dicto capite 11. numero 11. cum ſequentibus vſque ad numerum 17. qui quamuis rem diſputet ad vtramque partem, neque eam definite audeat, quod dicat ſecundum eam partem, quam vltimo loco fundat, in quadam ardua cauſa paucis retrò diebus in Valliſoletano conuentu pronuntiatum fuiſſe, à qua ſententia fuit ſupplicatum, & pendet adhuc lis. Ideòque in quæſtione adeo dubia, & ſuper qua lis inter Illuſtriſſimos Viros pendet, non licebit ſibi vlterius progredi, nec in hac parte ſuum iudicium interponere. Ex rationibus tamen, quas expendit, & conficit, ex vi etiam earum, & quod hanc partem. (videlicet, quod inſtituens maioratum cum facultate Regia, non teneatur dictæ l. 27. Tauri, ordinem ſeruare) poſteriori loco confirmet, dicatq́ue pro ea latam fuiſſe ſententiam, ſatis innuit, ſe in eam opinionem propendere, ſicuti rectè adnotauit, & ipſam ſententiam ſequutus eſt (cum modificatione tamen, vt ſtatim dicetur) pater Ludouic. Molina tomo 3. de iuſtitia & iure, disputatione 609. num. 5. & 9. folio 252. Tenet etiam eandem opinionem in terminis, licet eam non fundet Antonius Gomezius in l. 40. Tauri, num. 55. vbi agens de effectibus, qui reſultant ex hoc, quod maioratus inſtituatur cum facultate Regia; inquit in hunc modum: Secundus effectus eſt, quod in vinculo & grauamine non teneatur pater, aſcendens ſeruare ordinem, & modum poſitum in l. 27. ſuprà in his legibus Tauri. Tellus Fernandez, in ipſa l. 27. Tauri, num 12. provt eum expendit, & Molinam ſequitur indiſtinctè Ioannes Gutierrez, practicar. lib. 2. quæſtion. 67. per totam, maximè numer. 2. ſequitur etiam Ioannes Matienzus, in l. 11. titul. 6. gloſſ. 11. numer. 3. libro 5. nouæ collect. Regiæ, vbi adducit differentias inter maioratum ex facultate legum Tauri, aut ex facultate Regia inſtitutam. Et dicto numero 3. abſolutè ſequitur Molinam ipſum: & inquit in hunc modum, Differunt ſecundo, quia ſi maioratus fiat cum authoritate, & licentia Regia, non aſtringitur faciens in vinculo & grauamine ſeruare ordinem legis noſtræ, ſed deficientibus deſcendentibus, poterit, quos maluerit, ſubſtituere. Sed in melioratione hunc ordinem ſeruare tenetur pater in hac lege conſtitutum, aliàs non valet, vt dixi ſupra, eodem, gloſſa 9. in principio. Velazq. Auendañus, in l. 40. Tauri, gloſſa prima, numero 53. cum ſequentibus vſque ad numerum 70. qui numero 64. hanc opinionem veriorem exiſtimat. Sed numer. 67. ſingulariter reſtringit (vt ſtatim videbitur) & probabiliorem videri concludit Pelaez à Mieres, in initio dictæ primæ partis de maioratu, numero 11. in fine. Sequitur etiam Azeuedus. in dicta l. 11. titulo 6. libro 5. qui numero primo, in hunc modum ſcribit: Intellige meliorantes in Tertio bonorum, ex vi huius legis, & ſimilium, Secus ſi ex licentia Regia maioratum conſtituendo de Tertio bonorum, vel de omnibus bonis, vel maiori eorum parte, quia tunc non tenebitur ſeruare ordinem noſtræ legis, ſecundum Pelaez à Mieres, &c. Et quamuis eò loci non citet Molinam, ſtatim tamen num. 34. ipſum dubium excitat, & ſe remittit ad eum, lib. 2. dicto c. 11. ex num. 11.

Nec obſtant argumenta in contrarium adducta; nam licèt eis Ludouicus Molina expreſſim non reſponderit, eâ ( vt ego arbitror) ratione, quod lis penderet ( vt ipſe dixit) nec ideo ſuum iudicium voluerit oſtendere; ſatis tamen reſpondere videtur, atque reſpòdet, ex quo partem ſuperiorem adeo concludenter fundat, vt veram, & concludens præſtet omnibus contrariæ: partis argumentis reſponſum. Sic ſane Velaſquez Auendañus, & Ioannes Gutierrez, qui reſpondere contendunt, & nonnullis reſpondent, nihil ſuis obſeruarunt ſolutionibus, & reſponſis, quod ſub rationibus Molinæ non contineatur expreſsè, immò & plenius ex eius fundamentis præſtari poteſt refponſum. vt ibi apparet.

Primum itaque non obſtat argumentum, quoniam reſpondetur, quod de facultate dictæ l. 27. Tauri, ad facultatem Regiam in caſu de quo agimus, nullo pacto argumentari poteſt ob rationem illam differentiæ. quam in primo ſuperioris ſecundæ partis fundamento ex Molina, & aliis recenſui. Deinde, rationem illam, quare in Tertio non poſſunt fieri ſubſtitutiones, &. vocationes, niſi inter perſonas in ea lege nominatas, & ordine ibi præſcripto, non militare in primogeniis, quæ ex Regia facultate inſtituuntur; cùm in eis nullus ordo præſtitutus inueniatur, ac ideò omiſſum eum, credendum ſit neceſſariò; quia apponeretur, ſi ſeruari debuiſſet. Cùm etiam in præiudicium, & damnum legitimarum facultas concedatur, & libera primogenium inſtituendi poteſtas: quemadmodum ergo in vno ſit præiudicium Legitimis, & de ipſis quoque primogenium inſtituitur, atque alimenta reſtruantur duntaxat; quod in vinculo, aut melioratione Tertij non ita eſt. Ita quoque & in conſequentiam alterius, ex virtute eiuſdem facultatis Regiæ, vt ordo ſcilicet ille obſeruari non debeat; quia ſi principale non attenditur, & legitimæ grauantur, atque in maioratu includuntur, minus attendi debet, quod in conſequentiam venit, & in ipſa facultate Regia non conſideratur.

Deinde & ſecundò reſpondetur, quòd relictis alimentis competentibus cæteris filiis, quæ in locum legitimæ ſubrogantur. illud ex quo maioratus inſtituitur, iam Legitima non eſt; cùm igitur omnia bona, ex quibus inſtituitur maioratus, Legitima non ſint; conſequens eſt vt in eis ordo ex dictæ l. 27. quoad Tertium, quod eſt Legitima, præſtitutus, ſeruari non debeat; & conſequenter, quod legis illius deciſio ad primogenium ex Regia facultate inſtitutum, non trahatur. Idque vel eò magis, quod filius excluſus à facultate Regia, aſſignatio ſibi alimentis, tanquam extraneus cenſendus eſt; ergo cum eo, qui iam reputatur extraneus, non eſt ſeruandus ordo l. illius Tauri, quia reſpectu extraneorum nullus ordo aſſignatus inuenitur. Et ita in terminis huic argumento reſpondetur Ioannes Gutierrez, practicarum libro ſecundo, dicta quæſtione 67. numero primo, in fine, in verſiculo, non obſtant, & numero ſecundo, Velazquez Auendañus, in dict. l. 27. Tauri, gloſſa prima, numero 65. qui ab eodem Ludouic. Molina, libro ſecundo, dicto capite 11. numero 14. in verſic. Secundo quia, & numero 15. acceperunt; vbi Molina ipſe pro ſecundo, & tertio ſuperioris ſententiæ fundamento adduxit, vt ſuprà retuli.

Non obſtat ſecundum argumentum, cui in effectu non reſpondit concludenter Velaſquez Auendañus, dicta gloſſa prima, l. 40. Tauri, numero 66. Contendit tamen. dictæ l. 27. Tauri, & d.l. humanitatis, C. de impuberum, deciſionem, non rectè adaptari caſui præſenti nec dici poſſe, facultates Regias correctorias eſſe earum legum; verba inſuper, & mentem facultatum ipſarum nihil aliud intendere, quam tribuere facultatem amplam ad libitum diſponendi. Ioannes vero Gutierrez, dicta quæſt. 67. lib. 2. numer. 2. in verſiculo, non obſtat & ſecundum. in terminis reſpondet, quod licet ordo, aſſignarus in d.l. 27. Tauri, rationabilis, atque conueniens ſit in Tertio, quod Legitima reſpectu extraneorum reputacur; id tamen ceſſat in maioratu cum facultate Regia, relictis alimentis, & dotibus competentibus cæteris filiis, iuxta ſuperiùs dicta: quæſolutio (vt vides) deducitur ex rationibus, & fundamentis Molinæ ipſius, loco citato ſuprà.

Addiderim ego, quod attinet ad eam partem argumenti, ſatis inquam abſurdum, atque iniuſtiſſimum videri, quod is, qui Regiam facultatem ad inſtituendum maioratum impetrauit, poſſet illum in perſona primogeniti, & deſcendentium eiuſdem inſtituere, & in eorum defectum, aliis filiis, ac deſcendentibus prætermiſſis, ad eius ſucceſſionem agnatos, vel cognatos transuersaies sve! etiam extraneos vocatereduerſus deciſiones l. cum auus, ff. de condition. & demonſtration. & l. cum acutiſſimi, C. de fideicommiſſis. Quod fundamentum (vt ſuprà retuli) expendit pro contraria parte Molina, eodem cap 11. libri ſecundi, num. 11. in verſiculo, Secundò, quia. nec explicat, aut diſſoluit, vt ibidem apparet. Nullus etiam Recentiorum in re adeò neceſſaria inſiſtit: omnes namque hactenus relati, licèt ſtatuerint, maioratus inſtitutorem, qui ex Regia facultate illum inſtituit, in perſonarum vocatione teneri ſeruare ordinem traditum à lege 27. Tauri, non tamen ſpecificè attingunt, nec explanant, an vſque adeò id verum ſit, vt etiam filiis, ac deſcendentibus prætermiſſis, ad eius ſucceſſionem agnatos, vel cognatos tranſuerſales, vel etiam extraneos vocare poſſit ipſe inſtitutor.

Quapropter pro vera explicatione obſeruandum erit, Ludouic. Molin. de Hiſpanorum primogeniis, lib. 2. dicto cap 11. num. 11. & ſeq. vſque ad num. 17. clare videri præſentite, & velle, quod etiam id efficere valeat & prætermiſſis etiam deſcendentibus, ad agnatos, & cognatos, ſiue conſanguineos, atque etiam extraneorum vocationem deuenite; nam in eam partem indiſtinctè ſe inclinat, quod huiuſmodi inſtitutor maioratus non teneatur ſeruare ordinem dictæ l. 27. Tauri, & ſic in omnibus, & per omnia videtur accipere, quod ſeruare eum ordinem non teneatur. Rationes quoque ipſius ita euincunt manifeſtè, nam ſi filij excluſi à Regia facultate, aſſignatis ſibi alimentis competentibus, tanquam extranei cenſendi ſunt, & bona ex quibus maioratus inſtituitur, iam Legitima non ſunt, conſequens eſt, vt in eis, in quibus velut extranei habentur, tanquam extranei haberi poſſint, & extranei quoque, multóque magis conſanguinei vocari poſſint: verè itaque (ſi attente perpendatur) in id videtur magis inclinare animum ſuum Molina, vt dixi, ſed vt omnis tollatur dubitatio, adiicit in fine numeri 16. in hunc modum; Ad hæc autem dubia ſummouenda, vidimus in quadam Regia facultate poſt licentiam datam inſtitutori, vt poſſit primogenium inſtituere in primogenito, atque eius deſcendentibus adiectum, y a falta dellos, en ottas qualeſquier perſonas de vueſtros deſcendientes, o trunſuerſales, o eſtrañas: quorum verborum adiectio ſatis vtilis primogeniorum inſtitutoribus eſſe poterit. Ecce vbi etiam eis verbis in facultate Regia non appoſitis, dubium profitetur, etiam reſpectu vocationis extraneorum: rationes autem eius, ex quibus filij velut extranei reputantur, dubium videntur ſummouere, vt dicebam

Et id ipſum expreſſim, atque ſpecifice voluit Ioannes Gutierrez, practicar. lib. 2. dict. quæſt. 67. is namque Author, non modò Molinam ſequitur, & probat indiſtinctè vt ſcilicet maioratus inſtitutor, qui ex Regia facultate illum inſtituit, in perſonarum vocatione non teneatur ſeruare ordinem traditum à dicta lege 27. Tauri. Et rationes adducit, & contrariæ partis argumentis reſpondet, ex quibus id deducitur apertè. Sed etiam in fine numeri ſecundi, expreſsè reiicit modificationem, ſeu limitationem Velaſquez Auendañi, qui dict. gloſſ 1. l. 40. Tauri, n. 67. reſolutiuè firmauit pro deſcendentibus contra extraneos, vt ſcilicet extranei præferri, aut vocari non poſſint, ſtantibus deſcendentibus, vt ſtatim dicetur.

Matienzum etiam, & Azeuedum, eiuſdem placiti, & intentionis fuiſſe, ex eo clarè deprehenditur, quod Azeuedus, in lege vndecima, titulo ſexto, libro 5. num 1. abſolutè dixerit, inſtituentem maioratum ex facultate Regia de omnibus bonis, vel maiori eorum parte, non teneri ſeruare ordinem illius legis, ſecundum Pelaez, in loco ſtatim referendo, nec aliud dicit: Pelaez autem ſic tenet, vt illicò dicam: Matienzus verò, in eadem l. 11. gloſſa 11. num. 3. inquit, quod faciens maioratum cum authoritate, & licentia Regia, non adſtringitur in vinculo, & grauamine ſeruare ordinem l. ipſius 27. quæ eſt l. illa 11. ſed poterit, quos maluerit ſubſtituere; cùm tamen in melioratione teneatur ſeruare ordinem illum.

Deinde & Pelaez à Mieres, in initio primæ partis de maioratu, n. 11. maximè in verſi. item illa verba. aſſentire videtur, vt etiam prætermiſſis aliis deſcendentibus, extraneos vocare poſſit ad ſucceſſionem is, qui ex Regia facultate maioratum inſtituit. Et apertiùs id probat in verſiculo, quod maxime procederet quando libera concederetur facultas apponendi grauamina, & ſubſtitutiones, & vocationes, quas inſtitutor voluerit.

E contrariò verò velaſquez Auendañus, dicta gloſſa prima l. 40. Tauri, num. 67. inquit, quod retenta ea ſententia tanquam veriori, quod ſcilicet inſtituens maioratum ex Regia facultate, non teneatur ſeruare ordinem traditum à dicta l. 27. Tauri, ipſa reſtringenda, atque limitanda erit ad caſum, quo primogenito inſtituto, inter alios filios, ſeu deſcendentes, circa ſubſtitutiones non sſeruatur ordo legis 27. ſed præterito ſecundò, vel tertiò genito, quartò genitus, ſeu nepos, vel pronepos, ſeu alter conſanguineus ſubſtituitur; quia tunc veriſſimum erit, valere ſubſtitutionem: ſin verò poſt vocationem primogeniti ſubſtituatur omninò extraneus, præterito ſecundò, vel tertiò genito, aut eorum legitimis deſcendentibus, quod tunc credit ſubſtitutionem poſſe meritò annullari. Quia omnes Authores ſuprà relati, dicentes, filium ex Regia licentia, ſeu ſtatuto effici extraneum, ad impugnandam dispoſitionem, in qua fuit præteritus à parente, loquuntur, & ſunt intelligendi, (prout ipſe Auendañus putat) quando primogenitus fuit inſtitutus, & alij deſcendentes ſubſtituti, non habita conſideratione ad proximiores; non tamen, quando penitus extraneus inſtitutus, aut ſubſtitutus eſt. præterito ſecundò, vel tertiò genito, aut eorum legitimis deſcendentibus, quia tunc iuſtiſſimè peſſe ab eis impugnari diſpoſitionem, tenent in ſpecie ſimilis ſtatuti, repellentis filias à paterna ſucceſſione, Imola, Aretinus, Socinus, & alij multi Interpretes, quos dicto num. 67. Auendañus cumulat: qui (vt vides) expreſsè tenet totum contrarium eius quod ex præfatis Authoribus ſuprà retuli; & affirmat, ad extraneorum omninò vocationem deueniri non poſſe, prætermiſſis ſecundò, vel tertiò, aut quartò genitis, & deſcendentibus eorum. Agnoſcit tamen, eiſdem omiſſis, vocari poſſe conſanguineum, & ſic non omninò extraneum. Quod mihi non leuem facit difficultatem, nam ſi prætermiſſis filiis, ſecundò, tertiò, & quartò genitis, & deſcendentibus eorum, deueniri non poteſt ad vocationem extraneorum omninò (vt is Author exiſtimat) quo pacto in conſanguineo non deſcendenti, contra deſcendentes, & filios ipſos, ſecundò, tertiò, & quartò genitos id ſtatuitur; cùm etiam conſanguineus reſpectu filiorum, & deſcendentium, extraneus reputetur, prout in melioratione Tertij ex facultate legum Tauri reputatur, nec ante ipſos vocari poteſt, quamuis poſt ipſos, ſiue in defectum aſcendentium, & deſcendentium vocari debeat, ſicque extraneis præferatur: aut ergo quod in extraneo ſtatuitur, in conſanquineo quoque obſeruari debet; aut ſi liberæ poteſtatis verba, quæ in facultatibus Regiis continentur, non ſufficiant, vt perſonis prædictis prætermiſſis, extranei vocari poſſint, conſanguinitatis ratio ſola non ſufficiet, cum velut extraneus reſpectu filiorum, & deſcendentium conſanguineus reputetur. Sic ſane Ioannes Matienzus (ſi originaliter prælegatur) in dicta l. 11. tit. 6. lib. 5. gloſſ. 11. num. 3. deſcendentibus deficientibus, poſſe inſtituentem maioratum ex Regia facultate, quos maluerit ſubſtituere, non ſine myſterio; ſed ideò dixit, vt denotaret ſe velle, deſcendentium cauſam, & vocationem ſaluam eſſe debere; poſt eos autem, ad quoſcunque poſſe deueniri, quia non eſt maior in vno, quam in altero ratio. Et hæc quidem euincere videntur, vt ſi ad omninò extraneos etiam deueniri non poteſt, filiis, & deſcendentibus prætermiſſis, nec etiam poſſit ad conſanguineos: ſed an ad conſanguineos, & ad extraneos etiam deueniri valeat, eiſdem prætermiſſis; id ipſum eſt, quod controuertitur, in quo variè (vt vides) ſe habent Interpretes.

Ac denique Pater Ludouicus Molina, tom. 3. de iuſtitia & iure, disput. 609. fol. 552. cum in dubio propoſito, probaſſet num. 5. Ludouici Molinæ ſententiam relatam, quod ſcilicet inſtitutor maioratus, qui ex Regia facultate illum inſtituit, non teneatur ſeruare ordinem traditum à lege 27. Tauri, ſtatim num. 6. limitat, vt ſi facultas ſolum concederet, vt maioratus inſtitueretur in Tertio vnici filij, aut etiam contingendo alterius legitimam: non quidem cenſeatur diſpenſatum, vt etiam non ſeruetur ordo dict. l. 27. Tauri, quoniam diſpenſatio tunc in eo, quod vinculum maioratus in Tertia apponatur, non habet annexum, vt vocationes fiant non ſeruato eo ordine præſcripto, quando vinculum apponitur Tertio, & multò magis, quando in parte etiam legitimæ apponitur, non habet annexum, vt vocationes fiant non ſeruato ordine præſcripto in dict. l. 27. Tauri, vnde niſi hoc etiam apponatur: & concedatur, non cenſetur in eo diſpenſatum. Et in hoc primo, & dato caſu dubio, quia non appareat an id concedatur, quod non cenſeatur appoſitum grauamen, vt alij vocari poſſint excluſis propriis filiis talis Filii vnici, rectiſſimè ſtatuit Pater ipſe Molina. Et ſtatim ſubdit in hunc modum; Vnde non consulerem, vt Princeps diſpenſaret, vt excluſis filiis, ac deſcendentibus talis vnici filij, alij præponerentur, aut vt concederetur facultas ad inſtituendum maioratum, contingendo legitimas aliorum filiorum, præſertim vocando ad eum maioratum ante eos filios, & eorum deſcendentes, alios remotiores, ac collaterales conſanguineos. Hæc tamen non impediunt, quod Princeps ex rationabili cauſa poſſit dispenſare, vt in aliquibus euentibus locum non habeat ordo præſcriptus l. 27. Tauri, ad effectum, vt ad eum maioratum non vocetur, qui ex deſcendentibus ſtultus ſit, aut alia ratione minus aptus ei maioratui, aut vt in eo non ſuccedant Religioſi, aut Clerici. Ecce vbi præfatus Author extra caſum vnici filij quoque, & quando pluribus exiſtentibus filiis, maioratus fit ex omnibus bonis, vel maiori parte eorum, & ſic legitimas ipſorum contingendo, inquit, quod non conſuleret, quod Princeps concederet talem facultatem, præſertim vocando ad eum maioratum autem eos filios, & eorum deſcendentes, alios remotiores, ac collaterales conſanguineos. In quo (vt vides) non decidit, vtrum id de rigore iuris Princeps efficere valeat, ſed inquit, quod non conſuleret: & tamen quoe effici poſſit, ſupponit antea, eodem num. 6. ibi: Vnde niſi ſecundum etiam proponatur, & concedatur, non cenſetur in. eo dispenſatum. In eo etiam, quod de conſanguineis ſtatuit, contrariatur expreſſim (vt ad oculum vides) Velaſquez Auendañ i placito, ſuprà, relato. nec maius elargitur. ius, conſanguineis, quàm extraneis. vt filiis, & deſcendentibus prætermiſſis, ad eorum vocationem deuenire valeat is, qui ex Regia facultate maioratum inſtituit. In quo (vt etiam vides) cogitationi noſtræ ſuperiùs traditæ contra Auendañum ipſum conuenit, inter conſanguiguineos, & extraneos nullam in hoc videri conſtitui poſſe differentiam.

Cum ergo adeò contrarij ſuperiores omnes iuris Interpretes exiſtant, nec aliquid certum, aut firmum ex ipſorum traditionibus & reſolutionibus valeat deduci; ego equidem poſt longam conſiderationem, & Authorum omnium originalem. & prolixam (vt moris habeo) lecturam nonnulla obſeruanda, atque conſtituenda duxi, ex quibus articuli huiuſce clarior, & diſtinctior non modò, ſed etiam accuratior. & certior, quàm hactenus tradita fuerit, haberi poterit reſolutio.

Et ante omnia primo præmitto. & conſtituo, facultatis Regiæ verba, quibus inſtituendi maioratum facultas & licentia conceditur, & aliorum filiorum legitimas grauandi, diligenter inſpicienda, & metienda. vt quid contineant, appareat dilucidè; id namque, quod eiſdem facultatis Regiæ verbis contineatur, & concedatur. erit ad vnguem obſeruandum: & ſi vocandi quoſcunque, etiam extraneos omninò, aut non deſcendentes, ſed cognatos, aut conſanguineos tranſuerſales, ſicque non omninò extraneos, quamuis cæterorum filiorum, & legitimarum eorum adſit læſio, facultas concedatur, filiis eiſdem, ſeu eorum deſcendentibus, aut vtriſque prætermiſſis; ita proculdubio obſeruandum erit (vt dixi:) modò ab initio cæteris filiis competentia alimenta relinquantur. quod in ipſis facultatibus ſemper exprimitur, & fieri poſſe iuſtiſſimè, etiamſi in eis nulla alia cauſa, quàm ipſa maioratus interueniat, eruditè admodum tradidit Molin. de Hispan. primog. lib. 2. c. 1. per totum, maximè n. 9. & ſeq. & n. 25. 26. & 27. & iterum cap. 3. eiuſdem libri. Ioan. Gutierr. canonic. lib. 2. c. 14. per tot. Mier. de maioratu, prima parte, q. 3. P. Ludouic. Molin. tom. 3. de iuſtitia & iure, diſp. 578. per totam, & 576. n. 11. & 12. ſic ſane iu noſtris terminis, & ad dubia ſuperiora ſummouenda, profitetur idem Molin. d. cap 11. libri 2. num. 16. in finalibus verbis, ſe vidiſſe in quadam Regia facultate poſt licentiam datam inſtitutori. vt poſſit primogenium inſtituere in. filio primogenito, atque eius deſcendentibus adiectum: Y a falia dellos, en otras qualeſquier perſonas de vueſtros deſcendientes, o tranſuerſales, o eſtraños. Et inquit, quod horum verborum adiectio ſatis vtilis primogeniorum inſtitutoribus eſſe poterit. Et ſic pro certo ſupponit, quod valeat facultas huiuſmodi, ex qua poteſtas relinquitur poſt primogenitum, & eius deſcendentes, vocandi quoſcunque, etiam extraneos. Et tanquam indubitatum ſequitur Auendañus, dicta gloſſa 1. leg. 40. Tauri, num. 68. dicens, quod quando ex licentia Regia datur libera facultas ſubſtituendi ad libitum extraneos, cum de poteſtate Regia non ſit dubitandum, ita tenendum eſt; modò in dubium poteſtas inſtitutoris maioratum circa ſubſtitutionem extranei reuocari non poſſit. Quiod etiam Princeps valeat ad eum modum facultatem Regiam concedere; pro certo quoque ſupponit P. Ludouic. Molin. tom. 3. de iuſtitia & iure, disput 609. num. 7. in verſiculo, vnde niſi ſecnndum etiam, fol. 25 2. quamuis statim dicat, quod ipſe non conſuleret, quod Princeps facultatem concederet, vt etiam excluſis cæteris filiis, & deſcendentibus eorum, vocarentur alij conſanguinei remotiores, vt ſuprà retuli. Immò caſus hic primus extenditur, vt procedat, non modò ſi expreſsè concedatur facultas id efficiendi, & ſic expreſſim, quod ad libitum extraneos etiam vocare, aut ſubſtituere valeat; ſed etiam, ſi adeò generalia verba proferantur, ſiue adeò generalis facultas ſit, quod in dubium id reuocari non poſſit, aut omnia cenſeantur conceſſa, vt puta, ſi dicatur, quod inſtitutor maioratus poſſit apponere grauamina, & ſubſtitutiones, & vocationes, quas liberè voluerit, aut quid ſimile; nam eo ipſo videtur conceſſa facultas faciendi vocationes, & ſubſtitutiones ad libitum, præter & contra ius commune. Et ita quidem in eiſdem, in quibus verſamur, terminis, obſeruauit Auendañus, dicta gloſſ. 1. num. 68. ibi: Si facultas ita generalis ſit, & c. Pelaez Mieres, in initio dictæ primæ partis de maioratu, num. 11. in verſic. Quod maximè procederet: & in fortioribus terminis videtur voluiſſe Ioannes Gutierrez, practicarum lib. 2. dicta quæſt. 67. num. 2. in fine, quatenus carpita Auendañi modificationem, & ſic indiſtinctè contendit, Ludouici Molinæ ſententiam procedere, vt nullo modo debeat talis inſtitutor ſeruare ordinem dictæ l. 27. Tauti, & ſic omninò poſſit illum peruertere, etiam extraneos deſcendentibus præferendo.

Secundò deinde & principaliter conſtituo, facultatem Regiam ſic expeditam, & quæ id concedat expreſſim, aut verbis ita amplis, & generalibus, quod in dubium poteſtas inſtitutoris reuocari non valeat (vt dixi) quoniam clarè ſignificent, aut exprimant, quod aliis filiis, ſeu deſcendentibus excluſis, tranſuerſales etiam conſanguinei remotiores, ſeu etiam extranei per inſtitutorem ad ſucceſſionem maioratus inuitari poſſint; ex eo iuſtificari, atque conſonam iuri videri, quod numeris præcedentibus enuntiaui, videlicet quod filij excluſi à Regia facultate, aſſignatis ſibi competentibus alimentis, tanquam extranei cenſendi ſunt, & bona, ex quibus maioratus inſtituitur, iam Legitima non ſint, & inde ipſi conqueri non debeant de actu, in quo extranei reputantur, nec de bonis, in quibus amplius non eſt Legitima, quemadmodum extranei conqueri poſſent. Et nihilominus facultas Regia ad eum modum non de facili concedi deberet, vt P. Ludouic. Molin. relatus, ſuprà adnotauit, nec concederetur à prudentiſſimis, & præſtantiſſimis Viris, qui Cameræ Senatui præſunt, & ſumma expeditione, atque iuſtificatione petita deliberant, ſed præhabita, & inſpecta cauſa, & competentibus alimentis relictis cæteris filiis, quoru legitimæ grauantur, & in maioratu includuntur iuxta reſolutiones Molinæ, lib. 2. de primog. d. cap. 1. & 3. Ioan. Gutierr. lib. 2. canonic. cap. 14. Patris Molinæ, tom. 3. de iuſtitia & iure, disp. 578. ita tamen concedendi facultatem, poteſtas eſt in eodem Cameræ Senatu, prout vidiſſe conceſſam, teſtatur ipſe Molin. lib. 2. d. c. 11. n. 16. in fine.

Tertiò conſtituo, ex virtute facultatis Regiæ ad primogenium inſtituendum, certiſſimum quidem eſſe, quod primogenito, aut eius deſcendentibus vocatis, vel etiam ſecundogenito, & poſteris ipſius ad ſucceſſionem inuitatis, vocari poſſint alij deſcendentes, non habita conſideratione ad proximiores, ſicque præterito ſecundo, vel tertiogenito, aut eorum deſcendentibus legitimis, ad inferiorum deſcendentium vocationem deueniri poſſe, & etiam primogenito, & eius poſteritati, inferioris gradus deſcendentes, aut ſecundo, veltertiogentium præferre; quod expreſſim obſeruauit Velaſq. Auend. in d.l. 40. Tauri, gloſſ. 1. n. 67. & in fortioribus terminis Ludouic. Molin. lib. 2. c. 5. n. 6. Aluarad. de coniect. ment. defunct. lib. 2. c. 3. §. 4. n. 48. fol. 105. Pelaez à Mier. de maiorat. 1. part. q. 6. n. 14. verſ. & iſta procedunt: & q. 48. n. 11. in principio, verſ. & certè. qui in hoc conueniunt, quod maioratus inſtitutor poteſt vigore Regiæ facultatis, primogenium in perſona filij, quem voluerit, inſtituere, & primogenito ſecundogenitum anteponere; imò in perſona filiæ, relicto fiuo maſculo inſtituere. In quo tamen contrarium tenuit Gregor. Lopez, à Molina relatus, & improbatus, d. cap. 5. libri 2. n. 6. & quotidian. har. controuerſ. iur. lib. 2. c. 26. latius ego explanaui: & nunc addiderim facultatem Regiam in hoc quidem nihil operari, nec tertia iſta obſeruatione principali concludenter abſolui articuli proponendum ipſum putauit Velaſq. Auend. d. gloſſ. 1. l. 44. Tauri, n. 6. vtpote cum etiam facultate Regia non interueniente, ſi ex Tertio, aut Tertio & Quinto bonorum, maioratus, aut melioratio fiat, quamuis ex d.l. 27. Tauri, præcisè imponatur neceſſitas imponendi prius, ac vocationes & ſubſtitutiones faciendi inter deſcendentes; communi tamen Scribentium omnium huius Regni placito receptum fuerit, inter filios, & deſcendentes prælationem dari poſſe, & ſecundo, vel vlteriori loco geniti deſcendentes aut ipſos, primogenito, & eius deſcendentibus præferri: prout in ipſa l. 27. Tauri, & in l. 11. tit 6. lib. 5. pro certo omnes tradiderunt, & ex communi ſententia firmauit Ioann. Gutierr. dicta quæſt. 67. libri 2. numero 4. qui cum antea dixiſſet num. 3. quod habens facultatem à teſtatore eligendi aliquem conſanguineum, non tenetur eligere proximiorem, ſed poteſt eligere remotiorem, quod eſt veriſſimum, quando liberæ voluntati electoris, perſonarum electio commiſſa eſt, vt per Molinam, lib. 2. dicto cap. 5. ex num. 1. cum ſeq. Mier. de maioratu, prima parte, quæſtione finali, Hieronym. de Cæuall. quæſt. 265. Patrem Molinam, tom. 3. de iuſtitia & iure, diſp. 594. infert ſtatim intellectum ad dictam l. 27. Tauri, & inquit, id ipſum procedere poſt legem illam, dummodò ordo eius ſeruetur, ſicque ordine ſeruato, inter vniuſcuiuſque ordinis perſonas ibi nominatas, prælationem concedit; & conſequenter, vt extantibus deſcendentibus legitimis, ex eiſdem priùs ſubſtitutiones, & vocationes fiant, quamuis ex ipſis remotior, aut remotiores vocentur, antequam ex illegitimis, vel ex aſcendentibus, vel ex conſanguineis, & ſubdit in hunc modum: Itaque extantibus deſcendentibus legitimis, prius ipſi vocandi ſunt, quàm cæteri, & ſic de reliquis ſuo ordine, vt cauetur in noſtra lege: in eodem tamen genere perſonarum, videlicet deſcendentium, bene locum habebit prædictæ electio, & prælatio, eodem, vel diſpari gradu, ſed fieri tranſitus de vno genere ad aliud minimè poterit, niſi prius vocatis omnibus illius prioris, atque præcedentis generis. Ipſum quoque tenuit Angul. in l. 11. meliorationum, gloſſ. 8. num. 1. fol. 221. dum dicit: Entre ſus deſcendentes, poterit ergo ſubſtituere quos voluerit, non habita ratione maioris proximitatis, cum nec in ipſo meliorato hæc proximitas conſideretur, l. ſupr. eod. Et ante eos Didac. Caſtell. & Tell. Fernan. cum quibus Matienz. (quam ipſi non referunt) in d.l. 11. tit. 6. lib. 5. gloſſ. 4. num. 2. in illis verbis: Ex quo infertur, quod quemadmodum melioratio fieri poteſt nepotibus, etiamſi filij eos præcedant, vt in l. 2. ſupr. eod. ita ſubſtitutio eis fieri poterit, cuiuſcunque gradus ſint, nulla maioris proximitatis habita diſtinctione.

Quartò conſtituo, quod etiam ſuppoſito, facultatem Regiam non eſſe adeò amplam, & expreſſam, ſicut in prima, & ſecunda obſeruatione traditum eſt, certum quoque eſſe, ſi in forma communi concedatur, excludi poſſe (quando certum non ſit, quod deſcendentes indiſtinctè excludi valeant) deſcendentes aliquos, quorum excluſionem iuſta aliqua cauſa, vel qualitas iuſtificet; vt puta ſi ſtulti aut mente capti, aut furioſi, aut muti, & ſurdi, aut Religioſi, vel Clerici, vel qui indignè, aut contra dignitatem nupſerint, à maioratus ſucceſſione repellantur. Quod à Principe concedente facultatem, concedi poſſe, & ab inſtitutore fieri, agnouit libenter Pater Ludouicus Molina, tom. 3. de iuſtitia & iure, disput. 609. num. 6. in finalibus verbis, fol. 253. prout ſuprà reuli. Ludouic. Molin. de Hiſpanorum primogeniis, lib. 2. dicto cap. 11. num. 16. in fine, & cap. 12. eiuſdem libri 2. num. 54. & 55. vbi quod Monachus, Religioſus, Clericus, vel Monialis à ſucceſſione primogenij ex Regia facultate inſtituti, poſſunt excludi; ſed non poſſunt à ſucceſſione primogenij facti de Tertio bonorum, virture legum huius Regni: Ioannes Gutierrez, practicarum lib. 2. dicta quæſt. 67. num. 1. verſ. quia ſi aliud diceremus: ita pariter filias propter maſculos à maioratus ſucceſſione excludere, & agnationem conſeruare; quod non poſſet, ſi maioratum ex Tertio bonorum abſque facultate Regia inſtitueret, vt per Molinam, & Ioannem Gutierrez, in locis nunc relatis: & d. cap. 12. libri 2. num. 51. & 53. vbi inquit expreſsè Molina, quod in primogenio facto ex facultate legis Regni in Tertio bonorum, filiæ propter maſculos tranſuerſales non poſſunt excludi: & repetit in annotationibus, num. 10.

Quinto conſtituo, indubitatum etiam eſſe apud Interpretes noſtros, ex virtute facultatis Regiæ ad maioratum inſtituendum, poſſe parentes poſt vocationem deſcendentium legitimorum, prætermiſſis etiam aſcendentibus legitimis, & deſcendentibus illegitimis, ſucceſſionis tamen capacibus, agnatos tranſuerſales ad ſucceſſionem maioratus vocare, ipſos etiam tranſuerſales cognatos prætermittere, & extraneos vocare, quod in melioratione Tertij ex dicta l. 27. Tauri non licèt. Et in hoc quidem caſu verificatur abſque dubio ſententia communior eorum, qui aſſerunt, maioratus inſtitutorem, qui ex Regia facultate illum inſtituit, non teneri ſeruare ordinem à lege 27. Tauri præſtitutum: nam reſpectu aſcendentium, & deſcendentium illegitimorum, & conſanguineorum, aut cuiuſlibet eorum ſeruare non tenetur. Atque in hoc omnes conueniunt, vt vidiſti ſuprà: cum etiam qui pro contraria parte citantur, deſcendentium cauſam excipiant dumtaxat, deſcendentibus autem exceptis, inter cæteros ſeruari non debere ordinem dictæ l. 27. Tauri, apertiſſimè præſentiunt Azeuedus, Auendañus, & Pater Molina, vbi ſuprà. Et in eiſdem, quibus verſamur terminis ſpecificè id tradidit Ludouicus Molina, de Hiſpanorum primogeniis, libro ſecundo, dicto cap. 11. numero 16. in fine, in verſiculo, quia ſi non poteſt parens. Sequitur Ioannes Gutierrez, practicarum libro 2. dicta quæſt. 67. num. 1. in verſic. Secunò quia, & apertè tradit Ioannes Matienzus, in dicta l. 11. tit. 6. lib. 5. gloſſ. 11. num. 3. inquit namque, quod faciens maioratum ex facultate Regia, non adſtringitur in vinculo & grauamine ſeruare ordinem l. 27. Tauri, ſed deficientibus deſcendentibus, poterit quos maluerit ſubſtituere. Ecce vbi exceptâ deſcendentium causâ, ſubſtituendi quoſcunque libera, & abſque ordine illius legis, datur per dictum Authorem facultas.

Sextò denique & vltimò conſtituo, iuxta hæc omnia hucuſque tradita, manifeſtè elici, dubium dumtaxat manere, atque verſari, filiorum, & deſcendentium reſpectu, vtrùm ſcilicet eis prætermiſſis, ad tranſuerſales, aut etiam extraneos deueniri valeat. In quo contrarias, & diuerſas ſententias retuli numeris præcedentibus, vbi vidiſti: nunc autem admonendum lectorem duxi, in caſu claro, ſiue cum verba facultatis Regiæ id exprimunt, ſeruandum omninò expreſſum, iuxta ea, quæ prima obſeruatione ſcripta reliqui ſuprà. Et idem dicendum, quando verba facultatis adeò ampla, & generalia, & ad voluntatem inſtitutoris relata ſunt; vt id denotare videantur apertè: ſicuti ibidem tradidi prima, & ſecunda obſeruatione relatis. Sicque verborum adiectionem, ex quibus dubium omne remoueatur, & etiam conſanguinei, aut extranei, prætermiſſis deſcendentibus vocari poſſint, ſatis vtilem primogeniorum inſtitutoribus eſſe futuram, vt dicto cap. 11. libri 2. num. 16. in fine, dixit Molina, & ſupra retuli: quando verò verba facultatis non adeò clarè id inducant, ſed probabiliter dubitari valeat, vtrum excludendi deſcendentes propter tranſuerſules conſanguineos, aut extraneos etiam, conceſſa facultas videatur, necne; tunc proculdubio eaſdem ſententias contrarias recenſui, & ponderaui vbi ſuprà: & pro filiis, & deſcendentibus ipſis extant Auendañus, Matienzus, & Pater Molina. Contra eos autem, Pelaez à Mieres, & Ioannes Gutierrez: Ludouici verò Molinæ rationes illæ ſæpè ponderatæ, quod cæteri filij, quibus alimenta competentia aſſignantur, tanquam extranei cenſendi ſunt, & bona ipſa, ex quibus maioratus inſtituitur, iam Legitima non ſunt, & ſic in eo, in quo extraneus reputatur filius, & Legitima non iudicatur, nullus ordo aſſignatus inuenitur, nec ſeruari debet: euincere videntur etiam contra deſcendentes ipſos; ſed non de facili contra eos accipienda erunt verba facultatum, niſi id exprimant ſpecificè, aut ſaltem per verba ampla, & generalia, & liberæ voluntatis, cum in aliis multis verificetur, quod ordo dictæ l. 27. Tauri, ſeruandus non ſit: quod videtur tenendum, ſed ſemper cum caſus ſe oſſerat, maturè deliberandum erit.

Aduertendum denique, quod Molina, & cæteri, qui articulum eundem excitant in dubium, ſemper ſupponunt, à primogenito, & eius deſcendentibus, vel alterius filij, & deſcendentibus ipſius, vocationem, & maioratus inſtitutionem incœpiſſe, vt videre licet penes Molinam, dicto num. 11. cap. 11. libri ſecundi, in verſiculo, Secundo quia ordo: & ſub dicto num. 16. eiuſdem cap. in verſ. nam non poſſet. Abſurdum namque maximum eſſet, inſtitutorem maioratus, qui ex facultate Regia illum inſtituit, & liberos habet, à vocatione alicuius conſanguinei, aut extranei incipere, & filios prætermittere. Sic dubium vertitur, quando primogenito, aut ſecundogenito, & eius deſcendentibus vocatis primo loco ad ſucceſſionem, dubitatur vtrùm poſt ipſos, ad probationem vlteriorum, etiam tranſuerſalium, aut extraneorum, prætermiſſis cæteris filiis & deſcendentibus eorum deueniri poſſit: & hactenus de his, & de ſolutione ſecundi argumenti.

Non obſtat tertium argumentum: quoniam reſpondetur, quod illud procedit, reſpectu ſolemnitatis actus teſtandi, quæ ex facultate Regia non cenſetur remiſſa, ſed iuris regulis ordinariis relicta, ſecus verò reſpectu voluntatis circa diſpoſitionem, quia ipſa libera conceditur. præterquam in exceptis, & limitatis in eadem facultate, iuxta quam actus poteſtas metiri, & intelligi debet, nec iuris communis interpretationi locus eſſe poteſt, vbi facultas adeò plenè & clarè conceditur, iuxta ſuprà dicta, & ia reſpondet Ioannes Gutierrez, d. quæſt. 67. libri 2. practicarum, num. 2. in verſic. Tertium etiam fundamentum.

Non obſtat quartum, cui nullus Recentiorum reſpondit; quia veriſſimum eſt, quod ordo in d. l. 27. Tauri aſſignatus, non ſolum ſimplex Tertij prælegatum cum aliquibus grauaminibus, ſed etiam perpetuum fideicommiſſum, atque primogenium comprehendit, ſic vt poſſit ex Tertio & Quinto, aut ex Tertio ſolo perpetuus maioratus effici abſque facultate Regia, provt cum facultate ex vniuerſis bonis: imò firmior videtur maioratus inſtitutio, quæ fit de Tertio & Quinto authoritate legum huius regni, quam ea, quæ ex facultate Regia fit; ſicuti ex Gregor. Lopez, & Molina firmauit Angulus, in l. 11. meliorationum, gloſſ. 5. num. 3. & 4. fol. 215. & effectum adducit num. 6. & ſeq. firmauit quoque Ioannes Gutierrez, practicarum lib. 2. quæſt. 66. numero 2. & adiicit num. 3. cautius eſſe vti facultate legum huius Regni, inſtituendo maioratum ex Tertio & Quinto, quam facultate Regia, præterquam in exceſſu. Quamuis autem id ſit veriſſimum, vt dixi, nequaquam obſtat: quia reſpondtur, quod verba dictæ l. 27. Tauri, ſicut lex ipſa procedunt in melioratione Tertij, aut Tertij & Quinti, ex legibus huius Regni, abſque Regia facultate condita, in qua ſiue ſimplex melioratio fiat, ſiue vincula perpetua, & ſubmiſſiones, ac cætera omnia neceſſaria adiiciantur, ex quibus perpetuus maioratus inducitur, ac verè maioratus ex Tertio perpetuus efficiatur, ordo legis eius ſeruandus erit; quia verum eſt, meliorationem fieri ex legum huius Regni permiſſione, non ex facultate Regia, & Tertium reſpectu extraneorum eſſe Legitimam: ſicque differentia non eſt, an ſimplex, an perpetua melioratio fuerit cum vinculis, & ſubmiſſionibus. Secus verò ſi ex facultate Regia maioratus inſtituatur, in qua cum communiter concedatur licentia, & poteſtas maioratum ſic inſtituendi, vt poſſit inſtitutor apponere grauamina, & ſubſtitutiones, ac vocationes, quas ſibi libuerit, non erit adſtrictus, legis eius Tauri 27. oridnem ſeruare, in qua niſi adiiceretur verſiculus, con tanto, & ſic verba limitatiua, & modificatiua apponerentur, ſub generalitate illorum verborum, que quiſieren, licitum erat, grauamina adiicere non ſeruato ordine eius legis, prout non malè adnotatuit Pelaez à Mieres, de maioratu, in initio primæ partis, numero 11. in verſic prætereà argumentum. in deducens, quod in articulo noſtro argumentum à dicta l. 27. Tauri deductum, poteſt in contrarium retorqueri. Molina quoque lib. 2. dicto cap. 11. num. 14. eleganter (vt ſuprà retuli) adnotauit à facultate legum Tauri, ad facultatem Regiam argui non poſſe, vt ibidem dixi.

Non obſtat quintum, quoniam reſpondetur, Burg. Salon de Pace ſententiam relatam in argumento non obeſſe, vtpote, cum ipſe per tranſitum, & realiter non diſputata quæſtione, nec veritate inquiſita, ſic enuntiauerit; qui ſi articulum diſcuteret, aliter definiret. Sic ſane ad Molinam ſe refert, & videndum eum eſſe dicit, dicto cap. 11. libri ſecundi, ex num. 11. cum ſeq. Deinde Ludouic. & Molinam, lib. 1. de Hispanorum primogeniis, dicto cap. 4. numero 30. in verſiculo, quod comprobatur ex Hiſpana conſuetudine, nihil dixiſſe, quod his repugnet aliquod modo, quæ dicto cap. 11. ex num. 11. ſic accurata iuris ratione, & diſputatione præmiſit: non enim vno ſolum verbo id reſolueret, aut præſentiret, in quo diſputationem longam ex profeſſo ſuſcepit, d. cap. 11. libri. 2. ex num. 11. cum ſeq. aut ſaltem eò loci mentionem faceret ſententiæ contrariæ, quam ſub dicto num. 30. cap. 4. libri primi, tenuiſſe contendit Burgos de Paz, & in eundem ſenſum retulit Molinam ipſum Ioannes Gutierrez, dicta quæſt. 67. libri 2. num 1. column. 1. in fine. Verè autem Ludouici Molinæ ſententia, & intentio eò tendit, quod quamuis text. in authent. de reſtitut. fideicommiſſi, §. nos igitur, diſponat, quod quando quis bona ſua alienari prohibuerit, ea ratione, vt in familia conſeruentur, prohibitio hæc quartum gradum non excedat: illud tamen intelligendum ſit, niſi ex mente teſtantis comprehendatur, ipſum teſtatorem voluiſſe, eam prohibitionem perpetuam futuram eſſe, quartùmque etiam gradum tranſcendere; tunc namque ea prohibitio perpetuò, etiam vltra quartum gradum ex teſtantis voluntate ſeruabitur, prout cenſuerunt quamplurimi, ibi relati per Molinam: & eorum opinionem communem eſſe profitetur Couarruu. lib. 3. variarum cap. 5. num. 4. Et quamuis de ea dubitet, tamen illam veram eſſe cenſet, quoties ex aliquibus coniecturis percipi poſſit, teſtatorem voluiſſe eam prohibitionem perpetuam futuram eſſe, quartumq́ue & vlteriores etiam gradus aſcendere: Ex quibus infert, in Hiſpanis primogeniis eam prohibitionem perpetuò ſeruandam eſſe, & quartæ, ſeq. quintæ generationis rationem. Hæc cum ita commemoraſſet Ludouic. Molina, adiicit vnum, ex quo Burg. de Pace, & Ioannes Gutierrez id eliciunt, quod dixi, & in hunc modum ſcribit: Quod comprobatur ex Hiſpana conſuetudine, & ex deciſione l. 27. Tauri, vbi id in tertiæ & quintæ partis bonorum prælegatis, in quibus non tanta perpetuitatis ratio, vt plurimum verſari ſolet, diſpoſitum eſt. Cuius dispoſitio ad Hispanorum primogenia, pari, aut etiam longe potiori ratione trahenda eſt, & c. Ecce vbi articuli præſentis, de quo nunc agimus, nec verbum vnum ſcribit Molina, quo id deprehendi aliquo pacto valeat, quod dicti duo Authores deducunt, ſed à maioritate rationis argumentum conficit, vt ſi in tertiæ, & quintæ partis bonorum prælegato, in quibus non tanta perpetuitatis ratio, vt plurimùm verſari ſolet, diſpoſitum eſt ita in dicta l. 27. Tauri, non modò pari, ſed etiam longè potiori ratione, ad primogenia Hiſpaniæ id trahendum eſt, quoad perpetuitatem ſcilicet, ex voluntate quoque præſumpta, non modò ex expreſſa inducendam. Et ſic eo in caſu æquiparationem facit, in quo longè maior ratio militat, & quoad terminos dicti §. nos igitur: ſed an legis ipſius 27. Tauri diſpoſitio, quoad alios effectus, & quoad præſentem trahi debeat ad primogenia ex Regia facultate inſtituta; ſiue an æquiparatio quoad omnia procedat, nequaquam inquirit, nec attingit quouis modo: imò cum à potiori longè ratione excitetur in eo caſu æquiparationis, innuit manifeſtè, æquiparationem non procedere, vbi eſſet diuerſa ratio: prout in caſu noſtro eſſe diuerſam, nec argui poſſe à facultate l. 27. Tauri, ad facultatem Regiam; ſcriptum reliquit idem Molina, d. cap. 11. libri 2. num. 14. in verſ. in contrarium autem.

Quoad quartum denique & vltimum articulum; maioratum ſcilicet inſtituendi facultas, & commiſ [Regij Hiſpalenſis Senatus in caſu valde ſingulari, nec vulgari, egregia admodum & inſignis atque notanda deciſio.]ſio alicui conceſſa, vtrum intelligi debeat, vt ordinarium, & regularem maioratum inſtituere poſſit; an verò vt extraordinarium quoque, & irregularem, ſicque cum clauſula excluſiua fæminarum, & aliis ſimilibus non regularibus efficere valeat? Obſeruandum equidem erit, ſingulare, & neceſſarium admodum hoc dubium eſſe, à nullo Interpretum huius Regni explicatum, imò nec tactum. Idcircò, cum vtile adeò ſit, & in caſu propoſito in initio huius cap. ex facto in Regio Hiſpalenſi Senatu occurrerit, opportunum viſum fuit, idque vel eò magis, quod eiuſdem occaſione Senatus deciſiones ſuſceptæ fuerint; vt diſcuteretur, an teſtatrix in caſu præſenti, quæ facultatem ad modum in initio relatum, marito conceſſit, videatur referre formam, & inſtitutionem maioratus ad regulas ordinarias iuris communis, & conſuetudinem Hiſpaniæ, iuxta quas fæminæ à ſucceſſione maioratus non excluduntur regulariter, ſed ſuo loco, & gradu prout maſculi ſuccedunt; & ſic cum iure communi, & conſuetudine Regni ſe conformare voluiſſe in dubio, & idipſum in inſtitutione maioratus voluiſſe, quod leges huius Regni diſponunt; an verò vltra ipſas ex verbis adeò amplis, & generalibus, atque mariti voluntati, & placito diſpoſitionem relinquentibus, id omne commiſiſſe, atque conceſſiſſe viſa fuerit, quod ipſa poſſet, ſi viueret, & maioratum inſtitueret. Et quidem pro negatiua parte, quod maioratum irregularem, & extraordinarium inſtituendi, ſicque fæminas à ſuo gradu, & loco excludendi, facultas, & commiſſio in dubio non videatur conceſſa, ſed dumtaxat ad maioratum ordinarum, & regularem concedendum: ſequentia magis videntur aſtringere fundamenta, & rationes.

In primis, quoniam in caſu præſenti negari non poteſt, quin verſemur in dubio, nec expreſſa, aut indiuidua commiſſio ad eum modum data fuerit. Teſtatrix namque ipſa inſtituendi, vel non inſtituendi maioratum, facultatem (licet amplam, & nimis voluntariam) reliquit, ſed non expreſſit, an regularis, & ordinarius, vel irregularis, & extraordinarius ille eſſe deberet, ſicque in dubio caſus hic omiſſus, pro omiſſo haberi debeat, & iuris communis diſpoſitioni cenſeatur relictus, iuxta l. commodiſſimè, ff. de liberis & poſthumis, cum aliis vulgatis, de quibus latè ſuprà, hoc eodem libro, & tractatu, cap. 15. teſtator etiam, cum eadem iuris communis diſpoſitione ſe conformare voluiſſe videatur; cum teſtatorum voluntates, & teſtamenta, ex iuris communis diſpoſitione optimè colligantur, & interpretentur, & vniuſcuiuſque voluntatem, & diſpoſitionem, iuris diſpoſitioni conſentaneam eſſe, debeat præſumi: quia quilibet præſumitur voluiſſe id, quod lex ipſa diſponit, & velle diſponere ſecundum ius; & ſic voluntas teſtatoris interpretatur eo modo, quo interpretatur diſpoſitio legis. Ea enim interpretatio, per quam ius commune conſeruatur, in qualibet diſpoſitione cenſetur fauorabilis, & eſt amplectenda, & ſic omnis diſpoſitio, quæ ſimpliciter profertur, veſtitur à iure communi, & ſecundum ipſum debet reſtringi, & ampliari, etiamſi latiſſima deberet fieri interpretatio. Et ſiue dubium ſit in verbis teſtatoris, ſiue in tempore, ſicuti hæc omnia adnotaui, & comprobaui ſuprà, cap. 35. atque ideò hic non repeto. Sic ſane quod dicta coniectura, & præſumptio, quod teſtator videatur voluntatem ſuam accommodaſſe ſecundum leges, procedat etiam in caſu omiſſo (qualis eſt præſens) eod. cap. 35. num. 22. ex aliis Authoribus adnotatum, atque ſcriptum reliqui. Et idipſum probatur ex reſolutionibus Pelaez à Mieres, de maioratu, prima parte, quæſt. 48. num. 20. vbi dixit, quod clauſulæ primogeniorum Hiſpaniæ, ſunt interpretandæ ſecundum conſuetudinem Hiſpaniæ in ſucceſſione primogeniorum, provt ex Decio, & Barbat. conſtituit, & numeris ſeq. exornat nonnullis, quæ mire huic caſui conueniunt. Inquit etiam num. 23. quod omnis actus, in quo non apparet determinatio certa, regulatur à conſuetudine: & talis eſt præſens, in quo verſamur, cum in eo certa determinatio inſtituendi maioratum regularem, & ordinarium, vel extraordinarium, & irregularem non adſit. Adiicit præterea idem Mier. num. 24. diſtinctionem Bartoli, in l. iuriſiurandi, §. liber, ff. de operis libertorum, vbi dicit Bartolus, quod conceſſio emphyteuſis facta alicui pro ſe, ſuiſq́ue filiis maſculis, & fæminis, intelligitur ſecundum ſtatutum, vel conſuetudinem loci, diſponentem de modo ſuccedendi; ita quod ſi ſit ſtatutum, quod fæmina non ſuccedat ſtante maſculo, filia non admittitur ad dictam emphyteuſim, niſi in defectum filiorum: quem diſtinctionem ſequuntur omnes communiter, vt idem Mieres profitetur: & infert ſtatim, ſe aliàs ſuſtinuiſſe, quod cum quidam ex Primatibus huius Regni in ſuo teſtamento cauiſſet, quod relinquebat quandam domum principalem titulo maioratus, nec aliud vltrà dixiſſet, quod ex hoc ſolo domus remanſit vinculata in fauorem filij primogeniti, cum omnibus qualitatibus, & grauaminibus, quæ in maioratus inſtitutione tradi ſolent, tam ex iure, quam ex conſuetudine. Ecce locum apertum, vbi qui maioratum inſtitui voluit, cum omnibus qualitatibus, & grauaminibus, quæ adiici ſolent communiter; illum inſtituendum, præſumitur in dubio voluiſſe: & Pelaez à Mieres conuenit omninò Burgos de Paz, ciuilium, quæſt. 2. num. 72. & 73. ex fol. 58. vbi etiam comprobat, quod maioratus inſtitutio in dubio regulatur ſecundum diſpoſitionem legis, & conſuetudinis, & ab ea interpretationem recipit; dato etiam quod teſtator ſimpliciter loquatur, nec ſe referat ad aliquod ius, vel conſuetudinem, nam eo ipſo, quod bonis nomen maioratus apponitur, ſubiecta remanent ordinationibus, & conſuetudini huius Regni, vt latè ibi adducit, & ideò hic non tranſcribo: & quæſt. 1. num. 5. Burgos ipſe de Pace multum ad propoſitum noſtrum inquit, quod verba hagais mayorazgo, ſunt intelligenda ſecundum communem vſum Ioquendi, & intelligendi horum Regnorum, l. Labeo, ff. de ſup. legata, l. librorum, §. quod tamen Caſſius, ff. de legatis tertio, cap. ex litteris primo de ſponſalibus, ſane in iſtis Regni ex communi vſu loquendi, & diſponendi ordine regulari, fæminæ admittuntur, nec excluduntur regulariter, quamuis aliquando eas excludi contingat: ergo intellectis verbis dictæ commiſſionis para hazer mayorazgo, ſecundum communem vſum loquendi, & intelligendi, non potuerunt fæminæ in caſu præſenti excludi, idque maximè iuxta reſoluta per Socin. in conſil. 160. num. 48. lib. 2. Pet. Pechium, de teſtament. cap. 13.

Deinde & ſecundò facit, mandati, & commiſſionis fines ad vnguem obſeruari debere, nec ab eis recedere licere, aut commiſſionis forma excedere, aliàs non valet, quod agitur, l. diligenter, ff. mandati, l. 19. tit. 5. part. 3. l. 7. tit. 4. part. 5. & exornant Iaſon, in l. prima, §. ſi ſtipulanti, num. 4. & 8. ff. de verbor. oblig. latius in l. ſi procurator, vbi vndecim limitationes adducit, C. de procuratoribus, Hippolytus, ſingulari 265. Socinus, in regula 252. Chaſſaneus, in conſuet. Burg. in proœmio, gloſſa en enſuyuant le contenu, Auiles, cap. 1. Prætorum, gloſſa mandado, Peralta, in l. vnum ex familia, §. ſed ſi fundum, n. 8. ff. de legatis ſecundo, fol. 584. Azeued. in l. 4. tit. 5. lib. 5. ex num. 1. vſque ad numerum 11. ibidem Matienzus, gloſſ. 9. num. 2. Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſionum iuris tom. 5. littera M. concluſ. 36. 40. & 41. ex fol. 537. vbi inquit num. 5. dictæ concluſionis 39. mandatum eſſe ſtricti iuris, & in dubio non extendi, ſed reſtringi: & num. 8. quod paria ſunt, quod aliquid fiat contra formam mandati, aut præter, vel citra: quia in hoc æquiparantur contra, præter, vel citra, vt per Ioannem Andr. in cap. prudentiam, in verſ. citra, de officio delegati, Felinum, in cap. cum dilecta, in prima ampliatione, num. 41. de reſcriptis, & num. 54. eiuſdem concluſionis 39. fol. 539. quòd dicitur excedere procurator, aut commiſſarius, non ſolum quando excedit totam formam, ſed etiam, quando excedit aliquam qualitatem formæ, etiam minimam, vt per Iaſonem, & Albertum Brunum, ibi relatos. Et hæc quidem euincere videntur, vt dictus maritus, cui inſtituendi maioratum, aut maioratus, vel non inſtituendi inter filios, & deſcendentes, facultas, & commiſſo conceſſa eſt, maioratum inſtituere, vel non inſtituere valeat, prout voluerit; ſi tamen inſtituere deſtinauerit, & inſtituat. in qualitate excluſionis fæminarum non expreſſa, excedere non valeat, cum præter, vel citra commiſſum ſibi id efficiat, neque cenſeantur commiſſa ea, quæ perſonaliſſima ſunt, & à clara voluntate vxoris dependebant; ſicque ab alio, quàm ab ipſa, fæminarum excluſio explicari non debebat, nec poterat eo tempore; prout in hac commiſſionis materia, qua verſamur, deduxit expreſſim Azeuedus, in l. 5. tit. 4. lib. 5. num. 1. per illam legem, quæ antea fuit l. 31. Tauri, ibi Saluo ſi el que le dio el tal poder, para hazer teſtamento, especialmente le dio el poder, para hazer alguna coſa de las ſuſudichas. Et inferius: Ten quanto a las coſas ſeñalando paraque le da el poder, y en tal caſo el comiſſario pueda hazer lo que especialmente el que le dio el poder, ſeñaló, y mandó, y nomas. Verumenimuero en el caſo præſente no le dio poder especialmente para excluir las hembras, ni para hazer tal coſa, ſino para hazer mayorazgo, ò mayorazgos, que es lo que la que dio el poder, ſeñalò especialmente, y mandò, y nos mas: y aſſi no excluir las hembras de la ſucceſſion. Ad quod facere videtur Ludouic. Molin. lib. 1. cap. 4. ex num. 13.

Tertiò prætereà facit, quod in primogeniis Hiſpaniæ, licèt à maioratus ſucceſſione fæminæ primogenitiæ propter maſculos remotioris lineæ & gradus aliquando excludantur; vt per Ludouic. Molinam, lib. 3. cap. 5. Pelaez à Mieres, parte 2. quæſt. 6. Auendañum, in l. 40. Tauri, gloſſ. 9. Aluaradum, de coniecturata mente defuncti, lib. 2. cap. 3. §. 4. Salazar, de vſu & conſuetudine, cap. 12. & quotidianar. har. controuerſ. iur. lib. 2. cap. 4. latiſſimè explicaui: & vi, & virtute facultatis Regiæ excludi valeant, vt articulo præcedenti obſeruaui: & per Molinam, libro 2. cap. 7. num. 50. & cap. 12. num. 53. Frequentius tamen admitti, & vocari ſuo ordine, & gradu conſueuerunt, prout in ipſis primogeniis Hiſpaniæ, etiam ex facultate Regia inſtitutis admittuntur quotidie maiori ex parte. Sicque in dicta commiſſione, & facultate marito relicta, potius haberi debet pro expreſſa ipſarum filiarum, & fæminarum, atque ab eis deſcendentium vocatio, & admiſſio, cum communiter, & vt plurimum fieri conſueuerit, quàm earundem excluſio, quæ rarò, aut extraordinariè, vel ſaltem aliquando, non verò ita frequenter fieri ſolet: quia in hoc ordinarium potius inſtitutorum maioratuum, quàm extraordinarium vſum, & factum ſequi debemus, & amplecti videtur dicta D. Alduncia teſtatrix: argumento text. in l. Seiæ, §. medico, ff. de annuis legatis, & in l. qui ſaltum, ff. de legatis tertio, l. 44. tit. 18. partita 3. & eorum, quæ cum Ægidio Boſſio, Lanceloto, Barbat. Catallin. Felino, Decio, Gomezio, Afflictis, & Ioanne Lup. multum ad propoſitum ponderauit, & congeſſit Pelaez à Mieres, in initio ſecundæ partis de maioratu, ex num. 20. cum ſeq. vbi num. 22. poſt Socin. in conſ. 256. Viſis inueſtituris, column. vlt. lib. 1. notanter ſcripſit, quod verba inueſtituræ debent recipere interpretationem à natura feudi, ſcilicèt proprij, & regularis, non autem irregularis, & improprij, & ſe retulit ad Modern. Pariſ. ibi relatum; deinde num. 26. ex doctrinis antea ponderatis in hunc modum deduxit: Ex qua doctrina inferri poteſt, quod in licentiis datis per Principem ad faciendum maioratum, vel ad alienandum, vel extrahendum aliqua bona à maioratu, non debent intelligi, & ſuppleri, niſi clauſulæ, quæ communiter in talibus facultatibus apponi conſueuerunt, & non illæ, quæ raro inſeri ſolent, l. ea quæraro, ff. de regul. iur. quod eſt notabile pro declaratione dictarum facultatum, & ex his alias in facto dixi, & c. Et facit mirabiliter Roſental. de feudis, cap. 2. concluſ. 54.

Rurſus & quarto loco pro eadem parte, quod ſcilicet dicta commiſſio, & facultas marito conceſſa ab vxore, non debeat extendi ad hoc, quod maioratus fieri poſſit irregularis, ſed ordinarius, & regularis eſſe deberet; facit etiam argumentum eorum, quæ annotata, atque ſcripta reliquit Gregor. Lop. in l. 2. tit. 15. part. 2. verbo, en Eſpaña, ibi: Et facit, quod ſi mater habens facultatem ad maioratum, committat patri, quod ipſe faciat, quod non dicatur voluntas captatoria, ſed intelligatur, quod faciat in filium maiorem, prout moris eſt. Ratio etiam text. in l. ſi quando, C. de inofficioſo teſtamento. Dum probat, quod libera teſtandi facultas alicui conceſſa, intelligitur iuxta formam legitimam, & conſuetam, & ſecundum eam reſtringitur, vt ordine à lege dato, ac ſimilibus diſpoſitionibus tributo, ſeruatiſque regulis, & ſolemnitatibus ordinariis intelligatur; prout ex ipſo textu poſt alios Authores deduxit Ludouicus Molina, de Hispanor. primogen. lib. 1. cap. 14. num. 18. in fine, & 19. & lib. 2. cap. 11. num. 11. verſic. Tertiò quia. Marſilius, ſingulari 328. Ioannes Gutierrez, practicar. lib. 2. quæſt. 67. num. 1. in verſic. Tertiò quia facultas, & num. 2. in verſic. Tertium etiam fundamentum. Caldas de Pereira, in l. ſi curatorem habens, verbo, læſis, num. 129. colum. 7. Surdus, de alimentis, tit. 9. quæſt. 30. num. 46. & in conſil. 220. num. 10. lib. 2. & in conſil. 245. num. 42. eodem libro, ita pariter in caſu præſenti, conceſſa cenſeri debet per vxorem marito, ordinario, & non irregulari, aut extraordinario modo. Idque ex eo etiam, quod cum ipſa fæmina eſſet, veriſimile non ſit, quod voluerit, vt maritus fæminas in totum excluderet, ipſaſve, & eorum deſcendentes poſteriori loco vocaret. Maioratus namque quoties à fæmina originem ſumpſit, & proceſſit, nunquam in caſu dubio diiudicandum erit, fæminas propter maſculos remotiores, ab eius ſucceſſione excluſas fuiſſe, vel excludendasfore, vt poſt multos alios Authores tradidit Ludouic. Molin. lib. 3. cap. 5. num. 73. Mieres, parte 2. quæſt. 6. num. 58. in fine, & num. 59. & 97. Aluaradus, Auendañus, Gutierrez, & alij, cum quibus ita quoque notaui, lib. 2. cap. 4. numero 143. & 144.

Quibus tamen non obſtantibus contrarium in caſu præſenti ſupponebat, & pro certo præmittebat Senatus Regius Hiſpalenſis, vt articulum ſuper quoad Senatum lis allata fuerat, definiret; quod ſcilicet ad maioratum inſtituendum, vel non inſtituendum, liberam habens facultatem, & commiſſionem ab eo, qui ex Regia facultate illum inſtituere poterat, & à maioratus ſucceſſione fæminas excludere: eandem habeat poteſtatem, quam habebat ipſe committens, ſicque irregularem, & extraordinarium poſſit maioratum efficere, nec teneatur regulatem & ordinarium eum facere. Senatus autem definitio, & ſententia, vt verè & concludenter comprobetur, meminiſſe oportebit, ea omnia, quæ pro ſolutione, & explicatione argumentorum contrariæ partis ſcribuntur, atque adnotantur inferius; ſic iuridicè, & dilucidè partem hanc comprobare, vt pro ipſius iuſtificatione ſufficerent; nihil omninùs tamen ſequentia fundamenta expendi, & fortiter adſtringere. Ac primum equidem Pelaez à Mieres, de maioratu, prima parte, quæſt. 48. num. 11. in verſic. certe obſeruatio illa. Et Ludouic. Molin. de Hiſpanor. primogen. lib. 2. cap. 5. num. 6. verba valde ſingularia in propoſito, quando ſcilicet ex libera eligentis voluntate ſuccedendum eſt, ex verſic. ea namque quæ ipſe, & cap. 7. num. 30. & cap. 12. num. 53. eiuſdem libri ſecundi. Menochij, de arbitrariis, lib. 1. quæſt. 7. numero 39. & 40. prout expenduntur infra ad ſolutionem quarti argumenti, & ideò hic non inſeruntur: facit etiam Ioannes Gutierrez, practicarum lib. 2. dicta quæſtione 67. numero 3. & 4. Ioannes Matienzus, in l. 14. titulo 4. libro 5. gloſſa 1. numero 12. vbi quod data facultate eligendi, adiecto verbo voluerit, non tenetur commiſſarius iuris communis formam obſeruare, nec perſonas iure ipſo determinatas eligere, ſed eas, quas eligere habens, liberè voluerit. Sed in caſu præſenti verbum voluerit, adiectum, & geminatum eſt, vt ſtatim notatur; ergo de iure potuit maritus efficere id, quod diximus, & fæminas à ſucceſſione maioratus excludere.

Secundò deinde facit, abſolutæ & liberæ dicti mariti voluntati, non modò maioratum, aut maioratus inſtituere, vel non inſtituere, prout ipſe voluerit; ſed etiam inſtituendo, forma, & modo, quibus voluerit, & ſibi placuerit, id efficere, fuiſſe omninò relictum, vt conſtat ex verbis diſpoſitionis, ibi; E todo lo que el quiſiere, e por bien tuuiere entre los dichos nueſtros hijos, ſegun y como mejor le pareciere, y en la forma que quiſiere, como ſi los dichos bienes fueram propios ſuyos. Quæ verba important (vt vides) pleniſſimam commiſſionem, & facultatem, maioratum formâ, & modo, quibus voluerit, erigendi, atque inſtituendi, nec facultas, aut poteſtas reſtringitur ad ordinem ſuccedendi ordinarium, aut regularem, ſed liberam voluntatem inducit, etiam extraordinarium, & irregularem faciendi. Nam verbum volo, aut voluerit, ſui natura liberam, & abſolutam tribuit poteſtatem, etiam pro voluntate, nulli legi alligatam, l. fideicommiſſa, vndecima, §. ſic fideicommiſſum, in verſic. quanquam, ff. de legatis tertio, l. fideicommiſſaria libertas 46. ff. de fideicommiſſariis libert. l. cum quidam 24. ff. de legatis ſecundo, l. vigeſima nona, titulo nono, partita ſexta, & cum Bartolo, Aretino, Natta, Zabarella, Afflictis, Felino, Iaſone, Decio, Pariſio, & aliis ſic notauit, atque ſcripſit Iacobus Menochius, de arbitrariis, libro primo, quæſtione ſeptima, numero primo, & duobus ſeqq. & numero 35. vſque adeò vt verbum maioris virtutis, & potentiæ, quale eſt verbum voluerit, cum verbo minoris potentiæ coniunctum, illius ſignificationem inflectere, & ad ſe trahere; ſcripſerit ibidem ipſe Menochius, num. 17. videndus ex num. 14. & latius Surdus, in conſ. 380. lib. 3. verbum etiam, Libet, quod liberam, & abſolutam voluntatis poteſtatem, facultatèmque tribuat, quæ nec iure, nec æquitate, nec ratione aliqua regulatur, ſed in libera, & abſoluta reſidet poteſtate; ſicque intelligi debeat commiſſio facta cum illis verbis, ad libitum, vel prohibito ſuæ voluntatis; ex aliis quoque Authoribus comprobauit idem Menochius, dicta quæſt. 7. ex num. 32. vſque ad numerum 37. ſicque ex adiuncto verbo, voluerit, explicari, atque intelligi debent, quæ ipſemet Menochius, de verbo, prout ſibi videbitur, aut ſibi placuerit, adducit eodem lib. 1. quæſt. 8. ex num. 1. cum ſeq. vſque ad numerum 14. idque maximè (etiamſi verbum voluerit, deficeret) poſt deciſionem l. 29. tit. 9. partita 7. vbi verbum, quiſiere, & verbum tuuiere por bien, æquiparantur, vt ibidem notauit Gregorius Lopez, verbo, tuuiere por bien, & legem ipſam expendi ego, & ſingulariter explicaui, quotidianarum harum controuerſ. iur. libro 2. cap. 6. num. 37. & 50. & pro maiori vi huius fundamenti commendo Molinam, lib. 2. cap. 5. num. 6. in fine.

Prætereà & tertio loco facit, nam ex vi facultatum Regiarum, quæ in Hiſpania ad primogeniorum inſtitutiones conceduntur, quamuis ipſarum (prout communiter, & ordinariè expediuntur) non ſint adeò ampla, & generalia verba, ſicuti fuere commiſſionis ab vxore marito in caſu præſenti relictæ; parens maioratum inſtituens, poteſt vigore Regiæ facultatis primogenium in perſona cuiuſlibet filij, quem voluerit, & quod magis eſt, etiam filiæ, relicto filio maſculo inſtituere; vt contra Gregor. Lopezium reſoluit Molina, de Hispanor. primog. lib. 2. cap. 5. num. 6. qui confirmat extraditis ibidem, num. 1. & ſeq. Et quamuis ego dubitauerim de ſententia Molinæ, quotidianar. har. controuerſiar. iur. lib. 2. cap. 26. & in caſu ibi propoſito aliter exiſtimauerim: De alio tamen dubitari non valet, videlicet, quod maioratus inſtitutor poſſit vigore facultatis Regiæ maioratum agnationis efficere, & maſculos, etiam remotiores agnatos fæminis, & eorum deſcendentibus præferre, vt ſuprà dixi, & per Molinam, lib. 2. cap. 7. num. 30. & cap. 12. num. 53. quemadmodum inter ipſos deſcendentes effici etiam poteſt abſque facultate Regia, ex diſpoſitione legum Tauri, vt maſculi ſcilicet fæminis, & earum deſcendentibus præferantur, modo tranſuerſales fæminis deſcendentibus non anteponantur, ſed inter ipſos deſcendentes id fiat, vt ſuprà quoque dixi, & per Molinam, dicto cap. 12. libri ſecundi, num. 53. & in annotationibus, num. 10. Ioannem Gutierrez, practicarum libro 2. quæſt. 67. num. 4. vbi id ſpecificè & expreſſim notat. Sicuti ergo vxor ipſa id efficere poſſet, & maioratum irregularem, & extraordinarium inſtituere, ita quoque & maritus potuit, cui adeò ampla facultas, & commiſſio conceſſa eſt per vxorem, quoniam habet eandem poteſtatem, quam illa; vt in ipſis, in quibus verſamut terminis argumentatur Pelaez à Mieres, de maioratu, prima parte, quæſt. 48. num. 11. in verſic. & certe. & eo innititur fundamento, quod omnia noſtra facimus, quibus authoritatem noſtram impartimur, l. 2. §. omnia enim, C. de veteri iure enucleando. Notat Bartolus, in l. de quibus, num. 21. ff. de legibus. Hippolytus, ſingulari 567. & ſubrogatus ſapit naturam eius, in cuius locum ſubrogatur, l. vnica, §. & vt plenius, C. de rei vxoriæ actione, l. ſi eum, §. qui iniuriarum, ff. ſi quis cautionibus, l. 22. tit. 11. partita 4. cùm ſubrogatus, cenſeatur vnus, & idem, l. ſi ita legatum, vbi Bartolus, num. 8. ff. de auro & argento legato, l. filiæ, §. filia, ff. de condit. & demonſt. Burſatus, in conſil. 300. num. 53. lib. 3. Menochius, in conſil. 400. num. 4. lib. 4. Euerard. in loco à vi ſubrogationis, vbi latè de regula prædicta, & cum Tiraquello, & aliis multis, latè etiam Pelaez à Mieres, de maioratu, prima parte, quæſt. 11. per totam. Ludouic. Molin. de Hiſpanor. primog. lib. 4. cap. 4. ex n. 24. cum pluribus ſeqq. Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſion. iur. tom. 7. littera S, concluſione 757. ex fol. 826. quia ſubrogatio fit cum omnibus qualitatibus, natura, poteſtate, & immunitate, Decius, in conſil. 120. latè Cephal. in conſil. 615. num. 2. & ſeq. lib. 5. Tiberius Decianus, in conſil. 7. num. 90. lib. 1. Molin. dicto cap. 4. num. 36. Burſatus, in conſil 302. num. 51. lib. 3. & in conſil. 258. num. 20. & conſ. 300. num. 35. eod. lib. Menochius, dicto conſil. 400. numero 34. lib. 4. Borgninus Caualcanus, deciſione 19. num. 30. & ſeq. & deciſione 41. num. 35. & procedit tam reſpectu rei, quàm perſonæ; vt latè per Euerardum, Mieres, Molinam, & Thuſcum, vbi ſuprà. & per Cephalum in terminis, in conſil. 58. num. 30. lib. 1. Fabium Turretum, in conſil. 31. num. 18. & 19. vbi ſic argumentatur, & multum ad propoſitum inquit: Ergo & illud, quod eſt ſubrogatum, debet eſſe eiuſdem naturæ, vt poſſit de illis bonis disponere, tanquam dominus poterat. Idem Turretus, in conſil. 99. vbi ſubrogationis tritam hanc regulam, & brocardicam ſingulariter explicat ex num. 31. vſque ad numerum 39. & num. 52. ſcribit, quod ſubrogatus vtitur illis priuilegiis, quibus vti poterat is, in cuius locum ſubrogatur, vt per Menochium, in conſil. 99. num. 48. lib. 1. Burſatum, in conſil. 258. num. 20. lib. 3. Surdum, in conſil. 127. num. 7. lib. 1. quem vide in eadem regula brocardica, & in conſilio 138. num. 20. & 21. & in conſil. 31. num. 41. & in conſ. 53. num. 14. & 15. & in conſil. 143. num. 48. lib. 1. Matienzus, in l. prima, tit. 4. gloſſ. 8. num. 1. & in l. 16. tit. 10. gloſſ. 3. num. 2. libro 5. Ioannes Gutierrez, practicarum libro primo, quæſtione 34. numero 2. vbi refert Baldum dicentem, quod ſubrogatus debet eſſe eiuſdem iuris & conditionis, cuius eſt ille, in cuius locum ſubrogatur, & debet eſſe talis, qui à principio potuerit eſſe. Vide etiam de eadem regula Maſtrillum, deciſione 36. per totam, & deciſione 200. numero 1. & 2. 28. 30. 31. & 34. Hondedeum, in conſilio 70. num. 1. & 26. & ſeq. libro 2. Stephanum Gratianum, diſceptat. forenſ. capite 106. ex num. 14. atque ex num. 34. & cap. 111. num. 32. & ſeq.

Rurſus & quarto loco facit, concludens, & vtgens ratio, nam cum certiſſimi iuris ſit, iuxta ſuperiùs dicta, potuiſſe maritum in caſu præſenti virtute facultatis, & commiſſionis vxoris, inter filios ſuos eligere filium, quem vellet, etiam minorem, & in eius perſona maioratum inſtituere, ſicque cæteris filiis ipſum præferre, ne aliàs eligendi facultas ſuperflua redderetur, vt per Molinam, lib. 2. cap. 5. ex numero primo, cum ſequentibus, & maximè num. 3. vbi quod elector, cui facultas libera conceſſa eſt ad maioratus electionem, poteſt omiſſo primogenito, ſecundo, vel tertio gentium eligere, etiam ſi maior natu dignior ſit. Anton. Gomezium, in l. 40. Tauri, numero 58. Mieres, prima parte, quæſtione vltima, Cæuallos, quæſtione 365. Ioann. Gutierrez, practicarum libro 2. quæſtione 67. numero 5. patrem Molinam, tomo 2. diſputatione 594. ſequitur neceſſario & præcisè dicendum potiori ratione inter deſcendentes agnatos vlteriores id efficere potuiſſe maritum eundem, præferendo omnes maſculos deſcendentibus maſculis, Nam ſi inter liberos primi gradus, iam natos, & à matre cognitos, ſicque affectione particulari dilectos, ita libera datur electio, à maioritate rationis conceſſa cenſeri debet inter deſcendentes vlteriores non natos, nec cognitos, in quibus particularis affectio adeſſe non potuit. Quoniam affectio, & dilectio maior habetur ad eos, qui ſunt nati; & cogniti tempre factæ diſpoſitionis, quam ad eos, qui nec nati erant, nec cogniti. vt ex aliis Authoribus adnotarunt Pelaez à Mieres, de maioratu, ſecunda parte, quæſtione 6. numero 16. Tiberius Decianus, in conſilio primo, numero 14. libro primo. Maſcardus, de probationibus, tomo primo, concluſione 67. numero 5. & 6. & 8. Ludouicus Caſanate, in conſilio 15. n. 31. & in conſilio 45. numero 128. per totum. & quotidianar. har. controu. iuris, libro 2. cap. 26. numero 21. alios plures Authores recenſui. Addo nunc Ludouic. Molian, de Hiſpanor. primogeniis, libro tertio, cap. 5. numero 53. vbi fortius inquit, quod affectionis, ſec prædilectionis ratio non poteſt aſſignari in deſcendentibus naſcituris, niſi ex gradus proximitate, vt ibi obſeruat, nec remotioris gradus perſonæ, melioris conditionis eſſe poſſunt, quàm hi, qui in proximiori gradu ſunt conſtituti, iuxta textum, in l. ſi viua matre, c. de bonis maternis, in l. Publius Mæuius, §. primo, ff. de condit. & demonſt, quas multorum Interpretum allegatione comprobaui, atque exornaui libro 2. cap. 4. numero 16. & numero 109. & 110. Ludouic. etiam Moliam, lib. 3. dicto cap. 5. numer. 52. & 53. explicaui. Et ibidem dixi, coniecturam, quæ ex eis legibus elici ſolet, maioris effectus eſſe, quando de perſonis maioratus inſtitutori ignotis agitur, quàm cum de perſonis eidem cognitis controuertitur. Idque potiori ratione procedit in caſu præſenti, ex natura perpetua maioratus, qui cum tractum habeat ſucceſſiuum, & omnes de familia in perpetuum, & non ſolum primas perſonas nominatas reſpiciat, ius in primis ſtatutum, atque conceſſum, in vlterioribus quoque ſtatutum, & conceſſum intelligitur, vt in fortioribus teriminis reſoluunt Gama, deciſione 206. numero 8. & 9. Menochius, in conſilio 158. num. 8. lib. 2. Georgius de Cabedo, deciſione 134. per totam, prima parte. Qui ex ſubiecta materia perpetuitatis, extendunt electionem primo vocato conceſſam ad vlteriores, & expendunt ſingulare conſilium Ancharani 27. numero ſeptimo, in verſicul cum erga legatum.

Ex alio quoque id redditur magis indubitatum, quod in ipſo caſu præſenti de exceſſu commiſſionis dicti mariti ex eo tractari non poteſt, quod omnes, qui litigant, ſint deſcendentes inſtitutoris; maſculus namque à maſculo deſcendens, & maſculus à fæmina procedens, ex primo inſtitutore rectâ lineâ deſcendunt, & ſic quando dubitaretur, an perpetua fæminarum excluſio fieri poſſet, ex virtute facultatis Regiæ, quam fieri poſſe firmauit Molina, & ſæpè dixi; quoad eundem caſum præſentem dubitari non valet, cùm etiam abſque facultate Regia, iuxta terminos l. 27. Tauri, potuerint maſculi deſcendentes præferri fæminis, vt ſuprà etiam ſæpè dixi, & maximè articulo 3. præcedenti. Vbi citaui Authores, ita in terminis dicentes, Molinam inquam, in annotationibus ad commentaria de Hispanor, primogeniis, numer. 10. Auendañum, in l. 40. Tauri, gloſſa 1. num. 67. Ioannes Gutierrez practicarum lib. 2. quæſtion 67. num. 4. & idem obſeruauit And. Angulus, ad l. 11. meliorationum, gloſſa 8. numer. 1. folio 221. vbi inquit, quod deſcendentes poſſunt ſubſtitui in Tertio, etiam prælati proximioribus. Sicque exceſſus exceptio non eſſet pertinens, cum in eo, de quo hodie agitur, & reſpectu ſtatus, aut temporis præſentis, quo inter deſcendentes litigatur, exceſſus commiſſionis non detur: nec vitiabitur diſpoſitio ex eo, quod in futurum exceſſum fuiſſe. euenire poſſet, ſi deſcendentes maſculi deficiant, vt ſunt iura expreſſa, in ex facto, §. Lucius, ff. de vulgar. & pupil. ſubſtitut. ibi: quia non totum teſtamentum infirmat filij, ſed tantum eum gradum, qui ab initio non valuit, l. 3. verſic. ex his, ff. de iniuſto rupto, & in §. finali, ibi: licet autem poſthumus præteritus adgnaſcendo rumpat, tamen interdum euenit, vt pars teſtamenti rumpatur: vt puta ſi proponas à primo gradu poſthumum exhæredatum, à ſecundo præteritum: nam hic primus gradus valet, ſecundus ruptus eſt. l. hac conſultiſſima, §. ex imperfecto, C. de teſtamentis, ibi: Si vero in huiuſmodi voluntate liberis alia ſit extranea mixta perſona, certum eſt, eam voluntatem defuncti, quantum ad illam duntaxat præmixtam perſonam pro nullo haberi. Et ita in terminis l. 27. Tauri, reſoluunt Aiora, de partitionibus, ſecunda parte, cap. 43. Angulus, de meliorat. l. 11. gloſſ 15. num. 1. & 2. Ioannes Gutierrez practicarum, lib. 3. quæſt. 51. ex num. 15. qui in hoc conueniunt, quamuis eueniente caſu, quo exceſſus detur, nonnulli dicunt, maioratum finiri; Alij verò, vocationes contra formam legis factas, iuxta eam reduci, provt lib. 2. quotidian. har. controuerſiar. iuris. cap. 7. ex num. 12. cum ſeq. latius ego explanaui.

Denique & vltimo loco facit textus notabilis & ſingularis, in l. creditor. §. Lucius, ff. mandati, in illis verbis; Concedo tibi de omnibus meis, vt vis, negotiari, ſiue vendere vis, ſiue paciſci, ſiue emere, ſine quodcunque operati, vt domino omnium meorum, me omnia firma eſſe à te facta exiſtimate, & non contrarium dicente tibi ad vllam operationem: quæſitum eſt, ſi non adminiſtrandi animo, ſed fraudulenter alienaſſet, vel mandaſſet, an valeret, & Iureconſultus reſpondet. Eum de quo quæritur, plene quidem, ſed quatenus res ex fide agenda eſſet, mandaſſe. Sicque ex eo text colligunt Gloſſa, Bartolus, & Doctores communiter, quod quoties in liberam procuratoris, aut commiſſarij voluntatem aliquid relinquitur. dolus ſolum exceptus intelligitur, l. ſi pater, ff. quæ in fraudem creditorum, l. locum, §. ex eo. ff. de vſufructu. l. in venditione, §. tempore, ff. de bonis authoritate iudic. poſſid. & ad id textum in dicto §. Lucius, ſumme commendat Baldus, in cap. 1. in fine. Vt lite non conteſtata. Et dicit vnicum, in cap. cum veniſſent columna 3. de iudiciis. Iaſon, in l. 1. num. 15. de liber. & poſth. Matienzus, in l. 3. titulo 3. gloſſæ 2. num. 6. lib. 5. & eſt melior text. in l. ſi mandauit. verſic idemque, ff. de acquirenda hæred. ſane, cum plena, ſed quatenus ex fide re agenda eſſet, cenſeatur mandatum, planè ſequitur, in caſu noſtro id effici potuiſſe per maritum, quod contendimus, cum id ipſum efficere poſſet vxor abſque fraude, vt ſuprà probaui, & in multis primogeniis effici ſoleat in Hiſpania, vt per Molinam, lib. 3. cap. 5. & l. 2. har. quotidianar. controu. iur. cap. 4. plene notaui. Sicque bona fides adeſt omnino in eo, quod ex aliorum factis, & poteſtate eius, qui commiſit iuſtiſicatur.

Nec obſtant argumenta pro contraria parte adducta, non obſtat primum. quoniam reſpondetur, quod in caſu dubio, & cum de voluntate teſtatoris non apparet in contrarium, veriſſimmum eſt, quod teſtator ipſe videatur cum diſpoſitione iuris communis, & conſuetudine huius Regni ſe conformare voluiſſe; & maioratus inſtitutio, atque commiſſio ad euo modum, & iuxta leges, & conſuetudines Hiſpaniæ debeat intelligi, & eo ipſo, quod maioratus efficitur, bona eius ſubiecta remaneant ordinationibus, & conſuetudini huius Regni, vt in argumento notaui. Cæterum quod teſtator non videatur voluntatem ſuam accommodaſſe ſecundam leges, aut conſuetudinem ſuæ patriæ, quælibet coniectura ſufficit, & de facili ab ea regula recedi ſolet ob quamcunque coniecturam contrariam, vt per Corneum, in conſilio 83. colum. 2. in fine, lib. 1. & per Crauetam, in conſ. 180. num. 4. verſ. 4. reſpondeo. Petrum Surdum, in conſ. 116. num. 68. lib. 1. & dixi ſuprà cap. 35. num. 21. ſic ſane ab ea regula ex multis recedi, & quomodocunque ex voluntate teſtatoris in contrarium colligi valeat, ipſam non ſeruandam; ex aliis Authoribus adnotatum, atque ſcriptum reliqui eodem cap. 35. numer. 23. & 24. & ideò latius non comprobo nunc. Sanc in caſu præſenti, adeo ampla, & generalia, & liberam mariti facultatem, & voluntatem, non modo circa perſonarum electionem, & nominationem, ſed etiam circa inſtitutionem maioratus, aut maioratuum, & ordinem ſucceſſionis tradendum, expreſſa fuere in commiſſione, vt non modo ex coniecturis, ſed velut ex verbis claris, & manifeſtis, ab ea coniectura recedere vis eſt. Non enim legis, aut conſuetudinis diſpoſitioni ſe conformare, aut velle, quod ſe conformet commiſſarius, teſtatrix videtur, quæ totum id eius voluntati adeo libere committi. Idcirco quemadmodum ipſa potuit ex virture facultatis Regiæ fæminas excludere, ita & maritus commiſſarius de iure potuit: quod inſpectis verbis dictæ commiſſionis ambigi, nec negari non poteſt.

Non obſtat ſecundum argumentum, quia certiſſimi iuris eſt, mandati, & commiſſionis fines ad vnguem obſeruari debere, nec aliquid contra formam, præter, vel citra fieri poſſe. Ita pariter, ex l. 31. Tauri (provt verba eius ponderantur in argumento) El commiſſario no poder hazer mas, de lo que especialmente el que dio el poder, ſeñalò, y mandò, y no mas. Reſpondetur tamen, in caſu præſenti maritum non excedere fines mandati, nec formam ipſius, præter, vel citra aliquid efficere. Non etiam facere niſi id, quod ſibi iniunctum eſt. Nam ex quo facultas Regia per verba ampliſſima præceſſerat, ad maioratum, vel maioratus inſtituendum, & virtute eiuſdem facultatis Regiæ fæminas excludere inſtitutor poſſet; ipſa equidem, quæ adeo amplam, & verbis generalibus admodum, atque liberam, & abſolutam voluntatem importantibus, commiſſionem, & facultatem reliquit, eandem videtur, quam habebat, poteſtatem concedere, nec quouis modo reſtringere: ſicque ſpecialiter conceſſum videtur omne id, quod eadem ex vi facultatis Regiæ efficere poſſet. Cum verba (vt dixi) adeo liberam voluntatem importantia, adiecta fuerint, vt ſupra probaui, vnde potius pro hac parte expendi debet dicta l. 31. Tauri. Porque el marido commiſſario haziendo libre elecion, no haze mas de lo que ſpecialmente ſe le mandò, que fue hazer a ſu voluntad, y dispoſicion el mayorazgo, y orden de ſucceder en el.

Non obſtat tertium argumentum; quoniam in eo ponderata, & adducta, procederent, quando in dubio verſaremur, vt in ſolutione argumenti præcedentis dicebam, & de voluntate eius, qui facultatem conceſſit, dubitari poſſet probabiliter; quia tunc recurrimus ad coniecturas generaliter, & ad coniecturam conſuetudinis, aut vſus teſtatoris concedentis dictam facultatem, & commiſſionem, aut aliorum, qui maioratus in Hiſpania inſtituunt; quo caſu, & cum in dubio ſumus, omnes illæ Pelaez à Mieres doctrinæ procedunt. Secus autem, quando in claris, & manifeſtis verſamur, & verba adeò expreſſa, & generalia, & liberam voluntatem importantia, adiecta fuerunt, vttollant dubitandi rationem, & voluntatem concedentis facultatem oſtendant, vt in caſu præſenti; quia non attendimus conſuetudinem, ſiue ordinarium, aut regulare, ſed quid teſtator voluerit, quid vel ſignificauerit, inſpicimus, vt ſuprà quoque dixi. Sic ſane in caſibus dubiis à conſueto, & ordinario, Pelaez à Mieres, in loco in argumento relato, obſeruationes illas deduxit, quoniam diſpoſitionis verba nihil certum inducebant, nihilve continebant, quo ab ipſo regulari & ordinario recedi valeret.

Non obſtat quartum argumentum, cui ſuo ordine reſpondebitur; ac primum quidem, ſententiam illam Gregorij Lopezij in contrarium non vrgere, quoniam ipſa in diuerſis terminis procedit, ſcilicet, quando marito vxor facultatem conceſſit, vt faceret maioratum duntaxat, nec amplius dixit, hoc eſt, non adiecit, provt ipſe voluerit, ſicuti factum eſt in caſu præſenti, vbi commiſſio, & facultas per verba adeo ampla conceſſa fuit, quod præcisè denotant, poſitum etiam in libera voluntate mariti, an in maioratus inſtitutione extraordinarium & irregularem ſucceſſionis modum ſtatuere vellet, ſicque eum non adſtringere ad ordinarium & regularem. Aliàs namque verba ſuperflua redderentur, & ſine virtute aliquid operandi, contra l. ſi quando, cum vulgatis, ff. de legatis primo. Sic ſane in eiſdem, quibus verſamur, terminis, ſed non ita amplis verbis adiectis, provt in caſu præſenti adiiciuntur; quod commiſſarius poſſit eligere, & nominare, & inter perſonas prælationem conſtituere; obſeruauit Pelaez à Mieres, de maioratu, prima parte, quæſt. 48. num. 11. in verſic. & certe, in eiſdem etiam terminis ſingulariter tradidit Ludou. Molina, de Hispanorum primogen. lib. 2. cap. 5. num. 6. in illis verbis: Ea namque, quæ ipſe pro hac opinione adducit, intelligenda ſunt, quando ſcilicet iuxta maioratus, ſeu feudi naturam ſuccedendum eſt, nec verba diſpoſitionis expreſsè repugnant. Secus autem dicendum erit, quando ſuccedi debet ex libera eligentis voluntate, quæ (vt ſuperius diximus) ſucceſſionis naturæ, atque ordini ſubiecta non eſt, ſed elector poteſt quamcunque voluerit eligere, & c. Facit etiam Ioannes Gutierrez, practicarum, lib. 2. quæſt. 67. num. 3.

Deinde & ſecundò reſpondetur, doctrinam illam ex textu, in d.l. ſi quando, C. de inofficio teſtamento, deductam, non obſtare, & eidem reſponderi poſſe. provt vt ſuprà reſpondi articulo 3. principali præcedenti. Reſpondet etiam Ioannes Gutierrez, practicarum, libro 2. quæſt. 67. num. 2. in verſic. tertium etiam fundamentum, vbi dixit, textum illum procedere reſpectu ſolemnitatis actus teſtandi; ſecus verò reſpectur voluntatis circa diſpoſitionem, quando ipſa libera conceditur, provt concessa fuit in præſenti. Et conuenit Iacob. Menochius, quem Gutierrez non citat, nec alius lib. 1. de arbitrariis, quæſt. 7. num. 40. in illis verbis: Ex clarius Ruinus, in conſilio 100. num. 2. lib. 1. declarando dictam l. ſi quando, dicebat, eo caſu conceſſionem ſimpliciter tantum fuiſſe factam, vt poſſet teſtari: ſecus ſi duo reſpiceret, ac contineret, quod teſtari poſſet, & libere, c. Quæ verba noſtro caſui mirè conueniunt (vt vides) itaque teſtandi facultas ei, qui aliàs teſtari non valet, priuilegium continet aduerſus ius commune, & ita ſtrictè interpretari debet, ne duo operetur ſpecialia: Primum, efficere habilem ad teſtandum aliàs inhabilem. Secundum, quod abſque ſolemnitate neceſſaria teſtetur, quod ius publicum reſpicit. Secus tamen eſt, vbi non datur priuilegium aduerſus ius commune inhabili; ſed commiſſio, & facultas conceditur aliàs habili; tunc namque verba, quæ liberam voluntatem important, operantur in fauorem eius, cui facultas, & commiſſio relinquitur, omne id, quod is, qui commiſit, facere poſſet; vt per eundem Menochium; vbi ſupra numer. 39. & per Mieres, de maioratu, prima parte, dicta quæſtion. 48. num. 11. Ioannem Gutierrez, dicto numero 3. quæſtionis 67. libri ſecundi. Molinam, lib. 2. dicto cap. 5. num. 6.

Tertiò denique & vltimò reſpondetur, ſæminam in dubio, à maioratus ſucceſſione non deberi cenſeri excluſam, nec per commiſſarium excludi poſſe, vbi maioratus à fæmina originem habuit; procedere quidem in caſu dubio, & cum commiſſio, & facultas, non adeo ampla, ſed ſimpliciter conceſſa eſt: tunc namque videtur teſtatrix, aut fæmina, ſe cum diſpoſitione legali conformare voluiſſe, nec fæminas excludere; ſic in caſu dubio Molina ipſe loquitur in loco in argumento relato. Secus tamen vbi commiſſio, & facultas non ſimpliciter, ſed per verba ampliſſima, liberam voluntatem omnino denotantia, conceſſa fuerit. Et ita ſane quod reſolutio ſuperior procedat in caſu dubio, & ſecus dicendum ſit, vbi de contraria voluntate teſtatoris in contrarium constare poteſt; ſpecifice adnotarunt Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, libro 2. cap. 1. §. primo, num. 21. Mieres, de maioratu, 2. quæſtione 6. numero 60. & quotidianar. har. controu. iur. lib. 2. cap. 4. numer. 145. ſic quoque ego obſeruaui, atque ſcriptum reliqui.

Ex eiſdem etiam, antea adnotatis, & terminis prædictis, in quibus excita ui quæſtionem, de qua ſuprà, ex num. 31. facili negotio reſponderi, ſatisfierique poterit fundamentis omnibus, quæ vt contrariam partem tueatur D.D. Chriſtophor. de Paz, in commentariis de tenuta, ſeu remedio poſſeſſorio, cap. 34. ex numer. 116. vſque ad numer. 142. optimè equidem, & multum ad propoſitum ponderauit, atque congeſſit, quæ multis ab hinc temporibus, poſt peractum, atque vltima ſerie ſcriptum caput iſtud prælegi, nec antea ad manus meas peruenerunt; itaque Author, d. num. 116. in terminis propoſuit dubium illud, an coniux, qui ab altero coniuge facultatem habet inſtituendi maioratum, & vnum ex filiis, vel filiabus eligendi; debeat eum regularem facere, an verò maioratum agnationis poſsit inſtituere, & inter filios, quas voluerit ſubſtitutiones apponere? Qua in re, ſecurè dicendum cenſuit (vt verbis eius vtar) ſolum regulare primogenium abſque irregularibus vocationibus, & ſubſtitutionibus à coniuge poſſe inſtitui, idque duodecim fundamentis principaliter comprobauit, quorum vnumquodque verè adſtringit in terminis illis quando ſcilicet ita ſimpliciter facultas coniugi conceſſa fuerit, nec alia ſimul verba adiecta fuerint, ſic vniuerſalia, & abſoluta, provt ego ſupra dixi adiecta fuiſſe in eo caſu, de quo ex d. numer. 31. ſermonem inſtitui, vtpotè cùm adeo liberam, & abſolutam voluntatem importarent: ſed nec illud idemmet præmiſi, quod ego ſcirem libenter, an in eodem caſu, à ſe propoſito, coniux facultatem, & commiſſionem concedens alteri coniugi, facultatem Regiam ad faciendum maioratum impetraſſet, ita vt ex eadem facultate Regia maritus inſtituere poſſet, deberétque maioratum? In quibus terminis quæſtionem ego propoſui, ſicuti d. num. 31. & ſeqq. apparet, an verò ex facultate, legibus huius Regni, & maxime Tauri 27. conſtitutione conceſſa, maioratus ipſe inſtituendus eſſet; quo in caſu dubium non eſt, quin inter deſcendentes agnatio conſeruari poſſet, ac inter eoſdem feminarum excluſio induci; dummodo inter ipſos deſcendentes maſculos intelligatur, atque reſtringatur, nec ad tranſuerſalium maſculorum lineam, ipſis excluſis, perueniatur; quod etiam annotaui ſuprà, & certiſſimum eſt, alioq́ue cap. infra lib. 5. dicendum: Si modò commiſſio adeò amplis, & vniuerſalibus verbis concederetur.

Primum autem fundamentum, quod adducit n. 117. ex natura ſcilicet mandati, quæ eſt ſtricta, provt etiam ego ipſe ponderaui ex n. 36. vſque ad num. 41. diluitur concludenter ex ſolutione, quam ibid. tradidi n. 66. verè namque mandatum, aut commiſſio in terminis noſtris, fuit admodum ampla, & valde generalis, ſicque per verba, adeo vniuerſalia, vt liberam non modò voluntatem, & abſolutam facultatem denotarent; ſed etiam modum quencumque inſtituendi maioratus, vocationunque ordinandarum comprehenderent; provt ibi obſeruaui; & addo nunc Petri Surdi locum ſingularem; in conſ. 1. n. 32. in verſ. 2. respondetur, & n. 33. lib. 1. vbi ex relatione quamplurimorum Authorum ſic ſcribit: Secundo reſpondetur, quod tam ampla ſunt verba priuilegij, & legitimationis, vt ea de ſe ſufficere poſſint, licet de feudali conceſſione facta non foret ſpecialis, & indiuiduamento: & ideo cum de ſucceſſionibus facta fuerit mentio per vniuerſalia verba, includitur etiam feudorum ſucceſſio, quia qui omne dicit, nihil excludit, & licet in generali conceſſione, vel dispoſitione non veniant feuda, tamen ſecus eſt in vniuerſali, & c. & inferius, ibi: quia vbi verba ſunt vniuerſalia, includuntur illæ ſucceſſiones, quæ veriſimiliter non includebantur in generali ſermone, ſecundum Aretinum, in conſilio 113. idem tenet Decius, in conſ. 76. conſ. 2. &c. Dum vero ipſe D. Chriſtophorus ſubdit eod. n. 117. Cum ergo prædictum mandatum, & commiſſio fuerit maioratum inſtituendi, de maioratu regulari intelligi, & interpretari debet: & ita opinari Greg. Lop. Ant. Gom. Couar. Padillam, & Molin. & Roſentalij locum adducit; egomet ipſe libenter aſſentio placito eidem, ex commiſſione, & mandato, ita ſimplici; aliud vero ſtatui ſuprà, propter commiſſionem illam in ampliſſima forma, & verbis adeo vniuerſalibus conceſſam de quibus etiam, ſupra n. 46. in fine, ex eiſdem namque verbis, non ſolum circa inſtitutionem maioratus, ſed etiam circa modum inſtitutionis eiuſdem, ampliſſima, & libera, atque abſoluta facultas, & poteſtas cenſetur conceſſa, licet aliud dicendum ſit, quando ſimpliciter, & verbis adeo reſtrictis (provt ipſe Chriſtophorus caſum propoſuit) commiſſio data fuit, quo vel ſolum verbo ſatisfieri, reſponſumque præberi poteſt cæteris fundamentis, ibid. ponderatis: agnoſcimus namque, in eiſdem terminis rectè expendi, & vrgere ea, & eiuſdem, cuius dictus Author fuit, eſſemus ſententiæ in ea ſpecie; aliter autem definiendum dicimus, quando verba ita ampla appoſita fuerint, quæ non ſine virtute aliud operandi, quam ſimpliciter prolata, cenſeri debent adiecta; id quod tribus præcipuis fundamentis ponderatis, ſtatim demonſtrabitur euidenter.

Ad ſecundum fundamentum, de quo ipſe, d. cap. 34. n. 118. & 119. eodem modo reſpondetur, & adiicio, Cornei conſ. 115. n. 12. lib. 2. ad declarationem doctrinæ Bartoli; ibi ponderatum. Item & doctrinam ipſam Bartoli; mirè pro ipſa parte, quam defendi, ponderari poſſe; nam ex poteſtate, & commiſſione in ampliſſima forma, & verbis adeo vniuerſalibus conceſſa, potuit maritus maioratum, provt vellet inſtituere, atque ita cum clauſulis, & conditionibus quibuſcunque quia facultas ſicut ſpecialis fuit ad maioratum faciendum, ita & ad faciendum, modo, & forma; qua voluiſſet, ſpecialis videri debet.

Quod tertium autem fundamentum, adductum ibid. n. 120. & 121. id ipſum ego profiteor, nec diſſentio vllo pacto, quando ita ſimpliciter commiſſio conceſſa fuerit: ſecus autem, quando ita amplè, vt dixi.

Quoad quartum vero, & quintum fundamentum, de quibus etiam ibi, n. 122. & 123. animaduertendum erit, obſeruationes ibidem traditas, in fideicommiſſis temporalibus vrgere, & procedere poſſe, non verò in primogeniis, attenta eorum natura, fine, & perpetuitate, atque ita, eo ipſo, quod facultas conceditur ad faciendum maioratum, intelligitur, ita exequi debere facultatem ipſam, vt perpetuus futurus ſit maioratus; idque iuxta ea, quæ longa ſerie, & vtiliter quidem, ex Ludou. Molin. & aliis egomet ipſe annotaui, atque ſcripſi in commentariis, lib. 2. c. 22. diferentia equidem in eo ſtabit, quod facultate ita ſimpliciter conceſſa, licet perpetuus futurus ſit maioratus; attamen vocationes ordinariæ, & regulares eſſe debebunt; ſi autem in ampliſſima forma facultas concedatur, irregulares etiam, & provt commiſſarius voluerit, fieri poterunt; ſic ſane, & ea, quæ iure communi attento, procedere poſſent, hodie non procedere, Chriſtophorus ipſe agnoſcit ſub n. 124. Atque ita nec ſextum vrget ſundamentum.

Alia autem duo ſequentia nec etiam in noſtris terminis vim aliquam habent, atque ex vi verborum vniuerſalium, & qua etiam veniunt ea, quæ aliàs non venirent, diluuntur omnino; vt Petrus Surdus, in loco anteà relato, rectè annotauit, & infra cap. 41. longa ſerie, atque infinita Authorum allegatione comprobaui.

Quod attinet verò ad nouum fundamentum, adductum ibidem, ex n. 129. cum ſeq. quod etiam ego ipſe ponderaui ſupra hoc eodem cap. ex num. 36. vſque ad num. 41. & deducebatur ex l. 31. Tauri; ſatis apparet reſponſum, & ego reſpondi ſupra n. 66. & 67. idque magis corroborabitur, ponderatis trius fundamentis, quæ loco reliqui, & ponderanda ſuprà dixi.

Pro hac igitur parte, vltra ea, quæ annotaui ſuperiùs, vt maritus, cui facultas conceſſa fuit adeò ampla, maioratum irregularem inſtituere potuerit; & verba adeo vniuerſalia, & ampla multum operari, idque maximè valuerint; non leuiter adſtringere videntur ea quæ ipſe D.D. Chriſtophorus de Paz, eodem cap. 34. expendit num. 105. & quatuor ſeqq. & n. 112. quæ hic non repeto, quia ibi videri poterunt; quia ſi ex facultate, in ample forma facta, & cum clauſula, quem ipſe eligere voluerit, & vt verbum voluerit, debeat præcisè operari (provt idem contendit) ſecurè reſoluit, extante maſculo, fæminam præferri poſſe à commiſſario, & ſic contrarium eius, quod cap. 26. lib. 2. defendit, & in caſu d. Petri de Alarcon, non multis abhinc annis, grauiſſimus ille, atque omni ex parte præſtantiſſimus Senatus Pincianus diffiniuit; non modò etiam æqualiter, ſed multo quoque magis in caſu præſenti, verbum ipſum, & alia vniuerſalia, id quod contendimus, operari debebunt, ad quod doctrinæ illæ adductæ ex dicto num. 105. fortiſſimè faciunt, provt ibi videbis. Et concludit prima ratio, de qua dict. num. 105. Secundò facit, quod facultate conceſſa ad modum dictum, ſuprà hoc eodem cap. numer. 31. & verba relata etiam num. 46. in fine, non modò commiſſio videtur eſſe ſpecialis, & expreſſa ad maioratum ipſum faciendum, ſed etiam vt fieri poſſit modis) vocationibus, & ſubſtitutionibus quibuſſibet, atque ita verba illa vniuerſalia modum quemcunque inſtituendi maioratus, vocationumque ordinandarum liberam facultatem inducunt, nec ad alium finem prolata videri poſſunt, aut aliud etiam operari, provt dicto num. 46. ſcripſit, & latius num. 66. & 67. & ſatis ſpecialiter, atque expreſsè conceſſum videri debet id, quod ex vi verborum expreſſorum; E todo lo que quiſiere, y en la forma que quiſiere, &c. neceſſariò deducitur, ſiue quod neceſſariò importatur ex verbis, & non modò ex ſcriptis colligitur, aut ex mente ſcripti venit, quod ſufficeret, ſed etiam ſcriptum videtur ſub eo verbo, y en la forma que quiſiere, ad quod equidem poſſem in terminis infinitas fere Interpretum doctrinas, & in ſimilibus caſibus deciſiones expendere, ex quibus his omnibus, quæ prædictus Author adducit, & deciſione dict. Tauri trigeſſima prima, ſatisfieret concludenter; eiſdem tamen non ex profeſſo relatis; ſic admoneo adnotaſſe, atque quamplurimis multùm ad propoſitum exornaſſe Ioannem Cephalum, in conſil. 150. num. 11. lib. 1. & in conſil. 196. eodem lib. 2. Zuchardum, in conſil. 8. num. 19. volumine 1. Tiber. Decianum, in conſil. 44. numer. 23. & 138. & in conſil. 80. num. 21. & in conſil. 76. n. 64. volum. 4. Aldobrandinum, in conſilio 109. numer. 7. lib. 1. Hieronymum Gabriel, in conſilio 169. num. 78. & in conſilio 127. num. 41. lib. 1. Menochium, in conſilio 235. num. 51. lib. 3. Petr. Surdum, in conſilio 116. num. 57. lib. 1. melius in conſilio 24. numer. 21. lib. 2. Burſatum, in conſilio 461. num. 80. lib. 4. Anguiſſolam, in conſil. 66. num. 8. & 9. lib. 1. Rolandum, in conſil. 27. ex numero trigeſimo quarto, lib 4. Ludouic. Caſanate in conſilio 60. ex num. 5. & num. 27. Cæſarem Bartium, deciſione Bononiæ 121. ex num. 5. cum ſequentibus, Thuſcum, tom. 3. litera E. concluſ. 653. fol. 504.

Tertiò denique, & vltimo loco facit, non modò dictam commiſſionem, & facultatem marito conceſſam, vniuerſalem, & indefinitam fuiſſe, & nullo modo reſtrictam, ſicque omnia comprehendere, quæ commiſſarius facere velit, vt per Baldum, in conſilio 379. num. 4. lib. 3. Alexand. in conſil. 133. libro 6. Corneum, in conſil. 142. numer. 7. lib. 2. Crauetam, in conſil. 748. numero duodecimo, & ſeqq. vbi latè, modò dolus, & fraus abſit; iuxta eos, qui ſtatim referuntur; verum etiam vltra verba prædicta: E todo lo que quiſiere, y en la forma que quiſiere, adiectum eſſe: como ſi los dichos bienes fueran proprios ſuyos. Ex quibus verbis communiter concluditur videri conceſſam pleniſſimam, & vniuerſalem commiſſionem, vt poſſet commiſſarius provt committens potuiſſet; vt per Roman. in conſil. 94. Viſis, numero 7. Geminian. in conſilio 129. ex num. 6. Alexand, in conſil. 43. in principio, lib. 2. Ruinum, in conſil. 93. ex num. 5. lib. 5. Pariſium, in conſil. 79. ex n. 29. lib. 1. Caſtrenſem, in conſil. 336. Laudatio, lib. 1. Rotam, deciſion. 8. num. 2. part. 2. in nouiſſimis. Gratum, in conſilio 159. num. 8. volumine 2. Matthæum Brutum, in conſilio 70. numero trigeſimo ſexto, lib. 1. & faciunt ea, quæ cum aliis multis Authoribus obſeruarunt Martin. Monter à Cueua, deciſione trigeſima octaua, numero trigeſimo quinto. Caldas Pereira, emption. & vendition. capite decimo quarto. Petrus Surdus, in conſilio primo, numero trigeſimo quinto, lib. 1. Hector Felicius, allegatione ſecunda, numero decimo octauo, parte tertia.

CAPVT XXXVII.

Ex regula illa, atque Interpretum noſtrorum aſſiduo, & vulgato adeo Aſſumpto, vt per manus tradatur ipſum quotidie: teſtatoris videlicet voluntatem in dubio mutatam non præſumi, non modò in continenti (teſtator namque in continenti non videtur ſe corrigere voluiſſe, provt hic illuſtratur) ſed etiam ex interuallo (provt latius enucleatur, atque exornatur) quemadmodum coniectura deduci, atque interpretatio fieri debeat, vt dilucidè appareat, an, & quando teſtator noluiſſe, vel voluiſſe ſuam reuocare, atque mutare diſpoſitionem præſumatur. Legati etiam reuocatio, ex quibus inducatur, atque probetur, ſiue quibus modis legatorum reuocatio facta cenſeatur. Per cancellationem quoque, vel inductionem teſtamenti, aut per ſecundum teſtamentum, an teſtator videatur à priore voluntate receſſiſſe, & illam mutaſſe. Rurſus de caſibus nonnullis practicis, qui regulæ eidem mutationis voluntatis non præſumendæ, conduci, atque applicari per Doctores conſueuerunt: ac maxime de vxore mortuo marito bona pro dote retinente. Et de teſtatote, qui pecuniam legatam poſtmodum conſumpſit. De donatione denique abſenti facta, ſtipulante Notario, an egeat acceptatione ad ſui validitatem, & ſubſtantiam. Et vtrum acceptatio in donatione ſit neceſſaria hodie, attentâ deciſione l. Regiæ 2. tit. 16. lib. 5. nou. collect. Reg. vt ante acceptationem reuocari valeat, nec ne per donationem: vel non euaneſcat, ſi vnus ex contrahentibus decedat ante acceptationem; vbi horum omnium diſtincta, & breuis traditur reſolutio, atque explanatio. Et in articulo præfato donationis, ſingularis, & notanda traditur Regij Hiſpalenſis Senatus in caſu ex facto occurrenti definitio (cui Senatus Mantuani deciſio 111. conuenit omnino) & Antonij Fabri obſeruationes in propoſito commemorantur, atque in ſtricta iuris ratione, & diſputatione probantur.

SVMMARIVM.

- 1 Teſtatorem non præſumi mutaſſe, ſiue mutare voluiſſe iam à ſe dispoſitum, & ideo voluntatis mutationem in dubio non præſumi, niſi per allegantem ipſam mutationem, illa probetur. Et ſic potius præſumi durationem voluntatis, in dispoſitione ſuper aliquo actu, quam correctionem, aut mutationem. Et potius debet voluntas reſtringi, quàm corrigi. Quod latius illuſtratur, & infinita Interpretum allegatione exornatur.
- 2 Atque ſuperiorum, quare ſcilicet voluntas in dubio non præſumatur mutata; ratio duplex redditur.
- 3 Mutationis voluntatis non præſumendæ, doctrinam ſuperiorem, ampliationes, & extenſiones nonnullas continere, provt hic adnotatur, Quamplurima quoque ex ea deduci, de quibus remiſſiuè hoc loco.
- 4 Teſtamentum conditum in articulo mortis, ex eo quod teſtator conualuit, non præſumitur mutatum.
- 5 Imò etiam ſi quis peſtifero morbo affectus, coram quinque teſtibus fecerit teſtamentum, & poſtea conualuerit, huiuſmodi teſtamentum ſubſiſtit, tametſi rurſus potuerit illud adhibitis ſeptem teſtibus reficere, & confirmare.
- 6 Niſi teſtator dixiſſet, ſi contingat me mori ex hac infirmitate; tunc enim ſi conualuerit, euaneſcit.
- 7 Mutationem voluntatis non præſumi, etiam quando teſtator duas diuerſæ formæ dispoſitiones confeciſſet; vtputà teſtamentum, deinde codicillos; non enim præſumitur teſtator in codicillis mutaſſe ea, quæ teſtamento dispoſuit.
- 8 Teſtator conficiendo codicillos, non cenſetur à diſpoſitis in teſtamento recedere, niſi in his tantum, in quibus illa reformauerit.
- 9 Codicillis tolli tantum diſpoſita in teſtamento, quantum ipſe codicillans expreſsè mutauit, reliqua vero firma manere.
- 10 Mutatio voluntatis in eodem teſtamento præſumi non debet, nec quoad reuocationem legatorum, nec quoad alia in teſtamento contenta.
- 11 Legati reuocatio, ex quibus inducatur, & probetur, latiſſimè explicatum ab his Authoribus, qui commemorantur hoc numero.
- 12 Actus potius pro executione, & confirmatione voluntatis præcedentis, quam quod ſit nouus actus, aut noua diſpoſitio, interpretatio fieri debet; ne mutatio voluntatis inducatur.
- 13 Legatum ſepulturæ vni Eccleſiæ factum, & anniuerſarium in ea relictum, illi Eccleſia debetur, vbi poſtea teſtator corpus ſuum ſepeliri iuſſit.
- 14 Voluntatis etiam præſumptæ non præſumitur mutatio, niſi ex diſpoſitione generali. Quod declaratur per Authorem.
- 15 Voluntatis mutatio non præſumitur, etiam ex longo temporis interuallo.
- 16 Teſtator poſt teſtamentum quando diu vixit, & non mutauit, præſumitur aliud noluiſſe diſponere, ſed in eadem perſtitiſſe voluntate.
- 17 Voluntatis mutatio non præſumitur ſtatim & in continenti; quia non eſt præſumendum, quod teſtator voluerit ſtatim ſe corrigere, & voluntatem mutare.
- 18 Idque procedit, ne dum in dispoſitione teſtatoris, ſed etiam in quacunque alia dispoſitione.
- 19 Voluntatis mutatio non præſumitur, etiam, ex interuallo, ne dum in diſpoſitione teſtatoris, & in vltimis voluntatibus, ſed etiam in contractibus, & in diſpoſitione legis, & in conceſſione facta à Principe, & in quacunque alia diſpoſitione.
- 20 Voluntatis mutatio præſumitur, quando ex aliquibus verbis colligi poteſt.
- 21 Ex coniecturis etiam, & præſumptionibus contrariis.
- 22 Et quando cauſa finalis diſpoſitionis mutata eſt.
- 23 Et quando actus pendet à voluntate vnius, rebus mutatis.
- 24 Ex aliquo etiam actu contrario aduerſus iam expreſſam voluntatem geſto.
- 25 Voluntatis mutatio præſumitur, ſi testator linum, vel ſignacula inciderit, vel abſtulerit; & teſtamentum non valet.
- 26 Aliud eſt, ſi alia quacunque ex cauſa præter mentem teſtatoris hoc contigerit.
- 27 Per teſtamenti cancellationem, aut inductionem, teſtamentum rumpitur, & teſtator cenſetur à priore voluntate receſſiſſe.
- 28 Cancellatio ex voluntate teſtatoris facta præſumitur, & ideo diſpoſitio, quæ eſt cancellata, non valet.
- 29 Teſtamento cancellato, cui hæreditas debeat applicari; remiſſiuè.
- 30 Teſtamentum cancellatum, an videatur reuocatum, ſi protocollum apud Notarium remanſerit remiſſiuè.
- 31 Teſtator quando confecit duo teſtamenta contraria, tunc poſterius præſumptionem facit, quod teſtator voluerit reuocare prius, & ideo mutatio, atque alteratio prioris voluntatis inducitur omninò.
- 32 Voluntatis mutatio ex aliis inducitur coniecturis, de quibus remiſſiuè.
- 33 Error teſtatoris, ac etiam Notarij, & defectus, qui reperiuntur in teſtamento, qualiter, & quot teſtibus probentur.
- 34 Legatum relictum pro maritandis puellis, vtrum debeatur iam maritatis: & an conditio iam impleta tempore teſtamenti, habeatur pro impleta debito tempore, remiſſiuè.
- 35 Pacta matrimonialia inter coniuges, & maximè illud, vt primogenitus certis in bonis ſuccedat, an ſeruari debeant, remiſſiuè. Et an conuentio reſpectu matrimonij celebrata, reuocari non poſſit.
- 36 Vxor mortuo marito, an, & qualiter bona eius pro dote retinere poſſit. Et an pro legatis, & aliis vltra dotem.
- 37 Teſtator legans pecuniam, an præſumatur in eadem voluntate manere, ſi illam mutuo det, vel in emptionem prædiorum conferat. Aut ſi pecuniam penes campſorem exiſtentem legauerit, & poteſtea eam conſumet. Et quid ſi alia pecunia reponatur, remiſſiuè.
- 38 Donatio abſenti facta, ſtipulante Notario, non eget ratificatione ad ſui validitatem, & ſubſtantiam, licet inuito non acquiratur. Idque ex ſententia Petri Surdi, deciſione 111. per totam. Qui Senatum Mantuæ ſic decidiſſe testatur, & latius comprobat, vt hic adnotatur. Et Regij Hiſpalenſis Senatus in eodem caſu, conueniens definitio proponitur. Quæ numeris ſeqq. vſque in finem capitis, latè corroboratur, atque illuſtratur. Ac in effectu concluditur, donatore defuncto ante donatarij acceptationem, donationem non euaneſcere.
- 39 Acceptatio in donatione, vtrum ſit neceſſaria hodie, attenta deciſione l. 2. tit. 16. lib. 5. nou. collect. Regiæ. & per totum numerum, Vbi contrariæ ſententiæ proferuntur. Et iuxta communiorem Interpretum huius Regni ſententiam, placita nonnulla proferuntur. Quibus pater Ludou. Molina aduerſatur omnino, vt ſtatim videbitur. Et eius ſententia, non modò attenta deciſione dictæ l. Regiæ 2. ſed in terminis etiam iuris communis verior videtur, vt infrà quoque adnotatur. Et Antonij Fabri ſubtilis & vera in propoſito traditur obſeruatio, num. ſeq.
- 40 In pacto & promiſſione de non meliorando requiritur acceptatio filiorum, vt reuocari non poſſit.
- 41 Antonij Fabri, de error. pragmat. decad. 46. errore 1. per totum, obſeruationes nonnullæ proferuntur, quibus contendit, donationem hodie fieri poſſe ex ſola voluntate donationis, nec donatarij præſentiam neceſſariam eſſe, ſic reuocari non poſſe etiam ante acceptationem.
- 42 Et inde infertur, quod ſi ea ſententia vera eſt attento iure communi, indubitanter equidem vera eſſe debebunt patris Ludouici Molinæ placita contra communes traditiones relatas ſupra, n. 39. & 40. latiùs hic adnotatur.
- 43 Infertur etiam, veram eſſe Gregorij Lopezij obſeruationem quandam, quicquid pater Thom. Sanchez, lib. 1. diſput. 6. num. 3. in fine, aliter arbitretur.
- 44 Multóque magis procedere non poſſe Patris eiuſdem placitum aliud, ibidem dubio 1. num. 20. ſol. 33.
- 45 Acceptatio donationis mortuo donatore fieri valet per donationem, etiamſi Notarius nomine abſentis ante donantis obitum ſtipulatus non fuerit.
- 46 Donatore ante donationis acceptationem defuncto, hæres eius reuocare donationem non poteſt. Quoniam facultas reuocandi non tranſit ad hæredem.
- 47 Donatario præmortuo, poſſe eius hæredes donationem acceptare, etiam ſi Notarius nomine abſentis ſtipulatus non fuerit.
- 48 Antonij Fabri, de donatario, qui donationem in abſentem ſe collatam, vult ratam habere poſt mortem donatoris; locus inſignis expenditur.
- 49 Authoris eiuſdem locus alius ponderatur, de donatione collata in abſentem donatarium, qui poſtea deceſſerit viuo donatore ante ratihabitionem; an ſcilicet poſſit hæres ratam habere donationem, eaque acceptare, vt noſtri loquuntur.
- 50 Ex acceptione Notariij acquiri donatario abſenti, & eius hæredibus actionem vtilem ſine ceſſione ante ratihabitionem, ex ſententia communi.
- 51 Vtilis actio, quæ acquiritur ex acceptatione Notarij, an reuocabiliter, ſiue irreuocabiliter acquiratur; & per conſequens vtrum donatio ante abſentis ratihabitionem poſſit reuocari, nec ne.
- 52 Antonij Fabri, de donatione in abſentem, ac ignorantem collata, ſtipulante Notario, & ante donatarij ratihabitionem reuocata; locus egregius commemoratur.
- 53 Acceptatio tacita donationis, eundem, quem expreſſa, operator effectum.
- 54 Declaratio animi fieri poteſt quandocunque, etiam abſente parte.
- 55 Donatio præſumitur acceptata per donatarium ſcientem eſſe factam donationem.

PRo breui, & diſtincta huiuſce cap. explicatione, primò & principaliter obſeruandum, atque pro regula generali huius tractatus conſtituendum erit teſtatorem regulariter non præſumi mutaſſe, ſiue mutare voluiſſe iam à ſe diſpoſitum, & ideo voluntatis mutationem in dubio non præſumi, niſi per allegantem ipſam mutationem, illa probaretur; & ſic potius præſumi durationem voluntatis in diſponente ſuper aliquo actu, quam correctionem, aut mutationem, vt dixi: & potius debet voluntas reſtringi, quàm corrigi. Provt hæc omnia probantur per text. in l. 3. l. Quinquaginta, prope finem, ff. de probationibus. l. Lucius Titius, in fine, ff. de legatis 2. l. Paulo, §. 1. l. fideicommiſſum, §. ſi rem ſuam, ff. de legatis 3. l. Mæuiæ, §. vltimo, ff. de annuis legatis, l. rem legatam, ff. de adimendis legatis, l. prima, §. penultimo, ff. ſi tabulæ teſtam. nullæ ex tab. l. ſi cui, in principio, ff. de accuſation. l. ſancimus, in fine, l. omnium teſtamentorum, C. de teſtamentis, cap. maiores, in verſic. dormientes. de baptiſmo, vbi Gloſſa fuit memor eius textus ad id: l. cum hic ſtatus, in principio, iuncta ſua Gloſſa, ff. de donat. inter virum & vxorem, in verſic, ait oratio. vbi Bartolus notat, quodin eadem voluntate præſumitur quis durare, vel eſſe vſque ad mortem, niſi appareat eum diſpoſuiſſe contrarium ante mortem. Ita ſane Aſſumptum præfatum, atque generalem hanc regulam ex dictis iuribus deduxerunt, & exornarunt quamplurimis Authores ſequentes, vt alios ab eis commemoratos omittam.

Philippus Corneus, in conſ. 92. n. 1. volum. 1. & in conſ. 55. n. 3. & 4. volum. 2.

Angelus, in conſ. 293.

Decius, in conſ. 106. n. 6. qui citat etiam textum, in cap. licet, de procuratoribus, lib. 6.

Natta, in conſ. 176. num. 5.

Petr. Paul. Pariſ. in conſ. 67. n. 25. lib. 3.

Socinus iunior, in conſ. 183. n. 18. lib. 3.

Rolandus, in conſ. 31. n. 10. lib. 4.

Tiberius Decianus, in conſ. 46. num. 81. & 85. & in conſil. 61. num. 51. lib. 2. & in conſ. 37. num. 30. lib. 1. & in conſilio 15. num. 8. & in conſilio 76. num. 26. lib. 3.

Franciſcus Beccius, in conſ. 1. num. 24.

Iacobus Menoch. in conſ. 203. ex num. 20. cum ſeq. & in conſ. 289. num. 3. 49. & 50. lib. 3. & in conſ. 317. ex num. 29. vſque ad num. 33. & in conſ. 374. n. 41. lib. 5. latiùs præſumpt. 165. per totam, lib. 4. & præſumpt. 37. per totam, lib. 6. quibus duabus præſumptionibus videndus erit omnino.

Petrus de Peralta, in l. Lucius, prima, ff. de legatis 2. ex numero 32. vſque ad numerum 37. folio mihi 251.

Andr. Alciatus, regula 2. præſumptione 16. per totam.

Ioannes Cephalus, in conſ. 441. num. 34. lib. 3.

Ioannes Botta, in conſ. 47. num. 42. & ſeq.

Hippolyt. Rimin. in conſ. 9. num. 30. lib. 1. & in conſ. 381. ex n. 29. cum ſeq. maximè n. 35. lib. 4. & in conſ. 517. n. 57. & 58. lib. 5.

Aluarus Valaſcus, conſultat. 181. num. 5. & 6. vbi quod voluntatis mutatio in eodem teſtamento vitanda eſt, & potius debet voluntas reſtringi, quàm corrigi.

Petrus Surdus, in conſ. 35. n. 8. & in conſ. 136. n. 5. & 37. vbi eleganter declarat lib. 1. & deciſione 111. num. 9.

Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. 3. cap. 2. ex n. 13. vſque ad num. 30. fol. mihi 129. vbi adducit nonnulla in praxi vtilia.

Cardinalis Mantica, de coniecturis vltim. volunt. lib. 12. tit. 1. per totum, vbi vide omnino.

Ioſeph. Maſcard. de probat. tom. 3. concluſ. 1418. vbi etiam vide omnino.

Simon de Prætis, de interpret. vltim. volunt. lib. 1. interpretat. 1. dubit. 4. ſolut. 8. fol. mihi 53.

Hieronymus Gabriel, in conſilio 110. ex num. 2. cum ſeqq.

Sfortia Oddo, in conſ. 64. ex num. 93.

Franciſcus Burſatus, in conſ. 6. n. 61. lib. 4.

Ioannes Vincent. Honded. in conſilio 69. num. 13. lib. 1.

Alphonſ. Azeued. in conſ. 1. num. 7. & 8.

Maſtrillus, deciſ. 132. per totam.

Vincent. Carocius, caſu, ſiue deciſione 21. numero 27. & 31.

Andr. Fachineus, in conſ. 1. num. 30. & in conſ. 64. num. 8. lib. 1. & in conſ. 1. n. 5. lib. 2.

Hector Felicius, allegat. 45. parte 3.

Fuluius Pacianus, in conſ. 9. num. 19. & 26. & in conſ. 22. num. 9.

Adrianus Gilmanus, rerum iudicatarum Germaniæ, deciſ. 6. n. 159.

Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſionum iuris, tom. 2. littera C. concluſ. 46. fol. 372. vbi quod corrigere ſe ipſum in continenti nemo præſumitur: & vide tom. 4. litera 1. concluſ. 80. per totam, fol. 44. vbi in continenti factum eſſe, quanto tempore dicatur; & de arbitrio Iudicis, conſiderata qualitate rerum, & perſonarum.

Thuſcus idem, tom. 8. litera V. concluſ. 286. per totam, fol. 637. vbi late, quod voluntas in dubio non præſumitur mutata

Ego quoque quotidianar. har. controuerſ. iuris. lib. 1. de vſufructu. 39. num. 39. & lib. 2. cap. 4. n. 18. eiuſdem regulæ, mutationis ſcilicet voluntatis in dubio non præſumendæ, memor fui, & nonnullos Authores recenſui, provt ibi apparet.

Regulæ autem ipſius rationes plures expendi ſolent, ſed ea communior, & verior videtur, quod iam diſpoſitum, aut factum mutare, accidens eſt, & accidentia non præſumuntur, l. ſi vero, §. qui pro rei qualitate, ff. qui ſatis dare cogan. ita ſane in propoſito obſeruauit Andr. Alciatus, regula 2. dicta præſumpt. 16. num. 1. & poſt ipſum, Iaſonem etiam, Ripam, Crauetam, & Maſcardum, Iacob. Menochius, lib. 6. dicta præſumpt. 37. n. 3. & lib. 4. dicta præſumpt. 165. n. 3. Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. 3. cap. 2. n. 13. ſubdit idem Menochius, dicta præſumpt. 37. num. 1. & aliam rationem reddi poſſe, inconſtantiæ inquam vitium damnari ſolitum, & factum inde hinc eſſe vt voluntatis mutatio, correctioq́ue non præſumatur, ſed potius credatur, eum, qui ſemel vnius fuit ſententiæ, in ea adhuc perſiſtere. Addiderim ego vltra Menochium, conſenſum dici cauſam continuam, vt ſcripſit Bartolus, in l. 2. num. 16. C. quæ ſit longa conſuetudo; & retulit Peralta, in dicta l. Lucius, de legat. 2. num. 33. & idcirco continuò durare debere, ſi ſemel acceſſit, quovſque de reuocatione, aut mutatione eiuſdem appareat. Idque ampliatur pluribus modis, provt ſeptem ptincipaliter eandem præſumptionem, & regulam ampliauit Iacobus Menochius, lib. 4. dicta præſumpt. 165. ex num. 4. vſque ad num. 17. aliis quoque ſeptem modis ampliauit ipſe, lib. 6. dicta præſumpt. 37. ex num. 23. vſque ad num. 35. qui ex num. 4. vſque ad num. 23. plurima etiam inde deducit, quæ ex regula præfata, quod mutatio voluntatis non præſumatur, elici debent, ac ſolent. Deducunt quoque quamplurima Mantica, lib. 12. dicto titul. 1. Maſcardus, dicta concluſ. 1418. Peralta, in d.l. Lucius ex num. 32. Alciatus, dicta præſumpt. 16. Aluaradus, lib. 3. d. cap. 2. ex num. 13. vſque ad num. 30. vbi octo principaliter ex ea coniectura, & præſumptione elicit. Deducitur autem inter alia primum, quod teſtamentum conditum in articulo mortis, ex eo quod teſtator conualuit, non præſumitur mutatum: l. vltima. & ibi Bartolus, & alij maximè Caſtrenſis, num. 4. C. de poſthum. hæred. inſtit. Romanus, Iaſon, & alij, quos referunt, & ſequuntur Mantica, dicto tit. 1. num. 8. Maſcardus, dicta concluſ. 1418. num. 16. & concluſ. 1281. num. 17. & 18. imò etiam ſi quis peſtifero morbo affectus, coram quinque teſtibus fecerit teſtamentum, & poſtea conualuerit, huiuſmodi teſtamentum ſubſiſtit, tametſi turſus potuerit illud adhibitis ſeptem teſtibus reficere, & confirmare, niſi teſtator dixiſſet, ſi contingat, me mori ex hac infirmitate; tunc enim ſi conualuerit, euaneſcit, vt vtrumque probarunt Mantica, & Maſcardus, vbi ſupra.

Deducitur etiam, mutationem voluntatis non præſumi, etiam quando teſtator duas diuerſæ formæ diſpoſitiones confeciſſet, vt puta teſtamentum, deinde codicillos, non enim præſumitur testatorem in codicillis mutaſſe ea, quæ in teſtamento diſpoſuit. Ita ſane Abbas, Decius, Alciatus, Curtius, iunior, Natta, & Craueta, quos refert, & ſequitur Menochius, lib. 4. dicta præſumpt. 165. n. 9. qui ſubdit his accedere Baldum, in l. vltima, §. vltimo, ff. de legatis 2. qui ſcripſit, quod ſi teſtator Florentiæ confecit teſtamentum, in quo reliquit legata, & deinde in Anglia conſcripſit codicillos, ſi legatarij petant legata, obiici eis non poteſt, quod exhibeant codicillos, in quibus fortè legata fuerant reuocata: non enim præſumitur hæc voluntatis mutatio; ſicque legatorum reuocatio: & Baldi traditionem probat textus ſic intellectus per Bartolum, in l. alumnæ, §. qui filias, ff. de adimendis legatis, & ſequuntur Authores commemorati per Menochium, & vltra eum ſequitur quoque Maſcardus, dicta concluſ. 1417. num. 19. & concluſione 1281. num. 48. & 49. & ſubdit num. 51. Quod teſtator conficiendo codicillos, non cenſetur à diſpoſitis in teſtamento recedere, niſi in his tantum, in quibus reformauerit illa: & num. 52. citat Bartolum, in dicto §. qui filias, vbi ipſe notauit, quod in codicillis teſtator videtur voluiſſe mutare voluntatem quantum ad res reformatas, non quantum ad alia, Idem quoque reſponderunt Capra, Decius, Pariſius, Alciatus, Natta, & Rolandus, cum quibus Menochius, in conſ. 552. n. 11. lib. 5. videlicet codicillis tolli tantum diſpoſita in teſtamento, quantum ipſe codicillans expreſsè mutauit, reliqua verò firma manent. Cùm ergo ita ſit in codicillis poſt teſtamentum factis, provt alio quoque cap. diximus ſuprà, hoc eod. lib. & tractatu. multò magis id dici debebit in eodem teſtamento, vt ſcilicet mutatio voluntatis teſtatoris in eodem teſtamento præſumi non debeat quoad reuocationem legatorum, nec quoad alia: quod Maſcardus ipſe, tom. 3. d. concl. 1281. num. 41. & tribus ſequentib. latius declarauit, & per totam illam concluſionem, plena & abſoluta manu explicauit, legati reuocatio ex quibus inducatur, & probetur? De quo etiam latiſſimè, & quibus modis legatorum reuocatio facta cenſeatur; Antonius Gomezius, tom. 1. variarum, cap. 12. de legatis, num 56. per totum, vbi præcipuos illos duos caſus adducit, inimicitiæ ſcilicet inter legatarium, & teſtatorem, & alienationis rei legatæ. Rodericus Suarez. in l. quoniam in prioribus, quæſt. 9. in principio, C. de inofficioſo teſtamento, Palacios Rubios, in rubrica, de donation. inter virum & vxorem, §. 69. Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. 3. cap. 2. num. 29. 30. & 31. Couarru, in rubrica de teſtamentis, 3. parte, num. 19. Mieres, de maioratu, 1. parte, quæſt. 43. per totam. Tiberius Decianus, in conſil. 70. lib. 5. Tiraquellus. priuilegio 69. piæ cauſæ. Menchaca, de ſucceſſionum creatione, lib. 1. §. 10. ex num. 621. Michaël Graſſus, §. legatum, quæſt. 78. & 79. Ludou. Molina, de Hispanorum primogeniis, lib. 1. cap. 9. ex num. 38. cum ſeq. Vincent. de Franchis, deciſ. 293. Achilles Pedrocha, in conſilio 23. ex num. 14. cum multis ſeqq. Gratianus, regul. 458. Caualcanus, deciſ. 31. parte 3. Simon de Prætis, de interpretatione vltimarum voluntarum, lib. 1. interpret. 2. ſolut. 4. ex num. 10. cum ſeq. fol. 98. & lib. 4. interpretatione vltima, dubitat. vltima, ſolut. 1. & ſeptem ſequentibus, Franciſcus Mantica, de coniectur. vltim. volunt. lib. 12. titul. 12. & quatuor ſeq. vbi latè & diſtinctè. Iacob Menochius, lib. 4. præſumpt. 169. & quatuor præſumpt. ſeq. Ioannes Vincent. Honded. in conſ. 61. per totum, lib. 1.

Rurſus deducitur, quod actus potius pro executione, & confirmatiue voluntatis præcedentis, quam quod ſit nouus actus, aut noua diſpoſitio interpretari debeat, ne mutatio voluntatis inducatur, l. prima. §. idem Pomponius, primo, ff. depoſui. ibi: Et magis mandati actione: quia hic eſt primus contractus: l. Iulianus, ff. qui ſatiſdare cogantur, & poſt Boërium ſic in materia noſtra obſeruauit Aluaradus, de coniecturata mente defuncti lib. 3. c. 2. num. 14. & inde infert num. 15. quod legatum ſepulturæ vni Eccleſiæ factum, & anniuerſarium in ea relictum, illi Eccleſiæ debetur, & non Eccleſiæ, vbi poſtea teſtator corpus ſuum ſepeliri iuſſit, & refert eundem Boërium, aliaq́ue (vt dixi ſuprà) deducit numeris ſeqq. provt etiam deducunt ſuperiùs commemorati: & vltra eos nonnulla etiam inferri poſſent ex eadem regula, & doctrina, de quibus agitur infrà, ex num. 33. cum ſeqq.

Nunc verò extenditur eadem regula, & præſumptio, vt procedat etiam in voluntare præſumpta, non modò in expreſſa; nam & illa in dubio non præſumitur mutata: ita docuit Baldus, in l. filiæ cuius. num. 1. C. familiæ erciſcundæ, qui tamen inquit, quod hæc præſumitur mutata, etiam diſpoſitione generali: & idem affirmat Salicetus ibidem num. 2. refert Menochius, lib. 6. d. præſumpt. 27. num. 34. Addiderim ego, quod ſi voluntas hæc præſumpta, ex vrgentibus, & neceſſariis, atque probabilibus coniecturis deducta eſt (provt neceſſe eſſe eam deduci, explicatum remaneat capitib. præcedentibus) non ita de facili præſumi debet mutata, ſed in contrarium vrgere coniecturas alias, vel magis, vel ſaltem adeo efficaces, & vrgentes, neceſſe eſſe, iuxta ea etiam, quæ capitib. eiſdem ſuperioribus remanent ſcripta. Vnde conſiderandum erit an diſpoſitio generalis, ita generaliter, vel eiuſmodi verbis concepta ſit, quod præſumptæ illius voluntatis præcedentis mutatio induci debeat, aut verè præſumi poſſit, eam fuiſſe mutatam.

Extenditur etiam eadem præſumptio, vt locum habeat, etiam ex interuallo; nam etſi lapſum ſit longum tempus, adhuc tamen non præſumitur voluntatis mutatio, l. ſancimus, C. de teſtamentis, & ibi in ſpecie annotauit Iaſon, in tertio notabili, & tradunt Alciatus, Pariſius, & Craueta, cum quibus Menochius, lib. 6. dicta præſumpt. 37. num. 28. & cum Cephalo, Pechio, & Rolando, dicta præſumpt. 165. n. 15. lib. 4. & clarè tenuerunt Maſcardus, dicta concluſione 1418. num. 2. Aluaradus, lib. 3. dicto cap. 2. num. 19. Pet. de Peralta, in d.l. Lucius, de legatis 2. n. 35. Et inde dicimus, quod quando teſtator diu vixit poſt teſtamentum, & non mutauit illud, præſumitur noluiſſe aliud diſponere, ſed in eadem perſtitiſſe voluntate. l. tractabatur, ff. de militari teſtamento, l. 3. C. de inofficioſo teſtamento, Caſtrenſis, Alex. & Decius, cum quibus Tiberius Decianus, in conſil. 29. num. 13. lib. 4. Decius, Priſius, Ripa, & Tiraquellus, cum quibus Mantica, lib. 12. dicto tit. 1. num. 12. qui ſubdit, Hieronymum Gabrielem, in conſil. 123. num. 13. & 16. eleganter hoc reſtringere, & declarare, vt ibi videri poterit. Idem quoque reſoluit Simon de Prætis, in conſil. 67. num. 11. Angelus, Barbatia, Corneus, & Socinus iunior, cum quibus Sfortia Oddo, in conſil. 64. num. 94. quod ſi ita ſtatuitur, etiam ex interuallo, ſequitur, plane, præſumptionem, & coniecturam eandem, quod mutatio voluntatis non præſumatur, locum habere multo magis, quando nullum, aut modicum datur interuallum inter vnam, & eandem diſpoſitionem: quia non eſt præſumendum, quod teſtator voluerit ſtatim à priore voluntate recedere, neque in continenti ſeipſum corrigere, atque ita ab ea non videtur receſſum. l. non ad ea, ff. de condit. demonſt. vbi Gloſſa, & latius exornant Caſtrenſis, in conſil. 336. circa principium, lib. 1. idem Caſtrenſis, Albericus, & Imola, in d.l. non ad ea: qui explicant, quando in continenti dicatur mutata voluntas, vel non. Oldradus in conſil. 8. circa finem, Alexander, in conſ. 47. num. 18. lib. 1. & in conſ. 59. Attentis, colum. 5. verſic. & pro confirmatione, lib. 3. Corneus, qui late declarat, quomodo procedat dictæ l. non ad ea, deciſio, in conſil. 308. Quod dicta domina, lib. 4. Decius, in conſil. 283. columna 3. circa finem, Romanus, in l. ſi quis cum aliter, in fine, ff. de verbor. obligat. Abbas, in cap. Eccleſia veſtra, 2. de electione, per illum text. Craueta, in conſil. 307. in principio, Alciatus, regula 2. præſumpt. 16. Simon de Prætis, de interpret. vltimatum volunt. lib. 1. interpret. 1. dubitat. 4. ſolut. 8. fol. 35. qui dicit, quod regula dictæ l. non ad ea, allegatur etiam ad interpretationem ſtatutorum, & contractuum, & inſtrumentorum, & ſententiæ, vt in continenti, aut in vno, eodemq́ue actu non videatur inducta correctio, aut mutatio. Prætis idem, in conſil. 206. num. 61. exornant quoque ipſam regulam, & præſumptionem ex dictæ l. non ad ea, deductam: Tiberius Decianus, in conſ. 25. num. 89. lib. 1. & in conſil. 78. num. 32. volumine 3. & in conſil. 10. n. 50. volumine 4. Cephalus, in conſ. 335. num. 26. lib. 4. Cardinalis Albanus, in conſil. 2. n. 16. Sfortia Oddo, in conſil. 12. num. 12. lib. 1. Mantica, de coniectur. vltimarum voluntatum, lib. 12. titul. 1. num. 2. & 3. Iacob. Menochius, lib. 4. præſumpt. 165. ex num. 4. cum pluribus ſeq. & lib. 6. præſumpt. 37. num. 9. cum ſeq. & in conſil. 105. num. 5. lib. 1. Achilles Pedrocha, in conſil. 38. num. 82. & 83. Hippolyt. Riminaldus, in conſil. 279. num. 189. lib. 3. Maſcardus, de probationibus, tom. 3. concluſ. 1271. num. 13. 14. & 41. & concluſ. 1418. num. 2. Petrus de Peralta, in l. Lucius, 1. num. 35. & 36. dicens, quod cùm non ſit præſumendum, quempiam repentè voluntatem mutaſſe, ſuſpectum eſſe teſtem de ſubita mutatione voluntatis deponentem. Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. 2. cap. 2. num. 19. & 20. & 23. Fabius Turretus, in conſil. 47. num. 21. idque nedum in diſpoſitione teſtatoris, ſed etiam in quacunque alia ſibi locum vendicare, vt mutatio voluntatis in continenti non præſumatur, firmauit Rolandus, in conſil. 62. num. 9. lib. 3. refert, & ſequitur Pedrocha, in conſil. 38. num. 38. latius comprobat Thuſcus, practicarum concluſionum iuris, tom. 2. littera C. concluſ. 946. fol. 372. Quemadmodum & præſumptio illa, quod mutatio volunratis in dubio præſumi non debeat, etiam ex interuallo; non modò locum obtineat in vltimis voluntatibus, ſed etiam in contractibus & in diſpoſitione legis, & in conceſſione facta à Principe, & in quacunque alia diſpoſitione; provt reſponderunt Decius, in l. pacta nouiſſima, num. 10. C. de pactis. Octauianus Cacheranus, deciſ. 50. num. 13. Ancharanus, in conſ. 161. num. 13. Alciatus, reſp. 19. num. 4. Pariſius, in conſ. 61. in fine, lib. 2. Sequitur Menochius, lib. 6. dicta præſumpt. 37. num. 7. & num. 23. 24. & 25. ſicque in quacunque diſpoſitione, & in diſponente ſuper actu quocunque, accipit generaliter Petrus de Peralta, in d.l. Lucius 1. num. 32. de legat. 2.

Secundò deinde & principaliter conſtituo, quod à regula, & præſumptione prædicta receditur, atque recedendum eſt, quando aliquibus verbis colligi poſſet voluntatis mutatio, & correctio: in quo vnanimiter conueniunt omnes iuris Interpretes, hactenus ſcribentes: & in terminis ex ſententia communi obſeruauit Iacob. Menoch. lib. 6. dicta præſumpt. 37. numero 49. nam cum præſumptio ea, ſiue coniectura in præſumptione fundetur, certum eſt, ex verbis ipſam elidi, nec præſumptionibus locum eſſe, cum ex verbis de voluntate aliter apparet, iuxta vulgatas iuris regulas, & omnibus nota principia. Sic ab ea regula, quod recedatur coniecturis, & præſumptionibus contrariis, ſcripſerunt Baldus, in l. in ipſius, Cod. familiæ erciſcundæ, Corneus, in conſilio 92. numer. 8. libro. 1. Socinuis iunior, in conſilio 148. numero 21. libro 2. Sequuntur Cardinalis Mantica, libro 12. dicta titulo 1. numero 23. Menochius, libro 4. dicta præſumptione 165. numero 16. & in conſilio 522. numero 83. libro 5. Azeuedus, in conſilio 1. numero 8. Antonius Faber, definitione 14. ad titulum, C. de teſtamentis, num. 2. fol. 627. vbi inquit, definiuiſſe Senatum, quod mutatio voluntatis poteſt probari quocunque probationis genere, etiam per coniecturas, & indicia: & citat textum, in l. 3. §. vltimo, ff. de adimend. legat. l. qui ex liberis 11. §. teſtamento, ff. de bonorum poſſeſſion. ſecund. tabul. Erit autem prima coniectura, quando cauſa finalis diſpoſitionis mutata eſt: nam tunc etiam voluntas ipſius teſtatoris mutata præſumitur, ſicuti in ſpecie reſpondit Hieronymus Gabriel, in conſilio 97. in fine, libro 1. Sequitur Menochius, dicta præſumptione 165. numero 17. libro 4. & nonnullis confirmat tribus numeris ſequent. Peralta etiam (cuius Menochius memor non fuit) in dicta l. Lucius. 1. numero 33. de legatis ſecundo, folio 251. in eodem placito fuit; & citat textum, in l. in confirmando, ff. de confirmando tutore, ex qua inquit probari, quod quando ſubeſt cauſa, ob quam voluntas veriſimiliter debeat præſumi digna reuocatione, tunc non præſumitur continuata, neque durare: quæ eſt optima declaratio, & limitatio ſecundum eum, ad prædictam regulam generalem, & allegationem communem, quod mutatio voluntatis in dubio præſumi non debet. Ad quam etiam (dicit ipſe) eſſe bonum text. in l. ſi cum Cornelius, & in l. cum quis, in principio, ff. de ſolutionibus, vbi ſecundum Bartolum, & Doctores probatur, quod è veſtigio, quod ſubeſt iuſta cauſa reuocandi mandatum, illud cenſetur reuocatum: Azeuedus, dicto conſilio 1. numero 8. vbi quod voluntatis mutatio præſumitur, quando noua ſuperuenit cauſa, quæ ſuadet, mutatam poſſe dici voluntatem: in idem tendit communis alia Interpretum reſolutio in hac materia, videlicet mutationem voluntatis præſumi, quando actus pendet à voluntate vnius, rebus mutatis, ſicq́ue ex cauſa, prout latius declarant Alciatus, regula 2. dicta præſumptione 16. ex numero ſecundo, Menochius, libro 4. dicta præſumptione 165. num. 7. & libro 6. d. præſumptione 37. ex num. 35. vſque ad numerum 42. Maſcardus. d. concluſ. 1418. ex numero 21. cum ſequentibus.

Erit ſecunda coniectura, quando aliquis contrarius actus aduerſus illam iam expreſſam voluntatem geſtus eſt. nam contrario ipſo facto præſumitur receſſum ab illa prima voluntate, atque ita præſumitur voluntatis mutatio, quod poſt Decium, & Crauetam, ſic obſeruauit Menochius, libro 6. dicta præſumptione 37. num. 48. & libro 4. d. præſumpt. 165. numero 21. & in conſil. 289. num. 49. & 50. lib. 3. Cephalus, in conſil. 52. numero 17. lib. 1. Azeuedus, d. conſilio 1. numero 8. Hinc dicimus, quod ſi teſtator linum, vel ſignacula inciderit, vel abſtulerit, teſtamentum non valere, & voluntatis mutationem præſumi. Aliud eſt, ſi qua cunque alia ex cauſa præter mentem teſtatoris hoc contigerit, l. prima, §. ſi hæres inſtitutus, ff. ſi tabul teſtament. nullæ ex tab. l. penultima, C. de teſtamentis, & latius explicant poſt alios Authores Didac. Couar. in rubrica de testam. tertia parte, num. 19. Vdalricus, Zazius, in conſilio 2. lib. 1. Franciſcus Mantica, de coniecturis vltimarum voluntatum, libro 12. dicto titulo 1. numero 28. Ioannes Gutierrez, practicarum, libro 3. quæſt. 46. per totam. Similiter teſtamentum, ſi à teſtatore inductum, vel cancellatum fuerit, per cancellationem, vel inductionem teſtator intelligitur à priore voluntate receſſiſſe, & teſtamentum rumpitur, l. cancellauerat, l. proximè, & l vltima, ff. de his quæ in teſtam. delen. l. 24. titulo 1. partita 6. Franciſcus Mantica, d. titulo 1. ex num. 29. vſque ad numerum 34. vbi eleganter explicat: & num. 30. ſubdit, quod cancellatio præſumitur facta ex voluntate teſtatoris; & ideò diſpoſitio, quæ eſt cancellata, non valet: & num. 32. inquirit, cancellato teſtamento, cui hæreditas debeat applicari? & num. 33. explicat, teſtamentum à teſtatore cancellatum an videatur reuocatum, ſi protocollum apud Notarium remanſit? quod vtile eſt, & ibidem explicatum, vt dixi; eandem quoque reſolutionem, teſtamenti inquam reuocationem, & mutationem voluntatis præſumi per cancellationem, vel inductionem: tenuerunt & materiam eam explicarunt latiſſimè Roder. Suar. in l. quoniam in priorib. C. de inofficioſo teſtamento, q. 9. ex n. 9. cum ſeq. Durandus, de arte teſtandi, tit. de mutatione teſtamenti, cautel. 1. & ſeq. Menchaca, de ſucceſſionum creatione. libro 2. §. 15. n. 60. & 63. & n. 104. 113. & 114. & de ſucceſſionum reſolutione, lib. 1. §. 4. in principio, & §. 8. num. 34. Iul. Clar. §. teſtamentum, quæſt. 93. Antonius Gomezius, in l. 3. Tauri, nu. 90. &91. Tell. Fernand. ibidem, 5. parte, num. 15. & Burgos de Paz, ex numero 1125. Aluard. de coniect. ment. defunct. lib. 3. c. 2. §. primo, num. 9. & ſeq. Ioannes Gutierrez, practicar. lib. 3. q. 46. per totam.

Denique, quando teſtator confecit duo teſtamenta contraria, tunc poſterius præſumptionem facit, teſtatorem voluiſſe reuocare prius, & ideò mutatio, atque alteratio prioris voluntatis inducitur omninò: Ita Bartolus, in l. ſi iure, num. 1. de legatis 3. Natta, in conſil. 479. num. 17. Iacobus Menochius, in conſilio 176. num. 3. verſ. eſt enim præſumptio, lib. 2. & d. præſump. 165. num. 28. lib. 4. qui ſubdit, hanc præſumptionem teſtatoris voluntate fundatam, eſſe diſpoſitionem, §. poſteriore, Inſtitut. quibus modis, teſtamenta infirmentur: etſi aliæ multæ rationes illius conſtitutionis à Doctoribus conſiderentur ibi, & in l. ſi quis in principio teſtamenti, ff. de legat. 3. quò loci inter alios (vt rectè profitetur ipſe Menoch.) Petr. de peralta, in relectione l. illius, num. 3. & multis ſeqq. ſeptem tationes commemorat, & proſequitur duas, & viginiti extenſiones ad regulam hanc, quod ſecundum teſtamentum tollat primum ipſo iure: recenſet etiam quindecim limitationes. Addiderim ego vltra Menochium, eandem, quoque materiam proſequutos fuiſſe latiſſimè, Guil. Bened. in cap. Rainuntius, de teſta ment, verb. teſtametum, 2. per totum, Couar. in rub de teſtamentis, 2. part à principio, Anton Gomez. in l. 3. Tauri, ex num. 90. cum ſeq. Iulium Clarum, §. teſtamentum, quæſt. 94. cum ſeq. & quæſt. 99. Menchacam, de ſucceſſ. creat. lib. 1. §. 17. ex num. 71. cum ſeq. & de ſucceſſ. reſolut. lib. 1. §. 1. & 2. Cephal. in conſilio 32. libro 1. Sarmientum, ſelectarum, lib. 3. cap. 14. ex numero 16. Ioannes Gutierrez, de iuramento confirmatorio, ſecunda parte, cap. 1. & practicarum, lib. 3. quæſt. 46. & 47. Graſſum, § teſtamentum, quæſt. 48. & ſequentibus. Simonem de Præris, de interpretat. vltimarum voluntatum, lib. 4. interpret. 3. dub. 2. per totum, et fol. 410. cum multis ſeqq. vbi latiſſimè de hac materia. de qua etiam ſcripſerunt Bonifacius Rogerius, in conſil. 9. lib. 2. D. Spino, in ſpeculo teſtament. gloſſa rubricæ, titulo de reuocatione teſtamenti, Franciſcus Burſatus, in conſil. 47. per totum, & in conſilio 96. per totum, & in conſilio 95. ex num. 12. lib. 1. Ioſephus Ludouicus, deciſione Peruſina 2. ex numero 26. prima parte, Cardinalis Mantica, de coniecturis vltimarum voluntatum, libro 12. dicto titulo 1. ex numero 36. cum ſeq. Marc. Anton. Eugen. in conſilio 59. Hippolytus Riminaldus, in conſil. 235. per totum, & in conſil. 278. per totum, libro 3. & in conſilio 682. libro 6. Vincentius de Franchis, deciſione 287. Sylueſt. Aldobrandin. in conſ. 14. & in conſ. 2. Achilles Pedrocha, in conſ. 8. ex num. 9. cum ſeq. & in conſ. 17. per totum, Maſcard. de probationib. tom 3. concluſ. 1283. per totam, vbi latè. Anton. Pichardus, in d. §. poſteriore.

Coniecturas etiam aliàs, quibus præſumitur mutata voluntas, vide per Menochium, lib. 4. dicta præſumpt. 165. ex numero 21. cum ſeq. & lib. 6. dicta præſumpt. 37. ex num. 35. Mantic. lib. 12. dicto titul. 1. ex num. 25. cum ſeq.

Tertiò prætereà & vltimo loco conſtituo, ex dictis hactenus, & doctrinis ſuperioribus generalibus, inferri poſſe ad plures caſus practicos, ad quos inferunt conſulentes omnes & iuris Interpretes ſupra commemorati, & vltra adductos ad initium huius cap. Aluarus Valaſcus, conſultatione 181. cum eaſdem doctrinas, & regulas expendiſſet, quod mutatio voluntatis in dubio præſumi non debeat, pertractat eò loci quæſtionem vtilem, error ſcilicet teſtatoris, ac etiam Notarij, & defectus, qui reperiuntur in teſtamento, qualiter, & quot teſtibus probentur; & adducit nonnulla quotidiana: tandem q́ue concludit. Aut prætenditur aliquid omiſſum per errorem in ſubſtantia diſpoſitionis, & tunc tot requiruntur teſtes ad id probandum, quod ſunt neceſſarij ad diſpoſitionem principalem, ſi de nouo fiat: Aut ſumus certi de diſpoſitione teſtatoris, & ſic de voluntate principali in diſpoſitione; ſed prætenditur erratum in aliqua qualitate diſpoſitionis, ſeu in quantitate, & tunc ſufficiunt duo teſtes, ad probandum illam quantitatem, vel circunſtantiam extrinſecam, etiamſi talis qualitas neceſſaria ſit ad validitatem diſpoſitionis principalis. Et idem ſeruandum in probando errore Notarij, aſſerit numero 14. & conueniunt alij iuris Interpretes relati ſuprà, capite 19. numero 6. & 11. & 17. & capite 20. numero 38. qui & latius explicant.

Azeuedus etiam, in conſilio 1. cum in eo dubio verſaretur, vtrum ſcilicet legatum relictum pro maritandis puellis, debeatur in maritatis? & an conditio iam implera tempore teſtamenti, habeatur pro impleta debito tempore: de quo videndus eſt omninò Pet. Surd. in conſ. 69. lib. 1. Ludouic. Caſanat. in conſ. 35. ex num. 7. cum ſeq. eaſdem regulas, & doctrinas mutationis voluntatis non præſumendæ, ponderauit n. 7. & 8. vt ibi videbis.

Præterea, Menochius, in conſil. 203. lib. 3. in eo articulo conſtitutus, an pacta matrimonialia inter coniuges, & maximè illud, vt primogenitus certis in bonis patris, & matris ſuccedat, ſeruari debeant? & an conuentio reſpectu matrimonij celebrata, reuocari non poſſit: ipſaſmet doctrinas à voluntatis mutatione non præſumenda, expendit. Et quoad primum de pactis matrimonialibus; iunge eidem l. diui Conſtantini, Codic. de natural. liberis, leg. 24. titulo 11. partita 4. & cap. primum, vbi Doctores, de filiis natis ex matrim. ad morgan. contracto, & cap. primum, §. filij nati, ſi de feudo defuncti contentio ſit inter domin. & agnat. Guid. Pap. deciſione 267. & 505. Guil. Benedictum, in cap. Rainuntius, de teſtamentis, verbo, duas habens filias, numero 197. Padillam, in l. vnum ex familia, §. ſi de Falcidia, num. 20. de legatis ſecundo, Molinam, de Hiſpanor. primogen. libro 1. cap. 8. numero 34. Menochium quoque, in conſilio 1. numero 162. cum ſeq. libro 1. Andr. Gail. practicar. obſeruat. libro 2. obſeruatione 127. numero 5. Anneum Robertum Aurelianum, rerum iudicatarum libro 4. cap. 1. folio 716. Manticam, de tacit. & ambig. conuention. libro 12. titulo 34. Angulum, ad leges meliorationum, l. 2. gloſſa 2. num. 5. vbi de pacto facto, vt maioratus fiat in filium primogenitum: & in l. 11. gloſſa 10. num. 12. folio 233. vbi vide omninò de pactis matrimonialibus, vt fiat primogenium in fauorem vnius filij naſcituri, excluſis aliis. Quoad Secundum verò, an conuentio reſpectu matrimonij celebrata, reuocari non poſſit: lunge Menochio Aluaradum, de coniecturata mente defuncti, lib. 2. cap. 3. num. 47. cum ſeq. Tellum Fernandez, in l. 17. Tauri, num. 72. Angulum. in l. 6. meliorationum, gloſſ. 10. fol. 151. & gloſſ. 2. num. 6. folio 147. & commendo Patrem Thomam Sanchez, de ſponſalibus, lib. 6. diſputatione 32. per totam, vbi vide omninò.

Rurſus & quarto loco, Vincentius Carocius, deciſione, ſeu caſu 21. per totum, cum de vxore mortuo marito bona pro dote retimente, tractaret, atque ex num. 7. cum ſeq. reſolutiuè firmaſſet, mulierem habere pro dote retentionem in bonis mariti eo defuncto, etiam pro legatis ei in teſtamento factis, & pro quolibet augmento, & fructibus, & etiam facta liquidatione, & contra debitum anterius, & pro bonis donatis propter nuptias, vſque adeò, vt præſumatur, quod ipſa prius ſteterit in retentione, quam hæres apprehenderit poſſeſſionem: cum etiam dixiſſet, quod retentio non datur, niſi pro rata crediti, non verò in omnibus bonis, ne eligendo omnia bona, alij creditores eludantur, & vt fructus perceptos computet in ſortem, atque à retentione excludatur per actualem oblationem crediti. Cum inquam hæc omnia latiùs comprobaſſet, infert ad doctrinas, & regulas ſuperiores huiuſce capitis, nunquid mutatio voluntatis præſumatur in vxore, vt retentio detur, quod ſcilicet voluerit mutare cauſam poſſeſſionis, mortuo iam viro: & difficultatem propoſuiſſet num. 23. 27. & 30. tandem num. 31. ex doctrinis Menochij, Maſcardi, & aliorum, de quibus ſupr. concludit, quod licet regulariter mutatio voluntatis non præſumatur, in propoſito tamen caſu, mutatio voluntatis, 7 poſſeſſionis, & ſic animus retinendi bona mariti pro dote ſua, præſumi debeat, idque ex coniectura, & veriſimili mente mutationis, ex qua ſola mutatio præſumitur, vt ſuprà probaui, num. 21.

Sed & Fuluius Pacianus, in conſ. 22. per totum, ex eiſdem regulis, & doctrinis mutationis voluntatis non præſumendæ in dubio, inquirit, vtrum teſtator legans pecuniam, præſumatur in eadem voluntate manere, ſi illam mutuo det, vel in emptionem prædiorum, aliarúmve rerum conferat, vel ab ea receſſiſſe? & quid ſi pecunia non ſit in loco, vbi teſtator dixi? cui iunge Tiberium Decianum in conſ. 70. nu. 17. lib. 5. Aluarad. de coniectur. ment. defunct. lib. 3. cap. 2. §. 1. num. 22. vbi ſi teſtator legat pecuniam, quam in arca, vel penes campſorem habet, & poſtea eam conſumat, an legatum reuocatum cenſeatur; & ſi alia pecunia reponatur, an ea debeatur? vide Antonium Gomezium, tomo primo, variarum cap. 12. numero 50.

Denique vltimo loco Petrus Surdus deciſ. 111. per totam, ex ipſiſmet regulis & doctrinis huius cap. quod voluntatis teſtatoris mutatio non præſumatur in dubio; ſed potius, quod ipſe conſtiterit in eadem voluntate (qua regula præcipuè excitatur in caſu ibi propoſito, vt apparet numero 9.) conſtanter defendit per totam illam deciſionem, quod donatio abſenti facta, ſtipulante Notario, non eget acceptatione ad ſui validitatem, & ſubſtantiam, & ſic quod non euaneſcit, ſi vnus ex contrahentibus decedat ante acceptationem: nam in eodem caſu, de quo ibi, donans mortuus fuit ante acceptationem donatarij: & cum diſceptatum fuiſſet de viribus donationis, & allegaretur, tunc ratificari illam non poſſe: quia ratificatio fieri debet re integra, & debet expediri intra tempus, quo principalis actus poterat fieri; ſed poſt mortem donantis res deſinit eſſe integra, & non poſſet donatio fieri: ergo nec ratificari. Prout probant Authores per Surdum relati num. 1. 2. & 3. qui ſcribunt, ratificationem fieri non poſſe poſt mortem vnius ex contrahentibus, & euaneſcere donationem, vno ex contrahentibus decedente ante acceptationem: quia etſi Notarius ſtipuletur, non obligat tamen inuitum, nec donatio per eam ſtipulationem quæritur inuito. Et hactenus Petrus Surdus arguens pro hac parte, decidendo tamen ex num. 5. cum ſeq. vſque in finem deciſionis, contrarium decidit iuridicè, & inquit, Senatum Mantuæ ſic definiuiſſe, videlicet ex donatione facta abſenti, Notario ſtipulante, ita ius fuiſſe quæſitum donatario, vt per mortem donantis minimè donatio euanuerit: quia per Notarij ſtipulationem ius quæritur abſenti ſine acceptatione, ſecundum Romanum, corneum, Guid. Pap. Socin. Ruinum, Pariſium, Ripam, Bertrandum, Rubeum, Gozadin. Galiau. Crauetam, Rolandum, Cacheranum, Couarr. Cephal. Riminaldum, & Iulium Clarum, quos retulit Surdus dicto num. 5. & dixit profiteri Authores relatos, ius acquiri ante acceptationem, & ideò reuocari non poſſe. Et quod hæc opinio eſt communior & rationabilis (ſubdit idem Surdus, num. 6.) quia dicitur perfecta donatio, quando acceptata fuit à Notario, proinde, licèt donans decedat, non deſinit eſſe valida: Nec obſtare, quod non acquiratur inuito: Quia Surdus reſpondet, quod per hoc non infertur, quod ſit neceſſaria acceptatio ad illius validitatem: nam etſi per repudiationem euaneſcat, tamen ante repudiationem eſt valida, cum inter approbare, & impugnare detur medium, ſicuti inter velle, & nolle, vt latius ibi pro validitate dictæ donationis, ex ea ratione, quia cum donans deceſſerit nulla facta reuocatione, præſumitur conſtitiſſe in eadem voluntate; ex quo non præſumitur mutatio, vt ibidem num. 9. qui adiicit num. 11. quod etiam poſt mortem acceptari poſſet donatio, ſi acceptatio foret neceſſaria: quia ſcriptura ſemper loquitur. Et ſic clarè tuetur eam partem Surdus metipſe, quod vſque adeò per mortem donantis non euaneſcat abſenti facta donatio, ſtipulante Notario, vt nec acceptatio neceſſaria ſit eo tempore: In quo tamen alij quamplures iuris Interpretes, licet vnanimiter dixerint, non euaneſcere donationem: acceptationem tamen requirunt mortuo donante, vt ſtatim videbitur. Et idem concludit num. 14. in fine, Surdus idem, dum dicit; Erit igitur concluſio, quod donatio facta abſenti, ſtipulante Notario, non eget ratificatione ad ſui validitatem, & ſubſtantiam, licet inuito non acquiratur. Et num. 11. dixerat, quod quamuis vbi agitur de contractu obligatorio vtrinque, per mortem deficiat ſcribentis conſenſus: Tamen aliud eſt, quando non requiritur conſenſus ſimultaneus, vt in donatione, vel alio delectabili actu, qui vnius dumtaxat commodum contineat, vt latius ibi numero 12. & 13.

Ego verò addiderim, Senatum Regium Hiſpa [Senatus Regij Hiſpalenſs egregia & notanda deciſio.]lenſem in eodem caſu, ac in lite excitata inter Didacum Faxardo, & Ludouic. Yañez, & in Senatu retenta, cum ex cauſa appellationis ab inferiori ſuper quodam articulo allata fuiſſet; ita pariter definiuiſſe, ac pro valore donationis decidiſſe in effectu, quamuis contentio fuiſſet, an neceſſaria eſſet acceptatio poſt mortem donantis, acceptari tamen donationem poſſe eo defuncto, nec euaneſcere pro certo habuiſſe; nonnullis tamen in Senatu contendentibus, acceptationem neceſſariam non eſſe. Eiſdem autem adducebatur fundamentis Senatus ipſe, quæ Surdus expendit, & ideò ipſa non repetuntur. Sed & contrariæ partis fundamentis reſpondebat, prout Surdus reſpondit: quibus & concludenter magis reſponderi, atque ſatisfieri poterit ex his, quæ Antonius Faber, de erroribus pragmat. decad. 46. errore primo, & ſeq. ex folio 1054. & Pater Ludouic. Molina, referendus ſtatim, adnotata, atque ſcripta reliquerunt, prout inferiùs ponderabuntur. Ex eorundem quoque reſolutionibus, & traditis per Pelaez à Mieres, de maioratu, prima parte, quæſt. 68. ex numero 10. cum ſequent. eadem ſententia comprobari poteſt dilucidè vltra Surdum.

Rurſus & quoad ius noſtrum Regium attinet, comprobatur; nam in eo dubio, vtrum acceptatio in donatione ſit neceſſaria hodie, attenta deciſione l. 2. tit. 16. lib. 5. nouæ collect. Regiæ, partem negatiuam, quod ſcilicet neceſſaria non ſit acceptatio; aſſeuerarunt veram reſolutiuè Roderic. Suar. Didac. Perez, Antonius gomezius, Petrus Dueñas, Ioannes Parladorius, P. Ludouic. Molin. & Hieronym. de Cæuallos, in locis referendis illicò. Quòd ſi verum eſt, caſus præſens minus dubitabilis eſſet; nam ſi acceptatio non requiritur, quid intereſt, donatione non acceptata, mortuum donatarium fuiſſe: Si verò contraria, & apud Interpretes huius Regni receptior, & communior opinio probetur, quod adhuc lege ipſa 2. non obſtante, acceptatio in donatione neceſſaria ſit, prout aſſerunt omnes ſtatim commemorandi, exceptis prædictis, nihilominus idipſum ſtatuere debuit Senatus Hiſpalenſis: nam cum proponebatur, donatorem deceſſiſſe re integra, & donatione non reuocata, de iure donatarius potuit donationem nondum reuocatam acceptare, & poſt acceptationem, cum non ſit, qui reuocet, nec etiam ante, quia iam donator deceſſit, firma, & irreuocabilis manet donatio; prout Burg. Sal. de Paze, ciuilium q. 2. n. 34. & 35. poſt alios obſeruauit Authores: & pro certo tradunt, aut ſupponunt hi omnes, qui prædictum articulum explicandum ſuſceperunt, vtrum ſcilicet acceptatio in donatione ſit neceſſaria hodie poſt deciſionem d.l. 2. tit. 16. lib. 5. de quo videndi erunt omninò Authores ſequentes. Roder. Suar. in l. quoniam in prioribus, in declaratione ad l. Regni, quæſt. 8. principali, num. 7.

Didac. Perez, in l. 3. tit. 8. lib. 3. ordinamenti, colum. 1051. cum tribus ſequentibus.

Anton. Gomezius, tomo ſecundo, variarum, cap. 4. de donatione, num. 2. & 3. per totum, & cap. 9. n. 3. & c. 11. n. 18.

Pet. Dueñas, regul. 11. limitatione 1. verſ. contrariam opinionem.

Auendañus, de exeq. mandatis, ſecunda parte, c. 19. num. 11.

Didac. Couarruu. variar. lib. 1. cap. 14. n. 12. & 13. & in cap. quamuis pactum, 2. part. §. 4. num. 15. & in rubrica, de teſtamentis, 3. part. n. 13.

Fortunius Garſia, in lege prima, numero 7. ff. de pactis.

Ludouic. Molina, de Hiſpan. primog. lib. 4. cap. 2. ex n. 58. vſque ad num. 80. vbi eruditè admodum, & diſtinctè explicat.

Ioannes Oroſcius, in l. Iuriſgentium, §. igitur nuda, n. 27. ff. de pactis.

Gregorius Lopez, in l. 4. tit. 4. verbo, no lo puede, partita 5.

Villalpando, in l. 22. tit. 1. part. 7. §. 60. n. 12.

Villalobos, in ſua antinomia iuris, littera D. numero 173. & 176.

Palacios, libro 5. de contractibus, cap. 11. §. ve meam.

Menchaca, lib. 3. de ſucceſſ. creatione, §. 21. n. 43. & quæſtionum vſu frequentium, lib. 2. cap. 15. num. 8. & lib. 1. de ſucceſſ. creat. §. 12. num. 65.

Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. 3. cap. 2. num. 55. & 67.

Burgos de Paz, in conſil. 14. num. 20. & in conſil. 33. num. 12.

Olanus, in concordia antinomiarum, littera D. ex num. 43. vſque ad num. 48. & littera P. verbo, pollicitatio, num. 36.

Cardin. Franciſc. Mantic. de tacit. & ambig. conuent. lib. 13. tit. 7. & 8.

Pelaez à Mieres, de maioratu, prima parte, q. 36. & 68. vbi vide omninò.

Ioannes Parladorius, rer. quotidianar. lib. 2. cap. 3. num. 3.

Ioann. Gutierrez, in initio, cap. quamuis pactum, de pactis in 6. ex num. 53. cum ſeq. & in conſ. 41. per totum, & in conſ. 20.

Ioann. Matienzus, in l. 7. tit. 10. lib. 5. gloſſ. 2. n. 12. cum ſeq.

Velaſq. Auendañus, in l. 40. Tauri, gloſſ. 9. ex n. 17. cum ſeq. & gloſ. 12. ex num. 1. cum ſeq.

Alphonſ. Azeuedus, in l. 2. tit. 16. lib. 5. ex n. 20. vſque ad numerum 26.

Petrus de Barboſa, 3. part. l. 1. ff. de ſoluto matrimonio, n. 18. fol. 276.

Pater Ludouic. Molina, tom. 2. de iuſtitia & iure, tract. 2. diſp. 263. colum. 4. ex verſ. vtrum de iure Regni Caſtellæ, quæſt. 1. vſque ad verſ. dubium eſt, fol. 62. & disp. 264. ex verſ. quando vero Tabellio, vſque ad verſ. ex eiſdem patet, fol. 76.

Idem Molina, tom. 3. disp. 587. num. 1. per totum, fol. 142. in fine, & 143. & 144.

D. Ferdinand. de Mendoza, disputationumiuris ciuilis, libro 3. cap. 3. & cap. 9. numero 37. 38. & 39. fol. 705.

Blaſius Flores Diaz de Mena, in addit. ad deciſionem Gamæ 8. num. 2. & ad deciſionem 384.

P. Thomas Sanchez, de ſponſalibus, lib. 1. disp. 6. in principio, & dubio 1. per totum.

Andr. Angulus, ad leges meliorationum, l. prima. gloſſ. 5. num. 28. & gloſſ. 8. num. 17. in fine.

Hieron. Cæuallos, practic. commun. contra communes, q. 54. & 55.

Gonzalez, ſuper regula 8. Cancellariæ, gloſſ. 26. per totam, fol. 359.

M. Antonius Peregrinus, de fideicommiſſis, art. 58. ex num. 48. cum ſeq.

Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſionum iuris, tom. 2. littera d. concluſ. 638. & tribus ſeq. ex fol. 837. vſque ad fol. 847.

Anton. Faber, de erroribus pragmat. decad. 46. errore 1. & quatuor ſeq. ex folio 1054. vſque ad folium 1703.

Ludouic. Lopez, prima parte, inſtruct. in 2. editione, cap. 177.

Et hi quidem maiori ex parte conueniunt, exceptis his, quos ſuprà retuli, & relatis per P. Thomam Sanchez, lib. 1. disp. 6. num. 18. neceſſariam olim fuiſſe donatarij præſentiam in vtraque ſpecie donationis, ſiue inter viuos fieret, ſiue cauſa mortis, ex l. abſenti 10. ff. de donat. l. inter mortis 38. ff. de donat. cauſa mortis, l. in omnibus rebus 55. ff. de obligat. & action. l. 1. 2. & 3. tit. 11. & l. 4. tit. 4. part. 5. cùm donatio non aliter tunc fieri poſſet, quam ſi vel traditio, vel ſtipulatio interueniſſet; traditio autem non poſſet fieri abſenti, nec rurſus contrahi ſtipulatio inter abſentes, l. 1. ff. de verbor. obligat. etſi inter traditionem, & ſtipulationem hac parte differentia illa erat, quod traditio fieri poteſt per interpoſitam perſonam, & conſequenter donatio, cum fit per traditionem, l. 4. ff. de donat. interueniente ſcilicet nuntio, vel epiſtola ad coniungendas voluntates, modò nuntius ad id eſſet deſtinatus, quia non ſufficiebat quicunque, vt rectè deducunt ex communi Interpretum ſententia Azeuedus, in d.l. 2. titul. 16. lib. 5. num. 20. Petrus Surdus, in conſil. 351. ex numero 29. cum ſeq. lib. 3. P. Thomas Sanchez. libro 1. disput. 6. num. 3. fol. 27. Mantica, de tacit. & ambig. conuent. lib. 13. tit. 7. ſtipulatio autem non poteſt, quoniam alteri ſtipulari non poſſumus, l. nec ambigi, C. de donat. Antonius Gomezius, tom. 2. dicto cap. 4. num. 2. in principio, Guill. Benedict. in cap. Rainuntius, de teſtamentis, verbo, teſtamentum, 4. num. 31. Antonius Theſaurus, deciſione Pedemontana 70. & 124. hodie autem etiam non extante dicta l. 2. tit. 16. lib. 5. nouæ collect. an valeret donatio inter abſentes, quando inciperet à promiſſione, interueniente nuntio, vel epiſtola, poſt deciſionem l. ſi quis argentum, §. ſin autem, C. de donat. ex quo donatio fit per pactum nudum, & perficitur ſolo conſenſu, inferiùs dicetur, & explicant Antonius Gomezius, dicto num. 2. Antonius Faber, dicto errore primo. Ferdinand. Mendoz. libro 3. dicto cap. 9. num. 37.

Deinde, exceptis relatis ſuprà (vt nunc dicebam) conueniunt Interpretes prædicti, quod acceptatio in donatione neceſſaria etiam hodie eſt poſt deciſionem d.l. Regiæ 2. ſicut de iure communi requirebatur, ad hunc effectum, nec donatio reuocari poſſit: ſicque reuocari etiam hodie poſſe ante acceptationem; quod pluribus rationibus eruditè probauit, & fundauit Molina, de Hiſpanorum primogeniis, lib. 4. dict cap. 2. ex num. 60. vſque ad numerum 64. quibus tamen reſpondere contendit, & reſpondit Pater Ludouicus Molina, vt ſtatim videbitur. Contrarium etiam tenuit Mendoza, dicto capite 9. numero 39. & quidem ea ſententia contra communem, etiam in terminis iuris communis verior videtur, vt ex Antonij Fabri, Petri Gregorij, Antonij Gomezij, & Mendozæ obſeruationibus infrà dicendum eſt.

Prætereà ſtatuunt, acceptationem requiri donationis, etiam Eccleſiæ, aut piæ cauſæ factæ, ſicque ante acceptationem reuocari poſſe; prout obſeruant Molina, dicto cap. 2. num. 58. Barboza, tertia parte, dictæ l. primæ, ff. ſoluto matrimonio, num. 18. Ioannes Gutierrez, dicto conſil. 41. num. 5. Burgos de Paze, ciuilium dicta quæſt. 2. num. 10. Matienzus, in dict. l. 7. tit. 10. lib. 5. gloſſa ſecunda, num. 10. Palaez à Mieres, de maioratu, prima parte, dicta quæſt. 36. num. 3. Azeuedus, in dicta l. 2. tit. 16. lib. 5. ſub numero 20. in verſiculo, facitque optima, & ſingularis. Cæterum Blaſius Flores Diaz de Mena, in addit. ad deciſionem Gamæ 384. verſiculo, ex quibus allegat. contrarium defendit, & quidem iuxta opinionem Roderi Suarez, Didaci Perez, Antonij Gomezij, & ſequacium: iuxta placita quoque Antonij Fabri, Petri Gregorij, & Mendozæ, donatio eiuſmodi Eccleſiæ, aut piæ cauſæ facta reuocari non poterit eo prætextu, quod acceptata non fuerit, cum nec priuato facta, ex ipſorum ſententia, ea de cauſa reuocari poſſit, ſicque conſiderabat Azeuedus, ſub dicto num. 20. in verſiclo, quibus attentis. Quamuis ergo ſuperiores omnes in hoc conueniant, quod donatio hodie attenta dicta l. ſecunda, inter abſentes, etiam non interueniente nuntio, nec epiſtola fieri poſſit, & ex ipſa (ſi probetur) efficaciter quis obligetur; in eo tamen diſſentiunt, quod nonnulli contendunt, irreuocabiliter valere, nec eius effectum ab acceptatione pendere: Alij verò & magis communiter, quod ante acceptationem reuocari valeat de iure, nec effectum ſortiatur irreuocabiliter; ſicque in donatione ea differentia procedit, & pro Eccleſia, tuetur Mantic. de tacit. 7. ambig. conuent. libr. 13. tit. 7. ex num. 15. Rurſus, acceptationem in donatione vſque adeò requirunt, vt eam neceſſariam exiſtiment, etiamſi clauſula conſtituti, vel reſeruationis vſusfructus in donatione ipſa adfuerit; hæ enim clauſulæ nihil aperantur, niſi acceptatæ fuerint à parte, in cuius fauorem oppoſitæ ſunt, vt per Molinam, lib. 4. dicto cap. 2. numer. 64. Ioannem Gutierrez, dicto conſilio 41. numer. 6. & conueniunt Mieres, 1. parte, dicta quæſt. 36. num. 4. Azeuedus, in d.l. 2. tit. 16. lib. 5. n. 22. in principio. Ita ſimiliter aſſerunt, acceptionem donationis requiri, etiamſi iuramentum ſimpliciter ei adiectum fuerit, & etiam quando cum clauſula de non reuocando, ſeu non contraueniendo adiectum eſt. Donatio namque non modò, quando pactum de non reuocando adiectum eſt, vel iuramentum ſimpliciter; ſed etiam, quando cum clauſula de non reuocando, aut contradicendo adiicitur. Cùm enim donatio cum pacto de non reuocando facta, ante acceptationem reuocari poſſit; conſequens eſt, iuramentum in ea interpoſitum, eius naturam non mutare, ſed etiam acceptationem requirere: ſicuti hæc latius comprobauit Molina, dicto cap. 2. libri 4. ex num. 64. in verſ. quod etiam, & num. 66. Ioannes Gutierrez, dicto conſ. 31. num. 7. Azeuedus, in d.l. 2. num. 25. qui adiiciunt dicto num. 66. in verſ. quæ omnia, & dicto conſil. 41. num. 10. acceptationem à fortiori requiri donationis, in qua continentur vincula maioratus, & apponuntur grauamina, quæ debent adimpleri; quia tunc datur contractus vltro citróque obligatorius, vbi requiritur conſenſus partis vtriuſque. Sic etiam & in aliis actibus, & diſpoſitionibus, vt in renuntiatione, confeſſione, priuilegio, electione, emphyteuſi, beneficio, maioratu, lucro legali, actu iudiciali, & aliis, quod actus non acceptatus non noceat; late fundat Mieres, de maioratu, prima parte, quæſt. 68. per totam, & concludit, quod in pacto & promiſſione de non meliorando, aut de non reuocando, requiritur acceptatio filiorum, vt reuocari non poſſit. De quo vide etiam Auendañum, in locis relatis ſuprà, ſub num. 39. in principio. Et hactenus de tertio fundamento deciſionis Regij Hiſpalenſis Senatus, quod (vt vides) concludenter ipſam comprobat, ſiue vna, ſiue altera opinio admittatur, quòd ſit, vel non neceſſaria hodie acceptatio, provt notaui in initio dicti numeri 39.

Prætereà & quarto loco facit in fortioribus terminis, & etiam non extante deciſione dictæ l. Regiæ 2. titul. 16. lib. 5. nouæ collect. Regiæ. Antonij Fabri de erroribus pragmat. errore 1. fol. 1054. & ſequentibus, inſignis, & notandus locus, quo is Author contendit, donationem hodie fieri poſſe ex ſola voluntate donantis, nec donatarij præſentiam neceſſariam eſſe, ſicque reuocari non poſſe, etiam ante acceptationem: & id ipſum defendit ſecurè errore 3. 4. & 5. dicens, quod aute Iuſtiniani tempora licet obtinuiſſet, quod donatio tunc non aliter fieri poſſet, quam ſi traditio, vel ſtipulatio interueniret, ſicque inter abſentes fieri non poſſet, provt ſupra num. 39. obſeruat. 1. deduxi: tamen poſtquam placuit Iuſtiniano, in l. ſi quis argentum 35. §. ſed ſi quidem, C. de donation. vt donatio inter viuos, neque traditionem exigat, neque ſtipulationem, at neque pactum nudum, ſed qualicunque voluntatis teſtificatione contenta ſit nudoq́ue conſenſu perficiatur, conſequens ſit, vt nihil iam prohibeat, quominus donatio inter viuos poſſit valere, quamuis in abſentem conferatur, dummodo conſtet ſerium donandi animum habuiſſe illum, qui dixit, aut ſcripſit, ſe donare. Nihil enim aliud requirit Iuſtinianus, niſi vt donator dixerit ſe donare, & quam rem; neque præſentia, neque acceptatio donatarij, aut alterius illius pro donatario neceſſaria eſt. Pendet enim id ex ſola voluntate donantis, de qua tamen legitimè conſtet. Sicque cum fieri poſſit hodie donatio ex deciſione. §. ſed ſiquidem, ex ſola voluntate donatoris, non eſt neceſſe, vt concurrat affectus donatarij, ſed ſufficit, vt non repugnet: Non repugnat autem, quoties abſenti quis donat, & ignoranti. Plane ſi donatarius ſciens collatam in ſe donationem, reſpuere illam maluerit, quàm agnoſcere, tunc demum ſateor (inquit Antonius ipſe Faber) inutilem fore donationem propter defectum voluntaris in donatario ignorante, tanquam in inuito: nam actiones, quæ pro legatis & fideicommiſſis ſingularibus competunt, ignorantibus equidem acquiruntur, ſed non inuitis, l. filiusfamilias 16. §. 1. ff. de teſtam l. cum pater 77. §. ſurdo, de legat. 2. l. ei qui 13. ff de condit. inſtitat. l. legatarius 38. in princip. ff. de legat. 1. fit autem bona æquiparatio legati, & donationis, cum legatum quoque ſit donatio. l. legatum eſt donatio, 36. de legat. 2. & vtrique commune illud eſt, quod ei cui acquiritur, damno eſſe nunquam poteſt, l. ſi hæreditatem 32. ff. mandati, & latius idemmet Faber probauit, qui eodem errore primo, in hæc verba concludit: Itaque quod noſtris placet, donationem inter viuos collatam in abſentem, nulla Notarij ſtipulatione interueniente, reuocari poſſe à donatore quandocunque ante acceptationem, euidenter falſum eſt; cum actio, quam Iuſtinianus donatario competere voluit, non ex donatarij, ſed ex ſolius donatoris facto, & voluntate proficiſcatur. Semel autem compotens, non poſſit ſola eiuſdem donatoris voluntate auferri donatario ignoranti, nedum inuito: l. ſi ſeruum 19. §. nunc videamus, ff. de verbor. obligat. l. vltima ff. de pactis. certi enim ſunt modi obligationum, vt contrahendarum, ita & vndecunque proficiſcantur, diſſoluendarum. l. obligationum fere 44. §. 1. ff. de obligat. & act. inter quos nunquam eſt ſola voluntas eius, qui eſt obligatus, quandoquidem in eius arbitrio eſſe non debet, vtrum debeat, necne: l. ſub hac conditione 7. eod. tit. l. 2. §. ſcæuola, ff. de eo quod certo loco, Neque de hoc dubitaſſent Interpretes, ſi nouæ conſtitutionis, d.l. ſi quis argentum, poteſtatem percepiſſent, & obſeruaſſent, Iuſtinianum ea conſtitutione non magis requirere pactum nudum, quam ſtipulationem ad perficiendam donationem, ſed contentum eſſe ſola pollicitatione. Sed putarunt Interpretes ſatis ſuperque faueri donationibus inter viuos, ſi ius ita conſtituatur, vt poſſit fieri hodie donatio pacto nudo, quæ olim non poterat fieri niſi per ſtipulationem, nulla interueniente traditione. Indeque ſumpſerunt occaſionem exiſtimandi, non minus hodie, quam olim neceſſariam eſſe donatarij præſentiam, aut ſaltem acceptationem, vt donatio valeat irreuocabiliter; quia licèt pactum in hoc differat à ſtipulatione, quod etiam inter abſentes fieri poteſt, vt & cætera omnia quæ nudo conſenſu contrahuntur. l. 2. ff. de pactis. l. qui autem 14. §. vltimo, ff. de conſtituta pecunia: non prius tamen pactum dici poteſt, quam duorum conſenſus interuenerit, in quo differt à pollicitatione, quæ ſolius eſt offerentis promiſſio: l. 3. ff. de pollicitationibus. Et ego quoque cum ipſis ſentirem, ſi viderem Iuſtinianeæ conſtitutionis verba ad pactum nudum potius, quam ad pollicitationem pertinere. Sicut ergo in hoc falluntur (inquit Faber ipſe) quod de pacto nudo ſomniant, ita & in his omnibus falli eos neceſſe eſt, quæ ex tam falſa præſuppoſitione colliguntur. Ecce Antonij Fabri locum expreſſum, quo in terminis iuris communis, & poſt deciſionem dictæ l. ſi quis argentum. §. ſed ſi quidem, C. de donat. id ipſum tuetur. quod poſt deciſionem dict. l. Regiæ 2. titul. 16. lib. 5. nouæ compilat. Anton. Gomezius, tomo 2. variar. cap. 4. num. 2. & cæteri cum eo ſupra commemorati, defendunt; videlicet donationem hodie fieri poſſe ex ſola voluntate donantis, nec donatarij præſentiam neceſſariam eſſe, ſicque nec reuocari poſſe ante acceptationem: & idem clarè ſuſtinet Petr. Gregor. in ſyntagmate iuris part. 3. lib. 28. cap. 7. num. 1. & 2. fol. 319. quod etiam per viam diſputationis, & ſubtilitatis tentari poſſet ex deciſione d.l. Regiæ 2. etiam ante acceptationem irreuocabilem eſſe contractum, vel donationem inter abſentes; licet in iudicando, & conſulendo id non ſit ſequendum, ſed potius acceptatio requiratur; dixit Azeuedus, in eadem l. 2. titul. 16. lib. 5. num. 24. in fine, & conſtanter defendit D. Ferdinand. de Mendoza, disputat. iuris ciuilis lib. 3. cap. 9. quæſt. 2. num. 37. & 38. dicens, donationem abſenti factum, etiam nemine acceptante, de iure Regio valere; nam cum lex ſtatuerit pacto cuicumque, promiſſioni, vel conuentioni, inter abſentes factis, exceptionem obiici non poſſe inualiditatis; non obſcurè colligitur (ſcribit Mendoza) ſi factam fuiſſe promiſſionem legitimè probetur, non oportere perſonam aliam interuenire acceptantem ad producendam actionem: nam abſen certe, ſi re commodo eius cedat. promiſſioni aſſentire præſumetur ratione naturali, cui ius Canonicum & Regium expreſsè nituntur. Sicque reuocari non poſſe concludit d. n. 38. Nec moratur in eo, quod Didac. Couar. aſſeuerauerit, Practicos in iudiciis ſemper obſeruare in hiſce donationibus, an fuerint per donatarios acceptatæ, nam in dubio donationi conſenſiſſe, cum è commodo ſit, præſumi debet, vt nunc dicebatur. Præcipuè, cùm eam pollicitationem in iudicium exterius deducit donatarius, quod ſignum expreſſum eſt acceptatæ donationis, provt ibi aduertit.

Ex his autem palam infertur, quod ſi ſententia relata, vera eſt, attento iure communi; provt conſtanter adeo Anton. Fabrum defendiſſe, & fortiter comprobaſſe vides: indubitanter equidem vera eſſe debebunt patris Ludouici Molinæ placita nonnulla contra communes Interpretum huius Regi traditiones, de quibus ſupra num. 39. ex verſ. & hi quidem maiori ex parte, vſque ad num. 41. cui non modò Mendozæ nunc commemoratæ obſeruationes, ſed & Roderici Suarez, Didaci Perez, Petri Dueñas, Antonij Gomezij, Ioannes Parladorij, & Hieronym. Cæuallos reſolutiones conueniunt; vt eodem numer. 39. in princip. ſuprà deduxi. Pater ergo Ludouic. Molina, tomo 2. de inſtitia & iure, tract. 2. diſp. 263. col. 4. ex verſ. vtrum de iure Regni Castellæ, quæſt. 1. vſque ad verſ. dubium eſt, fol. 62. conſtanter affirmat, donationem hodie fieri poſſe inter abſentes etiam ex ſola donatoris voluntate, nec poſſe amplius reuocari, etiam ante acceptationem donatarij. Et Ludouici Molinæ fundamenta in contrarium adducit, illaq́ue diluit ſuo ordine. Et concludit, quod licèt quondam in Couarr. & Molinæ ſententiam propenderit; modò tamen plus in aliorum opinionem inclinat, eſto promiſſio, ſiue ſcripto, ſiue verbo facta, nec iuramento, nec promiſſione eam non reuocandi, ſit confirmata. Et adducitur, quoniam dicta l. Regia 2. id perſpicuè ſignificat; & quoties in ea mentio fit contractus, adiungitur verbum, o obligacion, quod eam etiam comprehendit obligationem, quæ ex donatione, aut quacunque alia promiſſione proficiſcitur, de quibus omnibus in principio eiuſdem l. 2. ſermo habetur. Quod autem de praxi Couarr. refert, (inquit ipſe pater Molina) quod alij non docent: quin potius tanquam rem in prætoriis valde dubiam, tam cæteri, quàm Couarr. idem quæſtionem diſputant, & ſaltem nihil erat receptum, ac firmum, quin fas ſit contrarium amplecti. Deinde Ludouic. idem Molina disput. 264. columna 4. ex verſicul. quando vero Tabellio, folio 76. vſque ad verſic. iuxta hactenus dicta patet. deducit concluſiones nonnullas, quæ ex præcedenti placito, quod donatio inter abſentes fieri valeat, nec acceptatio neceſſaria ſit, ſubſequuntur; & omnino contrariantur Molinæ alterius reſolutionibus, & cæterorum obſeruationibus, de quibus ſuprà, num. 39. ex dicto verſ. & hi quidem, & eas repetit iterum, & ſuſtinet tomo 3. de iuſtitia & iure, disput. 587. num. 1. per totum, fol. 142. & 143. vbi commemorat Ludouic. Molinæ, de Hispanor. primogen. lib. 4. cap. 2. ex num. 58. traditiones, eaſq́ue improbat; & concludit, donationem ex ſola voluntate irreuocabilem fieri; etiam ante acceptationem. Et id ipſum in maioratus inſtitutione ſeruandum, & in melioratione Tertij, cùm etſi apponi ſoleant grauamina, tam parui momenti ſint comparatione vtilitatis, & commodi maioratuum, vt comparatione vtilitatis, & commodi maioratuum, vt nullus ſit futurus, qui inſtitutionem ob ea grauamina non acceptet, ac proinde inſtitutiones eiuſmodi appellandæ non ſint contractus oneroſi, ſed gratuiti ſimpliciter, vt latiùs ibi obſeruat: & ob eandem rationem, quæ de iuramento, & clauſula Conſtituti, & reſeruationis vſusfructus, & de pacto de non contrauneniendo, aut de non reuocando, diximus ſuprà, dicto num 39. ipſe impugnat. Sic & impugnari poſſet quod de donatione facta Eccleſiæ, aut pio loco diximus ibidem; nam ſi in donatione cuicunque facta, acceptatio hodie neceſſaria non eſt, aut ſaltem ſufficit tacita, quæ ex petitione donatarij reſultat, nec ante acceptationem reuocari poteſt; potiori multò ratione in Eccleſia, & pio loco id ipſum ſtatui debebit; provt in terminis argumentatur Azeuedus, in d.l. 2. tit. 16. lib. 5. ſub numero 20. in verſicul. quibus attentis neque etiam procedet hodie.

Ex eiſdem etiam infertur, non modò in terminis iure Regij poſt deciſionem d.l. 2. titul. 16. lib. 5. Sed etiam iuris communis, & attenta noua conſtitutione Iuſtiniani, in d.l. ſi quis argentum. §. ſed ſi quidem. iuxta obſeruationes Antonij Fabri, ſuprà relatas, deduci, valere hodie donationem inter abſentes, etiam non interueniente nuntio, ſiue epiſtola: idcirco ſi quis coram teſtibus, vel Tabellione promiſerit ex cauſa donationis rem, vel pecuniam alicui abſenti, ſtatim remanet efficaciter obligatus, & quando venerit in notitiam abſentis poterit ab eo conueniri, & condemnari donator; ſicuti cum Didaco Perez, & Matienzo adnotauit Azeuedus, in d.l. 2. titul. 16. lib. 5. ſub num. 20. in verſic. vnde valebit hodie & id ipſum ſecure tuetur Ferdinand. Mendozam diſput. iuris ciuilis, lib. 3. d. cap. 9. num. 37. in verſic. quidquid poſt Gregorium, qui inquit alienum ſibi videri, cum à naturali ratione, quam ſolam ſequitur ius Regium, tum etiam à vero & proprio d.l. 2. ſenſu, quod nuntius, aut epiſtola hodie requiratur, ſicut de iure communi requirebatur. Et ita tenendum videbatur neceſſariò, quid, quid pater Thomas Sanchez in contrarium contendat duobus in locis (ſed minus rectè quidem) Primò namque dicta disput. 6. libr. 1. num. 3. ad finem, fol. 27. in ea fuit opinione, vt exiſtimaret, non sufficere, etiam hodie poſt deciſionem dictæ l. Regiæ 2. quòd donatio abſenti facta, intimetur eidem per nuncium non ad id deſtinatum, ſed deſtinatum ad eum finem requiri: nam ſi nuncius hodie, vel epiſtola non requiritur, ſed ex nuda voluntate, & animo donantis ſe obligare volentis, donationis ſubſtantia conſiſtit (quod etiam iure communi attento poſt deciſionem dictæ l. ſi quis argentum. Anton. fab. defendit. vt. ſup vidimus) à fortiori ſufficiet, per nuncium non ad id deſtinatum, donationem intimari abſenti, ſi abſens ipſe donatarius certior factus de donatione, acceptauerit eam expreſsè, vel tacitè; provt Gregorius Lopezius, & Azeuedus (quos præpoſterè pater ipſe improbat) rectius tenuerunt. Deinde & ſecundò Pater idem, eadem diſputat. 6. dubio 1. numero. 20. folio 33. decipitur iterum, dum exiſtimat, etiam hodie non poſſe inter abſentes dici interueniſſe conſenſum efficacem, niſi nuncius, vel epiſtola intercedat, idque pertinere ad ſubſtantiam, & perfectionem conſenſus; & ideo d.l. Regiam 2. non tollere, quod donatio fieri debeat per nuncium ad id deſtinatum, vel per epiſtolam; quare infert, decipi quatuor illos Authores ibi relatos, dum exiſtimarunt, ſatis eſſe, vt quilibet enunciet inſcio donatore. Sed ipſe potius decipitur, vt nunc dicebam, atque conuincitur non modo ex manifeſta deciſione d.l. Regiæ 2. vt Ferdinandez Mendoza, d. num. 37. rectiſſimè obſeruauit; ſed etiam ſtando in terminis iuris communis, ex clara deciſione d.l. ſi quis argentum. §. ſed ſi quidem, C. de donat. ex qua hodie donatio fieri poteſt ſola voluntate donatoris, nec eſt neceſſe, vt concurrat nuncius, vel epiſtola, aut effectus donatarij, ſed ſufficit, vt non repugnet; vt Anton. Faber, de errorib. pragmat. decad. 46. errore. 1. obſeruauit: & errore 2. defendit, pro ſubſtantia donationis, & perfectione ipſius, neque Notarij, neque alterius præſentiam, aut ſtipulationem requiri.

Et hactenus de quarto fundamento deciſionis Senatus, quod in fortioribus terminis, & etiam iure communi attento, adeo fortiter vrget (vt vides) quod ſi de ſententia Fabri dubites (quod attenta veritate, & in ſtricta iuris diſpoſitione fieri non poſſet) ſi etiam patris Molinæ, Mendozæ, & aliorum ſententiam non admittas: & poſt deciſionem quoque dictæ l. Regiæ 2. acceptationem requiras; nihilominus id ipſum dicendum eſſet de iure, quod Hiſpalenſis Regius Senatus definiuit, vtpote cum donatio quælibet, interim dum non reuocatur, acceptari poſſit à donatario, nec mortuus iam donator reuocare potuerit: verè tamen Anton Fabri ſententia multùm adſtringit, quæſi attento iure communi, ita procedit, indubitanter magis obtinere debebit poſt deciſionem dictæ legis Regiæ ſecundæ.

Quintò deinde, & pro eadem Senatus Hiſpalenſis deciſione vrget id, quod in fortioribus terminis, & etiamſi Notarius nomine abſentis ſtipulatus non fuerit, alij iuris Interpretes adnotarunt; videlicet quod acceptatio donationis mortuo donatore fieri valeat per donatarium. Sic ſane in terminis diſtinctè probauit, nec diſtinxit, ſi Notarius nomine abſentis ante donantis obitum ſtipulatus fuerit, necne; Ludouic. Molina, de Hiſpanorum primogeniis, lib. 4. dicto cap. 2. num. 77. dicens, quod cum ex parte donantis donatio perfecta ſit, nec ab illo fuerit ante acceptationem reuocata, nihil impedit, quin eo mortuo ſequi valeat acceptatio; nec hæredum præiudicium in conſideratione eſt, cùm ipſi cum defuncto donante vna atque eadem perſona eſſe cenſeatur. Item quia mortuo donante autem donationis acceptationem, non poteſt hæres donatoris reuocare donationem; quoniam facultas reuocandi non tranſit ad hæredem: vt ex Didac. Couarr. Iulio Claro, & aliis obſeruauit idem Molina, dicto num. 77. Antonius Theſaurus, deciſione Pedemontana 70. numer. 9. pater Thomas Sanchez, lib. 1. disput. 6. num. 5. qui etiam eam opinionem Ludouici Molinæ adimittit, & contrariam eorum, qui requirunt, quod Notarius nomine abſentis ante donantis obitum ſtipulatus fuerit; reiicit dicto numer. 5. per totum: vbi recenſet eos, qui contra tenuerunt: & vltra relatos ibi, tenuit quoque Ioannes Matienzus, in l. 7. titul. 10. lib. 5. qui tres concluſiones conficit in propoſito, & inquit num. 12. poſt alios Authores, quod donatio abſenti facta à Notario acceptata, poterit acceptari per donatarium poſt mortem donantis, inuitis & refragantibus hæredibus: In quo conuenit Ludouic. Molinæ, & cæterorum traditionibus ſuprà relatis. Secundò dixit num. 13. quod donatio abſenti facta, mortuo donatore, à donatario acceptari non poteſt, nec ab eius hæredibus, ſi Notarius eius nomine non acceptauit: In quo (vt vides) conuenit aliis Authoribus, quos dicto num. 5. pater Thomas Sanchez recenſuit. Sed contrariatur veriori ſententiæ, quam ex Molina, & patre Thoma Sanchez, nunc commemoraui. Tertiò & vltimò inquit Matienzus, eodem num. 13. quod donatio abſenti facta, à Notario acceptata, poſt mortem donatarij poteſt ab eius hæredibus acceptari, ad effectum vt donatio valeat, nec reuocari poſſit à donante: In quo conuenit Ludou. Molina (quem ipſe non citat) de Hiſpanorum primogeniis, lib. 4. dicto cap. 2. num. 77. in fine. Qui tamen concluſionem hanc non reſtringit ad eos terminos, quando ſcilicet Notarius nomine abſentis ſtipulatus fuerit, ſed indiſtinctè inquit, donatario mortuo poſſe ipſius hæredes donationem acceptare, cum ius acceptandi ad eos pertranſeat, l. ſi ſine §. ſi procurator, ff. rem ratam haberi. Et citat Didac. Couarr. & Alciatum ita tenentes. Idem quoque tenuerunt poſt alios quamplurimos Antonius Theſaurus, deciſione Pedemontana 70. num. 10. pater Ludouic. Molina, tom. 2. de iuſtitia & iure, tractatu 2. diſputatione 264. §. iuxta hactenus dicta pater Thomas Sanchez, lib. 1. dicta diſputat. 6. numer. 6. vbi improbat Authores contrarium tenentes, & rectè percipit hanc materiam, quam indiſſolutam reliquit Ioannes Gutierrez, initio dicti cap. quamuis pactum. num. 57. Azeuedus autem ad ad Molinam ſe refert dicto cap. 2. num. 76. & 77. in dicta l. 2. titul. 16. libro. 5. & ſic ſequitur eum in articulo præfato, quod in hæredes donatarij, aut in ipſum donatarium tranſeat ius & facultas acceptandi donationem. Idem quoque reſoluit Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſionum iuris, tomo 2. littera D. concluſione 637. num. 63. fol. 839. Rota in nouiſſimis, deciſione 683. prima parte.

Tenet quoque eandem reſolutionem, & concludenter Senatus noſtri deciſionem comprobat Anton. Faber, de errorib. pragmat. tom. 2. decad. 47. errore 4. per totum, & errore 5. ex folio 1066. quò loci cùm primùm tractaret de donatario, qui donationem in abſentem ſe collatam vult ratam habere poſt mortem donatarij; retulit Didaci Couar. & aliorum ſententiam, quod acceptari poſſit donatio per donatarium. etiam mortuo donatore, & contrariam Caſtrenſis opinionem improbat. Sed aliâ adducitur, quàm ea, quam Didac. Couar. expendit, ratione, videlicet, quod donatio omnino valeat poſt Iuſtiniani conſtitutionem ſimplici donantis voluntate, vt neque pactum, poſt deciſionem dictæ l. ſi quis argentum 35. §. ſed ſiquidem, C. de donat. quæ ſola teſtificatione voluntatis teſtatoris contenta eſt in donatione inter viuos, ita vt cogi poſſit donator ad rem tradendam, non ſecus ac ſi ex ſtipulatione vtili eſſet obligatus. Proinde non magis permittendum eſt donatori, vt proprio ſuo facto liberet ſe ab actione illa condictitia, qua eum reneri Iuſtinianus voluerit; quam ei permittendum eſſet, vt ſe liberarer ab actione ex ſtipulatu, ſi per vtilem stipulationem donatio facta fuiſſet. Porro quo caſu donator obligatus eſt, certaque actione, ſiue ex ſtipulatu, ſiue condictitia conueniri poteſt ad rem tradendam; certum eſt, eandem actionem in ipſius etiam hęredem tranſire, nec minoris in hæredem donatoris, quam in donatorem ipſum poteſtatis eſſe debere. Non igitur quod præmortuus ſit donator, facere debet, vt eo minus acceptare poſſit donationem donatarius, qui nec vlla indiget acceptatione, dum ne omnino reſpuat ius quæſitum. Neque ad rem facit, quod rei donatæ dominium interim, & medio tempore peruenerit ad hæredes donatoris. Nam ſicuti donatore viuo idem illud dominium erat penes ipſum donatorem, nec eo minus tamen verum erat valere donationem, ex eaq́ue cogi donatorem poſſe, vt rem traderet; ita & poſt donatoris mortem, licet dominium, quod fuerat donatoris, ad ipſius hæredes deuoluatur, non tamen bona conſequentia eſt, ſi quis ex eo inferat, non eſſe illos cogendos, vt eandem perſonalem actionem patiantur, quam defunctus ipſe, ſi viueret, pateretur. Quod eruditè Faber ipſe aduertit, & latius fundat, ſicque Senatus deciſionem comprobat omnino.

Demum errore 5. folio 1070. & 1071. cum ſermonem inſtitueret de donatione collata in abſentem donatarium, qui poſtea deceſſerit viuo donatore ante ratihabitionem, vt dignoſcatur, an poſſit hæres ratam habere donationem, eamq́ue acceptare; duas pramittit in hac quoque quæſtione Interpretum ſententias. Prima eſt contra donatarij hæredes, vt non poſſint illi donationem ratam habere, nec ſi facta ſit cum clauſula Conſtituti. Altera eſt pro hæredibus donatarij, quam induxit Didac. Couar. & eius rationem latius expendit Faber ipſe, qui ſubtiliter admodum, & late loquitur, ac in effectu Couarr. & ſequacium ſententiam amplectitur putat tamen quæſtionem eſſe otioſam, fruſtraq́ue diſputari de ratihabitione ſtipulationis, quæ ipſo iure nullius ſit momenti, ſi in ea nihil niſi Notarij factum, iuriſq́ue communis rationem intueamur: cùm donatio inter viuos, etiam citra ſtipulationem, & traditionem, hactenus valeat ex Iuſtiniani conſtitutione in d.l. ſi quis argentum, §. ſed ſi quidem. vt ex huiuſmodi donatione per quamcumque voluntatis teſtificationem facta, naſci Iuſtinianus voluerit actionem condictitiam, nec minus in fauorem ipſius; vt contrà, non minus aduerſus hæredes donatoris, quàm aduerſus ipſum donatorem; vt verba dictæ conſtitutionis oſtendunt. Quid ergo neceſſe eſt (ſubdit Faber ipſe) ratam haberi donationem à donatarij hærede; aut ſe tantopore torquere, vt ſciatur, an ea ratihabitio per donatarij hæredem fieri poſſit, cùm ita ius ſit, vt citra ratihabitionem ea actio perinde competat & donatario, & eius hæredi; provt latiùs ibi explicat.

Rurſus & ſexto loco pro eadem Senatus Hiſpalenſis deciſione facit ſententia, & reſolutio eorum, qui exiſtimarunt, ex acceptatione Notarij acquiri donatario abſenti, & eius hæredibus actionem vtiIem ſine ceſſione, etiam ante ratihabitionem; ſicuti ex quamplurimis iuris Authoribus pro certo tradit Ludouic. Molina, de Hiſpanorum primogeniis, lib. 4. dicto cap. 2. num. 67. 70. & 71. & conueniunt Ioannes Gutierrez, Ioannes Matienzus, & referendi ſtatim Relati etiam numeris præcedentibus. Eamque irreuocabiliter, & non irreuocabiliter in abſentem ex acceptatione Notarij transferri in hunc ſenſum, quod donator non poſſit interim donationem reuocare, donatarius tamen ipſe ſi vult, etiam poſt Notarij acceptationem poterit donationem repudiare: & huius partis Authores ſigillatim recenſuit omnium latiſſimè Andr. Tiraquellus, de iure Conſtituti, 3. parte, limitatione 30. num. 49. & 66. idque etiam ſequuti fuere Didac. Couarr. Andr. ab Exea, Modern. Pariſ. Gozadinus, Iulius Clarus, & rolandus, quos commemorauit Molina, lib. 4. dicto cap. 2. num. 68. & 72. eandem etiam opinionem, quod ſcilicet donatio facta abſenti, Notario ſtipulante pro abſente, non poſſit reuocari per donatorem, etiam reintegra, & ſic ante ratificationem; cum Didaco Couar. & Rolando, ſecure reſoluit Ioannes Gutierrez, in initio dicti cap. quamuis pactum; num. 54. conſtanter Ioannes Matienzus, in dicta l. 7. tit. 10. lib. 5. gloſſa 2. num. 10. 11. & 12. Marcabrunus, in conſilio 30. num. 187. & ſequentibus, Simon de Prætis, in conſilio 1. num. 38. Rota in nouiſſimis deciſione 683. num. 3. & 4. & plenius deciſione 489. in principio, prima parte: & quamplurimos alios citat Cardinalis Dominicus Thuſcus, practicarum concluſionum iuris, tom. 2. littera d. concluſion. 641. num. 11. & pluribus ſeqq. fol. 843. & num. 32. fol. 844. pater Ludouic. Molina, tom. 2. de iuſtitia & iure, tractatu 2. diſput. 264. column. 4. verſic. communis Doctorum ſententia eſt, fol. 76. qui contra Ludouic. Molinam, cum Didaco Couarr. Iulio Claro, & Gregorio Lopez conſtanter aſſerit, donationem eiuſmodi reuocari non poſſe, etiam ante acceptationem. Quod etiam defendit Mantica, de tacit, 7. ambig. conuent. lib. 13. titul. 8. ex num. 9. Ferdinand. Mendoza, diſputationum iuris ciuilis, lib. 3. cap. 9. num. 38. & in fortioribus terminis aſſeuerauerit, donationem abſenti factam, nemine eius nomine acceptante, vſque adeo valere à principio, vt reuocari non poſſit etiam ante expreſſam reuocationem eius, cui donatur; idque maxime poſt deciſionem dictæ l. 2. titul. 16. lib. 5. nouæ collect. Regiæ vt latius ibi confirmat: & num. 39. reiicit Didaci Couarr. opinionem exiſtimatis, donationem abſenti factam, à Notario publico acceptatam, irreuocabilem vero, ſi à priuato acceptetur. Inquit namque, ex deciſione dictæ l. Regiæ 2. differentiam non eſſe, quod promiſſionem inter abſentes factam, acceptent Notarius publicus, vel alius quicunque priuatus, nam vtroque caſu reuocari non poteſt ante acceptationem.

Hæc ſane ſi ita ſe habent, & à præcitatis Authoribus defenduntur, quando magis in caſu præſenti, & Regij Senatus definitione, obtinere debuerunt; ſi verum eſt, donatoris mortem in conſideratione non haberi in propoſito, provt remanet probatum; vſque adeo, vt etiam donatore viuente, & re integra reuocarinon poſſit donatio ipſa, ſed firma permaneat.

Quod ſi dixeris, contrariam ſententiam, immò quod vtilis actio, quæ acquiritur ex acceptatione Notarij, reuocabiliter acquiratur, & per conſequens, quod poſſit reuocari donatio, antequam ſit acceptata, non obſtante Notarij ſtipulation; quamplurimos alios iuris Interpretes defendiſſe, provt quatuordecim ita tenentes retulit Ludouic. Molina, de Hiſpanor. primog. lib. 4. cap. 2. ſæpe citato, num. 69. & 72. qui ipſe firmiter hanc partem ſuſtinet. Tuentur quoque eandem Azeuedus, in d.l. 2. titul. 16. lib. 5. n. 20. & 21. & num. 24. vbi concludit, donationem inter abſentes factam, validam eſſe, requiri tamen donatarij acceptationem, etiamſi Notarius nomine abſentis ſtipulatus fuerit, ne interim dum non acceptatur, reuocari valeat per donatorem. Quod etiam defendunt permulti commemorati per Cardinalem Thuſcum, practicarum concluſionum iuris, tom. 2. littera D. dicta concluſione 241. num. 4. & ſeq. fol. 842. & magis probat iſtam ſententiam pater Thomas Sanchez, de ſponſalibus, lib. 1. dicta diſput. 6. dubio 1. per totum, folio 33. Si inquam dixeris; nihil quoad caſum præſentem intererit; nam cum abſolute probatum fuerit, donationem poſt donatoris mortem poſſe acceptari; vt ſupra deduxi, & ex multis Authoribus tradidit pater Thom. Sanchez, dicta diſput. 6. num. 5. fol. 28. nec eius hæredes poſſe reuocare, vt ſuprà quoque obſeruaui, & per eundem Molinam, numeris antè relatis, & num. 77. plane ſequitur, donatarium ipſum, mortuo donatore, donationem petentem, eo ipſo acceptare videri: nec pacto aliquo poſſe quouis modo excludi, cum donatoris reuocatio non præceſſerit, nec poſt mortem ipſius amplius ſequi poſſit.

Septimo etiam loco, velut concludenter definitionem eandem Senatus Hiſpalenſis comprobat Antonij Fabri, de erroribus pragmaticorum, decad. 46. errore 2. & 3. ex fol. 1057. reſolutio, & obſeruatio. Is namque, iure communi attento, & ſic in fortioribus terminis, & etiam non extante dictæ l. Regiæ 2. titul. 16. lib. 5. conſtitutione; dilucidè, atque ſubtiliter obſeruauit circa actionem vtilem, quam dant Interpretes ex ſtipulatione donationis inter viuos, per Notarium facta abſentis nomine; nonnulla contra communes Interpretum ſententias, quæ eò tendunt vt neque donatarij præſentia, neque acceptatio, neque etiam Notarij ſtipulatio aliqua neceſſaria ſit. Defendit itaque, donatione inter viuos redacta in ſcripturam Notarij, vt de illa, quin facta ſit dubitari non poſſit, etiam ſi neque ceſſio neque ſtipulatio interuenerit, competere donatario directam actionem, non quidem ex ſtipulatione Notarij, nec ſi aliqua interpoſita ſit, multo magis ſi nulla, ſed ex Iuſtiniani conſtitutione, in d.l. ſi quis argentum 35. §. ſed ſi quidem, C. de donat. ſoli enim Iuſtinianeæ legi hanc vim damus, vt actionem talem poſſit producere, quæ Condictitia, vel quod idem eſt Condictio ex lege, appellatur in dicto §. ſed ſi quidem, & Nouell. 162. cap. 1. §. & ſancimus. Non etiam ſtipulationi Notarij, quæ an interuenerit, necne, nihil intereſt, vt nec an adhibitus ſit Notarius, an non, niſi vt tanto minus dubitari poſſit, quin animum donationis etiam in abſentem conferendæ habuerit is, qui coram Notario, ac teſtibus voluntatem ſuam teſtari voluerit. Nam ſi poneremus, de eadem ſeria donandi voluntate conſtare per teſtes, aut aliter citra Notarij ſcripturam, æquè diceremus, actionem condictitiam, directamque donatario contra donatorem dari oportere: nam quid egemus ſtipulatione Notarij pro donatario, cum ipſius donatarij ſtipulatione non indigemus; quid rurſum præſentia Notarij ad explicandum id, quod neque donatarij præſentiam requirit, neque aliud quicquam præter donatoris voluntatem; provt ipſe Faber concludit, & multa alia in propoſito nouè & ſubtiliter conſiderat. Si ergo nihil aliud præter donatoris voluntatem requiritur, quid intereſt, eum mortuum fuiſſe, cum de ipſius voluntate adeo legitimè conſtet, nec poſſet etiam viuens donationem in abſentem, ac ignorantem collatam, ſtipulante Notario, & ante donatarij ratihabitionem reuocare; iuxta quorundam opinionem ſuprà relatam, quam in ſtricta iuris diſpoſitione conſtanter tuetur Anton. ipſe Fab. de errorib pragmat. decad. 47. errore 3. per totum, ex fol. 1061. ibi namque cum ſententias contrarias commemoraſſet, tandem concludit in hunc modum; Mihi adhibenda videtur ea diſtinctio, quam ſuperiore cap. adhibuimus; an loquamur de donatione inter viuos, an de ea, quæ facta ſit cauſa mortis: nam ſi de donatione inter viuos, ſiue Notarius pro donatario ſtipulatus ſit, ſiue non ſit, dico teneri donatorem actione condictitia ex lege Iuſtiniani, nec poſſe actionem illam, donatario ſemel quæſitam, ei auferri facto & voluntate donatoris, neque magis ſi eandem rem iam donatam idem donator alij donauerit, & tradiderit, quam ſi donationem ſimpliciter reuocaierot: ſiquidem (vt in præcedentibus disputauimus) nunquam permittendum eſt ei, qui ſemel fuit vtiliter obligatus, & contra quem cœpit actio competere, vt ſe ab ea obligatione liberet, inuito eo, cui obligatus eſt. Denique vnum explicat idemmet Author dilucide & vere, in quo hallucinabantur communiter Interpretes, nec ita ſingulariter explanarunt, & in hæc verba loquitur: Illud certe non nego, ſi donator hic rem à ſe iam abſenti donatam, necdum traditam, alij donauerit & tradiderit, potiores fore partes poſterioris donatarij in dominij quæſtione, ſicut & eadem re pluribus vendita, præfertur in vendicatione is, non cui priori fuit vendita, ſed cui priori traditam l. quoties 15. C. de rei vendicat, ſed aliud eſt dicere, ſecundum donatarium præferendum eſſe priori in cauſa dominij, aliud vero priorem donationem reuocatam eſſe propter poſteriorem. Nihil enim vetat, & potiorem eſſe donatarium ſecundum, quippe qui prior factus ſit dominus per traditionem à domino factam, & nihilominus priorem donationem ſubſiſtere hactenus, vt ex ea ſit obligatus donatur ad rem ipſam, quæ donata eſt, vel ſaltem ad eius aeſtimationem præſtandam: Iuſtinianus enim hoc fecit in d.l. ſic quis argentum 35. §. ſed ſi quidem, C. de donat. vt quiſquis dixerit ſe donare, licet neque tradiderit, neque ſtipulanti promiſerit, cogendus ſit, vt tradat, non autem vt ex ſola cauſa donationis dominium transferatur in donatarium ſiue traditione, &c.

Ex his quidem inferri poſſet iuridica ratio eius dubij, quod excitauit Ludouic. Molina, de Hiſpanorum primogen. lib. 4. dicto cap. 2. num. 72. in verſic ex eiſdem etiam ceſſant: non enim in eo conſiſtit, quod ante acceptationem reuocari poſſit, necne donatio, (provt Molina ipſe arbitratur) ſed in alio potius, ac eo quidem, quod ex Antonio Fabro nunc recenſebam.

Octauo denique & vltimo loco facit, quod in caſu prædicto, ex facto occurrenti in Regio Hiſpalenſi Senatu, & lite prædicta, quamuis expreſſa donationis acceptatio non interueniſſet, probatur tamen ex parte donatarij occurriſſe nonnulla, quæ abſque tacita ratihabitione geri minimè potuiſſent; ſicque ante donatoris eiuſdem mortem, & multis ab hinc diebus, videri donatarium ratam habuiſſe donationem, & in ſcriptura conuentionis cuiuſdam cum tertio iuitæ, ſic enunciatum, & dictæ donationis mentionem factam; quæ equidem ratihabitionem, ſeu acceptationem inducebant omnino, & eam inducere debuiſſent, quando in vita donatoris acceptatio ipſa neceſſaria fuiſſet (quod nullus hactenus dixit) acceptatio namque donationis tacita, eundem, quem expreſſa operatur in propoſito effectum, Sicuti tenuerunt Decius, in conſilio 586. columna finali. Gratus, in conſilio 12. Gozadinus, in conſilio 42. & plenius confirmat Andr. Tiraquellus, de Conſtituto, parte 3. limitatione 30. num. 11. folio 152. optime Mieres, de maioratu, prima parte, quæſtione 36. qui in eiſdem, in quibus verſamur terminis, ſic notauit ſpecificè, & quamplurimis comprobauit ex num. 4. cum ſequentibus, quæ ideò hic non repeto, quia ibi longa ferie traduntur: & facit Ludouic. Molin. d. cap. 2. libri 4. numer. 76. Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. 3. cap. 2. num. 56. accedit quoque multum ad propoſitum, Petri Surdi dicta deciſ. 111. num. 8. poſt alios Authores obſeruatio quædam, ſcilicet, quod in caſu præſenti, quando voluntas donatarij accedere deberet, foretq́ue neceſſaria, non tamen requiritur formalis acceptatio, ſed sufficeret quæcunque ſimplex declaratio animi, quæ fieri poteſt quandocunque: ſic etiam, quod acceptatio præſumitur eo ipſo, quod ſupponimus, donatarium habuiſſe notitiam donationis, quia eſt actus vtilis, & delectabilis; poſt Decium, Ruinum, & Pariſium, & Rolandum, tradit ipſe Surdus, d. deciſ. 111. num. 13. & quod tacita ratificatio sufficiat, & quæ coniecturis colligitur; Mantica, de tacitis, & ambig, conuent. lib. 13. tit. 8. ex n. 16.

CAPVT XXXVIII.

Superfluitatis vitium vt euitetur, & verba appoſita in teſtamentis, vltimis voluntatibus, & aliis diſpoſitionibus quibuſcunque aliquid operentur, nec fruſtra, aut ſine virtute, & effectu aliquid operandi, remaneant; quemadmodum interpretatio fieri, atque ex præſumpta teſtatoris mente coniectura deduci debeat, vt abſolute, & dilucide dignoſcatur, an, & quando vulgata hæc Interpretum omnium traditio, & regula communis, quod verba teſtatoris ita intelligenda ſunt, vt effectum aliquem operentur; procedat, necne; ibidem etiam l. 3. ff. de legatis primo, materia explicata, quando ſcilicet expreſſio eorum, quæ tacitè inſunt, aliquid operetur, vel non; de quo latius ſupra, cap. 17. ex num. 44. cum ſeqq. ac denique ex regula ſuperiore ſuperfluitatis vitandæ, caſus nonnulli practici deducuntur, qui regulæ eidem applicari per Doctores conſueuerunt.

SVMMARIVM.

- 1 Verba teſtamentorum ſic debere intelligi, & interpretari, vt ſuperfluitatis vitium ceſſet omnino, nec ſint ſine affectu aliquid operandi; immò ſemper aliquid operentur.
- 2 Et non ſolum verbum, & quælibet dictio, ſed etiam quælibet ſyllaba debeat aliquid operari, nec fruſtra occupare membranas.
- 3 Debeant etiam verba impropriè accipi, ſiue quaſi ad extraneum, & improprium ſenſum trahi, vt aliquid operentur.
- 4 Verba inania eſſe non debent, nec ſine virtute aliquid operandi, etiam in materia pœnali, & odioſa, & ſtricti iuris.
- 5 Verba quod debeant aliquid operari; aſſumptum generale prædictum, procedit in priuilegiis, reſcriptis, in legibus, ſtatutis, reſcriptis, vltimis voluntatibus, contractibus, ſententiis, iuramentis, atteſtationibus, libellis, & generaliter in quocunque alio diſpoſitionis genere.
- 6 Verba teſtatoris ita intelligenda eſſe, vt aliquid operentur; regula generalis prædicta, quamplurimorum iuris Interpretum allegatione, atque congerie illuſtratur, & exornatur.
- 7 Filiis grauatis, nunquid intelligantur grauati nepotes poſiti in conditione; & an, & quando filiorum appellatione contineantur nepotes, remiſſiue.
- 8 L. curauit, C. de actio. empti. vtrum locum habeat, quando pro certo pretio, & eo maiori, vel minori, provt æſtimabitur fuit facta venditio, ſi facta æſtimatione ad maiorem quantitatem pretium aſcendere reperitur, remiſſiuè.
- 9 Tranſactio quando ad ſpecificata tantum reſtringatur, ſeu ad omnia alia, etiam non expreſſa, extenditur, remiſſiuè.
- 10 Summæ, aut ſolutiones eædem, vel duplicatæ, quando præſumitur, remiſſiuè.
- 11 Inſtrumenta duo ſi reperiantur, vnum de mutuo, alterum de confeſſione mutui, præſumuntur diuerſi contractus.
- 12 Verba in dubio in teſtamentis, ne cenſeantur ludibrio & ſuperuacuè facta, ſed debeant aliquid operari; ex regula præfata, inferri quamplurima valde notabilia, & in praxi vtilia, de quibus hoc numero agitur, & ſeqq.
- 13 Conditio decedendi ſine liberis, vtrum expiret vnico filio ſuperſtite, quamuis per momentum ſuperuiuat; & de conſilio Oldraldi 21. remiſſiuè.
- 14 Oldraldi conſilium 21. limitari, vbi verba impropriando, poteſt conditio augmentatiuè accipi.
- 15 Verba teſtatoris, quod ita intelligenda, atque interpretanda ſint, vt aliquid operentur; præſumptio, & coniectura præfata, tenuis, & infirma eſt. Propterea quod ſoliti ſunt teſtatores multa adiicere, quæ abundant, & frequentiſſimum eſt apud omnes battologiæ vitium.
- 16 Eſt etiam puerilis.
- 17 Et poteſt facile contrariis præſumptionibus conuelli.
- 18 Et qualibet, minima etiam, ratione tolli.
- 19 Idcirco regula eadem, coniectura temperatur, & limitatur multis modis, provt hic adnotatur.
- 20 Et tunc demum procedit, quando id commode & rationabiliter fieri poteſt.
- 21 Et vt ius alteri quæſitum non tollatur.
- 22 Et verba potius debent reputari ſuperflua, ac ſine virtute aliquid operandi, quam quod operantur, ſiue aliquid inducunt contra voluntatem teſtatoris.
- 23 Idcirco non modo ab expreſſa, verum & à veriſimili mente non receditur propter inculcationem verborum, immò pernicioſas verborum cauillanes debemus amputare.
- 24 Potius etiam reputantur verba ſuperflua, quàm quod operentur in damnum eius, pro quo appoſita fuere.
- 25 Et vt aliquid operentur, & ſuppletio ex ſuperfluitate, vel ex aia cauſa fiat: quod de mente disponentis appareat, neceſſe eſt. Quoniam verba nihil operantur, cum non conſtat de mente disponentis.
- 26 Requiritur etiam, quod aliquid abſurditatis, vel contradictionis non reſultet; tolerabilius enim eſt ſuperfluitatis vitium, quam abſurdi, vel contradictionis.
- 27 Nec dicitur ſuperfluum, quod operatur etiam quid minimum, aut modicum.
- 28 Verba teſtamentorum, quod debeant aliquid operari, nec ſuperflua ſint; intelligendum eſſe intra terminos materiæ ſubiectæ. Verba namque in dubio operari non debent contra naturam, aut ſubiectam materiam rei, de qua agitur.
- 29 Sicque temperari, atque explicari debet generalis Interpretum quorundam traditio in hac materia.
- 30 Verba quod aliquid operentur, & ſuperfluitatis vitium euitetur, non attenditur, quando reſultaret interpretatio contra ius commune.
- 31 Vel quando verba operantur in principali diſpoſitione, licet in cæteris nihil operentur.
- 32 Aut ſi exprimunt illud, quod a iure tacitè inerat.
- 33 Siue proferuntur ad maiorem declarationem, & tollendam dubitationem, etiam minimam.
- 34 Nec dicitur teſtator ſuperfluè loqui, qui id quod tacite ſenſit, verbis expreſſit ad declarationem, intelligentiam, & teſtationem mentis ſuæ.
- 35 Et ſuperfluitas toleratur, ſi id quod paulo obſcurius dictum eſt, dilucidus exprimatur.
- 36 Nouum enim non eſt, vt idem bis etiam dicatur ratione tollendæ dubitationis.
- 37 Et ſæpenumerò exprimitur aliquid ad tollendam omnem dubitationem, & ſcrupulum, cuius tamen expreſſio non erat neceſſaria. Et ideo ex tali expreſſione nihil debet inferri.
- 38 Verba ſuperflua non dicuntur, quando exprimitur in ſpecie, quod in genere expreſſum fuerat, quia plus poteſt oratio ſpecialis, quàm generalis.
- 39 Et ſuperfluitas toleratur, quando in diſpoſitione, quæ prætenditur ſuperflua, eſt additum aliquid noui.
- 40 Vel cum reperitur prouiſum id, quod iam eſt diſpoſitum per ipſum teſtatorem, vel per ius commune.
- 41 Superfluitas toleratur, quando id exprimitur, quod implicitè in eo, quod prius dictum fuerat, continebatur.
- 42 Expreſſio eorum, quæ tacite inſunt, regulariter non operatur. Pluribus tamen in caſibus operari ſolet, provt latius hic explicatur. Et vide ſupra hoc eod. lib. & tractat, cap. 17. ex numer. 44. vſque in fin. cap.

PRo dilucida, & breui huiuſce cap. explicatione obſeruandum, atque conſtituendum erit primo loco, vulgatiſſimum equidem, & frequentiſſimum, atque per manus traditum quotidie, in omni fuiſſe diſpoſitione, & maxime in teſtamentaria, interpretatiuaq́ue vltimarum voluntatum, Scribentium omnium axioma, ſiue brocardicum, quod verba teſtamentorum ſic debent intelligi, & interpretari, vt ſuper fluitatis vitium ceſſet omnino, nec ſint ſine effectu aliquid operandi, immò ſemper aliquid operentur, nec cenſeatur ludibrio, & ſuperuacuè facta. Idque intelligunt, vt non ſolum verbum, & quælibet dictio, ſed etiam quælibet ſyllaba debeat aliquid operari, nec fruſtra occupare membranas. Intelligunt etiam, quod verba debeant etiam impropriari, ſiue quaſi ad extraneum & improprium ſenſum trahi, vt aliquid operentur. Rurſus, quod verba inania eſſe non debent, nec ſine virtute aliquid operandi, etiam in materia pœnali, & odioſa, 7 ſtricti iuris; veluti renuntiationis, diſpensationis, reſcripti, argumenti à contrario ſenſu ad correctionem iuris, & ad extenſionem de perſona ad perſonam, quæ aliàs non fieret: provt hæc omnia proſequitur Simon de Prætis, reſerendus ſtatim ex num. 1. vſque ad n. 5. Cardinalis Mantica, in loco inferius commemorando, num. 1. copiosè Craueta, in conſil. 297. num. 4. Mieres etiam ſtatim recenſendus, n. 5. quæſt. 60. 1. part. qui vt procedat regula ſuperior, etiam in materia pœnali, & ſtricta, citat textum, in l. 1. §. penultimo, cum l. ſeq. ff. de calumniatoribus, Camillus quoque Gallinius, in loco illicò referendo, ex num. 14. vſque ad numerum 21. ſuperiora comprobat. Surdus, in conſilio 29. numer. 13. & 14. libro primo. Denique & generaliter intelligunt regulam generalem ſuperiorem, quo verba debeant aliquid operari, nec ſi accipiendus intellectus, pet quem incidamus in vitium ſuperfluitatis; in omni actu, & materia, & ſic in priuilegiis, reſcriptis, vltimis voluntatibus, contractibus, ſententiis, iuramentis, atteſtationibus, libellis, & generaliter in quocunque alio diſpoſitionis genere. Id quod Simon de Prætis, & Pelaez à Mieres, in locis ſtatim commemorandis, ille ex numero 4. iſte ex numero 5. cum aliis inferius referendus, adnotarunt ſpecificè: & latiùs probauit Camillus Gallinius, de verborum ſignificat. libro primo, cap. 9. ex numero 14. vſque ad finem cap. vbi multa iura allegat, & Doctorum ſententias adducit: idem quoque tenuit Petrus Surdus, in conſilio 80. num. 15. libro primo, & in conſilio 270. num. 10. libro 2.

Pro regula autem prædicta, & brocardico commemorato, allegarunt communiter Interpretes noſtri iura quamplurima, & maximè text. in l. ſi quando, in princip. vbi Bartol. ſic notauit, ff. de legatis primo, l. generali, §. 1. ff. de vſufructu legato, l. 1. vbi gloſſa, & Bartolus, in fine, ff. ad municipalem, l. 3. §. 1. vbi Baldus, & Caſtrenſis, ff. de iure fiſci, l. ſi ſtipulatus, l. qui ſic. ff. de vſuris, l. diuus, in principio, ff. de vſu & habitatione, cap. ſi Papa, de priuilegiis, lib. 6. cap. ad audientiam, de decimis, cap. paſtoralis, de donationibus. Demum regulam ipſam, verba teſtatoris ita intelligenda eſſe, vt aliquid operentur, quamplurimis illuſtrarunt, atque exornarunt, variis etiam caſibus applicarunt Authores ſequentes, vt alios omittam, qui commemorantur ab eis.

Aimon Craueta, in conſil. 20. ex num. 9. & in conſilio 25. ex num. 30. & in conſil. 175. ex num. 240. & in conſ. 294. column. 5. & ſeqq. & in conſilio 92. n. 5. & in conſ. 135. n. 24. & in conſilio 297. n. 4.

Gozadinus, in conſ. 5. n. 6. & in conſilio 74. num. 5. cum ſeqq.

Curtius iunior, in conſ. 85. num. 40. 1. parte.

Felinus, in cap. cauſam quæ, column. 6. de reſcriptis, & in capite ſolitæ, column. 3. de maioritate & obedientia.

Carolus Ruinus, in conſ. 35. ex n. 4. lib. 2. & in conſilio 53. n. 6. lib. 3.

Gratus, in conſilio 126. n. 24. & 25. & in conſil. 94. n. 33. & ſeq. lib. 2.

Rolandus à Valle, in conſil. 1. num. 123. & in conſilio 61. ex num. 14. cum ſeq. lib. 3. & in conſil. 21. n. 16. libro 2.

Catel. Cotta, in memorab. verbo, clauſula generali.

Pet. Paul. Pariſ. in conſilio 46. numer. 68. & 70. & in conſil. 95. numero 38. lib. 1. & in conſilio 110. ex num. 47. eod. lib. & in conſilio 16. numer. 106. lib. 2. & in conſilio 71. lib. 4.

Ioannes Cephalus, in conſilio 149. numer. 3. libro primo, & in conſilio 183. num. 70. libro 2. & in conſilio 375. num. 29. lib. 3. & in conſilio 734. numero 19. libro 5.

Crotus, in conſilio 14. num. 38. & in conſilio 136. num 20.

Tiberius Decianus, in conſilio 107. numero 34. cum ſequentibus lib. 3. & in conſilio 44. n. 20. & n. 135. libro 4.

Andr. Tiraquellus, de tractatu conuention. §. 1. gloſſ. 2. n. 24. & 45.

Modern. in conſuetud. pariſien. §. 41. ex num. 14. cum ſeq. fol. 287.

Hieronymus, Gabriel, in conſil. 121. ex n. 32. lib. 1.

Gab. Eugub. in conſ. 90. ex num. 12. cum ſeq.

Franciſcus Beccius, in conſilio 21. num. 25. & in conſilio 24. ex num. 29. & in conſilio 39. ex num. 30. & in conſilio 41. num. 20. & in conſil. 88. n. 46.

Cardinalis Franciſcus Mantica, de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 3. titul. 6. per totum, vbi vide omnino, & lib. 10. titul. 1. num. 6. & lib. 12. titul. finali, n. 39. & de tacitis & ambiguis conuent. lib. 2. tit. 12. per totum.

Simon de Prætis, de interpretat. vltimar. volunt. lib. 2. interpretat. 3. dubitat. 2. ſolut. vltima, ex fol. 260. vbi etiam vide omnino.

Camillus Gallinius, de verborum ſignificat. lib. 1. capit. 9. ex n. 14. vſque ad finem cap. decimi, cum quatuor ſeqq. vbi etiam latè, atque ex profeſſo.

Pelaez à Mieres, de maioratu, 1. parte quæſt. 60. ex num. 5. cum ſeqq.

Iacobus Mandellus de Alba, in conſil. 11. n. 19. cum ſeqq. ibid. Vincent. Anibal, eius Additionator, verbo, ſuperfluum.

Iacobus Menochius, in conſilio 143. numer. 10. 37. & 38. lib. 2.

Alexander Raudenſis, de analogis, c. 34. n. 173.

Petrus Surdus, in conſ. 29. n. 13. & 14. & in conſ. 80. num. 15. lib. 1. & in conſ. 270. n. 10. & 11. lib. 2.

Marcabrunus, in conſil. 26. n. 230. & 235.

Hippolyt. Riminaldus, in conſil. 52. num. 70. lib. 1. & in conſilio 563. num. 85. lib. 5. meliùs in conſilio 282. lib. 3. vbi vide omninò num. 92. n. 100. 101. & 117. & num. 121. cum ſeq.

Iacobus Berreta, in conſil. 74. n. 38. lib. 1.

Marc. Anton. Peregrinus, in conſilio 43. numer. 8. libro 2.

Cæſar Barzius, deciſione Bononiæ 4. num. 43. & deciſione 12. n. 16.

Sylueſter Aldobrandinus, in conſil. 17. num. 16. & in conſ. 17. n. 16. & in conſ. 20. n. 61. 92. & 122.

Achilles Pedrocha, in conſilio 24. ex num. 60. in fine, vſque ad num. 72. & in conſil. 31. ex num. 173. vſque ad num. 180. & in conſil. 40. ex num. 333. vſque ad numerum 339.

Ioannes Vincentius Hondedeus, in conſil. 1. n. 36. & in conſilio 8. num. 71. & in conſilio 30. num. 67. & in conſ. 49. num. 16. & melius in conſil. 60. ex num. 72. cum ſeq. lib. 1. & in conſil. 35. num. 38. & in conſilio 61. num. 51. lib. 2.

Adrianus Gilmanus, lib. 1. rer. iudicatarum, deciſione 6. n. 153. 232. & 233.

Ludouic. Caſanate in conſilio 4. ex num. 171. in fine, vſque ad num. 178. & in conſilio 10. n. 58. & 65. & 99. & in conſ. 17. num. 23.

Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſionum iutis, tom. 8. littera V. concluſione 89. fol. 528. & tom. 2. fol. 711. verbo diſpoſitio, & tom. 1. verbo actus, concluſione 135. & 136. fol. 113. & iunge concluſionem 139. folio. 119.

Et quidem ex his nunc relatis Authoribus præfatum Aſſumptum, quod verba teſtamentorum, & alterius diſpoſitionis cuiuſlibet, ſic debeant intelligi, vt vitium ſuperfluitatis in eis ceſſet, & non ſint ſine virtute aliquid operandi; plena manu illuſtrari atque exornari poterit, & ex ipſo ad plures caſus practicos inferri, ad quos maxime conducit, vt ex eiſdem apparet. Inter alios tamen (vt multos ſilentio prætermittam) in eo dubio, Filiis grauatis, nunquid intelliguntur grauati nepotes poſiti in conditione: & An, & quando filiorum appellatione contineantur nepotes: de quo late agendum eſt alio capite huiuſce tractatus, & per Ioannes Vincentius Honded. in conſil. 60. lib. 1. Aſſumptum ipſum expendit, & ſingulariter explanat idem Hondedeus, num. 72. & duobus ſeqq. & in conſil. 30. eodem lib. 1. in altero dubio, vtrum ſcilicet l. curauit, C. de actio. empti. locum habeat, quando pro certo pretio, & eo maiori, vel minori, provt æſtimabitur, fuit facta venditio, ſi facta æſtimatione ad maiorem quantitatem pretium aſcendere reperitur? Regulam eandem ſuperfluitatis vitandæ adducit num. 67. Denique in conſilio 4. eod. libr. 1. cum explicandum ſuſcepiſſet articulum illum, tranſactio ſcilicet quando ad ſpecificata tantum reſtringitur, ſeu ad omnia alia, etiam non expreſſa extendatur, & ſic materiam l. ſi de certa, C. de tranſact. idipſum ponderauit Hondedeus, numero 17. & dixit, quod ſuperfluitas vt euitetur, includuntur in diſpoſitione etiam ea, quæ ſunt vltra naturam actus. Et antea dixerat num. 16. quod nullum verbum, etiam minimum ſtare debet ſine effectu, & virtute aliquid operandi, imò nec ſyllaba ſuperflua appoſita cenſetur, ſed verbum quodcunque, etiam quantumcunque minimum, interpretari debet vt aliquid operetur, vt latius ibi probat. Deinde Patrus Surdus, in conſil. 80. per totum, lib. 1. in eo articulo, Summa, aut ſolutiones, eædem, vel duplicatæ, quando præſumantur? de quo latè eo conſilio: & in conſilio 11. eod. lib. 1. & in conſilio 431. num. 12. lib. 3. & deciſione 217. & per Menochium, lib. 2. de arbitrariis, lib. 2. centuria 3. caſu 213. Maſcardum, de probat, tom. 3. concluſion. 1250.

Coraſium, miſcellan. lib. 3. cap. 15. Cùm inquam in eo articulo verſaretur, ex eo quod extent plures apochæ, diuerſas induci, & præſumi ſolutiones, aut obligationes, ſtatuit ex num. 13. vſque ad num. 21. Et ea principaliter adducitur ratione, quod actus agentium interpretari debent, ne ſint otioſi & ſuperflui, quia fruſtra facta fuiſſet alia apocha, ſi de eadem ſumma intelligeretur: quod non eſt dicendum, ex quod inſtrumentum debet aliquid operari: & citat Fulgoſium dicentem, quod ſi vno inſtrumento legatur, ſicuti Titius mutuauit Sempronio decem, & aliud extet inſtrumentum, in quo Sempronius confiteatur, ſed decem habuiſſe mutuo à Titio, præſumetur, confeſſionem vltimam loqui non de prioribus decem, ſed de aliis; & ita probabunt diuerſas quantitates: quia fruſtra factum eſſet ſecundum inſtrumentum, ſi de eadem ſumma intelligeretur. Idem quoque Surdus, in conſilio 270. lib. 2. ex n. 10. ex præfata doctrina, quod verba debeant ſemper aliquid operari, nec ſuperuacuè appoſita, & quod id procedit in omni actu, materia, & diſpoſitione: infert ad plures, & quidem notabiles deciſiones: Et primò refert Baldum dicentem, quod ſi cauſa committatur in poſſeſſorio cognoſcenda, appellatione rcmota; non licebit appellare, etiam in caſibus, quibus iure communi admittitur appellatio in poſſeſſorio: quia aliàs fruſtra dictum fuiſſet, appellatione remotâ. Secundò refert eundem Baldum docentem, quod ſi alicui concedatur facultas inquirendi de aliquo delicto, de quo aliàs poterat inquirere, intelligatur conceſſa licentia, quod inquirat ſama præcedente; quia aliàs conceſſio eſſet inutilis: & quando Statutum mandat, quod victus condemnetur in expenſis, intelligitur, etiamſi habeat iuſtam cauſam litigandi, ne aliàs ſit ſuperfluum. Et idipſum tenuerunt alij Authores ibi commemorati. Tertiò refert & ancharanum, in conſilio 186. quod licentia teſtandi conceſſa Epiſcopo, intelligitur etiam de bonis Eccleſiæ intuitu acquiſitis, cum pro ſuis patrimonialibus nulla exigeretur licentia. Et ſequitur Crotus, in conſilio 136. num. 20. Quartò inquit, Aretinum dixiſſe in conſilio 106. num. 7. verſicul. venio ad tertium, quod Statuto prohibente appellari ab interlocutoria, non dabitur appellatio, etiam in caſibus à iure expreſſis. Quintò commemorat Franchum, in cap. ſi Epiſcopus de ſentent. ex communicat. in 6. quod Epiſcopus concedendo licentiam Curato audiendi confeſſiones parochianorum, & eos abſoluendi, videtur facultatem concedere abſoluendi etiam in caſibus Epiſcopo reſeruatis, quia ſine licentia poterat alias confeſſiones audire. Sextò denique citat Franciſcum Beccium, in conſil. 88. num. 46. vbi dixit quod verba ad habendum, &c. poſita in tranſlatione feudi, intelligi debent, quod liceat alienare nulla facta oblatione agnatis, tamen aliàs fuiſſet neceſſaria. Præterea Pelaez à Mierez, de maioratu, 1. parte, quæſt. 60. num. 5. & ſeqq. aliqua adducit notanda: Primò namque præmittit, quod verba appoſita in facultatibus Regalibus conceſſis ad conſtitutionem maioratuum, non debent eſſe ſine effectu aliquid operandi. Secundò inquit, quod licet periculi appellatione, non veniat caſus fortuitus, fallit, niſi vt verba renuntiationis aliquid operentur, iuxta Authores ibi relatos. Tertiò dixit, quod priuilegium concedens liberam appellandi facultatem, comprehendit caſus, in quibus aliàs de iure appellatio non admittitur, ſecundum Gloſſam, & alios Authores ibi relatos. Quartò retulit idem Mieres Angelum, in l. ædem, C. locati, quod locator non poteſt inquilinum expellere, etiamſi ob nouam cauſam re locata indigeat, ſi in ſcriptura locationis expreſsè promittat, quod eum non expellet conductionis tempore pendente, vt iſta verba aliquid operentur: quem ſequitur Decius; ſed alij rectiùs tuentur contrarium, vt ibi notauit Mieres ipſe, & vltra ipſum clare comprobatur ex his, quæ ad text. in l. ædem, & eius materiam tradiderunt Antonius Gabriel, commu. concluſ. tit. de locatione, & conductione, concluſione 3. Iacob. Menochius, de arbitrariis, lib. 2. centuria 1. caſu 78. Ioannes Gutierrez, de iuramento confirmatorio, prima parte, cap. 37. Aluarus Valaſcus, de iure emphyteutico, q. 22. Antonius Gomezius tom. 2. variar. cap. 3. de locat. & conduct. num. 6. Petrus Surdus, in conſilio 103. lib. 1. Vincent Carocius, de locato & conducto, 4. parte, ex folio 18. vſque ad folium 197. Rurſus Ludouic. Caſanate, in conſil. 4. cùm in explicatione conſilij Oldradi 21. & eius dubij verſaretur, vtrum ſcilicet conditio decedendi ſine liberis, vnico filio ſuperſtite expiret, quamuis per momentum ſuperuiuat. De quo late agit per totum illud conſilium, regulam ſuperiorem expendit, & latè explicat ex num. 171. in fine, vſque ad num. 178. & in conſil. 10. cum ſuſcepiſſet explicandas quæſtiones quamplurimas, ipſum brocardicum ſuperfluitatis vitandæ adducit, num. 58. 65. & 99. & in conſilio 17. cum de eiuſdem Oldradi conſilio 21. ſermonem inſtituiſſet, & illud limitari contenderet, vbi verba impropriando, poteſt conditio augmentatiuè accipi, eandem regulam ponderauit n. 23. dicens, quod verba omnino improprianda ſunt, ne diſpoſitio, aut ſubſtitutio, vel quælibet minima ſyllaba reddatur inutilis & ſuperflua, provt ibi comprobat, & hactenus de prima obſeruatione.

Secundò deinde & principaliter obſeruandum, atque conſtituendum eſt, præſumptionem, & coniecturam præfatam, quod verba teſtatoris ita intelligi, atque interpretari debent in dubio, vt aliquid operentur, tenuem, & infirmam eſſe, vt ſcribit Alciatus, in l. 3. num. 3. ff. de legatis 1. propterea quod ſoliti ſunt teſtatores multa adiicere, quæ abundant, & frequentiſſimum eſt apud omnes battologiæ vitium, l. teſtamentum, C. de teſtamentis. quod poſt Alciat. & Durandum tradit Cardinalis Franciſcus Mantica, de coniecturis vltimarum volunt. lib. 3. tit. 6. num. 8. & lib. 12. titulo finali, num. 3. & ſolo Alciato relato Achilles Pedrocha ita etiam notauit in conſilio 24. num. 67. eſſe etiam puerilem dixit Cagnolus, in proœmio digeſtorum, num. 116. Vincentius Annibal ad Mandellum, in conſilio 11. num. 19. verbo ſuperfluum, refert Ludouic. Caſanate, d. conſilio 4. num. 171. in fine, & n. 172. & poſt Manticam, Prætis, & Menochium ſcribit, quod poteſt facile contrariis præſumptionibus conuelli, argumentum à ſuperfluitate deductum. Minima etiam qualibet ratione tolli, provt tradidit ipſe Mandellus, dicto conſilio 11. n. 29. Idcirco regula eadem, & coniectura temperanda equidem erit, & multis modis reſtringenda, quibus temperarunt, & reſtrinxerunt Simon de Prætis, in loco ſupra relato, vbi adducit quindecim limitationes, Camillus, Gallinius, Mantica, Mieres, & Riminald. & inprimis, vt tunc demum verba debeant aliquid operari, & vitium ſuperfluitatis vitandum ſit quando id commodè & rationabiliter fieri poteſt, vt poſt Ruinum ſcribit Mantica, lib. 3. tit. 6. num. 7. in principio. Hieronym. Gabriel, in conſ. 121. num. 32. Mieres de maioratu, 1. parte q. 60. num. 10. dicens quod in generali licentia data ad faciendum maioratum, non venit, quod ius alteri quæſitum tollatur, ſecundum Gloſſam, & Authores ibi relatos: & id eſſe notandum ad intellectum l. 44. Tauri, vt ſi factus ſit maioratus ob contractum oneroſum, ad cuius confirmationem poſtea Regalis licentia fuit impetrata, non poteſt prætextu talis licentiæ aliquid innouari circa maioratum prius conſtitutum ob contractum oneroſum. Deinde quod verba debent potius reputari ſuperflua, ac ſine virtute aliquid operandi, quam quod operentur, ſiue aliquid inducant contra voluntatem teſtatoris, per text. in l. verbis ciuilibus, & ibi Doctores notant, ff. de vulg. & pupil. poſt alios Authores notauit Mantica, lib. 3. dicto titul. 6. num. 4. in ſine, Prætis, lib. 2. dicta ſolutione vltima, num. 17. fol. 261. Camillus Gallinius, de verborum ſignificatione, lib. 1. cap. 1. cap. 14. num. 11. fol. 10. Pedrocha, in conſilio 24. numero 71. idcircò non modò ab expreſſa, verum & à veriſimili mente non receditur propter inculcationem verborum, imò pernicioſas verborum cauillationes debemus amputare. Quod poſt alios recte ſcripſit Mantica, d. titul. 6. n. 7. potius etiam verba reputari debent ſuperflua, nec aliquid operari, quam quod operentur in damnum eius, pro quo appoſita fuere. Ita poſt alios Authores obſeruauit Simon de Prætis, ubi ſupra, num. 38. & 39. folio 262. & poſt Bald. Decium, & Mazolum Ludou. Caſanate, d. conſil. 4. num. 174. vbi ſubdit in fine, ſuppletionem ex ſuperfluitate, vel ex alia cauſa, non aliàs faciendam, quam ſi de mente appareat, & diſpoſitio ſine ſuppletione omnino imperfecta ſit: & citat Ripam, in rubrica, ff. ad Trebellian. textum etiam, in l. cum pater, §. cum imperfecta, ff. de legat. 2. & vltra cum Iacob. Menochius, in conſilio 253. num. 38. lib. 2. Scripſit etiam, quod verba nihil operantur, cum non conſtat de mente diſponentis: poſt Socinum iuniorem, in conſilio 45. numero 25. libro primo, vel cum aliquid abſurditatis, vel contradictionis reſultat: tunc namque tolerabilius eſt ſuperfluitatis vitium, quam abſurdi, vel contradictionis, vt poſt Curtium ſeniorem, & Crauetam concludit Mantica, de coniectur. vltimar. volunt. lib. 12. dicto titulo finali, num. 39. & cum aliis Simon de Prætis, vbi ſupra, numero 23. folio 262. Achilles Pedrocha, in conſilio 24. numero 70. Nec dicitur ſuperfluum, quod operatur etiam quid minimum, aut modicum, provt latius probat Prætis ipſe, ibidem num. 13. 14. & 15. & poſt multos Authores Ioannes Vincent. Hondedeus, in conſ. 8. num. 71. & in conſ. 60. num. 72. lib. 1. Ioannes Cephalus, in conſ. 375. num. 29. lib. 3. Caſanate, d. conſil. 4. num. 176. Præterea, quamuis regulariter verba ſic debeant interpretari in teſtamentis, & aliis diſpoſitionibus, vt aliquid operentur, id tamen ſemper intelligendum eſt intra terminos materiæ ſubiectæ. nec debent in dubio operari contra naturam actus, vel ſubiectam materiam rei, de qua agitur: quod poſt Baldum, Alexand. & rectè adnotauit in propoſito Pelaez à Mieres, de maioratu, prima parte, d. quæſt. 60. num. 9. & eo non relato latiùs explicauit Camillus Gallinius, de verborum ſignificat. lib. 1. cap. 11. per totum, Menochius, d. conſilio 243. num. 38. libro 3. Sicque temperari, atque explicari debet generalis Interpretum quorundam traditio in hac materia, quos retulit Hondedeus, in conſ. 49. num. 17. lib. 1. hi namque nimis generaliter ſcripſerunt, quod vt euitetur ſuperfluitas, includuntur in diſpoſitione etiam ea, quæſunt vltra naturam actus; ſic etiam eadem interpretatio, & coniectura non ſumitur, nec ſuperfluitatis vitium attenditur, quando reſultaret interpretatio contra ius, atque intellectum iuris communis: nam tunc talis verborum expreſſio nihil operatur, ſed debet reduci ad ordinem, & diſpoſitionem iuris communis. Ita ſane poſt Geminianum, Calderinum, & Decium obſeruauit Mieres, Prima parte, dicta quæſt. 60. num. 8. Proſequitur Prætis, lib 2. dicta ſolutione vltima, ex num. 34. fol. 262. & latius explicat Camillus Gallinius, videndus omninò, de verborum ſignificatione, lib. 1. cap. 13. per totum, Iacobus Menochius, dicto conſil. 243. num. 37. libro tertio, Cephalus, in conſilio 171. num. 27. lib. 2. qui adiicit num. 28. ſuperfluitatem non conſiderari, quando verba operantur in principali diſpoſitione, licet in cæteris nihil operentur. Non etiam procedit regula ipſa, ſi verba exprimant illud, quod tacitè à iure inerat: quia tunc verba non operantur, nec ſuperflua dici poſſunt, vt poſt alios ſcribit Pelaez à Mierez, prima parte, dicta quæſt. 60. num. 8. Prætis reſerens alios, libro ſecundo, dicta ſolutione vltima, ex num. 28. fol. 262. qui generaliter dicunt, quod eo caſu ceſſat brocardicum prædictum, quod verba debeant aliquid operari: & idipſum notarunt Achilles Pedrocha, in conſil. 24. num. 63. Ludou. Caſanate, in conſilio 4. num. 177. Camillus Gallinius (qui latius explicat) de verbo. ſignific. lib. 1. cap. 10. vel cum verba proferuntur ad maiorem declarationem, & tollendam dubitationem, etiam minimam, l. quæ dubitationis, ff. de regul. iur. Mantica, de coniecturis vltim. vol. lib. 3. dicto art. 6. n. 3. dicens, quod teſtator non intelligitur ſuperfluè loqui, qui id, quod tacite ſenſit, verbis expreſſit ad clariorem mentis ſuæ reſtationem, cap. 1. cum Gloſſa, in verb. & filio, & ibi Geminianus de ſumma Trinit. & fide Cathol. lib. 6. l. teſtamentum, C. de teſtamentis, l. 1. §. ſed ſciendum, verſ. ego puto, ff. de adilitio ædicto: dicens etiam, quod ſuperfluitas toleratur, ſi id quod paulò obſcurius dictum eſt, dilucidius exprimatur, & citans Pariſium, in conſilio 110. num. 47. & ſeq. lib. 1. & Manticam refert, & ſequitur Hondedeus d. conſil. 60. num. 73. lib. 1. vbi inquit, nouam eſſe, vt idem bis etiam dicatur ratione dubitationis tollendæ, Hippolytus Riminaldus, in conſil. 563. num. 58. lib. 5. Cephalus, in conſil. 375. num. 23. lib. 3. Mazolus, in conſil. 1. num. 67. & in conſilio 113. num. 145. Iacob. Mandellus de Alba. in conſil. 11. num. 29. & in conſ. 27. num. 7. & in conſil. 420. num. 3. & in conſil. 585. num. 17. vbi dicit, quòd ſæpenumerò exprimuntur aliqua, ad tollendam omnem dubitationem, & scrupulum eius, cuius expreſſio non erat neceſſaria, & ideo extali expreſſione nihil debet inferri. Refert Ludou. Caſanate, dicto conſil. 4. num. 177. Achilles Pedrocha, in conſil. 24. ex num. 60. in fine, cum ſeq. & in conſ. 32. ex num 173. Simon de Prætis, lib. 2. dicta ſolut. vltim. ex num. 34. fol. 262. Cæſar Barzius deciſione Bononiæ 12. num. 16. Non etiam ſuperflua verba dicuntur, quando exprimitur in ſpecie, quod in genere expreſſum fuerat, quia plus poteſt oratio ſpecialis, quam generalis, Abbas per illum textum, in cap. ſi aduerſus, num. 1. de hæreticis: idemq́ue probatur in l. quæſitum, §. penultimo, ff. de fundo inſtructo, & in l. legata, in principio ff. de ſup. legata, provt ea iura perpendit, & ita notat Cardinalis Franciſcus Mantica, lib. 3. d. titul. 6. num. 3. Prætis, lib. 2. dicta ſolutione vltima, numero 36. folio 262. Achilles Pedrocha, d. conſilio 32. num. 179. Ludou, Caſanate, d. conſilio 4. numero 177. dicens, & aliorum multorum Authorum allegatione comprobans, quod ſuperfluum dici non poteſt, vbi implicitè, & in genere comprehenſa, expreſſiùs repetuntur. Hondedeus, d. conſ. 60. num. 73. addens, quod ſuperfluitas toleratur, quando in diſpoſitione, quæ prætenditur ſuperflua, eſt additum aliquid noui, vt ibi probat, & per Cephalum, in conſilio 171. num. 29. libro 2. Vel cum reperitur prouiſum id, quod iam eſt diſpoſitum per ipſum teſtatorem, vel per ius commune, vt poſt Crauetam, in conſ. 25. in fine, dixit Simon de Prætis, vbi ſupra, num. 34. Pedrocha, d. conſ. 32. numero 178. vbi notauit quod quando magis diſtinctè exprimitur illud, quod iam erat expreſſum, & abſque aliqua etiam diſtinctione ſubintelligebatur, ſuperfluum non dicitur, cap. nimis, in principio, de exceſſibus prælatorum, Cæſar Barzius, deciſione Bononiæ 4. numero. 43. vbi quod ſuperfluitas toleratur, quando id exprimitur, quod implicitè in eo, quod prius dictum fuerat, continebatur.

Quod autem ſuperiùs diximus, videlicet memoratam concluſionem, quæ habet, quod vitium ſuperfluitatis vitari debet, & verba ſic interpretari, vt aliquid operentur, non procedere, quando fieret expreſſio eorum, quæ tacitè inſunt: quia tunc talis expreſſio nihil operatur, per text. in l. 3. ff. de legatis primo, vbi Bartolus, & omnes Doctores notant. Non adeò generaliter, & indiſtinctè eſt accipiendum, ſed potius aliquando iuxta naturam, & ſubiectam materiam diſpoſitionis, & rei, de qua agitur temperandum, ac reſtringendum; prout Interpretes in ipſa l. 3. declarant, & reſtringunt: & cum aliis multis Aluar. Valaſc. conſultatione vltia, per totam, vbi explicat dictam regulam, Dueñas etiam in regul. 285. Bened. Capra, in tractatu regularum, regula 49. Peregrinus, de fideicommiſſis, articulo 14. num. 21. Burſatus, in conſil. 32. num. 61. lib. 1. Cardinalis Franciſcus Mantica, de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 5. tit. 6. num. 5. & lib. 7. tit. 12. num. 14. Tiberius Decianus, in conſil. 84. num. 50. lib. 2. Michael Graſſus, §. legatum, quæſt. 47. per totam. Alexander Raudenſis, de analogis, lib. 1. cap. 30. num. 179. Petrus Surdus, deciſione 119. num. 27. & deciſione 182. numero 8. Velaſquez Auendañus, in l. 40. Tauri, gloſſ. 8. ex num. 38. cum ſeq. Ludouicus Caſanate videndus omninò, in conſ. 1. ex num. 55. vſque ad numerum 63. & in conſil. 51. ex num. 1. vſque ad numerum 17. & num. 25. vbi latè explicat regulam eandem vulgatam, quod expreſſio eorum, quæ tacitè inſunt, nihil operatur: & caſus excipit, in quibus aliquid operatur. Prout ego quoque latius explanaui ſupra hoc eodem libro, & tractatu, cap. 17. ex num. 44. cum ſeq. vſque in finem cap. & ibidem commendaui Ioannem Bolognetum, qui latiſſimè omnium totam materiam amplectendo, quamplures caſus diſtinguit, & omnia comprehendit, quæ in propoſito excogitari, & deſiderati valent; idcircò videndus erit omninò in repetitione dictæ l. 3. ff. de legatis primo, ſuper tertia parte, ex num. 161. folio mihi 103. vſque ad num. 194. commemoraui etiam Camillum Gallinium, in commentariis de verborum ſignificatione, libro 1. cap. 10. vbi dixit, quod regula dictæ l. 3. ff. de legatis primò, ſecundum Ripam ibidem, num. 36. cum quinque ſeq. non habet locum in quatuor caſibus, quorum Primus eſt, quando exprimitur illud, quod non ex neceſſitate, ſed ex voluntate ineſt, l. talis ſcriptura, ff. de legatis primo, l. precibus, C. de impuberum. Prout ea iura Camillus expendit. Secundus caſus eſt, equando res exprimitur alio modo, quam per eum, qui inſit tacitè, ac diſpoſitiuè, l. Titia, ff. ad l. Falcidiam, l. prima, ff. fi pendente appellat. Tertius caſus eſt, quando expreſſio fieret non in præiudicium eius, in cuius fauorem ex iuris diſpoſitione tacitè inerat, ſed in eiuſdem fauorem, commodum, atque vtilitatem. Quartus caſus eſt, quantum ad hoc, vt expreſſum non dicatur amplius tacitum, & quantum ad illum effectum, vt faciat ceſſare tacitum, iuxta text, in l. cum ex filio, ff. de vulg. & pup. ſubſtitut. & latius declarat ipſe Gallinius, & refert Baldum, in cap. cum ordinem, columna 6. de reſcriptis, vbi Baldus hanc materiam ad duo capita reducit. Adducit etiam quintum caſum, vt ſcilicet non ſit locus regulæ dictæ l. 3. quantum ad inducendam voluntatem ipſius exprimentis, in eo, quod tacitè inerat diſpoſitioni, vel contra voluntatem exprimentis ex diſpoſitione legis: nam facta expreſſione, id omne, quod fuerit neceſſarium, efficitur voluntarium, aſſumitq́ue omnia priuilegia, quibus pollent diſpoſitiones, quæ ex mera & libera proficiſcuntur voluntate, præ illis, quæ ſunt contra voluntatem, vt ibidem latiùs proſequitur Gallinius. Nec otiosè hæc repetuntur hoc loco, quæ ſuprà, capite 17. ex numero 44. latiùs adnoto fuere: ſed ideò traduntur, vt dilucidiùs appareat, an & quando verba debeant aliquid operari, vel non, ſi exprimunt illud, quod à iure tacitè inerat.

CAPVT XXXIX.

Vt verba in dubio in potentiori ſignificatu, & per prius, non per poſterius, in ſpecie etiam, potius quàm in genere, & ſimpliciter, non autem ſecundum quid accipi debeant, vtrùm interpretatio fieri, atque coniectura ſumi, & deduci debeat regulariter, & maximè in teſtamentis, & vltimis voluntatibus. Ob præſumptam quoque teſtatoris mentem, quando ab eis regulis recedere licet, nec ne: vbi vulgata hæc Interpretum omnium axiomata, & in interpretatione vltimarum voluntatum, adeò frequenter allegabilia, & multis caſibus conducibilia, nonnullis exornantur, atque illuſtrantur. Denique, §. hoc ſermone, l. boues, ff. de verbor ſignificat. materia, quod diſpoſitio aliquid concedens, verificetur in primo actu; ſiue quod ſermo ſimpliciter prolatus, intelligatur de prima vice: an, & qualiter, ſiue quibus in caſibus procedat, vel non. Vbi & differentia inter contractus, & vltimas voluntates, & Petri Barboſæ placitis nonnullis, accuratiùs quàm alij feciſſent, traditis in eo articulo. An etiam donatio bonorum ſimpliciter facta, de præſentibus tantùm intelligatur.

SVMMARIVM.

- 1 Verba in dubio intelligenda, atque accipienda eſſe in potentiori ſignificatu. Idque maximè in teſtamentis, & vltimis voluntatibus.
- 2 In Statutis quoque.
- 3 Et in materia etiam ſtricta.
- 4 Atque generaliter in omni actu, & dispoſitione quacunque.
- 5 Verba in potentiori ſignificatu accipienda, & propriè eſſe intelligenda, idem eſt dicere.
- 6 Et quemadmodùm ea regula explicari debeat.
- 7 Verba dubia applicari debere ei extremo, quod eſt potentius, & qualiter id procedat.
- 8 Verba in ſpecie potius, quàm in genere ſunt accipienda.
- 9 Maximè in materia prohibitiua.
- 10 Quod latius explanatur remiſſiuè, & agitur de diſtinctione inter materiam odioſam, & fauorabilem, & indifferentum.
- 11 Et quid quando verbum poſt habere duas ſignificationes vnam propriam, & alteram impropriam. Et an accipi poſſit in larga ſignificatione, remiſſiuè.
- 12 Verba in dubio, purè & ſimpliciter ſunt intelligenda, non autem ſecundum quid.
- 13 Verba ſimpliciter prolata, intelliguntur de actu ſimplici, non qualificato.
- 14 Et de digniori ſubiecto.
- 15 Verba in teſtamentis, in contractibus, & aliis diſpoſitionibus quibuſlibet accipienda, atque intelligenda eſſe per prius, & non per poſterius. Vulgatum equidem fuiſſe, & multum allegabile Doctorum axioma. Et à quo dependet tota fere fideicommiſſorum, & ſubſtitutionum materia, vt Alexander Raudenſis arbitratur.
- 16 Et procedit, quando materia, de qua agitur, eſt ſtricta, ſiue ſui naturâ ſtrictè intelligenda, aut cum eſt odioſa; vt grauaminis, & ſimilis.
- 17 Non tamen, quando materia eſt fauorabilis, & nemini nociua. Tunc namque verba, etiam ſimpliciter prolata, per poſterius etiam accipi, atque intelligi debent.
- 18 Non etiam procedit, vbi adiecta eſſet vniuerſalis dicto.
- 19 Vel vbi ſubiecta materia, aut adiuncta ſic ſuadent.
- 20 Aut vbi diſpoſitio per prius non haberet effectum.
- 21 Vel vbi euitatur maius odium oneris, vel fideicommiſſi.
- 22 Aut euitatur abſurdum.
- 23 Vel vbi ex præſumpta, & coniecturata mente, & voluntate teſtatoris aliud elicitur.
- 24 Et generaliter in quocunque caſu, in quo menti diſponentis non eſſet ſatisfactum: tunc namque intelligenda ſunt verba per poſteriùs quoque, vel alternatiuè, vel copulatiuè, vel ſubordinatè.
- 25 Legis, boues, §. hoc ſermone, ff. de verborum ſignificat. materiam, & deciſionem regulari à fauore, vel odio, ex communi Interpretum ſententiæ. Vt dum quæritur, vtrum diſpoſitio aliquid concedens, intelligatur, de primo actu, vel de prima vice, an etiam de ſecundo, præoculis haberi debeat, an materia, aut dispoſitio de qua agitur, ſit fauorabilis. Atque ex ea differentia fauorabilis, vel odioſæ materiæ, quæſtionum quamplurium reſolutiones, & deciſiones deduci. Prout deducunt permulti iuris Interpretes, qui eiuſdem §. materiam latè explanarunt atque illuſtrarunt, prout hic adnotatur. Author verò circa materiam ipſam dicti §. hoc ſermone, doctrinam præfatam actus odioſi, vel fauorabilis, latiùs, atque ex profeſſo inſiſtit, vt num. ſeq. apparet.
- 26 Dispoſitio hominis quæcunque regulariter verificatur in primo actu, ſiue prima vice. Et ſic ſermo ſimpliciter prolatus, de primo actu intelligitur regulariter in omni materia, ideſt primo, atque vno actu conſumitur, perficitur, & finitur, vt ampliùs locum non habeat. Quod quamplurimis exornatur remiſſiuè. Secus verò in dispoſitione legis, quæ in primo actu non conſumitur, nec verificatur.
- 27 Et de ratione differentiæ in propoſito inter diſpoſitionem hominis, & legis.
- 28 Dispoſitio non verificatur in primo actu, in materia fauorabili, & quæ benignam interpretationem recipit, ex ſententia quamplurimorum. Contra verò ex ſententia aliorum, quæ in puncto iuris verior eſt; vt hic adnotatur.
- 29 Dispoſitio non verificatur in primo actu, quando primus actus non valuit, quia tunc reiterandus eſt. Cum dispoſitio loquens de actu, intelligatur de primo actu valido, & vtili, & qui ſortitus fuerit effectum.
- 30 Dispoſitio non verificatur in primo actu, nec reſtringitur ad primam vicem, quando ob certam, & determinatam cauſam fuit facta, ſed durat, quamdiu cauſa ipſa durat. Nam & ſemper alias durante cauſa, debet etiam durare, & perſeuerare id, quod ob eam cauſam introductum eſt, & conceſſum.
- 31 Dispoſitio non reſtringitur ad primum actum, quando extant verba ſignificantia iterationem. Vt ſi conceſſio facta ſit cum verbo ſemper. Quæ importat perpetuitatem, & proceſſionem temporis, & iterationem.
- 32 Dispoſitio, aut conceſſio emanata per viam priuilegij, non intelligitur de primo actu, ſed etiam de ſecundo, & vlteriore. Et quare, ibidem. Et cum declaratione.
- 33 Diſpoſitio non verificatur in primo actu, quando per eum non eſt ſatisfactum intentioni diſponentis, ſed de vlteriori intelligitur, donec conſumatur effectus ſecundùm intentionem loquentis. Veluti ſi agatur de re ſuapte natura perpetuò duratura, vt de primogenij materia & ſucceſſione. In quo verbum ſimpliciter prolatum, in infinitum protrahitur.
- 34 Dispoſitio non verificatur in prima vice, quando disponentes aliter expreſſerunt. Vel quando veriſimiliter colligeretur ex coniecturis. Sic ſane ex coniecturis deprehenditur, teſtatorem voluiſſe, dispoſitionem ſuam vlterius progredi.
- 35 Dispoſitio non verificatur in primo actu, quando poſt primum actum, non manet eadem ratio dispoſitionis, tunc namque ſemper cenſetur durare diſpoſitio, neque reſtringitur ad primum actum.
- 36 Diſpoſitio non verificatur in prima vice, quando actus de ſui natura reiterabilis eſt.
- 37 Aut ſi ſit reuocatorius primi, qui aliàs ex ſuapte natura ſit reuocabilis.
- 38 Licentia Cardinali, ſeu Epiſcopo teſtandi conceſſa, an primo actu conſumatur, vel an poſſit primum reuocari, & alterum fieri. Vbi pars affirmatiua, quod poſſit, defenditur.
- 39 Diſpoſitio vniuerſalis, ſiue etiam generalis, aut indefinita, non in primo actu tantum, ſed omnibus poſtea futuris intelligitur.
- 40 Diſpoſitio, & conuentio, vbi æquit as ſuadet, etiam de ſecundo actu intelligenda.
- 41 Diſpoſitio non verificatur in primo actu quoad teſtamenta, & vltimas voluntates, licèt ſecus quoad contractus. Et de ratione differentiæ, ex ſententia communi.
- 42 Contra verò ex ſententia aliorum, cum quibus Tiraquellus, qui fuit in ea ſententia, vt nihil in hoc referat, fiat diſpoſitio à contrahente, an à teſtatore; vtrobique enim cenſetur diſpoſitio hominis, non legis, quantum ad hoc noſtrum inſtitutum attinet.
- 43 Et idipſum conſtanter aſſeuerauit Pet. Barboſ. qui deciſionem dicti §. hoc ſermone, procedere in teſtamentis, & vltimis voluntatibus, conſtanter aſſeuerauit.
- 44 Limitauit autem, vt non procedat, ſi in vltima voluntate relinquatur per verba generalia, vel indefinita id, quod ex ſua natura reiteratur, ſiue renaſcitur.
- 45 In contractu autem ſecus eſt, etiam eiſdem terminis dictis.
- 46 Non etiam procedit in teſtamentis, & vltimis voluntatibus, quando non ſolum concurrit fauor vltimæ voluntatis, ſed etiam id, quod legatur, aut diſpoſitio continet, eſt in ſe fauorabile, vt quia legantur alimenta, vel quid in ſe pium. Et ſic non ſufficit ſimplex fauor, niſi ſit geminatus, etiam in vltima voluntate. In contractu verò intelligetur diſpoſitio de prima vice, quantumcunque agatur de re in ſe fauorabili, quia concurrit ſimplex fauor. Nec admittitur diſtinctio, vtrum materia ſit odioſa, vel fauorabilis.
- 47 Imò neque in vltima voluntate, ex veriori ſententia ſufficit duplex fauor (quicquid dictum ſit numero præcedenti) niſi relinquatur per verba generalia, vel indefinita, id quod ex ſua natura reiteratur, vel renaſcitur. Et iuxta hanc reſolutionem conuenit textus, in l. cum quidam 23. ff. de annuis legatis, quæ latius explicatur. Et poterit admitti differentia, quam inter contractus, & vltimas voluntates conſtituerunt Doctores.
- 48 Diſpoſitio, aut conceſſio facta titulo donationis, an intelligatur de prima vice.
- 49 Donatio vtrum intelligatur, non ſolum de rebus præſentibus, ſed de futuris.

PRo dilucida huiuſce cap. explicatione obſeruandum; atque conſtituendum erit primo loco, in interpretatione vltimarum voluntatum, de quibus agimus, in aliis etiam diſpoſitionibus quibuſlibet (vt inferiùs dicetur) frequentiſſimum fuiſſe Doctorum axioma, quod verba in dubio intelligenda, atque accipienda ſint in potentiori ſignificatu; idque maximè in teſtamentis, & vltimis voluntatibus, per text. in l. his verbis, ff. de hæred. inſtitut. l. ſi te ſolum. eod. tit. l. 3. ff. de vino, tritico, & oleo legat, l. Titiæ textores, ff. de legatis primo, l. ſeruis vrbanis, ad finem, ff. de legatis 3. l. prima, §. qui in perpetuum, ff. ſi ager vectig. vel emphyt. petat. l. 1. §. biduum, ff. quando appellandum ſit, l. prima, §. ſi te rogauero, & §. ſequenti, ff. depoſiti, l. non ſolum, §. vltimo, ff. de vſucapionibus, l. quicquid venditor, ff. de actionibus empti, l. quæritur, ff. de ſtatu hominum, l. nepoti, ff. defuncto inſtructo, & quamplurimis exornarunt, atque nonnullis caſibus practicis applicarunt Decius, in conſil. 5. in fine. Crotus, in conſil. 94. num. 21. Craueta in conſil. 227. numero 12. & in conſilio 294. column. 5. poſt medium. Curtius iunior, in conſ. 138. num. 15. in principio, Signorolus, in conſil. 6. num. 17. Tiraquellus, de retractu conuent. §. 2. gloſſa vnica, ex n. 8. cum ſeq. Ioannes Cephalus, in conſil. 35. num. 34. & in conſilio 82. num. 21. lib. 1. vbi etiam expendit textum, in l. filiusfamilias, §. finali, de donat. & in conſil. 142. num. 17. eod. lib. 1. & in conſil. 224. num. 28. lib. 2. & in conſil. 477. num. 23. lib. 4. & in conſil. 659. num. 9. lib. 5. Tiberius Decianus, in conſil. 9. num. 15. lib. 2. Cardinalis Mantica, de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 5. titul. 1. num. 6. Menochius, libro 3. præſumptione 54. numero 8. Camillus Gallinius, de verborum ſignificatione, libro 5. cap. 17. num. 137. vbi citat, l. Quintus, ff. de auro & argento legato. Burſatus, in conſil. 360. num. 32. lib. 4. qui pro hac regula communi citat quoque textum, in cap. ſi pater, de teſtamentis, in 6. Octauianus Cacheranus, deciſ. 120. num 9. Hippolytus Riminaldus, in principio de donat. num. 718. Achilles Pedrocha, in conſil. 29. numero 28. Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſionum iuris, tom. 8. litera V. concluſione 101. fol. 538. & hæc regula procedit etiam in Statutis, vt probat Tiraquellus, dicta gloſſa vnica, numero 8. & in materia etiam ſtricta, Aretinus, per illum text. in l. cum lege, ff. de teſtamentis. Decius, in l. 2. num. 30. ff. de iuriſdictione omnium iud. & cum multis Ioannes Cephalus, in conſil. 487. num. 23. & 24. libro 4. atque generaliter (vt dixi) in omni actu, & diſpoſitione quacunque, etiam vltra teſtamenta, regulariter namque ea interpretatio admittitur, vt verba accipienda ſint in potentiori ſignificatu; prout probant tor iura, anteà relata, & in terminis ad omnem actum, & diſpoſitionem extendunt pronunciatum prædictum Antonius de Butrio, in conſilio 30. columna 3. Paulus Caſtrenſis, in conſil. 179. In cauſa quam magnificus, column. 3. circa medium, volum. 1. Tiberius Decianus, in conſil. 9. num. 15. lib. 2. lib. 2. Tiraquellus, de retractu conuent. §. 2. dicta gloſſa vnica, num. 8. Menochius, lib. 4. dicta præſumpt. 54. num. 8. verè namque in diuerſis materiis, & diſpoſitionibus loquuntur ea iura, quæ nunc commemoraui. Et eò tendunt communes aliæ reſolutiones, capitibus præcedentibus explicatæ, quibus contendimus, verba propriè accipi, atque intelligi debere. Idem namque eſt dicere, verba ſumi debere in potentiori ſignificatu, & dicere, verba intelligi debere propriè. Ita ſanè in terminis adnotarunt, atque ſcriptum reliquerunt Socinus iunior, in conſilio 25. columna tertia, verſic. non obſtat vltimum, libro 3. Zuchardus, in l. prima, num. 13. Cod. qui admitti, Ludouicus Caſanate, in conſilio 48. num. 34. Iacobus Menochius, libro 3. præſumptione 39. numer. 9. quò loci num. 10. inquit, intelligendam ſuperiorem regulam, quod debeant verba ſumi in potentiori ſignificatu, vt tunc demum ipſa procedat, quando aliàs actus de ſe non valeret, quia dum fit interpretatio, fit, vt in potentiori ſignificatu. Si verò valet, non fit. Et inquit ita declarare Socinum ſeniorem, in conſilio vltimo, in fine, lib. 2. Alciatum, in repet. l. primæ, §. ſi quis ita, num. 36. in fin. & in l. 4. §. Cato. num. 10. de verbor. obligat. quæ tamen reſolutio temperari, & declarari debet ex his, quæ inferiùs dicentur. Sempérque coniecturata, & præſumpta voluntas teſtatoris præ oculis haberi debebit in interpretatione ipſius, iuxta ea etiam, quæ ſtatim dicenda ſunt. Et tradita per Decium, in conſilio 562. Viſo puncto diligenter, in principio. Ruinum, in conſil. 219. num. 14. lib. 2. adiicit etiam in eadem noſtra materia ipſe Menochius, lib. 4. præſumpt. 54. num. 8. verba dubia applicari debere ei extremo, quod eſt potentius: & id procedere inquit, ſicque intelligendam regulam præfatam, quod verba in dubio ſunt accipienda in potentiori ſignificatu; quando ſcilicet alterius extremi ſignificatio eſſet impropria; & citat Sfortiam ſic dicentem.

Similiter, quòd verba potiùs in ſpecie, quàm in genere ſint accipienda (quod in idem tendit, vt ſcilicet potentius attendatur) nos admonet Iureconſultus, in l. ſi in rem, §. primo, ff. de rei vendic. & deducitur, ex l. hoc legatum, ff. de legatis tertiò. Bartoluſq́ue adnotauit in l. prima, column. prima, lectura 2. ff. de vnlg. & pup. ſubſtit. Cephalus, in conſ. 531. num. 14. lib. 4. & in conſil. 689. num. 21. lib. 5. Tiberius Decianus, in conſil. 1. num. 143. lib. 2. Achilles Pedrocha, in conſilio 1. num. 29. qui poſt Decianum inquit, id maximè procedere in materia prohibitiua: latiùs Barboſa, quarta parte rubricæ, ff. ſoluto mat. ex numero 46. vbi eleganter id explicat, an ſcilicet verbum in dubio accipiendum ſit in ſpecie, & non in genere. Et diſtinguit inter materiam fauorabilem, & odioſam, & indifferentem, vt ibi videbis. Et quando verbum habere poteſt duas ſignificationes, vnam propriam, & alteram impropriam, & an accipi poſſit in larga ſignificatione; num. 52. & 53. explicauit, cui iunge Cardin. Thuſc. practic. concluſ. iur. tom. 8. litera V. concluſ. 91. fol. 531.

Deinde, quòd verba in dubio, purè & ſimpliciter ſint intelligenda, non autem ſecundum quid; & inde, quod ſi dupliciter accipi poſſunt, ſimpliciter, & ſecundum quid; in dubio ſimpliciter accipi debent, & non ſecundum quid: per textum. in l. Titiæ textores, ff. de legatis primo, l. legatis, ff. de legatis. 2. l. hoc legatum, ff. de legatis 3. adnotarunt Baldus, per illum text. in l. ſpadonem, § qui accepit, ff. de excuſat. tutorum, & in dict. l. Titiæ text. Bartolus, in dicta l. hoc legatum. Idem Bartolus, in l. Lucius, § quæſitum, de legatis 2. & in rubrica, num. 12. ff. ſoluto matrimon. vbi Alexand. num. 22. & Barboſa, 4. parte, ex num. I. cum ſeqq. Vbi latè, an dos promiſſa, propriè dicatur dos, decius, in l. velle non creditur, num. 3. de regulis iuris, & in conſ. 52. colum. finali, in principio. Angel. in l. 1. in principio, ff. de verbor. obligat. Cephal. in conſil. 667. num. 17. lib 5. Menochius, lib. 3. præſumptione 40. num. 2. Caualcanus, deciſione 246. numer. 277. prima parte. Thuſcus, tomo 8. practicar concluſion. iuris, littera V. concluſione 92. folio 532. Hippolyt. Riminald. eleganter, in conſil. 558. num. 67. 68. 69. & 70. lib. 5. vbi inquit primò, quod non valet argumentum à ſimpliciter, ad ſecundum quid, vt ibi probauit. Secundò, quod verba ſimpliciter accipienda ſunt, non autem ſecundum quid. Potiſſimè, quando materia eſt odioſa, vt per Crauetam, in conſilio 140. num. 3. Vltimò, quod regulæ ſuperioris ratio eſt, quia quid non dicitur proprie tale, quod eſt ſecundum quid; non autem eſt ſimpliciter tale: vt per Alexand. & Crauetam ibi relatos. Ruinus, in conſil. 18. columna 5. & in conſilio 24. column. 4. lib. 2. Anton. Galeatius Maluaſſia, in conſilio 22. num. 40. volumine. 1. Achilles Pedrocha, in conſilio 7. num. 226. qui in conſil. 24. num. 15. subdit, quod verba ſimpliciter prolata, intelliguntur de actu ſimplici non qualificato, & citat. l. filiusfamilias, §. ſed enim meminiſſe, ff. de donationibus, Bartol. in d.l. Lucius, §. quæſitum, & quod de digniori ſubiecto intelligi debeant, pet text. in §. ius autem ciuile, verſic. ſed quolties, Inſt. de iur. nat. gent. & ciu. annotauit Cardinalis Mantica, de coniectur. vltimar. volunt. lib. 5. titul. 1. num. 6. & de actu valido, Cardinalis Thuſcus, tom. 6. litera V. concluſion. 100. folio 538.

Rurſus & ſecundo loco obſeruandum, atque conſtituendum erit, in interpretatione quoque vltimarum voluntatum, quotidie per manus traditum aliud axioma, quod in idem videtur tendere cum præcedenti, atque eiſdemmet iuribus, pro vno, & alio vtantur viciſſim, atque communiter. Scibentes noſtri, vt penes ipſos videri poterit. Videlicet, quod verba in teſtamentis, in contractibus, & aliis diſpoſitionibus quibuſlibet accipienda, atque intelligenda ſunt per prius, & non pet poſterius. Ita ſane obſeruarunt Bartolus, in l. 1. in fine. ff. de donationibus, Baldus, in l. prima, C. de ſucceſſorio edicto. Ancharanus, in conſilio 27. columna penultima, verſic. ad hæc respondeo. Decius, in conſilio 679. in principio, Angel. Caſtrenſis, Alexand. & alij, quos retulit Fortunius Garcia, in l. Gallus §. item credendum, num. 39. in verſic. præterea, ff. de liberis & poſthumis. Felinus, in cap. 2. colum. 3. de trenga & pace. Tirauquellus, in l. bonus, §. hoc ſermone, ff. de verbor. ſignificat. in regula, num. 85. & 86. & num. 96. Anton Gabriel, commun. concluſ. lib. 6. titul. de legibus conſtitut concluſione 2. n. 37. Rolandus, in conſil. 100. num 31. lib. 1. & in conſilio 37. num 7. lib. 3. Cephalus, in conſilio 12. num. 20. lib. 1. Hippolyt. Riminaldus, in prinicpio, Inſtitut. de donat. num. 718. Baldus, Socinus, Imola, Iaſon, Signorolus, Decius, Bellonus, Herculanus, Curtius iun. Pariſius, Berous, Alciatus, & Celſus Hugo cum quibus Alexander Raudenſis, de Analogis. lib. 1. cap. 10. ex num. 1. cum ſeq. & per totum caput Tiberius Decianus, in conſilio 43. num. 11. lib. 2. Menochius, in conſilio 328. num. 18. & 19. lib. 4. Franciſcus Burſatus, in conſilio 208. numer. 6. lib. 2. dicens, quod ſemper Philoſophus ita ait, & citans iura quamplurima, Caualcanus, deciſione 17. numer. 48. parte 3. Camillus Gallinius, de verborum ſignificat. libr. 5. cap. 17. numero 137. Simon de Prætis, de interpret. vltimar. volunt. lib. 2. interpretat. 3. dubitatione 1. ſolutione 3. num 13. folio 239. Ludouic. Caſanate, in conſilio 45. num. 115. & 168. Surdus, de alimentis titul. 9. quæſt. 19. num. 20. idem etiam notauit Anton. Galeatius Maluaſſia, in conſ. 22. numer. 39. volumine primo, vbi ſcripſit, quod verba, quæ per prius, & per poſterius intelligi poſſunt, ſimpliciter prolata, per prius, & non per poſterius accipi debent. Cardinalis Dominicus Thuſcus, practicarum concluſion, iuris, tomo 8. litera V. concluſione 92. num. 254. folio 533. & concluſ. 101. ex numer. 5. cum ſeqq. folio 538. & pro hac regula, à qua dependet tota fere fideicommiſſorum, & ſubſtitutionum materia, vt poſt alios Authores firmauit Alexander Raudenſis, dicto cap. 10. numero primo, in fine: citat ipſe permulta iura, quibus etiam (vt dixi) & pro regula anteà tradita hoc cap. ex numer. 1. viciſſim vtuntur Scribentes. Ac primò textum, in l. 1. §. 1. ff. ſi ager. vectig. vel emphyt. provt latius perpendit eum, ex num. 2. vſque ad numerum. 6. textum, in hoc legatum. ff. de legatis 3. Vbi Bartolus poſt Petrum ſic ſummat illum textum, verbum quod ſe habet per prius, & per poſterius, ſimpliciter ſumptum, accipitur per prius. Quam regulam ex textu quoque, in l. legitis vxori, ff. de legitis ſecundò, colligunt ibi Cinus, Baldus, & Imola. Secundò expendunt Interpretes textum, in l. qui liberis, §. hæc verba, ff. de vnglari & pup. ſubſtitut. quem etiam verè & ſubtiliter inducit Alexnader Raudenſis, dicto cap. 10. lib. 1. de analogis, num. 19. 20. & 21. Tertiò allegant textum, in l. ex ea parte, §. in inſulam, ff. de verbor. obligat. l. ſed & ſi mors, §. tam igitur, ff. de donat, inter. l. cum pater, §. hæreditatem, 1. ff. de legatis 2. De quibus ipſe Raudenſis, eodem c. 10. ex num. 26. Quartò text. in l. Gallus, §. & quid ſi tantum, de liber, & poſthum. quem rectè inducit Raudenſis, ex num. 29. & etiam ponderat text. in l. fideicommiſſum, ff. de condit. & demonſt. Quintò textum, in l. finali, C. de his qui veniam ætatis impetrau. & in l. prima, §. & generaliter, ff. de legatis præſtandis, & in l. prima §. 1. ff. de al. luſ. & alea. expendit Camillus Gallinius, lib 5. cap. 17. num. 137. plura denique iura citauit Socinus (à quo ſumpſit Raudenſis, ſed ſilentio prætermittit eum) in l. qui hæredi, §. cum hæreditas, ff. de condit, & demonſt.

Procedit autem regula ipſa in terminis, in quibus præfati omnes Authores loquutur, quando ſcilicet materia, de qua agitur, eſt ſtricta, ſiue ſui naturâ ſtrictè intelligenda, aut cum eſt odioſa, vt grauaminis, ſimilis, & in his terminis loquitur, atque citat permultos Authores ſic intelligentes, Alexander Raudenſis, de Analogis, lib. 1. dicto cap. 10. per totum. Non tamen, quando materia eſt fauorabilis, & nemini nociua; tunc namque, etiam ſimpliciter prolata, per poſterius etiam accipi, atque intelligi debent; id quod plene comprobat Raudenſis ipſe, eodem cap. 10. per totum. Vbi vtramque concluſionem deduxit, & latius explicauit cap. 13. eiuſdem libri primi, vbi ſecundam hanc concluſionem, quod ſcilicet in materia fauorabili, verba ſint intelligenda per poſterius; infinita Authorum allegatione comprobauit, & citauit textum, in l. ſeruitus, ff. de ſeruitut. verban. præd. l. cui eorum, §. item Pomponius, ff. de poſtulando, l. 1. §. generaliter, ff. de legatis præſtand. quamplures Doctorum deciſiones, atque reſolutiones in propoſito, per totum caput adduxit, atque explicauit, vbi videri poterit, & ſequutus eſt Ludouic. Caſanate, in conſil. 45. num. 168.

Non etiam procedit regula eadem, vbi adiecta eſſet vniuerſalis dictio, veluti omnis quodcumque, aut ſimilis; tunc etenim verba, etiam per poſterius intelligi poſſunt. Vel vbi ſubiecta materia, aut adiuncta ſic ſuadent; aut ſi diſpoſitio per prius non haberet effectum; vel vbi euitatur maius odium oneris, vel fideicommiſſi; aut euitatur abſurdum. Provt hæc omnia adnotauit, & latius comprobauit Alexander Raudenſis, de analogis, lib. 1. cap. 12. per totum, cuius ocaſione amplius hiſce in rebus non immorari, ſed ita breuiter commemorare, velut neceſſitate adſtringor, vtpote cum Author ipſe, adeò longa ſerie explanauerit; & ſequutus eſt Ludouic. Caſanate, dict. conſ. 45. n. 168. per totum.

Denique regula ipſa, quod verba intelligenda ſunt per prius, non autem per poſterius; non procedit, vbi ex præſumpta mente, & coniecturata voluntate teſtatoris conſtare poſſit teſtatorem aliter voluiſſe, & verba per poſterius etiam accipi, intendiſſe; tunc namque voluntas etiam tacita, ex coniecturis deducta, attenditur, & ab ea regula receditur, provt inferius dicetur, & in ſpecie obſeruarunt Ancharanus, in conſilio 27. in 3. Columna. Barbatia, in conſilio 27. columna 10. lib 1. Ruinus, in conſilio 219. num. 14. lib. 2. Tiraquellus, de primogenitura, quæſt. 3. num. 9. Alexander Raudenſis, dicto cap. 12. lib. 1. de analogis, qui generaliter conſtituit, regulam ſuperiorem, verborum accipinedorum per prius; limitari communiter in quocunque caſu, in quo menti diſponentis non ſit ſatisfactum; tunc namque intelligenda ſunt verba per poſterius quoque, vel alternatiuè, vel copulatiuè, vel ſubordinatè, & citat alios Authores ita tenetes. Vltra quos id ipſum tenuit Pelaez à Mieres, de maioratu, prima part. quæſtion. 18. numer. 8. & inferiùs dicetur num. 33.

Rurſus atque ex eiſdem regulis, antea deductis, quam plurimorum caſuum, & quæſtionum reſolutio, & deciſio dependet, & ſummatim repeti poſſet materia integra, l. boues, §. hoc ſermone, ff. de verbor. ſignificat. fauor namque, vel odium regulat deciſionem eius textus, provt exiſtimant permulti iuris Interpretes, vt dum quæritur, vtrum diſpoſitio aliquid concedens, intelligatur de primo actu, vel de prima vice, an etiam de ſecundo; præoculis haberi debeat, an materia, aut diſpoſitio, de qua agitur, ſit fauorabilis, vel odioſa. Sicuti poſt alios Authores adnotauit Alexander Raudenſis de analogis libro primo, cap. 13. numer. 2. qui cap. 11. eiuſdem libri primi, per totum, enarrauit plures quotidianas deciſiones in praxi, quæ eliciuntur ex regula prædicta; & differentia illa fauorabilis, vel odioſæ materiæ: in effectu exornauit deciſionem dicti §. hoc ſermone. Explicarunt quoque materiam ipſam dilucide, & præſumptam mentem, & coniecturatam voluntatem teſtatoris, rei naturam, & ſubiectam materiam, aliq́ue ſimilia præ oculis habenda, vt eius §. diſpoſitio locum obtineat, vel non; obſeruarunt latiſſimè, Felinus (qui originaliter eſt prælegendus) in cap. 2. de treuga & pace. Iaſon, in l. diuortio. §. quod ſi in anno. ff. ſoluto matrimonio, vbi plures ampliationes, & limitationes adducit, & in l. ſi duobus, §. ſi ei, ff. de iureiurando, & in l. inter ſtipulantem, §. ſacram, ff. de verbor. obligat. & in conſilio 36. lib. 3. Cremenſis, ſingulari 146. Flores Diaz, variarum, lib. 3. cap. 22. numer. 31. Tiraquellus omnium latiſſimè in commentariis ad text in dict. §. hoc ſermone, & de retractu lignagier, §. octauo, gloſſa 7. ex num. 17. Stephan. Gratianus, diſceptatio, forenſi. cap. 306. num. 20. & ſeq. & num. 41. Hector Felicius, allegatione 2. ex n. 3. parte tertia. Fontanella, clauſula quarta, gloſſa 26. ex num. 21. Alciatus, & Rebuffus, in dicto §. hoc ſermone. Alexander, in conſilio 25. lib. 4. Guid. Pap. deciſione 467. Afflictis, deciſione 392. Anton. Gabriel commun. concluſion. lib. 6. tit. de legibus & conſtitut. concluſ. 2. per totam, vbi vide omnino. Iacob. Philip. Portius, regular. ſiue commun. opinion. lib. 3. regula 21. per totam. Sebaſtianus Medices, de regulis iuris, in 4. regula per totam, vbi latiſſimè. Rota Genuenſis, deciſione 25. & 63. Tellus Fernandez, in l 4. Tauri, ex num. 2. vſque ad num. 14. Ludou. Molina, de Hiſpanor. primogen. lib. 1. cap. 6. numer. 19. & 20. & lib. 2. cap. 11. ex num. 44. Menchaca, de ſucceſſionum reſolu. lib. 3. ad l. ſi quando, C. de inofficioſo teſtam. ex num. 72. cum multis ſeqq. & numer. 19. & 20. Queſada, diuerſarum quæſtonumiuris, cap. 22. ex numer. 1. Viuius, deciſione 87. lib. 1. Mieres, de maioratu, prima parte, quæſt. 18. per totam, & quæſt. 26. num. 12. Iacobus Menochius, in conſ. 85. num. 124. lib. 1. & in conſ. 244. lib. 3. & in conſil. 50. lib. 5. & lib. 1. præſumptione 46. ex num. 28. Sigiſmundus Lofredus, in conſilio 7. per totum. Baeca, de decima tutori præſtanda, capite 30. ex num. 2. Hieronymus Gabriel, in conſilio 83. Matienzus, in l. 3. titul. 3. lib. 5. gloſſa 2. num. 7. Petrus Surdus, in conſ. 281. ex num. 5. cum ſeqq. & numer. 16. cum ſeq. libro ſecundo. Hippolyt. Riminald. in conſilio vigeſimo ſecundo, ex num. vigeſimo primo, cum ſeqq. & num. 197. & ſeqq. lib. 1. & in conſilio 111. ex num. 90. lib. 2. & in conſ. 525. ferè per totum, lib. 5. Barboſa, qui erudite (vt abſolet) materiam dicti §. explicat, in d.l. diuortio, §. quod ſi in anno, ex numer. 8. vſque in finem §. Perez de Lara, de cap. & anniuerſ. lib. 1. cap. 3. per totum. Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſion. iuris, tomo ſecundo, littera D. concluſione 499. fol. 719. & tomo 8. littera V. concluſion. 146. fol. 569. Cæterum cum materia hæc, adeo practicabilis, & vtilis, licet ita deffusè explanata, & mille in locis repetita, placuit hoc loco, ex eiſdem nunc relatis Authoribus, ea attingere, & commemorare, quæ frequentius eueniunt, & magis communiter admittuntur; ſic etenim in futurum euenit, vt vel alibi quærendi, quæ ad hæc ſpectant, labor excuſetur vel etiam accuratius forſan obſeruentur nonnulla, quæ ad iſtum tractatum, & materiam vltimarum voluntatum interpretatiuam prætermitti non poſſunt. Idque vt radicitus fiat, obſeruandum erit primo loco.

Quod diſpoſitio hominis quæcunque, regulariter verificatur in prima vice, ſiue in primo actu, & ſic ſermo ſimpliciter prolatus, de primo actu intelligitur regulariter in omni materia; id eſt primo, atque vno actu conſumitur, perficitur, & finitur, vt amplius locum non habeat. Secus vero in diſpoſitione legis, quæ in primo actu non conſumitur, nec verificatur: ita ſane tradiderunt poſt alios multos Iacobus Menochius, lib. 1. præſumptione 46. num. 28. & ſeqq. Andr. Tiraquellus, qui comprobat latiſſimè, & infinita congerit exempla, in eodem §. hoc ſermone, per totum principium, ex num. 1. vſque ad numerum 162. & limitationem primam. Atque ex num. 2. vſque ad num. 40. in eodem principio, ſiue regula eius textus, ad id probandum expendit infinita alia iuris Ciuilis, & Canonici iura, vltra text. in d. §. hoc ſermone, & maximè textum, in l. dotis promiſſio. verſic. vltimo. ff. de iure dotium, l. cum pater, §. pater certam. ff. de legatis 2. matrimonij, ff. qui & à quibus manumiſſi. l. ſi ſocius pro filia. ff. ſoluto matrimonio, l. ſtipulatio de dote, ff. de iure dotium, l. diuortio, §. quod in anno. ff. ſolut. mat. l. ſi duo, §. 1. ff. de arbitris: cap. ſi clericus, in principio, cap. non poteſt, §. 1. de præbendis, in 6. & limitatione 9. eiuſdem. §. per totam, plene obſeruat, quod regula eius textus procedit in diſpoſitione hominis, non etiam legis, vel ſtatuti, & latius declarat, & id ipſum notauit Alciatus, in dicto §. hoc ſermone, num. 2. Rebuffus in principio, ibi: & ſi loquitur iſte textus in hominis diſpoſitione, non legis. Et latius limitatione vltima. in verſic. vltimo limitatur, & ex principio illius, §. vſque ad verſ. 1. limitatur. 13. adducit caſus ad comprobationem dictæ regulæ: & in verſic. Tertiò obſeruandum, adducit exemplum de emptore, aut conductore fructuum prati, qui primos tantum fructus habebit, & idem in promiſſore fructuum ſtatuit in verſic. Quartò ſi promittam, per text. in l. debitor, §. eſt veriſimile, ff. de contrahenda empt. l. interdum, ff. de verbor. obligat. Hippolytus Riminald. in conſilio 425. numero 46. & 47. libro 5. Antonius Gabriel. commun. concluſ. lib. 6. titulo de legibus & conſtit. concluſion. 2. per totam, vbi numero primo, deducit concluſionem communem dicti §. atque ex numer. 2. vſque ad numerum 19. infert ad multa. Demum numer. 34. limitat, quod ea regula habet locum in diſpoſitione hominis, non autem in diſpoſitione legis, vt latiùs ibi, & eodem ordine ſe habuit Iacobus Philippus Portius, regular. ſiue concluſion. iur. lib. 3. regula 22. num. 1. & inferius, ibi: Tertio limita, nam ſupradicta regula procedit in diſpoſitione hominis, ſecus in legis diſpoſitione. Tellus Fernandez, in l. 4. Tauri num. 5. vbi quod diſpoſitio hominis in primo actu conſumitur, & n. 6. vbi fecit conſequentiam hanc: Facultas reſtandi, ex l. 4. Tauri conceſſa, ex l. conceſſa eſt, & fauorabilis; ergo in primo actu non conſumitur.

Et ratio differentiæ inter diſpoſitionem legis, & hominis ea eſt; quòd legis natura eſt, vt non pro vno actu tantum, ſed quoties opus erit prouideat, ne alioquin ſit manca, & mutila, & imperfecta, contra l. primam, C. de his quibus vt indignis, & hanc rationem aſſignauit Iacobus Menochius, lib. 1. præſumpt. 46. num. 28. & 29. qui racuit Tiraquellum, ita dicentem, dicta limitatione 9. num. 2. vbi aliam rationem, quæ proximè accedit ad priorem, quod lex ipſa ſemper loquitur, l. 1. ff. de condictione ex lege. Eſtque ſemper in viridi obseruantia, vt dicit textus vulgatus, in l. Arriani, C. de hæreticis, & hanc vltimam rationem tradidit Rebuffus, dicta limitatione vltima, & præſentit Hippolyt. Riminaldus, dicto conſilio 525. num. 47. & 48. lib 5. Et hi quidem, ac relati ſuprà, numer. 25. maiori ex parte conuenire, aut ſaltem præſentire videntur, quòd regula dicti §. hoc ſermone, procedat non ſolum in diſpoſitione, & materia conditionali, ſed etiam in omni alia materia, & ſic diſpoſitione pura aut ſimplici; quod tandem reſoluit, cùm in fine 16. limitationis iudicium ſuum interponat Andr. Tiraquellus, nec ſententiam contrarium tenentium admittit. Eandem quoque partem tenuit Anton. Gabriel, dicta concluſione 2. de legibus, & conſtitut. qui cum retuliſſet opinionem eorum, qui exiſtimarunt, quod textus, in dicto §. hoc ſermone, procedit in diſpoſitione conditionali; ſecus autem in pura diſpoſitione: tandem numero 41. reſolutiuè firmauit, veriorem eſſe Raphaël. Cumani ſententiam, vt in omni diſpoſitione locum habeat ea deciſio. Quod rectè, & iuridicè dictum, & omnino tenendum arbitror: verè namque ea omnia iura, quæ Tiraquellus ipſe expendit in dicto principio, ex num. 2. vſque ad numerum 40. in omni loquuntur, & regulam dicti §. hoc ſermone, probant. Sic ſane in omni materia indiſtinctè loquuntur, nec diſtinguunt inter conditionalem, omnes fere Authores ſuprà commemorati, & poſt alios Perez de Lara, de capellan. & anniuerſariis, libro primo, capite tertio, numero 6.

Deinde & ſecundò obſeruandum, atque conſtituendum eſt, diſpoſitionem non verificari in primo actu, nec procedere deciſionem dicti §. hoc ſermone, in materia fauorabili, & quæ benignam interpretationem recipit. Sic ſane obſeruarunt Alexander, Socinus, Afflictis, Calderinus, Felinus, & alij cum quibus Anton. Gabriel, commun. concluſion. lib. 6. titulo de legibus & conſtitut. concluſione 2. num. 37. & relati ſuprà, hoc eodem cap. num. 25. Andr. Tiraquell. in dicto §. hoc ſermonè, limitatione 3. vbi latè Iacobus Philippus Porcius, regular. ſiue concluſionum iuris, lib. 3. regula 21. in 4. limitatione. Rebuffus, in dicto §. hoc ſermone, in 5. limitatione. Alexander Raudenſis, de analogis, lib. 1. cap. 11. per totum, maximè ex num. 11. cum ſeqq. vbi affert quamplurimas deciſiones. Hippolytus Riminald. in conſilio 525. num. 10. & 17. lib. 5. Pelaez à Mieres, de maioratu, prima parte, quæſtione 18. numero 7. & alios retulit Petr. Barboſa, in diuortio, § quod in anno, ſub num. 8. ad finem, ibi: Et in materia fauorabili, ſermo indefinitus non intelligitur de prima vice, ſed perpetuitatem inducit. & ſub num. 10. in verſic. iuxta hæc videtur. Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſion. iur. tom. 2. littera D. concluſione 499. numer. 37. & hi omnes expendere ſolent textum, in l. placet cum ſeqq. ff. de liberis & poſthum. vbi ſi quis inſtituit poſthumum hæredem, non vtique is ſolus inſtitutus videtut, qui ex ea, quam habet, vxore, ei primum natus eſt, vel is, qui tunc in cætero: verum & is quoque, qui poſtea ex quacumque vxore naſcetur. Quod Gloſſa ibi dicit mirabile propter fauorem Inſtitutionis, & teſtamenti conſeruandi. Et ſic ex ſententia eius Gloſſæ non eſt locus deciſioni dicti §. hoc ſermone, in fauorabilibus. Textum quoque in l. annua, §. Attica, ff. de annuis legatis. expendit Titaquellus, dicta limitation. 3. num. 6. vbi legatum Eccleſiæ ita factum, die nundinarum, intelligitur eſſe non vno tantum anno, ſed in perpetuum fuiſſe relictum.

E contrario, tamen, imo quod etiam in materia fauorabili, diſpoſitio verificetur in primo, & procedat deciſio dicti, §. hoc ſermone. Nec ſit facienda differentia actus fauorabilis, & odioſi; expreſſim tenuiſſe videtur Bartolus, in l. cum quidam, ff. de annuis legatis, dum dixit, quod ſi teſtator legauit certam ſummam, præſtandam monachis in die Sancti Franciſci, intelligetur de ſumma ſemel præſtanda. Et qumuis Lancelotus Decius ibi videatur contradicere in eo exemplo propter fauorem Religionis; ramen agnoſcit dictum Bartoli, regulariter verum eſſe: quinimò, & non obſtante fauore Religionis, dictum Bartoli eſſe communiter receptum, conſtat ex Alexandro, in conſilio decimo ſexto, num. 7. lib. 4. Socino, in conſilio 48. num. 3. libr. 3. Cæpola, in dicto §hoc ſermone, num. 6. Socino iuniore, in conſilio decimoquinto, num. 8. lib. 2. Cephalo, in conſilio 612. num. 17. & 37. lib. 4. & ita affirmat Barboſa, in dicto §. quod in anno. numer. 13. & antea num. 10. in verſiculo, vnde regula dicti §. hoc ſermone, & verſic. ſimiliter. & verſiculo, Non facta diſtinctione, vtrum materia ſit odioſa, vel fauorabilis, retulit Authores nonnullos pro ea parte, & odioſæ, vel fauorabilis materiæ diſtinctionem reiecit conſtanter, quantumcunque fauorabilis ſit diſpoſitio. Sic etiam vltima voluntate (quæ fauorabilis adeo eſt) deciſionem dicti, §. hoc ſermone procedere, firmiter defendit, vt ſtatim dicetur. Et in materia quantumcunque fauorabili, modò vltimæ voluntates excipiantur; idem obſeruarunt relati per Anton. Gabriel, dicta concluſion. 2. num. 37. in fine, Et per Philippum Portium, dicta regula 21. limitatione 4. in fine, indiſtinctè autem, vt in quacunque materia, etiam fauorabiliſſima, non procedat dicti §. deciſio; ponderauit Tiraquellus, dicta limitatione 3. num. 18. textum, qui aduerſus communem diſtinctionem vrget admodum, in l. matrimonij, ff. qui & à quibus, provt ibi eum expendit. Denique Perez de Lara, de capellaniis, & anniuerſariis, lib 1. cap. 3. n. 2. 3. 4. 5. &6. quod regula dicti §. hoc ſermone, procedit in omni materia, nulla excepta, & etiam in fauorabili, & piæ cauſæ, & dotis, & teſtamenti, ſecurè reſoluit, & Petri Barboſæ placita amplectitur.

Vides ergo, iuxta ſuperiora, non ſufficeſse, ex ſententia prædictorum, quod materia ſit fauorabilis, & etiam fauorabiliſſima, vt libertatis; vt recedi debeat à deciſione dicti §. regulariter, niſi vel ratione eadem diſpoſitionis, quæ æqualiter militet, præſumpta diſponentis voluntas, ſubiecta materia, vel aliud ſimile contrarium ſuadeat, vt inferiùs dicetur. Ex ſententia verò communi (quæ in puncto iuris non procedit) diſtinguendam eſſe materiam fauorabilem ab odioſa, vel ſtricta, aut non fauorabili.

Indeq́ue petenda eſt reſolutio diſpoſitionis teſtamentariæ, de qua infra ex num. 41. cum ſeq. vbi Petri Robuffi, quod attinet ad materiam fauorabilem locus adducetur.

Præterea & tertio loco obſeruandum, & conſtituendum erit, quod diſpoſitio non verficatur in primo actu, quando primus actus non valuit, quia tunc reiterandus eſt; nam diſpoſitio loquens de actu, intelligitur de primo, quia valuit, per text. in l. qui per ſalutem, ff. de iureiurando. Vbi qui per ſaluntem ſuam iurat, cum non ita ſpecialiter iuſiurandum ei eſſet delatum, iuraſſe non videtur, & ideo ex integro ſolemniter iurandum eſt, per textum etiam, in l. hæc conditio filiæ meæ, in principio, ff. de condit. & demonſtrat. vbi hæc conditio, cùm nupſerit, non impletur contractis nuptiis inutilibus, vt quia ea filia nondum eſſet nubiis æatis, vel quia ei nupſit, cuius nuptiis interdictum erat, ſed poſſe eam implere conditionem, cum de iure poſtea contraxerit. Et ibi notant omnes, per ſecundam nuptiarum coniunctionem, impleri conditionem, cùm priores de iure non ſubſiſtunt. Et Paulus Caſtrenſis, in fine, dicit eam legem ſemper ad hoc allegari, vt cum lex, vel ſtatutum loquitur de aliquo actu, qui poteſt ſortiri iuris effectum, debet intelligi de actu valido: quia actus inualidus habetur pro non facto: & Socinus ibi, column. vltima, verſic. vltimo nota: ex ea lege notauit, diſpoſitionem, ſiue legis, ſiue hominis, verificari in primo actu valido, non autem in primo actu inualido: eſt etiam textus ſingularis in cap, ſi electio, de electione, libro ſexto, provt cum, & alia iura expendit; & ſic limitat deciſionem dicti §. hoc ſermone. Andr. Tiraquellus, ibidem, limitatione prima per totam, vbi late explicat. Et id ipſum tenuerunt Rebuffus, limitatione ſecunda, in principio: & Alciatus, numero ſecundo, in eodem, §. ibi: Sed & ſi prior actus ſit nullus, de ſecundo, ita ſuadente æquitate, intelligemus. Et idem Rebuffus, limitatione 3. Anton. Gabriel, commun. concluſion libro 6. titulo de legibus & conſtitut. concluſione 2. numero 30. & tribus ſeqq. Iacob. Philippus Portius, regularum, ſiue concluſionum iuris, libro 3. rgula 21. limitatione 5. ita pariter diſpoſitio non verificatur in primo actu, nec reſtrigitur ad primam vocem, quando ob certam, & determinatam cauſam fuit facta, ſed durat, quamdiu cauſa ipſa durat: nam & ſemper aliàs durante cauſa, debet etiam durare, & perſeuerare id, quod ob eam cauſam introductum eſt, & conceſſum, l. ſemper, §, negotiatores, ff. de iure immunitatis, l. ſicut, §. primo, f. ex quibus cauſis maiores, & 1. 2. §. omnes, ff. de iudiciis, cum aliis iuribus quæ allegauit, & ita reſoluit Andr. Tiraquellus, in ipſo §. hoc ſermone 5. Anton. Gabriel, commun. concluſion. libro 6. dicta concluſione 2. tituli de legibus & conſtitut. numer. 29. Iacobus Menochius, in conſil. 450. numero 9. libro 5. Petrus Surdus, in conſil. 281. numero 17. libro 5. ſecundo, vbi inquit, quod deciſio dicti § hoc ſermone. procedit, quando conceſſio eſt indeterminata ; ſed quando eſt determinata, tunc non feſtringitur ad primam vicem; vt latiùs ibi comprobat. Et citar Anton: Gabrielem, dicto numer. 29. & 39. inquit etiam numero vigeſimo quinto, quod ſecuritas conceſſa ad certam terminatam cauſam, durat, quandiu cauſa ipſa durat. Et inde, quod ſi conceſſa eſt ſecuritas eundi & redeundi pro pace fienda, poterit is durante tractatu pacis ire, & redire ſemel & pluries, argumento l. continuus, §. item qui inſulam, ff. de verbor. obligat: & l. veteres, ff. de itinere actúque priuato. Inde etiam, ex ſententia Decij, in conſilio 562. numero 2. verſic. ad idem facit. quòd facultas per debitorem conceſſa creditori capiendi pecuniam ſuper cambiis, ne creditor propter debitoris moram damnum patiatur; non intelligitur de prima vice tantum, ſed pro pluribus, donec creditori erit integrè ſatisfactum. Denique ex ſententia Alexandri inquit ipſa Surdus, numero 26. quod qui tenetur alium in iudicio ſiſtere occaſione certæ cauſæ, ſeu litis, non liberatur, ſi ſemel ſiſtat, ſed toties tenetur, quoties durante ea lite opus erit.

Sic etiam diſpoſitio non reſtrigitur ad primum actum, quando extant verba ſignificantia iterationem, aut perpetuitatem, ſed potius perpetua efficitur; ita ſane adnotauit, & latiùs comprobaui And. Tiraquellus, in dicto §. hoc ſermone, limitatione 26. vbi late comprobat, & adducit multas deciſiones, & authoritates, & loquitur, quando diſpoſitio permittens, aut aliter diſponens aliquid fieri, vtitur verbo, quoties, aut quandocunque, vel quotieſcunque, aut, toties quoties, & aliis ſimilibus. Et expendit id, quod volunt Imola, Romanus, & Alexander, in l. ſi finita, in principio, ff. de damno infecto. quod fideiuſſor, qui præſentare promiſit toties quoties, non liberantur bina praeſentatione, quia dictio quoties, importat infinitatem, nec eſt duplici actu contenta, vt idem Tiraquellus, alios addens, latè proſequitur, de tractu conuent. §. primo, gloſſa ſecunda, numero 19. refert & ſequitur Petrus Surdus, in conſilio 281. numero 22. & 23. libro ſecundo, & numer. 18. cum ſequentibus, idem ius ſtatuit, quando in diſpoſitione, ſeu conceſſione apponeretur dictio ſemper, quæ fui natura importat perpetuitatem, & proceſſionem temporis, & iterationem, & idem quod perpetuò, & omni tempore, & omni caſu, & non differt à dictione quandocunque, & eſt vniuerſalis affirmatiua, & ſic vno actu non conſumitur, & ob eam limitatur regula dicti §. hoc ſermone. Provt latius comprobauit Petrus Surdus, ex dicto numero 18. vſque ad numerum 26. & eo non relato, ita ex Aliis Authoribus tradidit Perez Lara, de anniuerſariis, & capellaniis, libro primo. cap. tertio, numero 10. 11. &12. & de dictione ſemper, quod perpetuitatem denotet ſui naturâ; latiùs ego comprobaui, libro ſecundo, cap. 22. num. 89. 90. & 91

Similiter diſpoſitio, aut conceſſio emanata per viam priuilegii, non intelligitur de primo actu, ſed etiam de ſecundo, & vtiliter: priuilegium namque, cum ſui naturâ debeat eſſe perpetuum, non modò ſemel, ſed pluries verificatur. Ita ſane adnotauit, & exemplis comprobauit Andr. Tiraquellus, in dicto §. hoc ſermone, limitatione 8. per totam. Petrus Rebufſus, ibidem, limitatione vltima, verſic. in priuilegiis. Anton. Gabriel, commun. concluſion. libro ſexto, titulo, de legibus & conſtitut. concluſione ſecunda, numero 44. & 45. Iacob. Philip. Portius, regular. libro tretio, concluſione 21. limitatione decima. Ludouic. Molina, de Hiſpanor. primogen. libro primo, cap. 6. numero 20. Hippolytus Riminaldus, in conſilio 525. numero primo, & 2. libro 5. qui ex communi ſententia reddit retionem; nam ſi conceſſio emanata per viam pruilegij, intelligeretur de prima vice, eſſet contra naturam priuilegij, quod eſt perpetuum, cap. decet. de regulis iuris, in ſexto, idque explicat numero 53. vt procedat in actu fauorabili, ſucceſſiuo, & verbis vniuerſalibus priuilegio conceſſo, provt erat in caſu Oldradi, conſilio 300. Secus autem eſſe inquit, vbi de actu momentaneo tractaur, qualis eſt ille, de quo ibi, in quo priuilegium ſtrictè interpretandum erat, quod alienum ius tangit, vt latius ibi.

Præterea, diſpoſitio non vericatur in primo actu, quando per eum non eſt ſatisfactum intentioni diſponentis, ſed de vlteriori intelligitur, donec conſumatur effectus ſecundum intentionem loquentis. Id quod exornat, atque latiſſimè comprobat Andr. Tiraquellus, in dicto§. hoc ſermone, limitatione ſexta, per totam. Rebuffus, ibidem, limitatione ſecunda, in principio. Alciatus, numero ſeptimo. Anton. Gabriel, commun. libro ſexto, dicta concluſione ſecundæ, numero 28. Iacob. Philippus Portius, regularum libro tertio: concluſione 21. limitatione ſecunda. Hippolyt. Riminaldus, in conſilio 22. numero 199. libro primo, & in conſilio 111. numero 99. libro ſecundo. Pelaez à Mieres, de maioratu, prima parte, quæſtione 18. numero ſexto, Molina, de Hispanorum primogeniis, libro primo, cap. ſexto, numero 19. Barboſa, in l. diuortio, §. quod in anno, numero 21. qui exemplum eſſe dicit, ſi agatur de re ſuapte natura perpetuò duratura, vt de primogenij, & fideicommiſſi materia, & ſucceſſione, in quo verbum ſimpliciter prolatum, in infinitum protrahitur. Quod etiam tenuit Perez de Lara, de anniuerſariis, & capell. lib. 1. c. 3. per totum, maximè ex num. 13. cum ſeq. vbi in anniuerſario idem ius ſtatuit, ſi perpetuum futurum ſit, quod in maioratu.

Sic ſane, diſpoſitio non verificatur in prima vice, qunndo diſponentes aliter expreſſerunt, vel quando veriſimiliter colligeretur ex coniecturis, ex quibus deprehendi, & elici valeat iuridicè, teſtatorem, aut diſponentem voluiſſe, ſuam diſpoſitionem vlterius progredi, nec in primo finiri; quod Tiraquellus late comprobat in dicto §. hoc ſermone, limitatione 12. per totam, vbi videndus erit omnino. Rebuffus, ibidem, in quarta limitatione, ibi:ſiue ex voluntate expreſſa appareat, ſine tacita. Hippolytus Riminaldus, in conſil. 111. numero 92. lib. 2. & in conſil. 22. aliàs 23. num. 198. & 199. libro primo. Iacobus Philippus Portius, lib. 3. regularum, d. regula 21. in 13. limitatione, Anton. Gabriel, commun. concluſ. lib. 6. dicta concluſ. 2. titul. de legibus, num. 48. Perez de Lara, libro primo, dicto cap. 3. num. 43. & 44. vbi cum dubitaſſet, an in contractibus, ſicut in vltimis voluntatibus, recedendum ſit à regula dicti §. hoc ſermone. Propter coniecturas, & præſumptam mentem, affirmatiuè dubium reſoluit, quia contractus recipiunt interpretationem à mente contrahentem, vt ibi obſeruat, & ſuperiores omnes Authores pro ſe adducer poſſet, cum verè ipſi in omni diſpoſitione loquantur, & coniecturas, atque præſumptà mentem perpendant. Cum etiam mentem contrahentium, in ambiguis ſeruari debere, etiam ſecundum intentionem ſecundariam, magis quam verba; ſi tamen verba ſecundum aliquam ſignificationem poſſint deſeruire; latiſſimè fundauerit, atque exornauerit Cardinalis Mantica, de tacitis & ambig. conuenit. libro 2. titulo 5. per totum

Idcirco diſpoſitio non verificatut in primo actu, quando poſt primum actum non manet eadem ratio diſpoſitionis; tunc namque ſemper cenſetur durare diſpoſitio, neque reſtringitur ad primum actum, vt latiùs Tiraquellus probauit in eodem, §. hoc ſermone, limitat. 10. Rebuffus, limitat. 2. ad finem, Hippolyt. Riminaldus, d conſ. 22. aliàs 23. n. 298. lib. 1. Anton. Gabriel, lib. 6. dicta concluſ. 12. n. 40. Barboſa, in dicto §. quod in anno. n. 22.

Rurſus, diſpoſitio non verificatur in prima vice, quando actus de ſui natura reiterabilis eſt, tunc namque, etiam vltra primum actum extenditur. Quod obſeruauit Andr. Tiraquellus, in dicto §. hoc ſermone, limitatione 20. & idem ſtatuit limitatione 2. vbi ſimplex ſermo profertur in materia, quæ ex conſuetudine regionis requirit iterationem: & limitatione 4. quando eſt facta conceſſio quæpiam ad certum tempus, quia tunc non intelligitur pro prima vice, ſed toties quoties, durante illo tempore præſtituto, per text, in l. ſicut in annos, in principio, ff. quibusmodis vſusf. amittatur: & limitatione 18. vt regula ipſa non procedat, ſi natura rei, ſiue ſubiecta materia repugnet. Quod etiam repetit limitatione 33. Tellus Fernandez, in l. 4. Tauri, num. 8. & ſeq. vbi quod lex, boues, §. hoc ſermone, non procedit reſpectu actus, de ſui natura reiterabilis, vel vnius loco alterius ſubrogati. Molina, de Hiſp. primog. lib. 1. cap. 6. num. 20. Perez de Lara, de anniuerſariis, & cap. lib. 1. cap. 1. ex n. 9. & n. 22. Iacob. Menoch, in conſ. 450. n. 8. lib. 5. vbi quod quando quàtitas ſui naturâ reiterabilis eſt, ſimpliciter promittens, intelligitur tam pro ſecunda, quam pro prima vice. Anton. Gabr. commun. concluſ lib. 5. titul. de legibus & conſtit. concluſ. 2. n. 42. & n. 38. & 49.

Et idem iuris eſt, quoties actus ſecundus, vel vlterior, ſit reuocatiorus, primi, qui aliàs ex ſuapte natura ſit reuocabilis, quia tunc non procedit dicta deciſio, ſiue regula, provt ſcripſit Tiraquel. in eodem §. hoc ſermone, limitat. 17. Hippolyt. Riminald. in conſ. 525. n. 7. lib. 5. vbi inquit, quod diſpoſitio loquens de actu reuocatorio primi, ſui naturâ reuocabilis, non intelligitur de primo, ſed etiam de ſecundo. Quod latius explicat n. 36. cum ſeq. vbi vide, & id ipſum tenuerunt Pelaez à Mieres, de maioratu. 1. part. q. 18. ex n. 6. cum ſeq. Tellus Fernandez, in l. 4. Tauri, ex num. 2. vſque ad n. 14. eleganter Barboſa, in d.l. diuortio, §. quod in anno, n. 19. ff. ſoluto matrimonio, vbi limitat dictum Baldi, ibidem, vt non procedat, ſi agatur de actu ſuapte natura reuocabili; nam cùm verba debeant intelligi iuxta naturam actus, ad quem referuntur, l. plenum, §. equitij, ff. devſu & habitatione. Quando diſpoſitio refertur ad actum reuocabilem, debet intelligi diſpoſitio iuxta illius naturam, & ſic quod per primum actum non videatur diſpoſitio conſummata, & ſortita effectum. Et inde infert eodem n. 19. dubium reddi; quod conſuluit Decius, in conſil. 512. aliàs 712. quod ſi Summus Pontifex conceſſit alicui Cardinali, vel Epiſcopo licentiam teſtandi, intelligetur diſpenſatio de primo testamento, ita vt ſi primum reuocet, & faciat ſecundum, primum præualere debeat; quia ſecundum, quaſi ex defectu poteſtatis & licentiæ, valere non poteſt Et in eodem caſu idem ſcripſerunt Socinus, Tiraquellus, Couar. Marinus Freccia, Burſatus, Curtius iunior, & & Pariſius, quos retulit Barboſa. vbi ſuprà, & vltra eum id ipſum defendit Hippolyt. Riminald. d. conſil. 525. ex n. 45. atque ex n. 67. lib. 5. sed vtique prædictorum opinio, ex ſuprà aſſignata limitatione apertè confunditur. Et ita aduerſus eos conſuluit Hieronymus Gabriel, in conſ. 87. ex n. 27. cum ſeq. aſſerens, ſe bis contrarium conſuluiſſe, & quod ita iudicaret; nullumq́ue eſſe Virum alicuius iudicij, qui negare poſſit, quod concedens, & impetrans intellexerunt de eo testamento, cum quo impetrans decedere vellet, & defendunt contra Decium etiam, Nauarrus, Peralta, & Ferretus, quos ibi refert Barbosa: & num. 20. & 21. reſpondet rationibus Decij, quibus primus omnium, quos viderim, reſpondit eruditè, atque ex propoſito Tellus Fernandez. vbi ſuprà, ex num. 2. vſque ad num. 4. qui non deberet cogitandum relinquere rem adeo concludenter ab eo fundatam, & veram. Et cum ipſo Tello contra Decium quoquue tenuit Pelaez à Mieres, dicta q. 17. n. 7. 7. 18.

Sic quoque diſpoſitio vniuerſalis, ſiue etiam generalis, aut indefinita, non in primo actu tantùm, ſed omnibus poſtea futuris intelligitur; vt latius probauit Andr. Tiraquellus, indicto §. hoc ſermone, limitatione 25. per text. in l. ſi ſeruitus, ff. de ſeruit. vrban. præd. vbi generalis conceſſio ſeruitutis, ne luminibus officiatur, etiam ad futura lumina trahitur. Sequuntur Iacob. Menochius, in conſilio 450. num. 4. lib. 5. Ioannes Matienzus, in l. 3. titulo 3. lib. 5. gloſſa 2. num. 7. lib. 5. qui inde infert, quod licentia generalis vxori conceſſa per maritum ad contrahendum, non ceſſat per primum contractum, ſed durat perpetuò, donec à marito reuocetur. Ac denique, diſpoſitio quælibet, & conuentio, vbi æquitas ſuadet, quod etiam de ſecundo actu ſit intelligenda; tradidit in eodem §. Tiraquellus, limitat. 19. & ſequitur Menochius, dicto conſ. 450. n. 10.

Quartò deinde & principaliter obſeruandum, atque conſtituendum erit, deciſionem dicti §. hoc ſermone, limitari, vt procedat, in diſpoſitionibus inter viuos, in quibus voluntas obligandi, ſemper in id infertur, quod minus eſt, l. inter ſtipulantem, ff. de verbor. obligat. l. ſemper in ſtipulationibus, id fine, ff. de regulis iuris, & propterea huiuſmodi diſpoſitiones ſunt ſtricti iuris, ſtricteq́ue interpretandæ, l. quicquid adſtringendæ, ff. de verbor. obligat. Ideo non mirum, ſi intelligitur de prima vice tantum. Secus autem in diſpoſitionibus teſtamentariis, quæ multò longius producuntur, pleniuſq́ue interpretantur, Lin teſtanmentis, ff. de regul. iuris, & alio capit. ſuprà dixi. Et ita eam differentiam conſtituunt Anton. de Butrio, Decius, Alex. Romanus, & alij, quos retulit, & latius exornauit Tiraquellus, in dicto §, hoc ſermone, limitatione 15. retulit etiam Barboſa, in dicta l. diuortio §. quod in anno, num. 8. 9. & 10. & vltra eos Hippolytus Riminaldus, in conſilio 22. alias 23. num. 197. & 198. lib. 1. Qui vel ex eo confirmat, poſt Tiraquellum, vbi ſupra, num. 4. quòd ſuprà dictum fuit, deciſionem dict, §. hoc ſermone, habere locum in diſpoſitione hominis non autem in diſpoſitione legis. Nam ex eo feq́ui videtur, nec in diſpoſitione quoque vltimæ voluntatis procedere, vtpote quæ illius, quæ adeo æquiparatur, vt lex ipſa, teſtatoris voluntatem, legem appellauerit, §. diſponat, in authent. de nuptiis.

Cæterùm contrariam ſententiam, imò quod regula dicti §, hoc ſermone, etiam locum habeat in vltima voluntate, quantumcunque fauorabilis ſit; pro conſtanti admittunt Baldus, in l. vnica, num. 14. C. de his quæ pænæ nomine. Socin. in conſil. 117. num. 5. lib. 1. Iaſon, in conſil. 35. colum. vltima, lib. 3. Curt. iun. in conſil. 132. num. 1. Anton. Gabriel, commun. concluſion. lib. 6. tit. de legibus & conſtitut. concluſione 2. ex numero decimo nono, vſque ad numerum 24. vbi generaliter ſtatuit, quod deciſio d. §. hoc ſermone. locum obtineat in omni, & quacunque materia, vt per Iaſon. Alex. & Curt, iun. ibi relatos, & probatos per Barboſam, in d. §. quod in anno, num. 10. in verſic. ita vt merito Alexander, & pet Laram, de anniuerſar, & capellan. libro primo, cap. tertio, numero ſecundo, & num. 6. Deinde inquit Gabriel ipſe, quod etiam procedit in materia dotis, vt probant iura ibi relata, numero 20. & in vltimis voluntatibus, vt ibidem, num. 21. per text. in l. fideicommiſſa, §. ſi quis alicui decem, ff. de legatis tertio, & in l. primo, §. ſi cui ita, ff. vt legator. nomine caueatur, & in l. prima, §, inde Neratius, & in l. mulier, §. finali, ff. ad Trabellianum. Baldum etiam, Iaſon. Felinum, & decium ibi relatos, & in contractibus, & in beneficialibus, vt ibidem, num. 22. & 23. eandem etiam reſolutionem cum iudicio ſuſtinuit finaliter, in dicto §. hoc ſermone, limitatione 15. in fine Titaquellus, qui in hunc modum reliquit ſcriptum: Et certe ego ſum in ea ſententia, vt nihil in hoc referat, fiat dispoſitio à contrahente: an à teſtatore, vtrobique enim cenſetur diſpoſitio hominis, non legis, quantum ad hoc noſtrum inſtitutum attinet. Quod eſt rectè, & iuridicè dictum: nam ſi verum eſt, deciſionem textus, in dicto hoc ſermone. procedere in diſpoſitione hominis, non autem legis, vt dictum fuit ſuprà: planum equidem eſt, teſtamentariam diſpoſitionem eſſe hominis, quæ tamen obſeruanda eſt, quaſi fuiſſet legis. non tamen legis eſt. Et ipſam ſententiam clarè amplectitur Petrus Rebuffus, in dicto §. hoc ſermone, limitatione, quatenus dixit, deciſionem dicti §. hoc ſermone, limitari in fauorabilibus, & vbi æquitas adeſt: id tamen non intelligendum in omnibus fauorabilibus; ſed quando ratio, & fauor hoc dictant, veluti iudicatum fuit in illo Senatu pro quadam vidua, in exemplo ibi adducto, & firmiter defendit Petrus Barboſa, in dicta l. diuortio, §. quod in anno, ſub numero decimo, in verſic. vnde regula dicti §. hoc ſermone, & ſub numero 11. in verſic. ex prædictis igitur in noſtro, & ex numero 8. aſſerens, quod deciſio dicti §. procedit in teſtamentis, & vltimis voluntatibus. pro qua ſententia fortiter inducit textum, in eodem §. hoc ſermone. Nam ibi ea verba, dum nupta erit, referuntur ad tertiam perſonam quaſi abſentem: vnde innuitur, ea verba fuiſſe prolata in vltima voluntate, & non in contractu, qui requirit præſentiam perſonæ, cui fit donatio, l. neque ambigi, cum Gloſſa, C. de donat. ergo probat textus, quod ſermo indefinitus, etiam in vlitima voluntate intelligitur de prima vice. Et confirmatur, quia dubitatio ibi excitata, non eſt probabilis niſi in vltima voluntate, & in legato ita relicto, vt ibi latius obſeruat. limitat tamen dicto n. 8. in principio, ex verſicul. in vltima autem voluntate, vſque ad num. 9. & numero 11. verſicul. vnde ſi verba legati, & iterum, in verſiculo, num ex prædictis dicendum eſt, ſub eodem numero 11. vt deciſio, dicti §. hoc ſermone, non procedat, ſi in vltima voluntate relinquatur per verba generalia, vel indefinita id, quod ex ſua natura reiteratur, vel renaſcitur; nam his concurrentibus, non intelligetur legatum de prima vice, Aliàs autem, etiamſi verba legati ſint indefinita, ſi referantur ad actum, ſuapte natura non reiterabliem, ſiue non repaſcentem, intelligetur legatum de prima vice, provt efficaciter probatur in dicto §. hoc ſermone, intelligendo agere de legato; & inducendo, provt inducit Barboſa, ſub numero vndecimo, in verſic. vnde ſi verba legati ſint indefinita. Qui dicto numero 8. pro dicta doctrina, quando reliquitur id, quod ex ſua natura reiteratur, vel renaſcitur, vt tunc ſermo indefinitè prolatus, non reſtringatur ad primum actum; expendit iura nonnulla, & repetit inferiùs, numero 11. in principio, textum videlicet in l. defuncta 6. §. finali, ff. de vſufructu. Vbi teſtator legauit ſextam partem fructuum certi fundi: quærebatur, vtrum legat eſſet intelligendum de ſexta parte fructuum primi anni, an verò cenſeretur annuum; & reſpondet Iureconſultus, legatum annuum cenſeri; niſi hæres probet, teſtatorem voluiſſe contrarium. Et inde colligunt omnes ex eo textu, legatum præſtandum ex redditibus alicuius fundi, cenſeri annuum, dum vixerit legatarius. Agitur ergo in eo textu de fructibus, qui ex ſua natura renaſcuntur; & ideo legatum non cenſetur de prima vice. Et eadem ratione procedit textus, in l. ſi habitatio 10. §. vtrum, iuncta Gloſſa, ff. de vſu & habitatione, vbi habitatio ſimpliciter relicta, durat tota vita legatarij, quia ſcilicet habitatio ex ſe reiterabilis eſt, & quodammodo renaſcitur, vt colligitur ex penultima, ff. de capitis diminutione, & in fortioribus terminis conſonat textus, in l. annua, 20. §. finali, ff. de annuis legatis. Qui probat hoc procedere, ſi legatur pecunia colligenda ex redditibus fundi: nam cenſebitur legatum perpetuum, quia cum verba legati ſint indefinita, & actus ſit reiterabilis, quia fructus quolibet anno naſcuntur, non intelligetur diſpoſitio de prima vice. Et Barboſam ſequitur Perez de Lara, libro primo de anniuerſariis, cap. 3. ex numero 18. & ante ipſos viſus eſt præſentire Anton. Gabriel, commun. libro ſexto, dicta concluſione 2. numero 47. in contractibus autem vſque adeo procedit deciſio dicti §. hoc ſermone, vt ſecus dicendum ſit, etiam eiſdem terminis datis, vt conſtat in fine dicti numeri 11. in illis verbis: Nam ex prædictis dicendum eſt, quod verba legati indefinita, relata ad actum ſuapte natura reiterabliem, non reſtringuntur ad primam vicem;& tamen in eiſdem terminis contrarium erit in contractu, vt conſtat ex deciſione Baldi hic communiter recepta: nam loquitur in venditione indefinitè, & generaliter concepta, & quæ refertur ad roſas ſuapte natura reiterabiles: & tamen vult, venditionem illam reſtringi ad primas roſas: notat Alexander, in l. ſtipulatio iſta, §. finali, num. 3. de verbor. obligat. Anton. Gomez. ſecundo tomo, cap. 11. n. 48.

Non etiam procedit in teſtamentis, vltimis voIuntatibus deciſio dicti §. hoc ſermone. Quando non ſolum concurrit fauor vltimæ voluntatis, ſed etiam id quod legatur diſpoſitio continet, eſt in ſe fauorabile; vt quia legantur alimenta, vel aliquid in pium, quo modo ſaluari putauit eos Barboſa, num. 9. in fine, in dicto §. quod anno. qui in materia fauorabili, vt teſtamenti, & alia fauorem continente, generaliter intelligunt procedere textum, in l. placet, ff. de liber, & poſthum. & ſic non ſufficit ſimplex fauor, niſi ſit geminatus, etiam in vltima voluntate. Vt agnouit ipſe Barboſa, numero 19. in verſic. dum generaliter dicunt. Et vltra eum id ipſum agonuit Petr. Rebuffus, in d. §. hoc ſermone, limitatione 5. provt retuli ſuprà, num 42. in fine, vbi conſtituit, non ſufficere ſimplicem fauorem, vt recedatur à regula dicti §. hoc ſermone. Sed ſimuli requiri, quod ratio, vel natura rei vltra fauorem concurrat. In contractibus verò intelligetur diſpoſitio de prima vice, quantumcunque agatur de re in ſe fauorabili, quia concurrit ſimplex fauor: neque enim contractus fauorabilis cenſetur, provt cenſetur vltims voluntas. Nec admittitur in ipſis contractibus diſtincto, vtrum materia ſit fauorabilis, vel odioſa. Vt vtrumque obſeruauit ipſe Barboſe, in dicto §. quod in annot. ſub n. 10. in verſic. ſimiliter in contractibus.

Imo neque in vltimas voluntatibus, ex veriori ſententia, ſufficit duplex fauor (quicquid dictum ſit numero præcedenti) niſi relinquitur per verba generalia, vel indefinita id, quod ex ſua natura reiteratur, vel renaſcitur: ſicuti reſolutiuè firmauit Barboſa, in dicto §. quod in annot. num. 10. in fine, & num. 11. vbi ad hoc, quod ſi quid pium, & fauorabile relinquatur in vltima voluntate, quod debeat intelligi de prima vice, quicquid duplex fauor concurrent; ponderat textum, qui efficacitur videtur ita probare, in l. cum quiàam 23. ff. de annuis legatis: ſecundum Bartoli intellectum. Nam vult, ideò in eo textu, legatum non intelligi de prima vice, quia parua quantitas fuerat relicta. Item fuerat relicta Decurionibus: ex quantitate igitur parua, & qualitate legatariorum, præſumetur teſtatorem de prima vice non intellexiſſe, & altero ex his deficiente, ſentit Bartolus, magis recurrendum eſſe ad regulam dicti §. hoc ſermone. Et aſſerit communiter recipi hunc Bartoli intellectum, & repetit num. 12. in fine, & num. 13. & infert vno & altero loco ad quæſtionem Bartoli, in eadem l. cum quidam. Quòd ſi teſtator legauit certam ſummam, præſtandam monachis in die ſanti Franciſci; intelligetur de ſumma ſemel præſtanda, non obſtante fauore Religionis. Nec admittit Cumani intellectum, quem refert ibidem, num. 12. in verſic. primus eſt Cumani. Vtrumque autem admittit Perez de Lara, de anniuerſariis, & capell. libro primo, dicto capite tertio, numero 23. & quatuor ſeqq.

Apparet itaque, iuxta ſuperiora admitti poſſe differentiam, quam inter contractus, & vltimas voluntates conſtituerunt Doctores in hac materia; vere namque differentia non eſt, niſi in caſu, quo per verba generalia, vel indefinita relinquitur id, quod ex ſua natura reiteratur, ſiue renaſcitur. In contractibus autem, etiam eo caſu ſecus eſt, vt ſuprà dicebam: & ita explicauit Barboſa, in dicto §. quod in annot. numero vndecimo, ad finem, verſic. & iuxta hanc reſolutionem.

Sed vtrùm diſpoſitio, aut conceſſio facto titulo donationis, intelligatur, vel non de prima vice, vt ſit locus deciſioni dicti §. hoc ſermone? Dubitauit Barboſa, in d. §. quod in annot. ex num. 15. vbi ex his, quæ numeris præcedentibus, adnotaui, & ipſe ſcripta reliquit; infert, reiiciendum omnino, quod tradit Alexander. ibidem num. 7. dum dixit, quod conceſſio facta titulo donationis, non intelligetur de prima vice: allegat l. ſi ſeruitus, ff. de ſeruitut. vrbanor. præd. & dictum Baldi, in authent. excipitur. in fine, C. de bonis quæ liberis. tenentis, quod ſi pater donat filio fructus aduentitiorum, intelligitur donatio etiam de futuris, Idque ea ratione, quia ipſa loquiter in donatione, & ſic in actu inter viuos, in quo omnes concedunt, verba debere intelligi de prima vice: & eodem numero 15. & 16. Alexandari rationibus plene reſpondet: & tandem eodem num. 16. ad veram reſolutionem duos caſus inquit diſtinguendos. Primus eſt, vtrum donatio ſimpliciter facta, intelligatur de prima vice; Secundus, vtrum intelligatur, non ſolum de rebus præſentibus, ſed de futuris; quoad primum caſum in donatione idem reſoluit, quod ſuprà in legatis, & vltimis voluntatibus reſolutum eſt; vt quemadmodum legatum rei ſuapte natura reiterabilis per verba indefinita, non intelligatur de prima vice, l. defuncta, 65. §. finali, ff. de vſufructu, & aliàs obtineat regula dicti §. hoc ſermone. Ita etiam in donatione diſtinguendum ſit, vt ſi fiat de re ſuapte natura reiterabili, & concepta ſit per verba indefinita, non reſtringatur ad primam vicem, per text. in cap. quia circa, de priuilegiis. Qui loquiter in donatione decimarum, & ſic fructuum, qui ſuapte natura reiterationem recipiunt, ſed extra hunc caſum procedet deciſio dicti §. hoc ſermone; textus autem in dicto cap. quia circa, qualiter procedit, vide eundem Barboſam ibi, n. 16. 17 & 18.

Quoad ſecundum caſum (inquit Barboſa ipſe) reſoluendum eſt, quod ſi donatio non eſt nimis præiudicialis concedenti, procedit deciſio dicti cap. quia circa, quod in his terminis loquiter, vt ex eo colligitur, ibi: iuxta Canonicas ſanctiones, adiuncto cap penultimo, de donat. Sed ſi agatur de donatione nimis præiudiciali, cenſebitur relata ad tempus præſens donatio. Vnde neceſſariò etiam de prima vice intelligetur, & eſt moderanda concluſio prima, ſuprà propoſita: & hactenus Barboſa. Vltra quem aduertendum erit, ſecundum hoc dubium in terminus excitaſſe nouiſſimè Cardinalem Franciſcum Manticam, de tacitis & ambiguis conuent. lib. 14. tit. 25. vbi egit de controuerſiis, quæ in ſimplici, vel generali bonorum donatione verſantur, dirimendis: & n. 8. quæſiuit, an donatio bonorum facta ſimpliciter, de præſentibus intelligatur, & an valeat: Quod vt faciliùs poſſit intelligi, tres principales caſus diſtinguit. Primus eſt, quando quis donat bona ſua ſimpliciter, abſque ſigno vniuerſali: & tunc ſiue dubio de præſentibus tantùm intelliguntur, argumento l. ſi ita legatum, ff. de auro & argento legato: nam cum agatur de magno præiudicio ad futura non porrigitur, vt dicto num. 8. probauit Mantica ipſe. Secundus caſus eſt, quando quis donat omnia bonaſua & nullam facit mentionem præſentium, neque futurorum: & tunc ſimiliter intelligitur de præſentibus, & donatio valet, l. omnes, §. Lucius. ff. quæ in fraudem creditorum, cum aliis iuribus, quæ adducit, & Latiùs comprobat Mantica, dicto titulo 25. numero 9. 10. & 11. Tertius caſus eſt, quando quis ſimpliciter abſque ſigno vniuerſali donat bona ſua præſentia, & futura: & huiuſmodi donatio valet: quia non complectitur ſupellectilia, quæ veriſimiliter in ſpecie non eſſet conceſſurus, argumento l. obligatione generali, ff. de pignoribus, & latius explicat Mantica idem, num. 12. per totum: & an id ipſum procedat hodie poſt l. 69. Tauri, alio cap. ſuprà dixi, & inferiùs dicetur.

CAPVT XL.

Vt verba in dubio intelligi, atque interpretari debeant regulariter eo tantum reſpectu, & fine, quo fuerunt prolata, nec extendantur, vltrà quàm gerantur, non etiam vltra intentionem agentium, aut contrarium, vel alium operentur effectum, quàm quem intendebat diſponens; & inducta ad augmentum, non operentur diminutionem, & à conuerſo; coniectura quæ in teſtamentis, & vltimis voluntatibus ſumitur, quanti ad earum interpretationem æſtimari, atque haberi debeat; & de multis caſibus practicis, quibus axiomata ea vulgata deſeruiunt, remiſſiuè. Rurſus, verba generalia adulatoria, ſiue complacentiæ, verba quoque conſilij, an diſpoſitionem, vel obligationem aliquam, aut ſaltem coniecturam inducant. Et de quæſtione illa Sfortiæ Oddi, in conſilio 64. lib. 1. an teſtamentum, quod non reperitur, dicatur probatum, ſi aliquis pluries monitus, vt teſtamentum faceret, dixit: Ego feci teſtamentum & talem inſtitui.

Præterea, vtrùm mulier, quæ ſimpliciter contraxit matrimonium, nulla dote expreſſa, præſumatur, vel non, omnia bona ſua, vel partem in dotem dediſſe: atque ita in dubio, an, & quando poſſit videri dos conſtituta.

Deinde paraphernalium bonorum materiam breuiter attingit Author, & infert ad quæſtionem, an pro bonis paraphernalibus tacita hypotheca, à lege inducta, prælationis priuilegium contineat, vel ſaltem ex regula cap. qui prior, de regul, iur. lib. 6. poſterioribus etiam expreſſis hypothecis præferatur: & à quo tempore tacita hypotheca incipiat, vbi & de intellectu l. primæ, ff. qui potiores in pignore habeant. & obſeruatione noua ad l. 17. titulo 11. partita 4. an etiam neceſſarium ſit, præcedere excuſſionem in bonis mariti, antequam perueniatur ad tertios poſſeſſores.

Denique (licet ea res egrediatur huiuſce materiæ terminos) compenſationis tractatus & materia, propter ſui neceſſitatem & frequentiam ſuſcipitur, & ad ſummam dilucidè reducitur, & inquiritur, vtrùm in cauſa dotis compenſatio admittatur. An etiam locum obtineat, cum compenſatio non intenditur inter debitorem, & creditorem, ſed opponitur contra tertium, qui erat creditor, & qui prius ſibi debitum petierat. Vbi horum omnium diſtincta, & notanda traditur reſolutio, & Senatus Regij Hiſpalenſis in eodem caſu ex facto occurrenti, definitiones quinque præcipuæ commemorantur, & comprobantur.

SVMMARIVM.

- 1 Verba intelligenda, atque interpretandæ ſemper, eo reſpectu & fine, quo prolata fuere, & non aliter.
- 2 Et reſtringenda ad illam cauſam, ob quam prolata ſunt.
- 3 Et ad rem, ſuper qua exprimuntur.
- 4 Et ſecundum ſtatum, & materiam, ad quam partes principaliter ſe præpararunt.
- 5 Et in caſu, cui adaptari poſſunt.
- 6 Et ſecundum intentionem agentium, & diſponentium regulantur.
- 7 Vel primariam, vel ſaltem ſecundariam.
- 8 Scilicet tempore actus geſti.
- 9 Quicquid poſtea contingat.
- 10 Idcirco actus noſtri voluntarij, aut verba, quibus geruntur, non operantur, nec operari poſſunt vltra intentionem, nec contrarium, aut alium effectum, aut finem, quam intendebat diſponens.
- 11 Ex qua regula generali, & brocardico adeo vſitato, & communi infertur ad multa remiſſiuè, quæ Doctores inde deducunt.
- 12 Inducta ad augmentum, operari non debent diminutionem, & num. ſeq.
- 13 Verba poſita ad ampliandum, non poſſunt reſtringere.
- 14 In fauorem alicuius, quæ continentur, non debent in odium retorqueri.
- 15 Inducta ad diminutionem, ſeu reſtrictionem, augmentum operari non poſſunt, quod exornatur.
- 16 Verba generalia adulatoria, ſiue complacentiæ, diſpoſitionem non inducunt, nec obligant. & n. 18. & ſeq.
- 17 Teſtamentum, quod non reperitur, an dicatur probatum, ſi aliquis pluries monitus, vt teſtamentum faceret, dixit: Ego feci teſtamentum, & talem inſtitui. De quo late per Sfortiam Oddum, in conſilio 64. lib. 1.
- 18 Verba adulatoria directa ad honoratum, diſpoſitionem non inducunt, niſi concurrat fauor libertatis, aut piæ cauſæ.
- 19 Ex ipſis tamen coniectura, atque interpretatio voluntatis deducitur, quando ad grauatum diriguntur.
- 20 Litteræ commendatitiæ ad fauorem alicuius, non inducunt mandatum, & præſumuntur potius adulatoriæ, quam dispoſitiuæ.
- 21 Litteris credentium quando ſit credendum, remiſſiuè.
- 22 Verba prolata per modum conſilij non diſponunt, neque inducunt neceſſitatem.
- 23 Mulier ætate maior non cenſetur, quando nubit primo viro, dare bona ſua in dotem in totum, vel in partem, ſicque nec dotem conſtituiſſe. Idque ex recepta, & veriori Interpretum ſententia.
- 24 Mulier ætate minor non cenſetur, quando nubit, dare bona ſua in dotem in totum, vel in partem, quod late exor natur, aeque declaratur remiſſiuè.
- 25 Mulier quando dotem in aliquibus bonis ſpecialiter conſtituit marito, cetera dediſſe videtur eidem, tanquam paraphernalia, non tanquam dotalia.
- 26 Mulier ſimpliciter ſecunda vice nubens, cenſetur conſtituere eandem dotem, quam conſtituerat primo viro. Si tamen plures habuiſſet viros, vltima attenditur dos.
- 27 Mulier, etiam ætate maior, quando nubit, nulla dote expreſſa, non videtur dare bona ſua in dotem in totum, vel in partem, quod dictum fuit ſupra, num. 23. pluribus comprobaris fundamentis, & rationib. Quæ tæmen ad id principaliter reducuntur, quod matrimonium poteſt eſſe ſine dote, etiamſi mulier habeat bona. Et quod dos eſt quid facti, ideo non præſumitur. Non etiam datur ſemper vniformiter, & non præſumitur id, quod eſt variabile.
- 28 Dos non præſumitur conſtituta, ſi quis duxerit vxorem pulchram, cuius amore captus erat.
- 29 Mulierem nubendo ſimpliciter, præſumi bona ſua in dotem, dediſſe, quod Authores nonnulli opinantur, erroneum demonſtratur.
- 30 Et eorundem fundamentis, plene respondiſſe Iacob. Menochium, & Cardinalem Manticam, provt hic adnotatur.
- 31 Nec aliquo modo pro ipſis vrgere text. in. l. quod autem, ff. de iure dotium, provt etiam hoc loco obſeruatur.
- 32 Mulier non cenſetur dediſſe bona ſua in dotem, etiamſi maritus ea poſſediſſet, & adminiſſraſſet cum ſcientia, & patientia vxoris. Neque etiam, vt præſumatur promiſſa dos congrua, de quo vide infra, n. 38. & n. 44.
- 33 Mulier non cenſetur omnia bona dediſſe in dotem, etiamſi maritus ſit dignus tanta dote: Contrarium infra; num. 45.
- 34 Mulier quæ viro dotem indeterminatè promittit, non cenſetur omnia bona in dotem promittere, ſed eam, quæ boni viri arbitrio congrua diiudicetur.
- 35 Mulier ſimpliciter nubendo, nulla dote expreſſa, etſi non cenſeatur omnia bona in dotem dediſſe; tamen vbi extent voluntatis coniecturæ, aliud eſt dicendum. Dotem enim fuiſſe conſtitutam probari poteſt per indicia, & coniectura. Quibus conijci poſſit, eam in dotem dare voluiſſe bona ſua; & infr. n. 42.
- 36 Mulier præſumitur nubendo omnia bona ſua in dotem dediſſe, quando maritus aliqua prædia dotalia ſciente, & patiente vxore vendidiſſet, & cautam ſe facturum vxorem pro pretio bonorum venditorum, promiſiſſet.
- 37 Vel quando maritus dicebat, bona ſibi fuiſſe in dotem data, & ea poſſidere tanquam dotalia. Hæc namque aſſertio probat, illum poſſediſſe ex ea cauſa potiùs, quàm ex alia.
- 38 Mulierem omnia dediſſe in dotem probatur, quando vir omnia bona poſſedit tanquam dotalia, & eis fruebatur & vtebatur vti dotalibus, vxore ſciente, & patiente: quod declaratur infrà, num. 44.
- 39 Confeſſio vxoris cum poſſeſſione mariti, vel cum eo, quod ſit dignus tanta dote, probat omnia fuiſſe data in dotem, & vxori præiudicat. Idque maximè, ſi ſæpius extra iudicium firmauerit, ſe bona ſua in dotem tradidiſſe marito.
- 40 Mulierem omnia bona dediſſe in dotem, probatur per famam.
- 41 Et per plures ſimul iunctas coniecturas, & præſumptiones.
- 42 Factum id præſumitur, quod communiter ab omnibus fieri ſolet.
- 43 Dos in dubio etſi non præſumatur, cum ſit quid facti, præſumitur tamen ex coniecturis, & aliis circumſtantiis.
- 44 Mulier paſſa bona à viro adminiſtrari, formi quadam patientia in dotem dediſſe ea præſumitur. Si actus traditionis interuenit, quia ſola patientia nullo præcedente facto non ſufficeret, Et ſic non probatur, nec præſumitur titulus dotis ex ſola patientia vxoris. Quia quando poſſeſſio eſſet ſine cauſa, & contractus habilis non præcedit, ſola patientia non habetur pro conſenſu. Sed quando vltra matrimonium præceſſit titulus dotis, poſſeſſio viri præſumitur ex cauſa dotis.
- 45 Mulier nubens nulla facta mentione dotis, præſumitur omnia bona dediſſe in dotem, quando vir erat dignus tanta dote, & alia ſimul concurrebant. Et maximè ſi tali viro indiguiſſet pro recuperatione bonorum ſuorum.
- 46 Mulierem aliquando habere bona triplicis generis, hoc eſt, dotalia, paraphernalia, & extra dotem.
- 47 Dotalia bona mulieris quæ ſint.
- 48 Paraphernalia bona mulieris quæ dicantur.
- 49 Bona mulieris extra dotem, quæ ſunt.
- 50 Dotalium, & paraphernalium bonorum differentiæ quatuor.
- 51 Paraphernalia bona, & extra dotem quomodo differant.
- 52 Paraphernalium, & extra dotem bonorum, hodie nullam eſſe differentiam ſecundum Aretinum.
- 53 Paraphernalium bonorum, & extra dotem materiam, latiſſimè explicaſſe Authores quamplures, qui commemorantur hoc numero. Et ex profeſſo etiam explicant, an & quando fructus eorum bonorum ſuperlucretur maritus.
- 54 Bonorum dotalium, paraphernalium, & extra dotem, differentias illas, ab Interpretibus noſtris conſtitutas, maxima ex parte ſublatas videri ex nouis deciſionibus legum huius Regni, & num. ſeq.
- 55 Sic ſanè, quamuis vxor poſſet iure ciuili ſine marito contrahere ſuper bonis paraphernalibus.
- 56 Et poſſet ea bona paraphernalia, etiam conſtante matrimonio vendicare à marito, vel à quolibet alio tertio poſſeſſore, quantumcunque maritus diues ſit, & non vergat ad inopiam.
- 57 Paraphernalium etiam bonorum fructus, aut extra dotem, ſi adhuc extant, mulieri, vel eius hæredibus, ex eodem iure ciuili ſint reſtituendi, nec maritus eos lucretur, & conſumptos in vita mulieris, ſine induſtriales, ſiue ciuiles ſint, teneretur reſtituere.
- 58 Idque procederet, etiam in dubio.
- 59 Tamen poſt leges Regias minimè poterit obtinere, nec obſeruari. Nam ex deciſione legum huius Regni, mulier non poteſt contrahere ſine licentia mariti, non ſolum in bonis dotalibus, ſed etiam neque paraphernalibus, vel aliis bonis quocunque modo ad vxorem pertinentibus.
- 60 Sic nec ea vendicare matrimonio conſtante, niſi propter inopiam mariti, vel alium caſum, in eiſdem caſibus, in quibus circa bona dotalia, id dispoſitum eſt de iure.
- 61 Ita ſimiliter, neque bonorum paraphernalium adminiſtratio mulieri commititur, neque competit, ſed tantum marito, ſicut & bonorum quorumcunque, etiam extra dotem.
- 62 Sic etiam indiſtinctè fructus percepti ex bonis paraphernalibus vxoris, vel aliis quibuſcunque bonis, communicantur inter coniuges, tanquam lucra quæſita conſtante matrimonio.
- 63 Bona paraphernalia ſi marito traduntur, tacitè bona mariti pro illis videntur hypothecata.
- 64 Tacita hypotheca inducta pro ſuſpectione & reſtitutione bonorum paraphernalium non habet priuilegium prælationis.
- 65 Sed vtrum hodie poſt nouas deciſiones legum huius Regni, cum prælatione detur, & quod ita lex quædam Partitæ ſignificare videatur, tentari poſſe, prout hic nouiter adnotatur, ſed non affirmatur.
- 66 Tacita hypotheca pro bonis paraphernalibus à iure inducta, & alia quæcunque tacita non priuilegiata, præfertur expreſſæ poſteriori. Et in ea ſeruatur regula cap. qui prior, de regulis iuris, lib. 6. quod latè probatur.
- 67 Tacita hypotheca à quo tempore incipiat.
- 68 Mulier per hypothecariam non poteſt auocare res mariti à tertiis poſſeſſoribus, niſi præcedat excuſſio in bonis mariti. Idque ex veriori, & communiori ſententia. Quæ generaliter procedit, vt hypothecaria non detur contra tertium ſine excuſſione; prout latius hic probatur.
- 69 Compenſationis materiam, & tractatum ſuſcepiſſe, atque explicaſſe Authores quamplures, qui commemorantur hoc numero.
- 70 Compenſatio quid.
- 71 Compenſationes, quare inuentæ, & admiſſæ.
- 72 Compenſationes introductæ in omnibus actionibus, tam bonæ fidei, quàm ſtricti iuris; tam in rem, quàm in perſonam.
- 73 Compenſatur id, quod ciuiliter & naturaliter debetur, vel naturaliter tantum. Modò purè, ſine conditione, vel dilatione dici, ex obligatione pendente liquida debeatur.
- 74 Compenſari non poteſt debitum alterius.
- 75 Ceſſum debitum, an compenſari poſſit.
- 76 Fideiuſſor vtrum compenſare poſſit.
- 77 Socius aliquid debens ſocietati, & volens compenſare, quod ſibi ab alio ex ſociis debetur, an audiri debeat. Damnum etiam, quod imputatur ſocio male adminiſtranti, an compenſetur cum commodo, quod ipſe ſocietati acquiſiuit.
- 78 Adminiſtrator pro reliquis vnius adminiſtrationis conuentus, creditum ex alia adminiſtratione compenſare deſiderans, an audiri debeat, remiſſiuè.
- 79 Creditor de decem ex cauſa ſocietatis, an poſſit compelli illa compenſare cum aliis decem, quæ ex alia ſtatione ſuo debitori ſoluere tenetur.
- 80 Compenſatio quibus in caſibus, & quibus in rebus locum non habeat.
- 81 Compenſatio vtrum procedat inter fratres pro his, quæ inter eos geſta ſunt viuo patre, remiſſiuè.
- 82 Compenſatio, quæ poterat obiici contra cedentem, non poteſt obiici contra ceſſionarium, ſi vel cauſam habeat ille oneroſam, vel habuerit ſui debitoris bona omnia obligata ante natum ius opponendæ compenſationis.
- 83 Compenſari non poteſt quod debetur ſub onere præſtandæ ſatiſdationis, ante eam præſtitam.
- 84 Compenſationem obijci quodam in caſu alimentorum præſtationi, remiſſiuè.
- 85 Compenſari non poteſt quod tutor debet cum eo quod pupillo debetur, necè contra. Poteſt tamen tutor pro pupillo conuentus, compenſare, quod ſibi proprio nomine debetur.
- 86 Compenſari non poteſt, quod non poſſet ſolui.
- 87 Expenſæ taxatæ poſſunt compenſari, etiamſi appellatum ſit ab executione, dumne ab ipſa condemnatione, vel taxatione.
- 88 Fideiuſſor creditoris ſui poteſt ei obijcere compenſationem ſummæ pro eo ſolutæ ex iudicato, licèt à ſententia fuerit prouocatum.
- 89 Conductor poteſt obijcere victori, & in executione iudicati compenſationem pecuniæ debitæ locatori ſuo, licèt condemnato.
- 90 An quis proprio nomine conuentus, poſſit obijcere compenſationem eius quantitatis, quæ ſibi tanquam alterius procuratori debeatur.
- 91 Compenſationi vtrum poſſint partes renuntiare.
- 92 Compenſationis exceptio non ſolum poteſt opponi coram Iudice ordinario, ſed etiam coram Iudice delegato. Coram Arbitro verò non poteſt, ſi ſit ex cauſa extrinſeca rei, quæ compromittitur; ſecus verò ſi ſit ex cauſa intrinſeca, ſeu connexa.
- 93 Opponi etiam poteſt in iudicio, & extra indicium.
- 94 Compenſationem de quantitate ad quantitatem, & ſic de debito pecuniario ad debitum pecuniæ admitti.
- 95 Et propriè locum non habere, niſi quando res ſunt eiuſdem rationis & ſpeciei, ſiue ſubſtantiæ, & qualitatis. Et conſiſtunt in pondere, numero, & menſura, ſicque functionem recipiunt in genere ſuo, & num. ſeq.
- 96 Generis ad genus compenſationem admitti, quando idem in genere debetur, & genus eſt eiuſdem qualitatis; ſecus verò ſi diuerſæ: quod exornatur.
- 97 Compenſatio ita demum admittitur, ſi vtrumque debitum ſit omninò liquidum, purum, & exigibile. Illiquid namque ad liquidum compenſatio non admittitur.
- 98 Compenſari non poteſt debitum controuerſum cum liquido, licèt controuerſum poſſit ex Iudicis authoritate prouiſionaliter exigi, præſtita cautione.
- 99 Debitum liquidum quod dicatur, & an quod breui tempore liquidari poteſt.
- 100 Compenſatio allegari poteſt de debito litigioſo, ſi eſt liquidum, aut ſi liquidum, aut ſi liquidari poteſt intra breue tempus ſtatuendum Iudicis arbitrio.
- 101 De iure autem huius Regni, ex deciſione l. partitæ, decem dies aſſignantur ad probandum, & liquidandum debitum, cuius compenſatio obijcitur.
- 102 Compenſatio debiti liquidi, aut in termino prædicto liquidandi, opponi poteſt aduerſus executionem rei iudicatæ, vel inſtrumenti guarentigij.
- 103 Sed & cauſa concluſa, & in cauſa appellationis compenſatio obijcit poteſt.
- 104 Quia compenſans dicitur ſoluere.
- 105 De ſpecie ad ſpeciem non admittitur compenſatio, neque etiam de ſpecie ad quantitatem, vel è contra; & de ratione.
- 106 Compenſationem admitti quandoque in rei vendicatione, quando ſcilicet res vendicatur; & quia non præſtatur, deuenitur ad æſtimationem.
- 107 De ſpecie ad ſpeciem non admittitur compenſatio, neque etiam de ſpeci ad quantitatem, etiam in diſpoſitione legis.
- 108 Et in dispoſitione teſtamentaria.
- 109 Quarta quæ debetur vxori, ex dispoſitione auth. præterea, C. vnde vir & vxor, vtrum compenſetur.
- 110 Compenſatio vtrum ipſo iure, & ſic etiam parte non opponente, inducatur, aut inducta cenſeatur, an verò vt ipſo iure fiat, neceſſe ſit, quod à parte opponatur. Vbi duæ commemorantur opiniones contrariæ. Et communior probatur, quod ſcilicet compenſatio non inducatur ipſo iure, ſed ita demum, ſi opponatur à parte. Sic etiam, quod compenſatio non retrotrahitur, ſed operatur à die oppoſitionis. Et de formula pronuntiandi contra compenſationem.
- 111 Compenſatio ipſa iure inducatur, vel non, multum intereſſe.
- 112 Compenſatio nonnullis in caſibus inducitur ipſo iure, etiam parte non opponente.
- 113 Et omni caſu, in quo infertur præiudicium creditori, ſi compenſatio ipſo iure non eſſet inducta, vt quia ea non inducta compenſans teneretur ad pœnam, vel intereſſe.
- 114 Compenſatio fit ipſo iure ad vitandam pœnam, aut commiſſum. Vel ad impediendum curſum vſurarum. Aut intereſſe, quod non currit ei, qui poteſt compenſationem opponere. Quod latiùs comprobatur, atque exornatur. Et Petri Surdi deciſ. 117. locus ſingularis expenditur.
- 115 Compenſatio ipſo iure, vtrum fiat in annuis reditibus.
- 116 Compenſatio, vtrum contra a dotem, ſiue contra mulierem res dotales repetentem, locum obtineat.
- 117 L. ſi conſtat, C. de compenſat. explicatur, atque reſtringitur, vt intelligatur inter debitorem, & creditorem, ſecus autem vt compenſatio fiat contra tertium, qui erat creditor, & qui prius petierat ſibi debitum.
- 118 Creditor mariti non poteſt mulieri obijcere ex perſona mariti compenſationem quantitatis ſibi debitæ à marito.
- 119 Vltimæ voluntates, vtrum compenſationem admittant. Et de coniecturis, ex quibus legatum cenſetur factum animo compenſandi, remiſſiuè.

PRo breui & dilucida huiuſce Capitis explicatione conſtituendum, atque obſeruandum erit primo loco, vulgata equidem fuiſſe, & per manus quoque tradita quotidie Doctorum axiomata in interpretatione vltimæ voluntatis cuiuſque, quod verba intelligenda, atque interpretanda ſunt ſemper, eo tantum reſpectu, & fine, quo fuerunt prolata, & non aliter; per text. in l. debitor, §. finali, ff. ad Trebell. l. ſi quis domum, §. quid tamen, ff. locati l. profectitia, §. finali, ff. de iure dotium, textum etiam, in §. finali, Inſtitut. de codicillis, l. final. ff. quemadmodum ſeruitutes amittantur, l. Neſennius, §. fundi, ff. de re iudicata, quæ tria vltima iura adduxit, & ita notauit Octauianus Cacheranus, deciſ. 124. num. 17. Facit etiam textus, in l. ſi pater, §. qui duos, & ibi notat Baldus, ff. de adoptionibus, quem ponderauit in propoſito Achilles Pedrocha, in conſil. 7. num. 225. & in conſil. 32. num. 159. & brocardicum hoc, ſiue regulam præfatam communem variis in caſibus expendunt Interpretes noſtri ſæpiſſimè, vt habetur per Decium, in cap. ſi pro debilitate, column. 5. de officio Delegati, & in cap. 1. num. 13. de poſtulat. Prælatorum, & in conſil. 283. columna 1. Crauetam, in conſilio 9. num. 21. & in conſilio 34. numero 26. Baldum, in l. finali, columna 4. numero 30. verſiculo, decimo quæritur, C. de hæred. inſtit. Tiberium Decianum, in conſilio 5. numero 11. libro 5. Iacobum Mandellum de Alba, in conſil. 612. num. 19. Ioannes Cephalus, in conſil. 347. num. 4. & lib. 2. Simon de Prætis, de interpretatione vltimarum voluntatum, lib. 3. interpr. 4. dubit. 1. ſolut. 3. num. 6. fol. 128. Petrus Surdus, deciſione 43. num. 17. & deciſ. 328. num. 25. Ioannes Vincentius Hondedeus, in conſil. 6. numero 34. libro 1. & in conſil. 69. num. 71. lib. 2. Ludouicus Caſanate, in conſil. 10. numero 38. Indéque in eodem propoſito inſerunt etiam ſæpiſſimè Scribentes, quod verba reſtringi debent ad illam cauſam, ob quam prolata ſunt: ita Baldus ſcripſit in l. 3. §. ex hoc edicto, ff. naut. caup. & ſtab. Craueta, in conſ. 171. num. 13. lib. 1. Ioannes Cephalus, in conſ. 347. num. 7. & 8. lib. 3. Ioannes Vincentius Hondedeus, in conſ. 6. n. 35. & dicto conſil. 69. num. 71. lib. 2. Ludouic. Caſanat. in conſil. 10. n. 38. & ad rem, ſuper qua exprimuntur, §. quod autem, Inſtit. de legit. agnator. ſucceſſione, Craueta, in conſil. 16. n. 5. & conſil. 171. num. 13. Surdus, dicta deciſ. 43. num. 17. & ſecundum ſtatum, & materiam, ad quam partes principaliter ſe præpararunt: Ioannes Faber, in§. 1. Inſtit. de legatis, Natta, in conſ. 94. n. 3. Franciſcus Burſatus, in conſ. 105. num. 32. lib. 1. Petrus Surdus, in conſ. 3. num. 24. lib. 1. Neuizanus, in conſ. 50. num. 27. Ludouic. Caſanat. in conſ. 45. numero 104. & in caſu, cui adaptari poſſunt: Alexander, in l. centurio, num. 96. ff. de vulg. & pup. ſubſtit. Ioannes Cephalus, in conſ. 462. num. 32. lib. 4. & in conſil. 656. num. 13. lib. 5. & vt generaliter dixerim, ipſiq́ue Authores profitentur, vt ſecundum intentionem agentium, & diſponentium regulentur, l. non omnis, ff. ſi certum petatur, quæ procedit tam in contractibus, quàm in vltimis voluntatibus, ſecundum Iaſonem, & Decium, ibi, in principio, qui optimè id comprobat, l. legata inutiliter, ff. de legatis primo, Menochius, libro 4. præſumptione 26. num. 29. & libro 6. præſumpt. 1. num. 3. Cephalus, in conſilio 329. num. 5. lib. 3. Tiberius Decianus, in conſilio 69. numero 4. libro 4. Intentionem inquam, vel primariam, vel ſaltem ſecundariam: Baldus, in l. ſi abſentis, col. 1. C. ſi certum petatur, Alex. & Dec. in d.l. non omnis, column. 1. Iacob. Mandell. de Alb. in conſ. 198. n. 52. ſcilicet tempore actus geſti, l. ſi voluntate, in fine, C. de reſcindend. vendit. quicdquid poſtea contingat, vt deducit Decius, in l. 1. §. qui mandatam, col. penult. ff. de officio eius, cui mandat. eſt iuriſdict. Alexander, & Iaſon, in d.l. non omnis, in principio: ſequitur Iacob. Mandellus de Alba, in conſ. 262. num. 11. Idcirco actus noſtri voluntarij, aut verba, quibus geruntur, non operantur, nec operari poſſunt vltra intentionem agentium, vel vltra quam gerantur, nec contrarium, aut alium effectum, & finem, quàm quem intendebat diſponens, l. voluntariè, C. de excuſ. tutorum, l. finali, C. ne vxor pro marito, l. creditor. in fine, C. de vſuris, Bartolus, in l. ſi patruus, colum. 1. C. communia vtriuſque iudicij. Et multis, atque practicis caſibus applicarunt, & ſic adnotarunt Gozadinus, in conſil. 23. per totum, Decius, in cap. ad ſolicitudinem, de appellat. & in conſ. 72. num. 5. poſt Bart. in l. 1. §. hoc interdictum, in fin. ff. de itinere actúque priuato. Iacob. Mandellus de Alba, in conſil. 670. numero 2. Ioannes Cephalus, in conſ. 329. n. 25. & in conſ. 409. num. 57. libro 3. & in conſil. 657. num. 29. & in conſilio 733. num. 46. lib. 5. & in conſ. 192. num. 31. & in conſil. 247. num. 28. & in conſ. 267. num. 14. libro 2. & in conſ. 65. num. 42. lib. 1. Tiberius Decianus, in conſilio 69. num. 4. & in conſ. 44. num. 108. lib. 4. Iacob. Menoch. in conſ. 179. num. 16. lib. 2. & præſumptione 26. num. 29. lib. 4. & præſumptione 1. num. 3. lib. 6. Burſatus, in conſ. 362. num. 21. & in conſ. 391. num. 14. lib. 4. Camillus Gallinius, de verborum ſignificatione, lib. 9. cap. 4. num. 24. & cap. 11. num. 5. & lib. 5. cap. 17. num. 62. Peregrinus, in conſ. 6. num. 15. lib. 2. & in conſ. 87. num. 10. eod. lib. Hippolytus Riminaldus, in conſ. 37. num. 6. 7. 24. & 26. lib. 1. & in conſil. 783. num. 31. & 32. lib. 7. vbi latè, quod actus agentium non operantur vltra eorum intentionem: Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſionum iuris, tom. 4. littera 1. concluſione 269. & duabus ſeqq. folio 619. Antonius Faber, iuriſp. Papin. ſcient. tit. 4. de ingenuis, principio 6. folio 148. qui inde infert ad plura illatione prima, 2. & 3. folio 149. & pro hoc axiomate vulgato citat textum, in l. proinde, 8. & in d.l. non omnis, 19. ff. ſi certum petatur, l. primam, ff. de donationibus, l. non videtur, 32. l. Sentaus, 35. §. 1. l. vbi ita donatur, 27. l. Seia, 42. §. vltimo, ff. de donat. cauſa mortis. Borgnius Caualcanus, deciſ. 46. num. 109. prima parte. Rodriguez, de annuis reditibus, lib. 2. quæſt. 8. num. 2. & 5. vbi id explicat Petrus Surdus, deciſione 43. num. 17. & in conſilio 112. numero 54. libro 1. & in conſilio 313. numero 108. libro 3. Quod autem alium, aut contrarium effectum operari non poſſint: probatur per textum vulgatum, in l. legata inutiliter, ff. de adimend. legatis, l. legata inutiliter, ff. de legatis primo, l. 3. ante finem, C. de iureiur. propter calumn. dando, l. qui hominem, §. finali, ff. de ſolutionibus, l. cum is, §. primo, ff. de condictione indebiti, l. ſiue hæreditariæ, in fine, ff. de negotiis geſtis, cap. maiores, §. ſed adhuc de baptiſmo, Clementina, exiui de paradiſo, §. deinde, de verborum ſignificatione, cap. ſi cui, de præbendis, in 6. cap. primo, & ibi Geminianus notat, de iureiurando, libro 6. Ex quibus iuribus, ſic adnotarunt, & inferunt ad multa in praxi conducibilia, Fulgoſius, in l. ſi inſtituta, §. ei qui, numero primo, ff. de inofficioſo teſtamento, Decius, in conſilio 47. num. 5. & in conſilio 597. num. 8. & in conſil. 627. num. 13. Gratus, in conſil. 109. num. 57. volum. 2. Pancirolus, in conſilio 154. num. 10. Simon de Prætis, de interpretatione vltimarum voluntatum, libro 1. interpretat. 2. dubitat. 2. ſolut. 14. num. 21. folio 127. & in conſ. 35. num. 16. Nicolaus Euerardus, in locis legalibus, loco ab ordinatione, per totum, fol. 640. & 641. vbi per hoc dicit reperiri deciſas quæſtiones quoatidinas quamplurimas, quæ vtiles, & ſingulares ſunt & memoriæ commendandæ. Ioannes Cephalus, in conſilio 472. num. 4. lib. 4. Ioannes Menochius, in conſilio 151. num. 30. lib. 2. Achilles Pedrocha, in conſ. 7. num. 124. Hippolytus Riminaldus in conſ. 37. num. 6. volumin. 1. Idem quoque, quod ſcilicet inducta ad vnum effectum non operentur contrarium, obſeruarunt, & caſibus practicis applicarunt Petrus Surdus, deciſione 250. num. 11. & in conſilio 294. num. 22. & duobus ſeq. lib. 2. vbi vide: & in conſilio 339. num. 33. lib. 3. & in conſilio 471. numero 26. & duobus ſeqq. & in conſilio 426. num. 16. eod. lib. 3. Iacobus Mandellus de Alba, in conſil 164. num. 3. Menochius, in conſilio 85. num. 113. lib. 1. & in conſilio 151. numero 30. libro 2. & in conſilio 206. numero 68. libro 3. & in conſilio 276. numero 18. eodem libro 3. Camillus Gallinius, de verborum ſignificatione, lib. 5. cap. 17. num. 62. Marcabrunus, in conſilio 29. num. 75. & 76. Blazius Flores Diaz de Mena, in addit. ad deciſionem Gamæ 39. num. 1. fol. 32. Ioann. Vincent. Honded. in conſ. 9. num. 25. lib. 2. Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſion. iur. lib. 4. littera 1. concluſ. 103. folio 474. & tom. 2. concluſione, 1010. littera C. folio 343. Vbi latè, quod inducta ad vnum effectum, non operantur contrarium: Antonius Faber iuriſp. Papin. ſcien. tit. 4. princip. 5. fol. 147.

Vnde quod verba inducta ad augmentum, operari non debent diminutionem; ex eiſdem iuribus ſcripſerunt, & exornarunt Socinus ſenior, in conſil. 38. colum. 2. lib. 1. Baldus, in conſilio 108. columna 2. lib. 4. Decius, in conſilio 364. num. 3. copiosè Ioannes Iacobus de Leonardis, inter conſilia Bruni, conſilio 117. num. 247. Alciatus, in conſilio 9. num 69. lib. 4. & in conſilio 13. num 8. lib. 5. Franciſcus Beccius, in conſilio 111. num. 41. Iacobus Menochius, in conſilio 170. num. 11. libro 2. Cæſar Barzius, deciſione Bononiæ 9. numero 29. Surdus, deciſione 185. numero 21. Ioannes, Cephalus, in conſilio 549. numero 124. libro 4. dicens, quod verba poſita ad ampliandum, non poſſunt reſtringere: & citans textum, in l. finali, §, cui dulcia, ff. de tritico, vino, & oleo legat. Idem quoque notarunt, & ad augmentum quæ inducta ſunt, diminutionem operari non debere; trediderunt Alciatus, in conſil. 6. num. 19. lib. 4. & conſilio 15. num. 18. libro 5. Ruinus, in conſilio 252. num. 96. & 97. lib. 3. Cæſar Barzius, deciſ. Bononiæ. 4. n. 39. & deciſ. 9. n. 29. & deciſ. 69. numer. 50. Sylueſt. Aldobrand. in conſ. 106. n. 11. Franciſcus Viuious, qui ſingulariter declarat, deciſione 343. num. 15. lib. 2. & quæ in fauorem alicuius conſtituta ſunt, non debent in odium eius retorqueri. l. quod fanore, C. de legibus, l. nulla, 25. ff. eodem titulo, & exempla poſſunt adferri ex l. plures apochis, 19. in fine. Cod. de fide inſtrumentorum, l. generaliter, in fine principij. C. de ſecundis nuptiis, l. 3. §. duæ autem, ff. de Carboniano edicto l. ſancimus, 7. C. ad Trebellianum, & alia huiuſmodi infinita, provt notauit Antonius Faber, iuriſprud. Papini. ſcient. titul. 4. de ingenuis, principio 5. illatione 2. folio 148. & nouiſſimè congerit nonnulla vtilia Marius Giurba, deciſione Siciliæ 28. numero ſeptimo, & ſequent. vſque ad numerum 14. qui ex regula prædicta, quod verba à teſtatore dicta, ad ampliandum, non debent operari contrarium, quoniam inducta ad augmentum, diminutionem non operantur: Et quod fauore alicuius eſt dictum, in eius damnum non debet interpretari; provt ibi ex relatione multorum comprobat numero 12. & 13. vbin inquit veras eſſe doctrinas nonnullas Doctorum, quas adducit ex dicto numero 7. Ac primum equidem, quod pactum pro locatore appoſitum, non extenditur, vt ei noceat, l. ea lege. ff. locati. deinde, quod cauſa in fauorem legatarij adiecta, non limitat, nec reſtringit legatum, licet certum in ſe ſit, ſiue in ſpecie, ſiue in qunatitate, ideò ſi legata ſint tibi centum ad domum ædificandum, licet domum ædifices cum quinquaginta, poteris nihilominus alia quinquanginta petere. Ita etiam, ſi teſtator legauit veſtes ſuas, quas dixerit, eſſe valoris centum, licet valoris eſſent ducentuorum, non audietur hæres volens centum ſoluere, eo quos cauſa, quæj exprimitur, ſolius legatarij fauorem reſpicere videtur, ad quod adducit Authores quamplures: & tenuit Laderchius, conſ. 32. per totum. Ita denique obſeruauit, quod ſi teſtator legat vxori domum, valoris centum, & ſi minoris valeret, hæres ſupplere debeat, ſi maioris domus valet, quod erit eiuſdem legatariæ, nec audietur hæres, ſi velit ſolute illa centum, & domum retinere, quoniam ad augendum verba appoſita, & in fauorem legatarij, non debent diminutionem operari, nec in eius odium retorqueri; provt latius ibi.

E contrario quoque, inducta ad diminutionem, ſeu reſtrictionem, augmentum operari non poſſunt; vt ipſamet iure ſuprâ relata probant: & l. cum tale. §. vltim. ff. de condit. & demonſt. cum ſimilibus vtrobique cumulatis ab Accurſ. necnon à Purpurato, in conſ. 164. numer. 6. vol. 1. per Euerardum, dicto loco ab ordinatione, ex numero 3. folio 641. Simonem de Prætis, in conſ. 175. numer. 7. & 8. Socin. iunior. in conſ. 4. numer. 41. vol. 1. Decianum, in conſ. 59. num. 4. vol. 2. Ioannem Cephalum, in conſ. 37. num. 47. & 48. lib. 1. Paricolum, in conſil 59. num. 45. Hippolytum Rimianldum, in conſ. 37. num. 6. & in conſ. 48. numero 27. & 28. vol. 1. Achil. Pedrocham, in conſil. 2. ex numero 36. cum ſequentibus, & in conſ. 38. ex num. 51. vſque ad numero 57. penes quos Authores inuenies quamplurima deciſa, & determinata per hanc vulgatam regulam. De qu etiam Marcabrunus, in conſ. 75. n. 53. Peregrinus, in conſ. 65. n. 4. lib. 3. Aldobrnadinus, in conſ. 53. n. 4. & 5.

Vnde etiam dici ſolet, quod verba generalia adulatoria, ſeu iactatoria, & adulationis, ſeu complacentiæ potius, quam diſponendi animo prolata, diſpositionem non inducunt, nec obliganat, ſicque alium, aut maiorem effectum, quam adulationis non operantur: Aretinus, in conſilio 106. col. 3. in principio tertij dubij. Alexander, in lata ſtipulatus, column. 2. ff. de verbor. obligat. Vbi Iaſon, ex numer. 5. idem Iaſon, in l. prima. §. ſi quis ita, in 2. notabili, atque ex numer. 11. eod. titul. & in l. cum quid, numer. 2. ſi certum petatur. Bartolum per textum ibi, in l. generali, ff. de vſufructu legoto. Pariſius, in conſilio 89. ex numer. 22. lib. 3. & in conſ. 59. ex numero 5. lib 4. Socin. iunior, in conſil. 179. per totum. vbi vide omnia; maximè num. 27. cum ſeq. & num. 79. & 80. lib. 2. Tiraquellus, de priuilegiis piæ cauſæ, priuilegio 51. Franciſcus Marcus, deciſione 543. Tiberius Decianus, in conſilio 44. num. 53. lib. 3. Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. 3. cap. 2. §. 2. num, 13. in fine, verſiculo, quid vero, folio 144. Hippolytus Riminaldus, in conſ. 747. num. 107. & 108. lib. 7. Alexander Raudenfis, de Analogis lib. 1. cap. 22. numero primo. Sebaſtian. Medices, regula prima, num. 75. Menochius, de arbitrariis, caſu 88. num. 6. Ioſephus Ludouic. concluſione 9. ampliatione 7. Cardinal. Thuſcus, practic. concluſ. iuris, tom. 8. litera V, concluſ. 123. vbi vide, fol. 559. nouiſſimè Ioſephus de Ruſticis, ad l. cum anus, lib. 1. cap. 7. num. 23. & 26. & eſt textus, qui reputant notabilis, & allegatur quotidie, in cap. cum veniſſent, circa medium, de inſtitutionibus, Vbinotarunt Ioannes Andreas, Butrius, Baldus, Abbas, numero 5. Cardinalis, numero ſeptimo & Imola, numero 8. quod verba generaliter prolata per modum liberalitatis vulgariter conſuetæ, non obligant: & exornat Vincentius Carocius, caſu ſeu deciſione 46. ex numero tertio, cum ſequentibus & numero 20. cum ſequentibus & numero 29. & ſequentibus, Sfortia Oddo, in conſ. 64. numer. 20. cum ſequentibus, & numer. 80. cum ſequentibus, & vide per totum conſilium, vbi diſputat quæſtionem nouam (vt ipſe affirmat) teſtamentum ſcilicet, quod non reperitur, an dicatur probatum, ſi aliquis pluries monitus, vt teſtamentum faceret, dixit: Ego feci teſtamentum, & inſtitui hæredem Hoſpitale, vel aliquam perſonam, & hoc feci, quia volo, quod Hoſpitale, vel talis perſona, ſit hæres meus.

Et id ipſum, quod verba adulatoria, directa ad honoratum, diſpoſitionem non inducunt; per text. in dict. l. generali, & Bart. ibi, ff. de vſufructu legato: niſi concurrat fauor libertatis, vel piæ cauſæ: l. Paulus, §. Paulus, ff. de fideicommiſſariis libertat. notarunt Paulus de Montepico, in l. Titia, §. Titia cum nuberet, num. 1. in fine, ff. de legatis ſecundo. Romanus, in authent. ſimiliter, ſpeciali 26. Cod. ad legem Falcidiam. vbi inquit, quod licèt textus, in dicto §. Paulus, in libertate danda loquatur; extenditur tamen hodie ad fauorem cuiuſcunque piæ cauſæ. Socinus regula 310. Priuilegio 45. Euerardus, in loco, à libertate ad piam cauſam, numero 13. Tiraquell. dicto priuilegio 51. Maſcard. de probat. concluſ. 1171. numero 59. Mantica, de coniecturis vltimar. voluntat. lib. 8. tit. 1. num. 15. & de tacit. & ambig. conuentionibus, lib. 2. tit. 4. num. 48. fol. 65. vbi quod verba generalia & renerentialia magis intelliguntur adulatoria, quàm obligatoria: Vincentius Carocius, dicta deciſione 46. numero 32. Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. 4. cap. 2. num. 42. qui inquit, quod ex verbis etiam adulatorijs, coniectura atque interpretatio voluntatis deducitur, quando ad grauatum diriguntur, l. vnum ex familia, §. finali, ff. de legat. 2. & colligitur etiam ex reſolutis per Vincent. Caroc. d. deciſ. 46. qui in finalibus verbis ſubdit, quod litteræ commendatitiæ ad fauorem alicuius, non inducunt mandatum, & præſumuntur potius adulatoriæ, quàm diſpoſitiuæ: poſt Bald. n l. ſi literas, num. 3. C. mandati, ex l. finali, C. quod cum eo, l. ſi vero, ff. mandati, & l. final. ff. de vſufr. legat. Quod etiam tradit, & per concluſiones latè explicat, litteris credentiarum quando credendum ſit, necne; Alexand. trentacinq. variar. reſolut. lib. 3. tit. de ſolutionibus, reſolut. 18. per totam, fol. 105. vbi latè.

Denique dici ſolet, quod verba prolata per modum conſilij, non diſponunt, neque inducunt neceſſitatem præſtationis, aut obligationis, l. cum pater, §. mando, ff. de legat. 2. l. 2. §. fin. ff. mandati, Paul. de Montepico, in l. Titiacum teſtamento, §. Titia cum nuberet, num. 8. de legat. 2. Cardin. Franciſc. Mantic. de coniectur. vltimarum voluntatum, lib. 8. tit. 1. num. 12. vbi ſingulariter explicat: hactenus de prima obſeruatione.

Nunc verò ſecundo loco, atque principaliter obſeruandum, & conſtituendum erit, quod in cauſa, & lite, quæ inter D. Annam de Guzman, vxorem quondam D. Ioſephi de Medrano, & filios eius ex vna parte, & hæredes Ferdinandi Tello ex altera, in Senatu Regio Hiſpalenſi vertebatur, in qua axiomata ſuperiora opportunè expenduntur; quod ſcilicet actus agentium vltra eorum intentionem operari non poſſint, & quod verba eo tantum reſpectu & fine intelligi debeant, quo fuerunt prolata; adulatoria etiam, & complacentiæ verba, quod diſpoſitionem, vel obligationem non inducunt, & his ſimilia, de quibus ſuprà. Cum ex cauſa iudicati in fauorem dictæ D. Annæ, pro 2300. ducatorum quantitate, via executiua ageretur, & ex parte dictorum hæredum Ferdin. Tello, mille ducatorum eidem Ferdinando liquidò debitorum per dictum maritum, compenſationis exceptio opponeretur, de quo debito, liquido (vt nunc dicebam) apparebat, ſed pro dote etiam eius quantitatis reſpectu prælationem dicta D. Anna prætendebat, cum nondum ſibi ſolutam dotem diceret, maritus autem eius dictorum mille ducatorum debitor extitiſſet. In ea inquam lite de pluribus in Senatu principaliter dubitabatur. Primò quia dotis inſtrumentum non apparuit, nec an dos conſtituta fuiſſet, ſiue ſimpliciter, an dotis nomine tradita fuiſſent bona per dictam D. Annam dicto D. Ioſepho de Medrano, eius marito. Ex proceſſu tamen, & probationibus conſtabat, quod ante contractum matrimonium inter prædictos, cum tamen de eo contrahendo agebatur, ſæpè eadem D. Anna dixerat conſanguineis, & aliis, qui de futuris nuptiis tractabant, cuius quantitatis bona haberet, inſuper ſe libenter cum eo matrimonium contrahere, & quod vellet centum millia ducatorum habere, vt ipſimet deſeruirent, velut ei daret; quæ verba gratificationis, & complacentiæ videbantur, non verò dotis conſtitutiua.

Primum itaque dubium erat, vtrum mulier, quæ ſimpliciter contraxit matrimonium, & nullam dotem conſtituit, præſumatur, vel non, omnia bona ſua in dotem dediſſe. Siue an dotis nomine bona tradita intelligantur, vel paraphernalia: atque in dubio vtrum dos videri poſſit conſtituta.

Secundum deinde dubium erat, vtrum pro bonis paraphernalibus tacita hypotheca competens, cum prælatione detur necne ſicut datur pro bonis dotalibus; vel ſaltem expreſſis quoque poſterioribus præferatur, & in ea ſit locus regulæ vulgatæ cap. qui prior, de regul. iur. in 6.

Tertium prætereà dubium erat, an neceſſarium ſit, præcedere excuſſionem in bonis mariti, antequam perueniatur ad tertios poſſeſſores.

Rurſus & Quartum, vtrùm compenſatio locum habeat contra dotem, ſiue contra mulierem res dotales repetentam.

Quintum denique & vltimum, an contra tertium, qui erat creditor, & qui prius petierat ſibi debitum.

Et quod attinet ad primum dubium; videbatur dicendum primo facie, non modò in caſu propoſito, ſed etiam regulariter, mulierem contrahendo matrimonium ſimpliciter, nulla dote expreſſa, non cenſeri dediſſe omnia bona ſua in dotem, ſi de dotibus nihil dixit: ita ſane, quando mulier ætate maior nubit primo viro, vt nec in totam, nec in partem videatur dotem conſtituiſſe; ſcripſerunt Gloſſa, in l. mulier bona, ff. de iure dotium. Bart. Bald. Angel. Roman. Imol. Ias. Alex. Calcan. Socin. ſen. Corneus, Bald. Nouell. Campag. Ruinus, Decius, Pariſ. Marſil. Boer. Curtius, iun. Franc. Pepus, Iacob. de Leonardis, Mainer. stephan, Forcatulus, Didacus Couarruu. Roland. à Vall. Phanucius, & Monterentius, quos retulit, & hanc eſſe recaptam, & veram Doctorum ſententiam, profitetur Iacob. Menoch. lib. 3. præſumpt. 6. n. 54. & præſumpt. 8. n. 34. Salicet. Caſtrenſ. Cuman. Aretin. Bertrand. Berous, & alij ſuprà citati, quos congeſſit Petr. Surd. in conſ. 94. n. 3. lib. 1. Hippolyt. Gozadin. Guid. Pap. & alij multi ex eiſdem à Menochio commemoratis, quos adducit, & hanc partem defendit Ioſeph. Ludouic. deciſ. Peruſina 99. n. 8. part. 2. Anton. Faber, in C. ad titul. de pact. conuent. definit. 3. Card. Mantic. de de tacit. & ambig. conuent. lib. 12. tit. 10. ex n. 27. & titul. 13. n. 8. atque n. 22. & ſeq. & tit. 27. ex n. 27. Card. Thuſc. practic. concluſ. iur. tom. 2. littera D. concl. 723. & 724. ex fol. 935. Petr. Barboſ. 3. parte legis primæ, ff. ſoluto matrim. n. 67. in verſ. vel pro concordia, ibi: Si verò mulier aliquid ſimpliciter tradidit marito, in dubio credetur dediſſe tanquam bona paraphernalia, & c. Et num. 68. ibi: Quod ſi mulier nihil promiſit nomine dotis, vel etiam dotem incongruam conſtituit, tradendo quidem ſimpliciter, videtur res tanquam paraphernales tradere, ea tamen mente, vt in compenſationem onerum matrimonij, maritus fructus inde perceptos, ſuos faciat: quæ quidem donatio, facta etiam conſtante matrimonio valida cenſetur, l. quod autem, §. ſi vir. ff. de donat. inter, &c. Et magis ſpecificè idem Author, n. 69. in fine, in illis verbis: Illud poſtremò tenebis menti, quod ſi mulier contraxit matrimonium, neque aliquod dedit, vel promiſit marito nomine dotis, non videtur bona ſua ei in dotem tradidiſſe: vt aduerſus Gloſſa, l. mulier, ff. de iure dotium magis communiter eſſe receptum aſſerunt Decius, & c. Græuæus cum aliis multis ad Gail. lib. 2. concluſ. 82. vbi vide.

Loquuntur autem Authores omnes prædicti (qui hanc eſſe receptam & veriorem ſententiam, meritò affirmant regulariter) quando mulier ætate maior nubendo, nullam dotem conſtituit (vt dixi) nam ſi mulier ætate minor eſſet, quæ nupſit, id indubitanter procederet, vt non cenſeretur bona ſua dare in dotem, in totum, nec in partem; quod poſt alios Authores ita reſoluit, & latè explicat Iacob. Menoch lib. 3. dicta præſumpt. 6. ex num. 1. vſque ad num. 32. vbi vide Cardin. Mantic. de tacit. & ambig. conuent. lib. 12. tit. 13. num. 26. dicens, quod ſi mulier ſit num. 25. annis, & bona immobilia poſſideat, non intelligitur tacitè ea dediſſe in dotem, cum ea non poſſit ex cauſa etiam dotis, ſine Iudicis decreto alienare, l. lex quæ tutores. c. de adminiſtrat. tutor. & ita probant plures Authores ibi relati.

Item loquuntur, quando nullam dotem mulier marito conſtituit: nam ſi in aliquibus bonis dotem ſpecialiter marito conſtituiſſet; cætera videretur dediſſe eidem, tanquam paraphernalia, non tanquam dotalia; nec eſſe dubium; ſic ſane, quod dotis deſignatio facta in certis bonis arguit cætera bona non dari in dotem; poſt alios Authores ſcripſerunt Petr. Surd. in conſ. 94. num. 7. lib. 1. Iacob. Menoch. dicta præſumpt. 6. num. 72. lib. 3. Cardinal. Mantic. de tacitis & ambiguis conuent. lib. 12. dicto tit. 13. num. 25. fol. 699.

Denique loquuntur in muliere, quæ primo nupſit (vt dixi) nam ſi ſimpliciter nuberet ſecunda vice; cenſeretur equidem eandem conſtituere dotem, quam primo conſtituerat marito: & ſi plures habuiſſet viros vltima attendi dos deberet. Sicuti ex aliis pluribus Authoribus probauit Ioſeph. Ludouic. dict. deciſ. 99. num. 16. & 17. ob quæ aliàs (inquit num. 8.) terminaſſe quæſtionem in contigentia facti in quodam Medico, qui diuerſa habuerat ſalaria à quadam Communitate; fuit demum reconductus idem Medicus ab eadem Communitate cum ſalariis ſolitis, & firmat, quod ipſe dixit, intelligi conſtitutum ſalarium, iuxta id, quod vltimo loco habuit. Quod ibi commendat: & reſolutionem prædictam, quod dos data primo viro, præſumitur conſtituta ſecundo, etiamſi ſit omnium bonorum; cum aliis Authoribus tradidit quoque Mantica, lib. 12. de tacit. & ambig. conuent. tit. 14. num. 7. fol. 700. & la tius explicat Iacob. Menoch. (quem ipſe non citat) lib. 3. dicta præſumpt. 6. ex n. 25. cum. ſeq.

Secundò deinde & principaliter pro eadem parte, quod mulier non cenſetur, quando nubit, dare bona ſua in dotem in totum, vel in partem; faciunt vrgenter decem illa fundamenta, quæ ponderauit Bartolus in ſolemni illa diſputatione, incip. Mulier habens magnum patrimonium, quæ eſt quæſt. 7. quæ ad ſex præcipuas rationes reduxit Iacob. Menoch. præcitata præſumpt. 6. ex num. 54. vſque ad numerum 61. quæ tamen eò principaliter tendunt, ſiue reducuntur ad id, quod matrimonium poteſt eſſe ſine dote, etiamſi mulier habeat bona, l. finali, Cod. de repudiis, l. ex his, C. de donat. inter vir. & vxor. & ſic quod dos non eſt de eſſentia matrimonij, non è contra, l. cum multæ, C. de donat. ante nupt. l. 3. ff. de iure dotium, & quod dos eſt quid facti, ideò non præſumitur, l. in bello, §. factæ, ff. de capt. & poſtlimit. reuerſis, & dos eſt titulus, qui regulariter non præſumitur, §. aliæ, Inſtitut. de act. & tantum ea dicuntur dotalia, quæ in dotem dantur: l. ſi ego, §. dotis, ff. de iure dotium. Item dos non ſemper vniformiter datur, ſed aliquando maior, aliquando minor, aliquando in pecunia, aliquando in ſpecie, & non præſumitur id, quod eſt variabile; & his argumentis vtitur Baldus, in conſil. 202. Mulierem maritus, in principio, volum. 4. Corneus, in conſ. 282. column. 4. volumin. 1. dicens, quod allegans dotem, tenetur eam probare. Et in effectu ad rationes prædictas reducit omnia fundamenta huius partis Petr. Surd. d. conſ. 94. n. 1. & 2. lib. 1. Ioſeph. Ludouic. d. deciſ. 99. num. 99. & tribus ſeqq. Idque maximè procedere, ſi quis duxerit vxorem pulchram, cuius amore captus erat, vt ſcilicet dos non præſumatur conſtituta, ex Angelo, Affict. Federic. & Natta obſeruauit Mantic. de tacit. & ambig. conuent. lib. 12. titul. 13. numero 27. Menoch. lib. 3. dict. præſumpt. 6. num. 67.

Ex his quidem apparet, decipi manifeſtè eos, qui opinati ſunt, præſumi mulierem dediſſe bona ſua in dotem, cùm nubit, in qua opinione viſi ſunt eſſe, ſibi parum conſtantes Bart. Bald. & Abb. quos referunt, & meritò improbant Iacob. Ludouic. dicta deciſ 99. num. 3. iuncto n. 26. Ioſeph. Menoch. lib. 3. præſumpt. 6. n. 61. qui eius partes argumenta, & rationes adducit ex n. 61. vſque ad num. 65. & ipſis reſpondet, retenta ſententia communi. Adducit etiam Ioſeph. Ludouic. vbi ſuprà, n. 4. 5. &6. latiùs Cardin. Mantic. de tacit. & ambig. conuent. lib. 12. tit. 13. ex num. 1. vſque ad n. 8. vbi pro ipſa parte quinque fundamenta expendit, & eis reſpondet ex n. 9. vsque ad n. 20. ad textum autem, qui pro eadem parte expendi poſſet, in l. quod autem, ff. de iure dotium, vt nullo modo vrgeat contra communem reſolutionem, de qua ſuprà, n. 23. ex propoſito præbet reſponſum, & ſingulariter eum explicat Barboſ. 3. part. d.l. 1. ff. ſoluto matrim. ex. n. 64. in fine, vſq. ad n. 69.

Rurſus & tertiò pro eadem parte facit, vſque adeò procedere communem ſententiam, relatam ſuprà, n. 23. & ſeq. vt locum etiam habeat, quando maritus ea poſſediſſet, & adminiſtraſſet cum ſcientia, & patientia vxoris; nam adhuc non cenſeretur dediſſe bona ſua in dotem: neque etiam videretur promiſſa dos congrua: quod poſt Bartol. Caſtrenſ. Roman. Bald. Nouellum, Campeg. Calcan. Alexand. Gozadin. Socin. iun. Rolandum, Phanucium, & alis ſcripſit Iacob. Menoch. lib. 3. dict. præſumpt. 6. n. 73. & rationes adducit n. 74. & 75. Idem quoque poſt alios firmarunt Barboſa, 3. parte dictæ l. primæ, n. 68. in fine. Cardinal. Franciſc. Mantic. lib. 12. dicto tit. 13. num. 23. & 24. Petrus Surdus, dicto conſil. 94. in principio, numero 4. qui ſubdit, quod ex quo Maritus cœpit poſſidere poſt matrimonium contractum, præſumitut non pro ſe, verum pro vxore familiaritatis iure poſſediſſe, l. ſi mulier vſus domus, ff. quib. mod. vſusfr. amittat. iuncta l. qui iure familiaritatis, ff. de acquir. poſſeſſion & quod maritus nullo tempore præſcribit, quia poſſidet pro alio, non, pro ſe, vt latiùs ibi ex aliis Authoribus obſeruat.

Quartò prætereà facit, quod deciſio eadem, vt mulier non cenſeatur, quando nubit, dare bona ſua in dotem in totum, vel in partem; procedit etiam, ſi maritus eſſet dignus tanta dote, inſpectis facultatibus, atque eius conditione: quia nihilominus ei non videtur mulier omnia bona ſua in dotem conſtituiſſe; quod poſt Bart. in dicta quæſt. 7. voluit Alexander, in conſil. 144. num. 3. verſic. nec ob id quod notat, lib. 7. Baldus Nouellus, in tractatu de dote, 6. parte principali, in 14. ſpeciali, columna finali, verſic. Tertius caſus principalis. vbi fortius dicit, conſtitutionem dotium non præſumi ex diuturna præſtatione, iuncta etiam dotis congruitate, & eum ſequitur Rolandus, in tractatu de lucro dotis, quæſt. 74. num. 9. refert Petrus Surdus, dicto conſ. 94. num. 5. lib. 1.

Quintò & vltimò facit, nam etſi matrimonia non ſoleant ſine dote contrahi, & ex hoc præſumendum eſſet, mulierem eſſe dotatam, tamen iſta præſumptio eſt vaga, & generalis, quinimò incerta, nec ex ea infertur, quod omnia bona præſumantur in dotem data. Sic ſane in eodem, quo verſamur, caſu, argumentatur Petrus Surdus, dicto conſil. 94. num. 6. qui ea retione idipſum confirmat: nam vbi mulier promittit viro ſimpliciter dotem, non cenſetur omnia bona in dotem promittere, ſed eam, quæ boni viri arbitrio congrua diiudicaretur, vt inquit Baldus, in l. finali, num. 8. cod. de ſentent. quæ ſine certa quantitate proferuntur. Si igitur omnia bona non cenſentur in dotem data, quando dos ſimpliciter, expreſſa, voluntate, promiſſa; multominus iudicabimus, omnia eſſe data, quando de dote nihil dictum fuit. Idque confirmatur ex his, quæ Petrus Barboſ. dicta tertia parte legis primæ, ff. ſoluto matrimonio, ex num. 35. vſque ad numerum 41. ſcribit.

Nihilominus tamen his non obſtantibus, iuridicè in caſu propoſito Hiſpalenſis Regius Senatus definiuit contrarium, quod ſcilicet dicta D. Anna de Guzman cenſeretur omnia bona ſua in dotem dediſſe marito, ſicque dotalia, & non paraphernalia, aut extra dotem deberent diiudicari, idque ad effectum, vt dotalium bonarum priuilegiis ea perfruerentur. Ad quod ita definiendum, ſequentibus adducebatur, atque adduci potuit fundamentis Senatus.

Et primis, nam etſi verum ſit, quod in dubio mulier non videatur omnia bona in ditem dediſſe, quando nubit ſimpliciter, nulla dote expreſſa; tamen vbi extant voluntatis coniecturæ, aliud eſt dicendum: dotem enim fuiſſe conſtitutam, probari poteſt per indicia, : & coniecturas, quibus coniici poſſit, mulierem voluiſſe dare bona ſua marito dotis nomine: nam tunc dicendum eſt, ita dare voluiſſe: & coniecturas ſufficere reſponderunt Bald. in conſilio 185. Punctus, lib. 5. & in l. cum citra, in principio, C. de iure dotium, Aretin. in §. fuerat, num. 29. verſ. ex aliis, Inſtit. de actionibus, Abbas, in conſ. 46. nu. 3. lib. 1. Campegius, in tractatu de dote, quæſt. 56. quem refert Natta, in conſ. 581. num. 12. vbi dicit, poſſe coniectum deduci ex variis circumſtantiis: Calcaneus, in conſil. 11. column. 3. & in conſil. 21. num. 6. Phanucius, in tractatu de lucro dotis, gloſſ. 10. n. 42. ita quoque, quod dos, quamuis regulariter tacitè conſtituta non intelligatur, illa tamen ex coniecturis probari poſſit; adnotarunt, & coniecturas commemorarunt Ioſephus Ludouices, dicta deciſione 99. ex num. 14. cum ſed. Iacob. Menoch. lib. 3. dicta præſumptione 6. ex num. 78. cum ſed. vſque in finem præſumptione, & præſumpt 8. ex num. 23. cum ſeq. Cardinalis Franciſcus Manica, de tacitis, & ambiguis, conuent. lib. 12. titulo 10. ex num. 23. vbi quod dos non ſolum verbis perſpicuis & expreſſis intelligitur conſtituta, ſed etiam ambiguis, quæ egent interpretatione, & ſic ex coniecturis, & præſumptionibus: melius eod. lib. 12. titulo 14. fol. 700. vbi enumerat caſus, in quibus dos tacitè conſtituta intelligitur. Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſionum iuris, tom. 2. littera D. concluſ. 722. per totam, fol. 934. nec diſſentit Barboſa, dicta tertia parte, l. primæ, numero 68. in fine, & 69. & expreſſim obſeruat, ſuperiores tamen non citat, Petr. Surd. in conſ. 94. num. 18. lib. 1. qui inquit, in ſpecie plures extare Doctores, qui ſcribunt, quod ex coniecturis & indiciis probatur, mulierem dediſſe omnia bona ſua in dotem; & numeris ſed. eos recenſet, diſcutendo ſingulas coniecturas, quarum Primam deducit à conſuetis, à quibus licèt arguere, quia factum præſumitur id, quod fieri conſueuit, l. certi condictio, §. ſi nummos, ff. ſi certum petat, l. quod ſi nolit, §. qui aſſidua, ff. de Ædilitio edicto. Matrimonia autem non ſolent contrahi ſine dote, prout generalis eſt conſuetudo, ideò dos præſumi debet conſtituta, & mulieres maritatas nòn eſſe ſine dote. Et quamuis ſola hæc præſumptio, vti nimis generalis non ſufficiat, aliis tamen iunctis plurimùm operatur: nam ſi extat conſuetudo, quod mulieres dent in dotem omnia bona ſua, tali caſu nubendo videbitur vxor dotem conſtituere in omnibus bonis ſuis: prout hæc omnia latius comprobat Petrus Surdus, dicto num. 18. & tribus ſed. qui concludit, confirmari hanc coniecturam, quia cum non poſſint onera matrimonij ſupportari ſine maxima impenſa, ſi quis vxorem duceret ſine dote, videretue iactare ſuum, quod non præſumitur, l. cum de indebito, ff. de probat. & id ipſum repeit in eodem conſil. 94. num. 55. vbi in hunc modum ſcribit; Poſtremò eſt aduertendum, quod, et ſi ſingulæ coniecturæ ſuprà citatæ, non probarent neceſſariò, bona hæc fuiſſe dotis nomine data D. Hieronym. tamen omnes ſimul iunctæ, rem adeò claram præoculis conſtituunt, vt meo iudicio nefas ſit negare quin omnia ſint dotalia: Plura enim indicia iunguntur ad probandum, quod dos conſiſtat in omnibus bonis, &c. Et ibidem inferiùs ibi, Et quando plures copulentur coniecturæ, admittunt omnes, dotem probari conſtitutam in omnibus bonis, & c. Iterum etiam num. 58. ipſe Surdus, in verſ. non etiam mouet. ſane in caſu præſenti plures copulantur coniecturæ, vt ſtatim dicetur; atque ita ex ipſis videri debuit dos in omnibus bonis conſtituta. Imò & omnia illa ſimul concurrebant, quæ idem Surdus expendit dicto numero 55. in verſic. ſane in caſu noſtro, dum dicit; Sane in caſu noſtro non poſſent eſſe vrgentiores, quia vltro quod ſolent viri dotes conſequi ab vxoribus; probatum fuit, quod erat dignes tanta dote, quod ea longo tempore poſſedit vti dotalia, & quod ea appellabat dotalia, & vxor dicebat, ſe omnia bona dediſſe in dotem, extabat fama publica, quod omnia bona eſſent in dotem conſtituta.

Secundò deinde pro eadem parte facit, quo dictus maritus à die contracti matrimonij, vſque ad illius diſſolutionem, de bonis omnibus dict. D. Annæ de Guzman, vxoris eius, tanquam de propriis diſpoſuit pro ſuo arbitris, & bonorum immobilium quinque fecit alienationes præcipuas, non modo ſciente, & patiente vxore, ſed etiam venditiones ratificante, & iurante, ideò cenſeri debent omnia bona vxoris ipſius in dotem data fuiſſe, vt voluit Baldus, in conſ. 102. prima columna, volumine 4. quem ſequitur Iacobinu, in l. mulier bona, ff. de iure dotium, qui ſubdit, ita tenendum eſſe. Socinus iunior, in conſil. 4. num. 33. volumin. 2. vbi ait, ſententiam iſtam æquam eſſe, & probabilem. Et licèt communiter damnetur iſta opinio, niſi accedente dotis conſtitutione expreſſa, vt per Surdum, dicto conſil. 99. numero 33. lib. 1. Tamen in noſtris terminis, eſt nedum ſuſtentabilis, ſed vera, & rationabilis ob dictum conſenſum, & iuramentum; cùm domus, & alia immobilia alienabantur, à dicta vxore tanquam de bonis dotalibus adhibitum; & quia inſtrumenta de eis confecta, ſupponebant eſſe dotalia, & tanquam de dotalibus ſibi emptores conſulebant; quibus, & aliis ſimul ſtantibus, redditur velut certum; quod omnia bona fuerit dotis nomine tradita marito. Nec poteſt dici. ea tantum dotalia videri, quæ alienabantur, non verò cætera; vt contendit Petrus Surdus, vbi ſuprà, num. 6. in verſic. nec obſtat quod in duobus inſtrumentis. Verè namque, differentia non eſt; nam ſi vna, vel alia bona, non apparent dotis nomine conſtituta expreſsè, ſed ex coniecturis id præſumitur: non eſt ratio, quare diuerſum ius valeat conſtitui inter ea, idque maximè, cum alia concurrant, quæ mox referuntur. Deinde, quod maritus ipſe, cùm domos, & immobilia alia vendidiſſer, fratri cuidam vxoris ſæpiſſimè dixit (prout ex actis proceſſus apparet) pro pretio honorum venditorum, ſatis cautam eſſe vxorem ſuam, & tacita hypotheca omnium bonorum ſuorum: Ex his enim verbis datur intelligi, dotes conſtitutas fuiſſe, vt in noſtris terminis latiùs obſeruat Surdus, dicto conſil. 94. numero 23. & 24. Denique, quia multi teſtes affirmant, tempore dictæ alienationis bonorum, & ante, & poſt, maritum dixiſſe, & enunciaſſe ſæpiſſimè, dictam vxorem didiſſe ei omnia bona ſua in dotem, & ea poſſdere tanquam dotalia: quæ equidem aſſertio manifeſè probat, illum poſſediſſe ex ea cauſa potius, quam ex alia: ſicuti ex aliis Authoribus probauit dilucidè Petrus Surdus, vbi ſuprà, num. 70. & num. 52. & vltra eum facit Maſcardus, de probationibus, tomo 1. concluſ. 566. per totam, & concluſ. 569. vbi quod dotis conſtitutio probatur per verba enunciatiua.

Prætereà & tertiò facit, quod idemmet maritus bona omnia vxoris, non modò tanquam dotalia poſſidebat, (vt nunc dixi) ſed etiam eis vtebatur & fruebatur vti dotalibus, vxore ipſa vidente, & ſciente, & patiente; ex quo ſatis elicitur, à principio eum ex cauſa dotis omnia bona accepiſſe. Et ita Salicetus, in l. filiæ cuius num. 11. C. familiæ erciſcundæ. poſt Bartolum, in dicta quæſt. 7. in ſolut. num. 1. verſic. ſed ſi tu poneres. Angelus, in conſil. 335. num. 2. Calcaneus, in conſil. 11. column. 4. in verſic. adeſt etiam alia præſumptio. Aretinus, Bertrandus, Rolandus, Phanucius, & alij, cum quibus Petrus Surdus, dicto conſil. 94. ex num. 52. vſque ad numerum 55. Ioſeph. Ludouic. dicta deciſ. 99. num. 20. Maſcard. de probationibus, tom. 1. concluſ. 215. num. 5. Iacob. Menoch. lib. 3. dicta præſumpt. 6. num. 79. vbi quod mulier paſſa bona à viro adminiſtrari, formi quadam patientia, in dotem ea dediſſe præſumitur: & quamuis alij quamplures iuris Interpretes contrà ſtatuerint, vt dixi ſuprà, num. 32. in caſu tamen præſenti, tot concurrentibus ſimul, & rebus ab initio traditis vxori, ita neceſſario dicendum eſt, vt infrà, num. 44. ad ſolutionem tertij argumenti dicetur.

Facit etiam & quarto loco confeſſio vxoris ipſius, toties repetita, quod omnia ſua marito dediſſet in dotem, & quod alia multa dare voluiſſet: quæ quidem confeſſio cum poſſeſſione mariti, vel cum eo, quod ſit dignus tanta dote, probat omnia fuiſſe data in dotem, & vxori præiudicat. Idque maximè, ſi ſæpiùs extra iudicium firmauerit, ſe bona ſua in dotem tradidiſſe marito. Ita ſanè ex Socino ſeniore & Socino iuniore, & Rolando obſeruauit Ioſephus Ludouicus, dicta deciſ. 99. num. 19. Iacobus Menoch. lib. 3. dicta præſumpt. 6. num. 83. Petrus Surdus, dicto conſil. 94. ex num. 39. vſque ad numerum 45. vbi inquit, confeſſionem vxoris probare dotis conſtitutionem, quia conſtitui poteſt dos nudo mulieris conſenſu, l. exactionem, C. de iure dotium, & conſenſus nudis verbis, facto, & nutu declaratur, l. labeo, ff. de ſupell. leg. l. vbi non voce. ff. de regulis iuris. & latè proſequitur ex relatione quamplurimorum Authorum, vt ibi vider poteſt.

Denique & vltimò facit, quod fama publica plurimùm conferat ad probandum, quod omnia bona fuerint in dotem data marito: prout ſcripſit Calcaneus, in conſil. 11. column. 3. circa medium. Corneus, in conſil. 282. column. 4. verſiculo, concurrit etiam fama, volum. 1. latiùs Petrus Surdus, dicto conſil. 94. num. 48. 19. 50. &70. Fama autem publica in caſu præſenti pleniſſimè probata fuit in proceſſu, vt ex actis eius apparet: ſicque neceſſariò videri debuit dos in omnibus bonis conſtituta; idque maximè per plures ſimul iunctas coniecturas, & præſumptiones, de quibus ſuprà, vt probarunt relati ſuperiùs num. 35. & per Surdum, vbi ſuprà, num. 55. & num. 18. & ſeq. vbi etiam deducit argumentum ex generali conſuetudine, ex qua matrimonia non contrahuntur ſine dote, factum autem eſſe præſumitur id, quod communiter ab omnibus fieri ſoleat, vt ſuprà dixi per text. in l. certi condictio, §. ſi nummos, ff. ſi cerium petatur, & alia iura.

Nec obſtant argumenta pro contraria parte adducta, non obſtat primum, cui concludenter reſponderi poterit ex his, quæ adnotata, atque ſcripta reliqui ſuprà, num. 35. & ſeq. vſque ad numerum 43. nam licèt mulier ſimpliciter nubendo, nulla expreſſa dote, non videatur dare omina bona in dotem; ex indiciis tamen, & coniecturis, quæ ſimul concurrunt aliter ſtatuitur, vt ibi dixi. In propoſito autem caſu adſunt quamplurima, conſtitit namque, dictum maritum omnia bona poſſediſſe vti dotalia, & ipſam ante, & poſt contractum matrimonium dixiſſe ſæpè, quod conſtituerat omnia bona ſua in dotem, & increbuiſſe publicam vocem, & famam, quod omnia in dotem dederat. Poſtremò, quia maritus, inſpectis facultatibus, & qualitate natalium (erat enim ex illuſtri familia progenitus, & Regia Senatoria dignitate præditus) fuiſſet dignus tanta, & maiori dote; quæ omnia ſimul iuncta, probant intentionem præfati mariti manifeſte, & omnia bona fuiſſe data in dotem. Secus autem eſſet, quando nihil probaretur, præter ſimplex matrimonium, tunc enim locum haberet regula negatiua, & ſententia communis relata ſupr. num. 23. & ita in terminis reſpondit Petr. Surddicto conſil. 94. num. 58. in verſ. non etiam mouet, quod mulier.

Non obſtat ſecundum, quod matrimonium poteſt eſſe ſine dote, & quod dos eſt quid facti, & eſt titulus, ideò non præſumitur; non etiam datur ſemper vniformiter, & non præſumitur id, quod eſt variabile: quia reſpondetur, hæc omnia in ſe vera eſſe; cæterum (vt nunc dicebam) per plures ſimul iunctas coniecturas, & præſumptiones, dotis conſtitutionem neceſſariò præſumendam in propoſito caſu, vt ſuprà probaui num. 41. quamuis non ſufficeret ſola illa, quod communiter non ſolent viri vxores ducere indotatas, ideò licèt poſſit eſſe, quod eas ducant ſine dote, tamen id à iure non præſumitur. Factum enim id præſumitur, quod communiter ab omnibus fieri ſolet, l. finali, C. de fideiuſſoribus, & ſuperiùs recenſui: facitque Menochius, lib. 3. dicta præſumpt. 6. num. 80.

Non obſtat terrium argumentum, pro cuius explicatione, repetenda erunt in memoriam ea, quæ ſuprà, num. 38. obſeruaui, & ſcripſi: nam licèt regulariter, mulier ſimpliciter nubendo, non cenſeatut bona ſua dediſſe in dotem, etiamſi maritus ea poſſediſſet, & adminiſtraſſet cum ſcientia & patientia vxoris; tamen alite ſtatuendum eſt, vbi non ſola poſſeſſio, & adminiſtratio concurrunt, ſed plura alia interueniunt, vt quia maritus & vxor dicebat ea eſſe dotalia, & omnia fuiſſe in dotem data, & maritus erat dignus tanta dote, & vigebat publica vox & fama, quod omnia eſſent in dotem tradita. Et ita reſpondet Petrus Surdus. dicto conſ. 94. n. 59. in verſiculo, Secundò respondetur. Et num. 60. in verſ. Secundò respondeo.

Deinde ſecundò, & vltra Surdum ipſum Reſpondeo, argumentum procedere, quando ſimplici, aut difformi patientia mulier paſſa eſſet adminiſtrare maritum; ſecus tamen ſi formi quadam, & æquali patientia poſſideret, & adminiſtraret, vt ex Iacob. Menoch. lib. 3. dicta præſumpt. 6. n. 79. & Ioſeph. Ludouic. deciſ. 99. num. 20. & aliis probaui ſuprà, dicto num. 38.

Denique & tertiò Reſpondeo, argumentum procedere, quando nullo præcedente facto, ſola patientia vxoris interueniret, l. nullo, C. de reivendicatione. In noſtro autem caſu interuenit traditio, & ſic actus poſitiuus, quo caſu accedente patientia, præſumitur dotis conſtitutio. Vnde ſi nulla interuenit traditio, ſed tantum vxor paſſa eſt, virum rebus ſuis vti tanquam dotalibus, tunc ex longo etiam vſu, non præſumetur datio in dotem: cùm enim agatur de magno præiudicio, id eſt, de tranſlatione dominij, ex longo etiam tempore non præſumitur titulus allegatus, niſi aliàs probetur, dicta l. nullo. Itaque eleganter explicat, & contrarias opiniones conciliat Barboſa, 3. parte legis primæ, num. 68. in fine, & num. 68. & ſic intelligendo, id equidem de iure locum obtineret, etiamſi non præceſſiſſet titulus dotis vltra matrimonium; traditio namque bonorum mulieris, & matrimonium ſufficeret, nec alius titulus conſtitutionis dotis neceſſarius eſſet, vt adeo expreſſim Barboſa ſcribit, qui tamen non commemorauit Petrum Surdum, dicto conſil. 94. num. 58. in fine, & 59. qui in propoſito articulo, & reſpondendo ad argumentum, quod non ſufficiat, virum longo tempore poſſediſſe bona; reſpondet, quod procedit illud quando poſſeſſio eſſet ſine cauſa, & titulo, tunc namque non præſumitur, nec probatur titulus dotis ex ſola patientia vxoris, quia vbi contractus habilis non procedit, ſola patientia non habetur pro conſenſu, nec ex ſola poſſeſſione præſumitur titulus dominij translatiuus; vt latius ibi confirmat. Verè autem in propoſito caſu interuenit traditio, & ſic titulus cum matrimonio ſimul, & hæc traditio præcedens cum poſſeſſione, & patientia, inducit conſenſum, & facit titulum præſumi, quia poſſidere quis præſumitur ex cauſa dotis, & matrimonij, quod non negaret Petrus Surdus, etſi non præceſſiſſet titulus dotis; in eo tamen, quia præceſſit, facit fundamentum, idem conceſſurus, concurrentibus omnibus ſuprà relatis, etſi non præcederet: quod ex longa ſerie, & reſolutionibus ipſius, eo conſilio traditis, negari nullo pacto valet.

Non obſtat quartum argumentum, quia reſpondetur, veriorem quidem, & magis communiter receptam ſententiam eſſe, mulierem præſumi omnia bona dediſſe in dotem, quando vir erat dignus tanta dote, & mulier eo indigebat pro conſeruatione bonorum; & maximè ſi aliàs iacturam & detrimentum pati poſſent, aut ſi eſſent bona litigioſa, & maritus vir potens, & in foro verſatus, qualis præſens erat, & propter Senatoriam ſuam dignitatem magni habendus, ſic ſane poſt alios Authores quamplurimos aſſeuerarunt Ioſephus Ludouicus, dicta deciſion 99. numero 25. Maſcardus, de probat. tomo. 1. concluſione 215. numero ſecundo, Iacobus Menochius, libro 3. dicta præſumpt. 6. num. 81. defendit, conſtanter Cardinalis Franciſc. Mantica, de tacitis, & ambig. conuent. lib. 12. tit. 10. ex n. 27. vſque ad num. 32. & nullo eorum relato Petrus Surdus, dicto conſ. 94. n. 29. & ſeq. & n. 59. lib. 1. qui adiicit dicto n. 29. & ſeq. quod ſemper veriſimile eſt, quod dos data fuerit competenter, & congruè ſecundum perſonarum conditionem, & facultates: ideo, ſi vir ſit omnibus bonis dignus, præſumendum erit, omnia bona fuiſſe titulo dotis data. Et id maxime, quando aliæ coniunguntur cum ea, quòd maritus ſit tanta dote dignus, coniecturæ. Nam dos poteſt in genere promitti, nulla expreſſa certa quantitate, nec promiſſio vitiatur propter incertitudinem, quia eo caſu cenſetur conſtituta pro dignitate natalium viri, & pro modo facultatem, vt dicitur in l. cum poſt, §. gener, ff. de iure dotium: & latiùs explicat Barboſa, tertia parte legis primæ, ff. ſoluto matrimonio, ex numero trigeſimo quinto, cum multis ſeqq. ex fol. 287. Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſ. iuris, tom. 2. littera D. concluſ. 727. fol. 940. cum ergo nulla dos promittitur ex dignitate, & conditione viri, aliiſque coniecturis, cenſentur omnia bona in dotem data. Si autem incerta, & ſic dos in genere promiſſa eſt, quantitas illius declaratur arbitrio Iudicis: ſed ſi Iudex videat, quòd mariti qualitas, & conditio talis ſit, cui omnia bona mulieris in dotem dentur, arbitrari debebit, quod omnia cenſeantur in dotem data; provt Petrus Surdus vbi ſuprà reſoluit: nec ex aliis coniecturis ſimul iunctis cum dignitate viri id negat, quamuis dos in genere promiſſa non fuerit, tametſi illo in caſu, adiuuetur ex eo, quod fuiſſet dos in genere, licèt non ſpecificè promiſſa, quia ſic contigerat, non quia præcisè neceſſarium eſſet.

Non obſtat quintum & vltimum argumentum, cui ex antea dictis apparet vera ſolutio, & reſponſio, nam licèt verum ſit, quod omnia bona non cenſeantur in dotem data, quando dos ſimpliciter fuit, expreſſa voluntate, promiſſa; & ita multo minus iudicabimus. omnia eſſe data, quando de dote nihil expreſsè dictum fuit; ex dignitate tamen, & qualitate mariti, atque ex aliis etiam coniecturis, contrarium quidem præſumendum erit, vt nunc dicebam, ſiue promiſſio dotis facta fuerit in genere, ſiue non. Et hactenus de primo articulo principali, primæq́ue Senatus Hiſpalenſis definitione, ex qua (vt vides) regulariter mulier non cenſetur, quando nubit, dare bona ſua in dotem in totum, vel in partem. Cæterum, quod dare voluerit omnia bona in dotem, probatur, atque præſumitur ex pluribus ſimul iunctis coniecturis, vt declaratum remaner. Effectus autem eius differentiæ, ac inueſtigationis maximi ſunt, vt ſtatim conſtabit, ac inter alios, quia priuilegia doti conceſſa, non ſunt paraphernalibus tributa.

Idcirco pro abſoluta & dilucida ſecundi articuli, [Ex Regij Hiſpalenſis Senatus egregia & notanda definitione.] ſiue deciſionis ſecundæ Senatus explanatione, vtrùm inquam tacita hypotheca à lege inducta, & pro bonis paraphernalibus competens, cum prælatione detur, necne, ſicut datur pro bonis dotalibus, vel ſaltem vt poſterioribus expreſſis etiam hypothecis præferatur, & in ea ſit locus regulæ vulgatæ. Qui prior eſt tempore, potior eſt iure? Obſeruandum, atque conſtituendum erit primo loco, mulierem aliquando habere bona triplicis generis, hoc eſt, dotalia, paraphernalia, & extra dotem: ita tradunt Gloſſa, & Doctores, in l. vltima, C. de pact, conuent. & multi iuris Interpretes, qui commemorantur inferiùs, num. 33. Menochius, in conſil. 56. num. 2. lib. 1. & præſumptione 8. numero 1. libro 3. Dotalia ſunt, quæ nomine, & cauſa dotis data fuerunt ipſi viro, qui conſtante matrimonio, non modò eorum adminiſtrationem, ſed & dominium obtinet: l. doce ancillam, C. de rei vendicat. & l. in rebus, C. de iure dotium. Paraphernalia ſunt, quæ mulier vltra dotem in domum viri infert: & horum dominium verè remanet apud ipſam mulierem, adminiſtratio verò eſt apud maritum: l. ſi ego, §. dotis, ff. de iure dotium, & l. vltima. C. de pactis conuent. & egregiè vnde dicta ſint paraphernalia, explicat Alciatus, in lib. 4. parerg. iur. cap. 13. & in libro primo prætermiſſorum, in verbo, Antidora. Iacob. Cuiacius, recitation. ſolemn. ad l. finalem, C. de pactis conuentis 4. columna, verſic. hic titulus eſt etiam, fol. mihi 357. Bona vero extra dotem dicuntur illa, quæ mulier apud ſe omnino retinet, nec dominium, nec adminiſtrationem Viro concedit; vt declarant Gloſſa, & Doctores, referendi infrà. Iacobus Menochius, in locis ſuprà relatis, vbi num. 6. in dicto conſilio 56. & lib. 3. dicta præſumpt. 8. num. 5. inter dotalia, & paraphernalia, quatuor retulit differentias. Prima quia (vt dixi) dotalium dominium tranſit in maritum, paraphernalium non tranſit. Secunda, priuilegia doti conceſſa, non ſunt paraphernalibus tributa. Tertia, fructus dotalium maritus indiſtinctè lucratur, paraphernalium aliquando, non ſemper. Quarta, dotalia regulariter repeti non poſſunt conſtante matrimonio, paraphernalia verò poſſunt, ſolum enim dicitur maritus habere tacitum mandatum adminiſtrationis à muliere, ex textu, in d.l. vltima. C. de pactis conuent. quod ſane mandatum ad libitum poteſt reuocare. Differunt etiam inter ſe paraphernalia, & extra dotem. Nam (vt diximus) paraphernalium cuſtodiam habet maritus, extra dotem verò non habet. Quod obſeruat Menochius, dictæ præſumptione 8. libro tertio, numero 6. & ſubdit numero 7. & repetit præſumptione 9. num. 2. & 3. Aretinum, in conſ. 159. n. §. ſenſiſſe: nullam hodie eſſe differentiam, inter paraphernalia, & extra dotem, & Aretinum ſecutum eſſe nouiſſimè Antoninum Theſaurum deciſione Pedemontana 187. n. 2. ſed ab Aretino diſſentire Socinum ſeniorem, in conſil. 82. num. 19. libro. 4. & cum Socino ſentire alios. Menochius tamen ipſe crediderit dicta præſumpt. 9. n. 3. quoad diſputationem fructuum; nullam eſſe differentiam inter bona paraphernalia, & extra do em; & latiùs explicat per totam illam præſumptionem. Ego vero crediderim, hodie poſt leges Regias huius Regni, nec quoad cætera differentiam aliquam eſſe, cum omnium, & quorumcunque bonorum adminiſtrationem habeat maritus, & fructus percipiat, vt ſtatim dicetur, & dilucidè magis conſtabit, ſi prælegantur quamplurimi Interpretes, qui materiam hanc pleniſſimè declararunt, & ad praxim reduxerunt, ac maxime huius Regni Authores nonnulli. Hos ego recenſui, & commendaui in commentariis de vſufructu, cap. 4. n. 17. vbi commemoraui Menochium, duobus in locis, vbi latiſſimè: nunc addo Menochium eundem, in con [Vide de hac materia ſupra, c. 26. in addit.]ſilio 554. ex num. 26. libro. 4. addo etiam Ioann. Sichardum, in l. vbi adhuc, numero 8. & 9. & num. 31. C. de iure dotium. Antonium Theſaurum, deciſioe Pedemontana 187. Petrum Surdum, in conſilio 290. lib. 2. vbi latè, an & quando fructus eorum bonorum ſuperlucretur maritus? Iacob Cuiacium, reciatio. ſolemn. ad. d.l. finalem, C. de pact. conuent. ex verſio. hic titulus eſt etiam. vbi obſeruat in hac materia diſtinctionem l. de his, ff. de donat, inter. & generalem proponit doctrinam; retuli etiam eodem. n. 17. dicti cap. 2. Anton. Gomez. Didac. Couarru. Thomadoccium, Laram, Queſadam, Parladorium, D. Spino, Caualcanum, Sfortiam Oddum, Ioan. Vincent. Hondedeum, & Azeuedum, & Barboſam, Pluribus in locis, quos commendaui.

Rurſus & principaliter obſeruandum, atque conſtituendum erit, differentias illas inter bona dotalia, paraphernalia, & extra dotem, ab Interpretibus noſtris conſtitutas; maxime ex parte ſublatas videri, attentis nouis deciſionibus legum huius Regni. Sic ſane, quamuis vxor poſſet iure ciuili ſine marito contrahere ſu [Vide in addit. d. cap. 26.]per bonis paraphernalibus. Et poſſet ea bona paraphernalia, etiam conſtante matrimonio, repetere, ſiue vendicare à marito, vel à quolibet alio tertio poſſeſſore, quantumcunque maritus diues ſit, & non vergat ad inopiam, vt de Primo latiùs per Barboſam, prima parte legis primæ, ff. ſoluto matrimonio, num. 28. in fine, & n. 29. & de Secundo per Baldum, in l. vbi adhuc, n. 27. vbi Ioann. Sichardus, n. 8. & 9. C. de iure dotium, & per Menochium, in conſ. 56. n. 9. lib. 1. & præſumpt. 8. n. 5. lib. 3. Barboſam, vbi ſupra n. 30. paraphernalium etiam bonorum fructus, aut extra dotem, ſi adhuc extant, mulieri, vel eius hæredibus, ex eodem iure ciuili ſint reſtituendi, nec maritus eos lucretur, & conſumptos in vita mulieris, ſiue induſtriales, ſiue ciuiles ſint, teneretur reſtituere; provt de iure communi latiùs, deducunt, atque explicant Barboſa, vbi ſuprà: Menochius latè & diſtinctè, lib. 3. præſumpt. 9. n. 6. cum ſeq. vſque ad n. 19. vbi ipſum ſtatuit in caſu dubio, vt quia non apparet, quod mulier conſenſerit, vel contradixerit perceptioni, & conſumptioni fructuum, & inquit, non præſumi, mulierem conſenſiſſe, & propterea maritum teneri reſtituere omnes fructus, tam induſtriales, quàm naturales. Quamuis inquam ita eſſet de iure ciuili, & in terminis iuris communis: tamen poſt leges Regias minimè potuerunt ea obtinere, nec procedere: ex deciſione namque legum ipſarum huius Regni, mulier non poteſt contrahere ſine licentia mariti, non ſolum in bonis dotalibus, ſed etiam neque paraphernalibus, vel aliis bonis, quocunque modo ad vxorem pertinentibus, Sic nec ea repetere conſtante matrimonio, niſi in caſibus, in quibus dotalia bona repeti poſſunt, vt propter inopiam mariti, & ſimiles, Ita ſimiliter, necque bonorum paraphernalium adminiſtratio mulieri committitur, neque competit, ſed tantùm marito. Et idem dicendum eſt de bonis quibuſlibet, extra dotem etiam. Sic quoque, ſecundum leges Caſtellæ, fructus talium bonorum paraphernalium, vel aliorum quorumcunque bonorum, in vita vxoris per maritum perceptos, non tenetur maritus idem mortua vxore reſtituere, ſed indiſtinctè fructus percepti ex bonis paraphernalibus vxoris, vel aliis quibuſcunque bonis communicantur inter coniuges, tanquam lucra quæſita conſtante matrimonio, nec in effectu quoad prædicta fit differentia dotalium, paraphernalium, & extra dotem bonorum. Sicuti hæc omnia adnotauit expreſſim Azeuedus, in l. 2. tit. 3. num. 62. 63. & 64. & in l. 3. & 4. tit. 9. n. 22. per totum, lib. 5. nouæ collect. Regiæ, Ioan. Gutierrez, de iuramento confirmatorio, 1. parte, cap. 1. num. 53. & cum aliis Authoribus Petrus Barboſa, 1. parte legis primæ, ff. ſoluto matrimonio, num. 31. in fine, & num. 32. folio 199. Sic denique, quemadmodum maritus circa dotalia vtitur priuilegio l. maritum, 13. cum lege ſeq. ff. ſoluto matrimonio. quam eleganter, & eruditè admodum exornauit, atque explicauit Barboſa; vti debebit circa paraphernalia, vel extra dotem. Quod attentis legibus huius Regni credo veriſſimum, ne inops fieri periclitetur, quam mulier quondam Dominum vocauit: militat enim ea ratio æqualiter circa omnia bona;ſicque ob eam, etiam in terminis iuris communis ita adnotauit Iacobus Cuiacius, recitation. ſolemn. in. libros Codicis, ad titul C. de pactis conuent. column. 5. in verſiculo Harmenopul. fol. 359.

His ita conſtitutis, atque obſeruatis, quæ pro deciſionis Senatus corroboratione, atque comprobatione prætermitti non potuerunt, obſeruandum, atque conſtituendum erit ſecundo loco, quod ſi marito traduntur bona paraphernalia, tacitè bona mariti pro illis videntur hypothecata, vt eſt expreſſum in l. finali, C. de pactis conuent. & in l. vbi adhuc, C. de iure dotium, & ibi notauit Gloſſa, verbo, ſuppoſitas, & l. 27. tit. 11. partita 4. notarunt etiam Gregorius Lopez, in l. 23. tit. 11. partita 5. Didacus Couarr. variarum lib 1. c. 7. n. 1. in principio. Anton. Gomezius, in l. 51. Tauri, n. 40. & 41. Ioannes Sichardus, in dicta l. vbi adhuc, n. 31. C. de iure dotium, Iacob. Cuiacius, ad dictum titulum, C. de pactis conuentis, in finalibus verbis, ibi: Nec illud omittendum eſt, ex eadem l. vltima, nomine paraphernalium rerum mulieri datam hypothecam, niſi ipſa ſpecialiter ſibi aliâ cauerit hypothecâ. Petr. Barboſa, indicta l. 1. ff. ſolut. matrimon. 3. parte, n. 31. fol. 284. Azeuedus, in l. 3. & 4. tit. 9. num. 23. lib. 5. Blaſius Flores Diaz de Mena, variar. reſolut. lib. 1. q. 6. art. 3. ex n. 3. Cæterum, quod hæc tacita hypotheca inducta pro ſuſceptione, & reſtitutione bonorum paraphernalium, non habeat ius nec priuilegium prælationis; docuit Accurſius, in l. ſi ego, 10. verbo, ſed condici, ff. de iure dotium, quam sequunti fuere Alex. Cremenſis, Iaſon, Campegius, Decius, Salicetus, & Antonius Afano, cum quibus ſic reſoluit Didac Couarr. variar. lib. 1. dicto cap. 7. num. 1. Ioan. Gutierrez, àe iuramento confirmario, 1. parte, cap. 46. num. 2. Azeuedus, vbi ſupra dicto num. 23. Barboſa, dicto num. 31. Blaſius Flores Diaz de Mena, dicto artic. 3. ex num. 3. 4. & 5. vbi inquit, quod creditores habentes tacitam hypethecam ſpecialem in aliqua re, vel generalem in omnibus bonis à iure inductam; ſunt ſequentes. Fiſcus in bonis ſui debitoris, aut delinquentis poſt ſententiam: Vxor pro dote, & arrhis, & bonis paraphernalibus, non pro bonis lucratis conſtante matrimonio: Reſpublica contra ſuum Syndicum: Eccleſia contra Prælatum, aut OEconomum: Pupillus, & minor, & furioſus in bonis tutoris, &c. Et ſubdit ſtatim n. 9. quod creditores habentes priuilegium in hypothecis ſunt ſequentes: Fiſcus in contractu oneroſo; Mulier pro dote, non pro arrhis, nec pro bonis paraphernalibus. Ecce vbi expreſſim is Author conuenit ſuperioribus, & priuilegium denegat prælationis pro bonis paraphernalibus.

Verum enim verò, ſi legum huius Regni (de quibus ſuprà mentionem fecimus) intentionem, & deciſiones inſpicimus, non temerè quidem tentari poſſet (quod nullus Scribentium omnium hucuſque attigit, nec tentauit) bonis etiam paraphernalibus priuilegium prælationis conceſſum, ſicut dotalibus, & ſic racitam hypothecam cum prælatione. Nam ſi verum eſt, quod hodie poſt leges Regias huius Regni, ſublatæ ſunt omnes illæ differentiæ, relatæ ſuprà, quæ inter bona dotalia, & paraphernalia vigebant de iure communi, & quod idem iuris ſtatuitur in paraphernalibus hodie quoad commodum mariti, in fructibus ſcilicet, in adminiſtratione, in obligatione, & reliquis, quod in dotalibus, & eadem eſſe cenſentur quoad effectum: dicendum etiam videtur, quod ad commodum vxoris, propter æqualitatem ſeruandam, eandem vigere rationem auferendæ differentiæ prælationis hypothecæ, & ſic tacitam eam hypothecam competere debere cum priuilegio prælationis.

Rurſus, non modò id tentari poſſe ex ratione prædicta, & differentiis, ex legibus huius Regni ſublatis, ſed etiam ex verbis, & deciſione l. Regiæ 17. titul. 11. partita 4. quæ in æquiparatione, quam bis facit dotalium, & paraphernalium bonorum, videtur concedere non modò tacitam hypothecam, ſed etiam cum priuilegio prælationis eam inducere. Et dum inquit Gregorius Lopez, verbo, anſi ſon obligados: Intellige iſtam legem in bonis, quorum adminiſtrationem tacitè, vel expreſsè bonis, quorum adminiſtrationem tacitè, vel expreſsè vxor conceſſit marito; nam ſi nullam adminiſtrationem vir habuit, ſed vxor ea adminiſtrauit, tunc bona mariti non ſunt tacite hypothecata, ſeu pro eis obligata, vt patet hic in iſta lege. Iam quidem ex ſuperiùs dictis apparet ſublatam omnino rationem eam adminiſtrationis, quæ Gregorium adduxit, vtpote cùm marito ſemper conceſſam videri. & competere, ex legum ipſarum diſpoſitione, adminiſtrationem eorum quoque, & quorumcunque bonorum, obſeruatum fuerit ſuprà Cum ergo dicta l. partita 17. in prima ſui parte dixiſſet, atque explicaſſet, paraphernalia bona quæ dicantur: Deiinde ſtatuiſſet, quod ſi paraphernalia dat vxor marito, vt durante matrimonio ipſe habeat eorum dominium, quòd habebit; aliàs ſi dubitatur, non habebit, ſed ipſa retinebit dominium, inquit ſtatim in hunc modum; E todas eſtas coſas, que ſon dichas parapherna, han tal priuilegio, como la dote, ca bien aſſi como todos los bienes del marido ſon obligados a la muger, ſi el marido enagena, o malmete la dote, aſſi ſon obligados por la parapherna a quien quier que paſſen. Emaguer que tal obligacion como eſta non ſeq. fecha por palabra, entiendeſe, que ſe haze tan ſolamente por el fecho. Hactenus lex ipſa 17. vbi ponderandum eſt verbum illud, han tal priuilegio como la dote. Sed dotem habere priuilegium prælationis pluſquam certum eſt. Ponderanda etiam ſunt verba illa, Ca bien aſſi como todos los bienes del marido ſon obligados a la muger, aſſi ſon obligados por la parapherna. Ecce omnimodam æquiparationem obligationis, reſpectu dotalium, & paraphernalium, & dictio illa, ca bien aſſi, & verbum illiud, aſſi ſon, denotant apertè, ex conſtitutione eius legis, nullam eſſe differentiam inter ea bona.

Et hæ quidem (quæ nouè adnotantur, at que in medium proferuntur, ſed non affirmantur, & ſic maturius deliberanda relinquuntur) non otiosè, aut extra propoſitum, ſed ideò ponderata fuere, quod in caſu præfato per appellationem ab inferiori ad Senatum allato, ex vi tacitæ hypothecæ, priuilegium prælationis pro bonis paraphernalibus marito traditis, & ab eo poſtmodum alienatis, ad bona mariti ipſis, & contra hæredes dicti Ferdinandi Tello vxor ipſa prætendebat. Vere tamen de priuilegio prælationis pro bonis paraphernalibus, ideo inquiri neceſſe non erat; quòd etſi creditores intenderent, bona eſſe paraphernalia, & non dotalia, quia dos nulla fuerat expreſſim conſtituta; dotalia tamen eſſe, & tacitè dotem conſtitutam videri, ex antea dictis eliciebatur apertè. Deinde, nam etſi paraphernalia eſſent, & ſine priuilegio prælationis, ex ſententia communi; hactenus vxor præferri, ex ſententia ante annum 1599. matrimonium contraxiſſet, & bona ſua tradidiſſet marito; obligationes autem, ſiue ceſſiones duæ factæ à marito, multo pòſt, & anno 1606. contractæ fuere, & tempore executionis iudicati in compenſationem obiiciebantur, ſicque prælatio competebat omnino, quamuis eam non haberent paraphernalia. Nam quemadmodum tacita hypotheca pro dote vxori competens, & ſic priuilegiata, præfertur expreſſæ poſteriori, vt latius ego deduxi, atque probaui quotidianarum harum controuerſiarum iuris, libro 3. capite 4. ex numero 7. ita etiam tacita hypotheca non priuilegiata, ſiue prælationem non obtinens, præfertur expreſſæ poſteriori, & in ea ſeruatur regula, cap. qui prior, de regulis iuris, lib. 6. quod qui prior eſt tempore, potior eſt iure; ſicuti poſt Alexandrum, Boerium, & Fanum, ſpecificè adnotauit Couarru. vaiarum libro primo, dicto cap. 7. num. 1. in verſiculo, Quarta concluſio. Nam cum antea dixiſſet, hypothecam tacitam pro dote vxori competentem, præferri expreſſæ poſteriori, & citaſſet Baldum, Angelum, Salicetum, & Dinum, ſic dicentes, ſubdit ſtatim in hanc modum: Vbi hoc ipſum exiſtimat procedere in priuatis nullum habentibus priuilegium prælationis rations hypothecæ eis à iure conceſſæ: ex lege 1. C. remalienam gerentibus. Et aſſerit, id ipſum probari in l. 53. titul. 13. partita 5. per argumentum à contrario ſenſu: ſequitur Blaſius, Flores Diaz de Mena, variarum libro 1. dicta quæſt. 6. §. 3. num. 33. in illis verbis: Decima concluſio in creditoribus hypothecariis, etiam priuilegium non habentibus, qui prior eſt tempre, etiam in tacita hypotheca, præfertur poſteriori, etiam habenti expreſſam, vt cum aliis vult Couarru. & c. Et ita Senatus noſter pro certo habuit, nam licèt de prælationis priuilegio in hypotheca tacita, bonis paraphernalibus competenti, dubitaſſet, de prælatione tamen à die tacitæ hypothecæ inductæ, & ordine dicti cap. qui prior. certus ſemper extitit. ſic ſane, omnes illi creditores, qui tacitam habent hypothecam à iure inductam, quos eodem §. 3. ex n. 3. vſque ad n. 9. Blaſius Flores commemorauit; à die incœptæ adminiſtrationis, & à prioritatis tempore præferuntur, ac in eis ſeruatur regula ipſa dicti cap. qui prior. ſicuti dicto §. 3. n. 9. in. principio. annotauit Blaſius ipſe: Ego quoque quotidianar. har controu. iuris, lib. 3. cap. 4. n. 7. cum etiam dixiſſem, tacitam hypothecam anteriorem, pro dote competentem, præferri etiam expreſſæ hypothecæ poſteriori; adieci id contingere ex regula dicti cap. qui prior. & quod ſibi vendicat illa regula locum in tacitis, ſicut in expreſſis hypothecis, ſecundum Fulgoſium, in conſilio 132. num. 1. & Barboſam, 6. parte l. primæ, ff. ſoluto matrimonio, num. 17. verſic. & facit. fol. 500. Nec contradicit ipſe Barboſa, in eadem l. prima, 3. parte, num. 32. fol. 285. dum quærit, à quo tempore incipiat hæc tacita hypotheca? et reſponder, quòd quemadmodum actio dotis reſtituendæ, non incipit oriri, niſi à die ſoluti matrimonij, iuxta magis communem reſolutionem, l. ſi conſtante, §. 1. ff. ſoluto matrimonio, ita etiam & hypothecaria, tanquam acceſſoria, ab eo tempore incipit ortum habere, argumento l. 2. C. per quas perſonas nobis acquiritur: Atque ira pro regula conſtituit, quod obligatio hypothecæ incipit ab eo tempore, quo incipit obligatio dotis reſtituendæ; retrotrahitur tamen ad initium conuentionis factæ ſuper hypotheca; vel hypothecæ tacitæ inductæ à lege abſque conuentione; idque poſt Baldum Nouellum, de dote, parte 10. n. 37. Neguſantium, de pignoribus, 3. membro octauæ partis, num. 1. qui allegant legem 1. ff. qui potior. in pig. habean. & eam ſingulariter explicat Barboſa, dicta 3. parte, ex n. 32. vſque ad num. 35. dicens, quod cum implementum conditionis, retrotrahitur ad initium conuentionis, ab eo tempore videtur orta obligatio principalis, & conſequenter hypotheca: & hac ratione procedere textum, in d l. 1. vt tradunt Rodericus Suarez, Pariſius, Ioannes Gutierrez, & Laſarte, relati per Barboſam, vbi ſupra n. 33. nam licèt quando medio tempore acquiritur alteri dominium, vel ſimile ius, in eius præiudicium non retrotrahitur implementum conditionis; tamen quando ius tantum hypothecæ medio tempore alteri fuit quæſicum, tunc implementum conditionis retrotrahetur, etiam ad alterius præiudicium, quoad effectum prælationis; vt efficaciter probat dicta l. prima, & l. potior eſt. ff. qui potiores in pig. habean. Tandem num. 34. Barboſa ipſa conſtituit, quod licèt dicta l. prima loquatur in hypotheca expreſſa, idem tamen erit admittendum in hypotheca tacita, inducta ex diſpoſitione legis, quia eidem militat ratio, ex l. cum quid. ff. ſi certum petatur. Et ita aſſerunt receptum Socinus, Neguſantius & Crotus, quos ibidem ſequiter Barboſa, & poſt alios aſſerit num. 33. in d.l. 1. ff. qui potiores. Nullum contineri priuilegium ratione dotis, ſed, magis contineri ius commune. Cùm ergo obligatio dotis reſtituendæ, quamuis non incipiat, niſià tempore ſoluti matrimonij, implementum tamen conditionis retrotrahitur ad initium conuentionis, ab eo tempore videtur orta obligatio principalis (vt dixi) & conſequentur hypotheca, etiam tacita (vt nunc dicebam) ſequitur equidem, racitam illam hypothecam, pro bonis paraphernalibus competentem, ex vi retrotractionis, à tempore traditionis eorum bonorum, præferendum, ex regula dicti cap. qui prior. poſterioribus etiam expreſſis, vt ſuprà dixi.

Et hactenus de Secundo articulo principali, ſiue Senatus Hiſpalenſis deciſione ſecundo principali; in qua aliter ſe habuiſſe videtur Anton. Faber, ad titulum. C. de pact. conuent. definit. 13. fol. 568. in fine, dum dixit; mulieris bona non dotalia, ſi nulla dos conſtituta fuit, non habere priuilegium tacitæ hypothecæ, quod habent ex Iuſtiniani conſtitutione bona paraphernalia, quia nec videri paraphernalia poſſunt, id eſt, extra dotem, cum dos nulla conſtituta eſt. Vere namque, nulla etiam dote conſtituta, bona ea habere priuilegium tacitæ hypothecæ, & paraphernalia dici, ex ſuperius, & hactenus dictis, deducitur manifeſtè. Item ex ſententia Aretini, ex deciſione quoque legum huius Regni, paraphernalium, & extra dotem bonorum, ſublatam omninò eſſe differentiam.

Quod tertium verò attinet articulum, præſuppo [Ex Regij Hiſpalenſis Senatus definitione.]ſito, quod vxor poteſt repetere dotem, auocando res mariti alienatas, per hypothecariam, iuxta l. vbi adhuc, C. de iure dotium, dubitari ſolet communiter, vtrum antequam perueniatur ad tertios poſſeſſores, neceſſarium ſit, præcedere excuſſionem in bonis mariti, an ille ſit ſoluendo, necne? De quo in terminis dubitabatur quoque in Senatu.

Et in primis pro ea parte, quod per hypothecariam poſſit mulier auocare res mariti à tertiis poſſeſſoribus, etiamſi non præcedat excuſſio in bonis mariti; rationes plures ponderari poſſent, quas adduxit Baldus Nouellus, & ita defendit, de dote, 8. parte, priuilegio trigeſimo ſeptimo, cuius opinionem, tanquam in puncto iuris veriorem probauit Iaſon in l. ſi conſtante, num. 102. ff. ſoluto matrimonio. Palacios Rubios, in repetitione cap. per veſtras, §. 34. pag. 168.

Deinde & ſecundò, pro ipſa parte ponderari poſſent retiones conſideratæ per Barboſam, in eadem l. ſi conſtante, num. 58. in verſ. contrariam tamen opinionem.

Tertiò denique, in idem expendi poſſet text. in l. Moſchis, 47. in princip. ff. de iure fiſci: ex quo appareat, fauore fiſci acceptum eſſe, poſſe agi hypothecaria aduerſus tertios poſſeſſores, etiam non excuſſo principali. Item & fauore Reipublicæ, l. libertus, ad finem principij, ff. ad municipalem: ergo idem recipiendum eſt fauore dotis, iuxta æquiparationem legis 2. ff. de priuilegio fiſci.

His tamen minime refragantibus; contrarium Regius Hiſpalenſis Senatus definiuit de iure, videlicet, neceſſarium eſſe, quod præcedat excuſſio in bonis mariti, antequam perueniatur ad tertios iſtos poſſeſſores, iuxta text. in auth. hoc ſi debitor, C. de pignoribus: & ita tenuit Gloſſa, in dicta l. vbi adhuc, verb. qui non in fine. Sequuntur Bartolus, Iaſon, Crotus, Lancelotus, Decius, Campegius, Riminaldus, Natta, & Capella Tholoſana, quos refert, & ſequitur Barboſa, in eadem l. ſi constante, num. 58. Ioannes Sichardus, in d. l. vbi adhuc, num. 34. & cum infinitis Ioſephus Ludouicus, deciſione Peruſina 45. numero primo, & ſeq. vbi generaliter ſtatuit, quod agens hypothecaria, non poteſt obtinere, niſi prius egerit contra bona principalis ſui obligata. Et ſubdit, quod hæc excuſſio neceſſaria eſt, etiam quod quis agat ex credito ex cauſa dotis: Ioanne Botta, in conſil. 61. per totum, & in conſilio 93. ex numero 20. Franciſcus Burſatus, in conſilio 48. ex numero 10. libro primo. Sfortia Oddus, in conſil. 82. num. 18. & num. 26. & à num. 46. lib. 1. Hieronym. Magonius, deciſione Lucana 53. in fine, & num. 2. & deciſ, 66. per totam. Petrus Surdus, in conſil. 191. n. 10. lib. 2. in illis verbis: Ideo aliter respondeo & tertiò, quod etiamſi daretur contra tertium poſſeſſorem, tamen requiritur excuſſio, vt eſt regulare in omni hypothecaria, ſine expreſſa, ſiue tacita; in præſenti autem caſu non proceſſit excuſſio: & hæc procedunt, etiamſi hypothecariam deduxiſſent rigore legalis obligationis tacitè introductæ in fauorem dotium, vel etiam vigore promiſſionis ſibi factæ à domina Laura tutrice: quia omni caſu agenti hypothecaria contra tertium, præmittenda eſt excuſſio, vt dixi ſuprà, probat Cephalus, dicto conſilio, 98. numero 9. & dixi in conſilio 4. num. 35. & ponit Calcan. in conſil 29. num. 6. Latiùs autem idem Surdus explicat, dicto conſ. 4. ex. n. 32. vſque ad n. 39. vbi ſingulariter obſeruat, quod excuſſio eſt neceſſaria, quando agitur contra tertium hypothecariâ, ſecus quando contra nomen debitoris: & reddit rationem differentiæ ſingularem. Idem etiam tenuit Ioſephus Ludouicus, dicta deciſione 45. numero 13. qui idem ſtatuit numero 15. quando debitor eſt notoriè non ſoluendo: quia tunc excuſſio neceſſaria non eſt. Et quod neceſſarium ſit præcedere excuſſionem in bonis mariti, quando mulier agit pro dote contra tertios poſſeſſores, tenuerunt Andreas Gail. practicarum obſeruant. lib. 2. concl. 27. num. 9. & ibidem Bernardus Græneus, conſideratione 2. ad dictam concluſionem 27. fol. 97. & vide fol. 94. 95. & 96. Anton. Gabriel, commun. concluſion. lib. 3. titulo de fideiuſſoribus, concluſ. 1. num. 21. Bernab. Cornaz. deciſ. Lucenſi 37. num. 2. Ludouicus Morotius, reſponſo 44. num. 14. Vincent. de Franchis, deciſ. 270. Antonius Faber, ad titulum, C. qui potiores in pign. habean. definit. 17. fol. 963. vbi refert, definiuiſſe Senatum illum, quod mulier, etiam cum eſt anterior, poteſt repelli per exceptionem non factæ excuſſionis; ſiue is, qui conuenitur poſſideat corporaliter, ſiue poſſit auocare poſſeſſionem condictione ex l. vltima, C. de acquirenda poſſeſſione, Blazius Flores Diaz de Mena, in addit. ad deciſionem Gamæ 99. fol. 49. qui concludit in fine, ſufficere, quod in proceſſu conſtet debitorem, & fideiuſſorem soluendo non eſſe, nec ſuper excuſſione, vt in plurimum pronuntiari, ſed ſuffiere, ſi de ea in proceſſu conſtet, citatis intereſſatis per edictum: tum etiam, quod in praxi ſufficit, rem eſſe in poteſtate debitoris tempore obligationis, licèt non probetur de ſuo dominio, & titulo, niſi tertius dominium alterius, aut titulum probet; & ſic ſemper conſuluiſſe, & obtinuiſſe. Idem Blazius ad deciſ. 322. in verſ. Quintum, vbi dixit, quod citatio poſſeſſorum requiritur ad excuſſionem contra principalem, & eius fideiuſſores; etiamſi conſtet, eum nulla alia bona habere, præter, ea, in quibus excuſſio facta fuit. His Barboſam in dicat l. ſi conſtante, numero 60. in fine, & numero ſexageſimo primo, folio 538. vbi ex mente aliorum Authorum reſoluit, quod cum mulier, vel alius agens hypothecaria, non habet actionem aduerſus tertios poſſeſſores, niſi in ſubſidium, ſi principalis non ſit ſoluendo, in quancumque parte iudicij de hoc opponi poteſt. Et hac ratione dicunt Doctores, quod hæc exceptio tanquam peremptoria, poteſt opponi in quacunque parte iudicij: & per contrarium in quacunque parte iudicij actor probauerit, principalem non eſſe ſoluendo, obtinebit; iuxta regulam l. ſi rem, §. finali, ff. de pignor. actione. Reſoluit etiam ipſe Barboſa. eodem n. 61. in verſic. pro concordia dicendum eſt. Quodſimulier agat aduerſus tertios poſſeſſores poſſidentes res mariti, iuxta d.l. vbi adhuc, C. de iure dotium, tunc oportet præcedere ſententiam, qua pronuntietur, maritum non eſſe ſoluendo, argumento d. auth. hoc ſi debitor, C. de pignoribus ſed tamen vt in plurimum non pronuntiari, rectè ſtatuit Blazius Florez Diaz, vbi ſupra:ſed ſufficere, ſi de excuſſione conſtet in proceſſi; ſed ſi creditores adhuc non poſſideant, ſed velint facere excuſſionem in bonis mariti, tunc excipiendo mulier poteſt ſe opponere, & obtinebit, ſi in eo iudicio probet, maritum non eſſe ſoluendo.

Et ita tenendo, quod excuſſio debeat præcedere in bonis mariti, vt perueniatur ad tertios poſſeſſores, non obſtant rationes illæ Baldi Nouelli, & Petri Barboſæ, in contrarium ponderatæ ſuprà remiſſiuè: Nam eiſdem reſponderi poſſet (ſi reſolutio præfata adeo certa non eſſet provt in terminis reſpondit ipſe Barboſa, in d.l. ſi conſtante, ex n. 58. vſque ad num. 63.

Non etiam obſtat fundamentum ſecundum: quia imo verius eſt, fiſcum non poſſe conuenire tertios poſſeſſores, niſi prius excutiantur bona principalis, nec eſſe ſpecialitatem in fiſco, cum etiam non ſit ſpecialitas in dote, vt efficaciter probat dicta l. Moſchis. 47. ff. de ture fiſci, l. penultima, C. quando fiſcus, vel priuatus, & l. 1. C. de conueniend. fiſci debitoribus, lib. 10. ſicuti ex Iaſone, Palacios Rubios, & Cacherano, reſolutiuè firmaui idem Barboſa, in d.l. ſi conſtante, numer. 61. ad finem, verſicul. non obſtat ſecundum. & hactenus de tertio articulo.

Quoad quartum verò & vltimum articulum obſeruandum, atque conſtituendum erit, compenſationis tractaum & diſceptationem, vtilem admodum eſſe: & aſſiduè in praxi verſari, idcirco quamuis tractatus ipſe ab inſtituto tractatus, & materiæ præſentis extraneus videatur, placuit hoc loco, non modò neceſſaria, quædam ad deciſiones Senatus (de quibus inferius) inſerere, ſed etiam materiam ipſam breuiter explanare, ſiue regulas generales, & doctrinas adiicere, quibus tractatus idem circunſcribi videtur. In cæteris verò ad ſtatim commemorandos iuris Interpretes me referre.

Erit itaque ante præmittendum, Compenſationis materiam, & tractaum ſuſcepiſſe, atque profeciſſe nonnullos, alios verò attigiſſe duntaxat, ſiue tradidiſſe nonnulla: inter alios tamen (vt ordinarij in locis cognitis, & alij ab eis præcitati omittantur) ſequentes videndi, atque prælegendi erunt, qui originaliter à me prælecti fuêre.

- Tindarus, qui latiſſimè explicat, & plenum conficit tractatum de compenſationibus& habetur vol. 5. tractat diuerſor. Doctorum.
- Sebaſtianus Medices, qui etiam tractatum abſolutum confecit, & latiſſimè materiam ſcripſit. Capici us, deciſione 167.
- Matthæus Afflictis, deciſione 131. & 163. vbi eſt videndus omnino vrſillus eius additionator.
- Deciſio Genuæ 4.
- Magonius, deciſione 3. Florentina, num. 8. & 39. & ſeq. & deciſione. 5. per totam.
- Andreas Tiraquellus, in l. ſi vnquam, verbo reuertatur, n. 13. & de retractu lignagier, gloſſ. 3. §. 3. n. 8. fol. 28.
- Ioannes Baptiſta Coſta, de ratione ratæ, quæſtione 61.
- Rolandus à Vallee, in conſilio 76. ex numero 26. cum ſeqq. lib. 1.
- Iacobus Menochius, de arbitrariis, lib. 2. centuria 1. caſu 14.
- Gregorius Lopez, in l. 20. 21. & 22. tit. 14. partita 5. Felicianus, de cenſibus, tomo 2. lib. 4. cap. vnico, ex folio 237.
- Ioannes Gutierrez, de iuramento confirmatorio, tertia parte, cap. 6.
- Peguera, deciſione 175. per totam.
- Vincentius de Franchis, deciſ. 53.
- Octauianus Cacheranus, deciſione pedemontana 92.
- Petrus. Gregorius, in ſyntagmate iuris, parte 3. lib. 21. cap. 22. per totum.
- Iacob. Cuiacius, obſeruationum lib. 8. c. 16. & lib. 15. cap. 12.
- Petrus Surdus, in conſilio 246. lib. 2. & deciſ. 117. per totam, & 191.
- Gama, deciſione 91. ex n. 2. vbi Blazius Flores Diaz de Mena eius Additionator.
- Hector Felicius, allegatione 16. part. 3.
- Franciſcus Burſatus, in conſilio 106. lib. 1.
- Francus, lib. 3. tit de compenſationibus.
- Magonius, deciſione Florentina, 5. & 44.
- Andreas Fachineus, controuerſiarum iuris libro primo, cap. 6.
- Thom. Cormerius, lib. 19. iuris ciuilis, titulo 16. de compenſationibus, capite primo & 4. ſequentibus ex folio 722.
- Gaſpar Schifordegheriſiles, variarum lib. 1. tracta. 1. quæſt. 1. & ſeq. ex fol. 8.
- Stephanus Gratianus, diſceptation. forenſium capite 129.
- Fabius Turretus, in conſilio 44. ex numer. 12. cum ſequentibus.
- Ioannes Philippus. in ſumma vtriuſque iuris, ad titul. ff. de compenſationibus, fol. 159.
- Ariſminus Tepatus, variarum libro primo, titulo de compenſatione, & eius exceptione, ex folio 193. cum ſequentibus
- Hippolytus Riminaldus, in conſil. 451. ex numer. 36. libro 4.
- Ioannes Parladorius, rerum quotidianarum lib. 2. cap. finali 5. parte. §. 11. num. 30.
- Ioannes Vincent. Hondedeus, in conſ. 38. ex n. 9. vſque ad num. 20. lib. 2.
- Ioannes gratianus, regula 77.
- Bernardus Diaz, in regula 99. vbi latiùs Additionator Salzedus.
- Ioſephus Maſcardus, de probationibus, tom. 1. concluſione 333. & 334.
- Corbulus, in tractatu emphyt. tit. de cauſ. priuat. 06. non ſolutum canonem, limitatione 5. ex n. 1.
- Flaminius Chartarius, deciſione 62. & 92.
- Pater Ludouicus Molina, tom. 2. de iuſtitia & iure, tractat. 2. diſputat. 297. verſic quoad tertium, folio 296. latius eodem tomo, & tract. 2. disput. 560. exfolio 1999. vſque ad folium 2018.
- Fuluius Pacianus, in conſilio 10. ex. 22. & 24.
- Petrus Barboſa, eruditè & magiſtraliter (vt adſolet) in l. diuortio, §. ob donationes, per totum, ff. ſoluto matrimonio.
- Franciſcus Duarenus in eodem §. vbi vide.
- Gaſpar Rodericus, de annuis reditibus, lib. 2. quæſt. 18. per totam.
- Alexander Trentacinquius, variarum reſolution. tomo 1. lib. 3. titul. de compenſationibus, ex fol. 168. vſque ad folium 173.
- Hugo Donellus, commen. lib. 16. cap. 15. & in §. in bonæ fidei, Inſtit. de actionibus.
- Eſcobar, de ratiociniis, cap. 36.
- Vincentius Carocius, de locato & conductò, 4. parte exceptione quarta, compensatione, folio 260.
- Farinacius, deciſione 58. in nouiſſimis.
- Antonius, Faber ad tit. C. de compenſationibus, definitione 1. & 16. & ſequentibus, & coniecturar. lib 8. capit. 1.
- Cardinalis Thuſcus, praticarum concluſion. iuris tomo 2. litera C. concluſione 487. & octo ſequentibus, ex folio 590.

Ex his autem ſequentia magis communiter. & vniformi interpretum placito deduci ſolent, & in primis, quod compenſatio eſt debiti, & crediti inter ſe contributio, l. 1. ff. de compenſationibus, l. 20. tit. 14. partita 5. in principio, hoc eſt, compenſatio eſt, cum quis aliquid debet alteri, & confert cum eo, quod ſibi viciſſim ab eo debetur: & vtrumque. communi calculo ſubiicit, quod eſt contributio, ſiue collatio: & hoc eſt, quod dicitur in l qui inuicem, ff. de condictione indebiti, qui inuicem creditor, idemque debitor eſt, compenſat, & vnuſquiſque creditorem ſuum, eundèmque debitorem petentem ſubmouet,ſi paratus eſt compenſare, l. 2. ff. de compenſationibus: & ita Ioannes Philippus, ad dictum titulum, ff. de compenſat. ſcriptum reliquit Petrus Gregorius, in ſyntagmate iuris. 3. parte, lib. 21. dicto cap. 22. in principio, qui ſubdit num. 11 qui inuentæ, & admiſſæ ſunt compenſationes, potiſſimum ad ſopiendos litium circuitus, vt in pleriſque aliis obſeruatum, in l. cum fundus, & l. 3. §. 1. ff. ſi certum petatur: ne fiat per plura, quod fieri poteſt per pauciora. Deinceps æquiſſimum eſſe, vt, eo iure quis vtatur in alium, quo: ilium erga ſe vti deſiderat: & eum, qui alium ſibi ſoluere deſiderat; eidem quoque ſatisfacere. Item dolo malo poſtulat ſibi dari, quod ſtatim reſtituturus eſt, l. 8. ff. de exceptionibus: & Pomponius ideo inquit in l. 3. ff. de compenſationibus: Nobis compenſatio neceſſaria eſt, quia intereſt noſtra, potius non fouere, quam ſolutum repetere. Et eandem rationem aſſignauit Ioannes Philippus, ad dictum titulum, in principio, numero primo. Et ſubdit numer. 3. quod compenſatio olim in actionibus bonæ fidei ipſo iure valebat, §. in bonæ fidei, Inſtitut. de actionib. l. ſi ambo, §. 1. ff. de compenſationibus: ſed in ſtricti iuris iudiciis. non item, niſi ex reſcripto diui Marci oppoſita doli mali exceptione, quæ exceptio ſemper bonæ fidei iudicium facit, l. ſi ſerui, in princip. ff. de dona. cauſa mortis. Verum Iuſtinianus, in l. finali, C. de compenſationibus, hanc differentiam ſuſtulit, ita vt tunc in omnibus actionibus, tam bonæ fidei, quam ſtricti iuris, tam in rem, quam in perſonam compenſatio fieri poſſit. Quod quidem annotauit Sebaſtianus Medices, de compenſationib 1. parte, quæſtion. 16. per totam, Pater Ludou. Molina; tom. 2. de iuſtitia & iure, tractatu 2. diſputatione 560. folio 2011. In fine. Sic non ſolum compenſatur id, quod ex mutuo debeatur, verum ſi ex quocunque alio contractu, vel ex maleficio, vel quaſi ciuiliter actum ſit, l. ſi ambo, §. primo, ff. de compenſationibus, l ſi duo, ff. de dolo, & quod ciuiliter & naturaliter debetur, modo exceptione perimi non poſſit, l. quæcunque, ff. de compenſationibus, vel. naturaliter tantum, l. etiam, ff. de compenſat. Ioannes Philippus, ad d. titulum de compenſat. numero 3. in principio, Petrus Gregorius, d. lib. 11. cap. 22. num. 3. qui inquit, quod in ſumma, in compenſationem etiam inuito altero veniunt tantum, quæ debita ſunt aliquo iure nobis, ciuiliter & naturaliter, vel naturaliter tantum, purè ſine conditione, vel dilatione diei ex obligatione pendente, liquida vtrinque, l. ſi conſtat, l. finali, C. de compenſat Sebaſtianus Medices, de compenſat. 1. parte, q. 8. & quæſtion. 48. vbi quod compenſatio non admittitur, ſi debitum ſit ſub conditione, vel in diem ab vna parte, & ex alia purum: Maſcard. tomo primo, de probationibus, concluſione 333. num. 10. & vide eundem Medices, prima parte, quæſtion. 42. vbi latiùs, vtrum debitum naturale compenſari poſſit, Alexander Trentacinquius, variarum libro 3. titul. de compenſat. n. 2. 3. & 4. vbi plenè, quod debitum compenſetur & de debito naturali tantum & ciuili tantum & ciuili & naturali ſimul: Pater Ludouic. Molina, tomo 2. de iuſtitia & iure, dicta disputatione 560. folio 216. verſiculo, quando, Vincentius Carocius de locato & conducto, 4. parte, d exceptione 4. de compenſatione, numer. 29. folio 261. vbi quod in debito liquido de præſenti ſoluendo, compenſatio admittitur; ſecus tamen ſi non eſſet de præſenti ſoluendum, provt ſunt melioramenta perpetua, quæ ſolui debent finita locatione.

Inquit etiam Petrus ipſe Gregorius, dicto cap. 22. num. 4. quod demuntur à compenſatione: primùm, vt eius, quod non debetur ei, qui conuenitur, ſed alij, compenſatio fieri non poſſit, id eſt, creditor compenſare non cogitur, quod alij quàm debitori ſuo debet: quamuis creditor eius pro eo qui conuenitur ob delictum proprium velit compenſare: quod etiam tradidit Sebaſtianus Medices, prima parte, quæſt. 1. numer. 2. & quæſta 11. per totam. Qui tamen ceſſum habet debitum, & ita procurator in rem ſuam fit factus, recte obiicit compenſationem, l. in rem, 18. ff. de compenſationibus, l. 24. tit. 14. partita 5. Quia per ceſſionem deſinit debitum alienum, ſeu creditum dici, quod regulariter non compenſatur, vt dixi; & latiùs explicat Medices prima parte, quæſt. 43. Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſion. iuris tom. littera C. concluſion. 491. per totam folio 959 Item fideiuſſor, ſi ſibi debeatur, vel reo principali, compenſare poteſt, vt d. num. 4. inquit ipſe Petrus Gregorius, eodem cap. 22. Medices, de compenſat. fecunda parce, quæſtion 4. per totam, vbi num. 6 quod fideiuſſor compenſare poteſt, etiam inuito debitore, & reo principali: quia talis exceptio realis eſt: & vide l. 24. titul. 14. partita 5. Patrem Molinam, tomo 2. tractatu 2. d. diſputatione 560. verſic. fideiuſſor alicuius. Socius autem aliquid debens ſocietati, & volens compenſare quod ſibi ab alio ex ſociis debetur, an audiri debeat: damnum etiam quod imputatur ſocio malè adminiſtranti, an compenſetur cum commodo, quod ipſe ſocietati acquiſiuit, vide per Eſcobarem, de ratiociniis, capite 36. num. 6. &7. l. 22. & 23. titul. 14. partita 5. & num. 3. eiuſdem cap. 36. vtrum adminiſtrator pro reliquis vnius adminiſtrationis conuentus, creditum ex alia adminiſtratione compenſare deſiderans, audiri debeat: Et ibidem numer 4. vtrum creditor de decem ex cauſa ſocietatis, poſſit compelli illa compenſare cum aliis decem, quæ ex alia ſtatione ſuo debitori ſoluere tenetur: cui iunge Sebaſtianum Medices, de compenſat prima parte, quæſt. 21. compenſatio etiam, quibus in caſibus, & quibus in rebus locum non habeat, & an in petentibus ſalarium, in debitore Reipublicæ, in emente à fiſco pretium debitum, in alternatiuis debitis, in Officiali fiſci, in alimentis, & aliis caſibus, vide l. 25. 26. & 27. titul. 14. . partita 5. Medices, prima parte, q. 14. & ſeqq. & quæſt. 38. & ſeqq. & ſecunda parte, quæſtione prima, & ſequentibus, latè Hugo Donellus, comment. iur. ciuil. lib. 16. cap. 15. columna 2. ex verſ. quod attinet ad creditorem & 3. column. ſeq. Petrus Gregorius, in ſyntag iuris, dicto cap. 22. lib. 21. num. 6. 7. & 8. Alexander Trenracinquius a lib. 3. variarum, titul. de compenſationibus, ex num. 8. vſque ad numerum 18. Pater Molina ſ, tom. 2. dicta disputatione 560. columna finali, ex verſ in ſequentibus euentibus, folio 2017. Cardinalis Thuſcus, tomo 2. littera C. concluſione 490. ex folio 955. Antonius Faber, Cod. ad titulum de compenſat. definitione:. 1 vbi agit de compenſatione inter fratres pro his, quæ inter eos geſta ſunt viuo patre: & caſum ſatis practicabilem adducit, & definitione 3. vbi inquit, quod compenſatio quæ poterat obiici contra cedentem, non poteſt obiici contra ceſſionarium, ſiue cauſam habeat ille oneroſam, vel habuerit ſui debitoris bona omnia obligata ante natum ius opponendæ compenſationis: & definitione 6. vbi quod compenſari non poteſt, quod debetur ſub onere præſtandæ ſatiſdationis, ante eam præſtitam: & definitione 7. vbi enumerat caſum, in quo alimentorum petitioni obiicitur compenſatio: Et definitione 8. vbi quod compenſari non poteſt, quod tutor debet, cum eo, quod pupillo debetur, nec contra: Poteſt tamen tutor pro pupillo conuentus, compenſare quod ſibi proprio nomine debetur: Et definitione 11. vbi quod compenſari non poteſt, quod non poſſet ſolui: Et definitione 12. vbi quod expenſæ taxatæ poſſunt compenſari, etiamſi appellatum ſit ab executione, dum ne ab ipſa condemnatione, vel taxatione: Et definitione 13. vbi quod fideiuſſor creditoris ſui poteſt ei obiicere compenſationem ſummæ pro eo ſolutæ ex iudicato, licet à ſententia fuerit prouocatum: Et definitione 14. vbi quod conductor poteſt obiicere victori, & in executione iudicari compenſationem pecuniæ debitæ locatori ſuo, licèt condemnato: Et definitione 17. vbi an quis proprio nomine conuentus poſſit obiicere compenſationem eius quantitatis, quæ ſibi tanquam alterius procuratori debeatur. Et an partes poſſint compenſationi renuntiare: vide poſt alios Authores Barboſam, in d.l. diuortio, §. ob donationes, numero 29. Ioannem Gutierrez, de iuramento confirmatorio, tertia parte, capit. 6. numero 2. Patrem Ludouicam Molinam, dicta diſputatione 560. column. 4. folio 2002. qui partem affirmatiuam iuridicè tuentur, & concludentem aſſignant rationem. Pater etiam ipſe Molina, eodem in loco, columna 12. in fine, folio 2010. rectè conſtituit, quod compenſationis exceptio non ſolum poteſt opponi coram Iudice ordinario, ſed etiam coram Iuridice delegato: coram Arbitrio verò, quod non poteſt, ſi ſit ex cauſa extrinſeca rei, quæ compromittitur, ſecus verò ſi ſit ex cauſa intrinſeca, ſeu connexa. Et quod opponi poteſt in iudicio, & extra iudicium, tradidit Petrus Gregorius, libro 21. dicto cap. 22. num. 10. qui adiicit, quod etiam poſt iudicium; etſi iudex non admittit propoſitam compenſationem, poſt ſententiam poteſt opponi, niſi eam expreſsè in ſententia reprobauerit, per text. quem ipſe Gregorius citat, in l. quod in diem, §. primo, ff. de compenſat. l. ſin autem, §. ſi quocunque modo, ff. de negotiis geſtis. Et hactenus de prima obſeruatione generali in hac materia, qua (vt vides) continentur quamplurima, quæ communi (vt dixi) Interpretum placito recipiuntur.

Secundò deinde loco obſeruandum, atque conſtituendum erit, certiſſimi iuris eſſe, compenſationem de quantitate ad quantitatem, & ſic de debito pecuniario ad debitum pecuniæ admitti, l. ſi conſtat. 4. C. de compenſat. l. quod dicitur. 5. ff. de impenſis in rebus dotalibus factis, l. 20. titul. 14. partita 5. & latius explicant Petrus Gregorius, in ſyntag. iuris, 2. parte, lib. 21. cap. 22. numer. 3. Sebaſtianus Medices, de compenſat. prima parte, quæſtion. 5. Hippolyt. Riminaldus, in conſilio 451. num. 26. lib. 4. Barboſa, in d.l. diuortio, §. ob donationes, numer. 8. folio 989. Alexander Trentacinquius, variarum lib. 3. titul. de compenſat. num. 1. & 4. Pater Ludouic. Molina, tom. 2. de inſtitia & iure, tractatu 2. diſputatione 297. columna 3. in fine, verſicul. quoad tertium, ſolio 296. vbi inquit, compenſationem propriè locum non habere, niſi quando res ſunt eiuſdem rationis, & ſpeciei, ſiue ſubſtantiæ, & qualitatis eiuſdem, & conſiſtunt in pondere, numero, & menſura, vt quando debitum, eſt pecunia; & res, in qua fieri debet compenſatio, eſt ſimiliter pecunia; aut quando debitum, eſt triticum, vinum, oleum, aut aliud ſimile, & res in qua fieri debet compenſatio, eſt eiuſdem ſpeciei: quando verò ſunt diuerſarum ſpecierum, vt quando vnum eſt pecunia, aliud verò equus, vinum, aut oleum, non eſt propriè compenſatio: neque item eſt propriè compenſatio, quando ſunt eiuſdem ſpeciei, ſed non conſiſtunt in pondere, numero, & menſura, vt quando debetur vnum mancipium, & compenſatio intenderetur in alio æquo, provt ibi comprobat: & latius repetit eodem tomo, & tractat. 2. diſputat. 560. per totam, maximè column. 13. verſ. habet autem locum, folio 2011. vbi vide: & idipſum reſoluit Alexander Trentacinquius, dicto titul. de compenſat. numero primo, per totum, folio 168. Thomas Cormerius, lib. 19. iuris ciuilis, Romani, Gallicique, titulo 6. cap. 3. prima parte ad finem, verſ. compenſatio debiti. folio 724. vbi inquit, quod compenſatio debiti ex pari ſpecie, & cauſa diſpari admittitur, veluti, ſi pecuniam tibi debeam, & tu mihi pecuniam debeas, aut frumentum, aut cætera huiuſmodi, licet ex diuerſo contractu, vt ſi debeam ex vendito, tu mihi ex mutuo, compenſare, vel deducere potes. Conueniunt etiam vnanimite Interpretes omnes, quatenus dicunt, generis ad genus compenſationem admitti, quando idem in genere debetur, & genus eſt eiuſdem qualitatis;ſecus vero ſi diuerſæ, vt dixi; vt frumentum ad vinum, & è contra: habet enim genus functionem quandam, & res fungibilis compenſationem recipit, provt vtrumque ex multis Authoribus comprobat Sebaſtianus Medices de compenſat. 1. parte, quæſt. 2. Petrus Gregorius, in ſyntag. iuris, lib. 21. d. cap. 22. numer. 3. in fine. Petrus Barboſa, in d.l. diuortio, §. ob donationes, num. 8. ver. ex qua quidem, & num. 23. in fine, & 24. & 25. vbi ſcripſit, quod quando quis debet frumentum, & illud extat, non poteſt pro eo ſoluere pecuniam: quia de pecunia ad frumentum non poteſt admitti compenſatio, neque vnum pro alio inuito creditore ſolui poteſt, l. 2. §. 1. ff. ſi certum petatur: & ita in terminis declarant Bartolus, Albericus, Alexand. & Montepicus, quos d. num. 8. citat Barboſa, & repetit d. num. 24. & 25. folio 1000. vbi in eo dubio, an de fructibus ad fructus admittatur compenſatio, concludit, quod licet pro fructibus non poſſit obiici compenſatio de pecunia; poterit tamen obiici compenſatio de aliis fructibus, ſine frumento: nam compenſatio non ſolum habet locum in quantitatibus, ſed etiam in omnibus conſiſtentibus in pondere, & mensura, dummodo ſint eiuſdem ſubſtantiæ, & qualitatis. Nam ſi ego tibi debeam frumentum, & tu mihi vinum, non admittetur compenſatio: & citat Paulum Iureconſultum, lib. 2. receptarum ſententiarum, titulo 5. §. finali, dicentem, quod compenſatio debiti ex pari ſpecie, & cauſa diſpari inducitur, veluti ſi pecuniam aut frumentum, & cætera huiuſmodi: nam quamuis ex diuerſo contractu, tamen compenſatio admittenda eſt: Et ibidem notat Cuiacius. Denique excitauit Barboſa ipſe, eodem num. 25. dubium illud, ſi tu debeas frumentum certi fundi, & ſic in ſpecie; & alter tibi debeat frumentum alterius fundi, vel etiam frumentum in genere, vtrum debeat admitti compenſatio de frumento ad frumentum & refert Caſtrenſem ſentientem, non admitti, & Beroum contrarium dicentem. Ipſe autem concordat, vt ſi ratione bonitatis, & valoris inter frumenta non ſit differentia, admittatur compenſatio; aliàs ſecus: nec videtur contradicere l. 12. titul. 14. partita 5. quæ ſuperiora omnia clarè confirmat, dum dicit, quod poteſt compenſari illud, quod pondere, numero, vel menſura continetur, cum altero eiuſdem generis, iuxta quantitatem debitam. Item quod compenſatur debitum equi, vel alterius rei in genere cum ſimili debito generis: ſed res ſpecialis, vt ſeruus, vel fundus, non poteſt compenſari cum re, quæ pondere, numero, vel menſura continetur.

Remanet ergo de quantitate ad quantitatem, & de genere ad genus compenſationem admitti, dummodo ſint eiuſdem ſubſtantiæ, & qualitatis, vt dixi: dummodo etiam vtrumque debitum ſit omninò liquidum, purum, & exigibile: illiquid namque ad liquidum compenſatio non admittitur, l. finali, C. de compenſat. vbi clare id deciditur, provt ſignificat Gaſpar Rodericus, de annuis reditibus, lib. 2. quæſt. 18. num. 10. melius Barboſa, in dicta l. diuortio, §. ob donationes, num. 31. dicens, de iure antiquo non fuiſſe clare deciſum, de debito liquido ad non liquidum non admitti compenſationem, imò & eo caſu locum eſſe comenſationi, videri probari in l. neque, C. de compenſationibus, neque contrarium probare textum, in l. ſi debeas, 22. ff. de compenſat. provt ibi explicat: & idipſum videlicet, quod liquidi ad liquidum, non verò ad non liquidum compenſatio fiat pro regula tradiderunt Tiberius Decianus, in conſilio 94. num. 23. in fine libro 3. Octauianus Cacheranus, deciſione Pedemontana 92. num. 36. Fauius Turretus, in conſilio 44. num. 13. Ioannes Gutierrez, de iuramento confirmatorio, tertia parte, quæſt. 6. numer. 2. Alexander Trentacinquius, variarum reſolut. lib. 3. dicto titulo de compenſat. num. 5. latiùs num. 20. & ſeq. Scbaſtianus Medices, prima parte, quæſtion. 13. Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſion. iuris, tomo 2. littera C. concluſione 489. folio 953. & concluſion. 490. numer. 54. & 56. Thomas Cormerius, lib. 19. iuris ciuilis, tit. 6. de compenſat. 2. parte, cap. 3. in fine, folio 725. vbi inquit, quod Imperator Iuſtinianus in l. vltima, C. de compenſat. compenſationes obiici conſtituit, ſi cauſa ex qua compenſatur, ſit liquida, & non multis ambagibus innodata, ſed poſſit Iudici facilem exitum ſui præſtare: & ita quod obſeruare iudices id præcipit Iuſtinianus, & non procliuiores ad admittendas compenſationes exiſtere, nec molli animo eas ſuſcipere, ſed iure ſtricto vtentes, ſi inuenerint eas maiorem & ampliorem expoſcere indaginem; eas quidem alij iudicio reſeruare: litem autem priſtinam iam pene expeditam, ſententia terminali componere. Hugo Donellus, commentariorum iuris ciuilis lib. 16. dicto c. 15. columna 10. in principio, verſi hæc de rebus ad compenſationem, folio 700. vbi late diſtinguit, an cauſa, ex qua compenſatur, ſeu compenſatio obiicitur, liquida ſit, an non ſit: Anton. Faber, ad titul. C. de compenſat. definitione 10. folio 399. vbi quod compenſari non poteſt debitum controuerſum cum liquido, licet controuerſum poſſit ex Iudicis authoritate prouiſionaliter (vt aiunt) exigi præſtita cautione: & hi omnes concludunt, debitum, cuius compenſatio obiicitur, liquidum eſſe debere, vt dixi: vel de facili, aut in promptu liquidari poſſe. Si enim longam, maiorémque indaginem expoſcat, non admittitur ea exceptio, ſed in aliud iudicium relinquitur tale debitum exigendum, ad probandum, ſicuti ex Thoma Cormerio nunc dicebam, & concludit Sebaſtianus Medices, prima parte, quæſt. 13. qui in eo dubio, vtrum liquidi ad non liquidum admittatur compenſatio: reſpondet ita diſtinguendum eſſe; aut quod nondum liquidum eſt, de proximo liquidari poteſt, aut non: Primo caſu admittitur compenſatio, ſecundo non: & tempus liquidandi arbitrio Iudicis remittitur: quia ea quæ ſunt facti, non poſſunt ſub certa regula definiri, vt latius ibi comprobat, & inquit, liquidum creditum dici, quando conſtat per inſtrumentum, per ſententiam, vel per alias probationes ſimiles, idque poſt alios plures Authores, quos citat: & idipſum reſoluit Iacob. Menochius, lib. 2. de arbitrar. centuria prima, caſu 14. qui etiam explicat, debitum liquidum quod dicatur, vt in compenſationem deduci poſſit? & concludit, tempus liquidandi creditum, arbitrarium eſſe. Cæſ. Vrſillus ad deciſionem Afflictis 121. num. 5. Octauianus Cacheranus, dicta deciſione 92. num. 36. Eſcobar, de ratiociniis, dict. cap. 36. num. 2. Pater Ludouic. Molina, tomo 2. dicta disputat. 560. fol. 2011. in verſic. exceptio compenſationis, & folio 2002. in principio, Alexander Trentacinquius, dicto titulio de companſat. ex num. 8. vſque ad numerum 20. vbi primam facit regulam generalem, quod de debito liquido ad liquidum fit compenſatio, & vndecim modis eam limitat. Deinde ex num. 20. vſque ad numerum 24. ſecundam facit regulam, quod de debito liquido ad non liquidum non admittitur compenſatio. Et primò limitat eam, quando in continenti offeruntur probationes; & quando in continenti dicatur; dicit, quod relinquitur arbitrio iudicis: & latiùs explicat num. 21. Secundò limitat, quando debitum eſt liquidum per confeſſionem partis, & non per teſtes. aut inſtrumenta; tunc namque etſi contrariæ extent ſententiæ opiniones, ipſe exiſtimat, confeſſum admitti debere, ſi intra breue tempus debitum ſibi, cuius compenſationem obiicit probare velit. Petrus etiam Surdus. in conſilio 246. numer. 4. lib. 2. vbi quod compenſatio etiam de non liquido debito, imo & de litigioſo allegari, & opponi poteſt, ſi tamen liquidari poteſt intra breue tempus, ſtatuendum iudicis arbitrio, ſecundum Bartol. Bald. Bertrandum, Capicium, & Tiraquellum, quos ibi refert.

De iure autem huius Regni, ex deciſione l. 20. titulo 14. partita 5. decem dies aſſignantur ad probandum, & liquidandum debitum, cuius compenſatio obiicitur; vt conſtat ibi: Pero el juzgador deue catar primeramente, ante que mande fazer eſte quitamiento, ſi aquel que quierdes contar vna debda por otra, puede luego probar, è aueriguar lo que dize, o a lo mas tarde faſta diez, dias. E ſi lo probare aſſi, o conociere el otra la debda, , eſt once lo deue mandar, aſſi como es ſobredicho. Mas ſi extendiere, que lo non pondria tan ayna probar, porque los teſtigos ſon luene, o, las cartas de la prueua, eſtonce no le dene otorgar el. quitamento ſobredicha, ante dene de andar por el pleyto adelante, como el derecho manda. Et Gregorius Lopez ibi, verbo, faſta diez dias, inquit in hunc modum: Habes hic, quod illa exceptio dicitur liquidabilis, quæ poteſt liquidari infra decem dies; Doctores aliter dicebant. in l. finali, C. de compenſat. volentes, hoc eſſe arbitrarium. Et infert, quod licèt doctrina Bartoli, in l. aufertur, §. qui compenſationem, ff. de iure fiſci, ſit communiter approbata de iure communi, vt ibi per eum; quæ habet, quod quando condemnatus nullum habet tempus datum ad ſoluendum, non poteſt opponere compenſationem, etiam ſi ſe offerat ſtatim liquidaturum; tamen cum hodie de iure Regio dentur decem dies ad probandum exceptionem oppoſitam, poterit obiici, & probari exceptio compenſationis infra dictos decem dies. Et allegat Rodericus Suarez ita tenentem: ſequiturque Ioannes Gutierrez, de iuramento confirmatorio, 3. parte dicta quæſtione 6. num. 2. liquidi ergo debiti, aut in termino præfixo decem dierum liquidandi, compenſatio opponi poteſt, non tantum tempore litis conteſtatæ, & quouis tempore ante rem iudicatam, quamuis antè ſit omiſſa; ſed etiam poſt rem iudicatam & aduerſus iudicati executionem, ſicuti & contra inſtrumentum guarentigium, ex quo executio petitur; vt per text. in l. 2. & in l. ſi conſtat, 4. C. de compenſat. deduxerunt, atque exornarunt Afflictis, deciſione 121. numero 4. Cæſar Vrſillus, ibidem, in addit. num. 4. & 5. Petrus Gregorius, in ſytntagmate iuris, libro 21. cap. 22. num. 7. Ioannes Gutierrez, dicto cap. 6. num. 2. Medices, de compenſat. 2. parte, quæſtione 15. & quæſtion. 31. num. 9. Hippolyt. Riminaldus, in conſilio 451. num. 37. lib. 4. D. Ludouic. Peguera, deciſione 175. vbi vide: Octauianus Cacheranus, deciſione 92. num. 1. Eſcobar, de ratiociniis, dicto cap. 36. numero 2. Parladorius, rer. quotidianar. lib. 2. cap. finali, 5. parte, §. 11. num. 30. Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſion. iur. tomo 2. littera C. concluſion. 492. per totam, ſol. 959. Antonius Faber, ad tit. C. de compenſat. definitione 14. fol. 397. vbi quod conductor poteſt obiicere victori, & in executione iudicati compenſationem pecuniæ debitæ locatori ſuo, licèt condemnato:ſed & cauſa concluſa; & in cauſa appellationis compenſatio poteſt opponi; provt Cæſar Vrſillus, in addit. ad dictam deciſion. Afflictis 121. probauit num. 37. Anton. Fab. ad dictum titulum de compenſat. definition. 15. Greg. Lop. in d.l. 20. tit. 15. par. 5. dicens quod dictum Baldi contrarium non ſeruatur in praxi. Hugo Donellus (cuius diſputatio ex deciſione dictæ l. partitæ ceſſare videtur omnino) commentariorum iuris ciuilis, dicto lib. 16. cap. 15. colum. 10. in principio, folio 700. verſic. hæc de rebus ad compenſationem. Prædictorum autem ratio eſt quoniam compenſans, dicitur ſoluere, l. ſi debitor, ff. qui potior. in pign. habean. l. dediſſe, ff. de verbor. ſignificat. l. vel permutauit, ff. de liberali cauſa. Ioannes Gutierrez, dicto cap. 6. num. 2. Barboſa, in d. §. ob donationes, numer. 8. in fine. Cacheranus. d. deciſione 92. num. 11. & 14. Medices, in præfatione tractatus de compenſat. num. 2. Gaſ par Rodericus, de annuis reditibus, lib. 2. quæſt. 18. numer. 5. Menochius, de arbitrariis lib. 2. caſu 14. num. 3. Hugo Donellus, d. cap. 15. in principio. Cardinalis Thuſcus, pract. concl. iuris, tomo 2. d. concl. 487. fol. 590. & concl. 488. folio 951. vbi an compenſatio ſit ſolutio vera, vel ficta.

De ſpecie verò ad ſpeciem non admittitur compenſatio, neque etiam de ſpecie ad quantitatem, vel è contra, l. ſi conuenerit, ff. de pignoratitia actione, l. ſi non ſortem, §. ſi certum, ff. de conditione indebiti, l. ſi ex pecunia, C. de rei vendicatione, l. quod dicitur, ff. de compenſat. l. 21. tit. 14. part. 5. & hæc eſt receptiſſima concluſio ex Iaſone, in §. in bonæ fidei, num. 69. Inſtitut. de actionibus. Socin. iun. in conſilio 60. num. 3. libro primo. Ioſepho Ludouico, deciſione Peruſina 15. n. 5. Medices, de compenſat. prima parte, quæſt. 3. & 4. Petro Surdo. in conſil. 246. num. 11. & 13. libro primo. Petro Gregorio, lib. 21. dictor cap. 22. n. 5. Alexandro Trentacinquio. variar. lib. 3. titul. de compenſat. in principio, latius Hug. Donello, lib. 16. d. cap. 15. colum. 6. fol. 696. ex verſiculo, non minus res in compenſationem verſantur, Petro Barboſa, in d.l. diuortio, §. ob donationes, ex num. 8. vſque ad numerum 12. qui reddit rationem dicto numero 8. in fine: quoniam compenſatio (vt dixi) ſolutio eſt, & in ſpeciebus poteſt prætendi affectio & probabile interreſſe; & ideo non poteſt æqualitas conſiderari, vnde ſuccedit regula l. 2. §. primo, ff. ſi certum petatur. In quantitatibus autem nullum poteſt prætendi probabile intereſſe, vel affectio: l. nummis, ff. de in litem iurando, & ideo in illis admittitur compenſatio: quam rationem tradidit etiam Medices dicta prima parte, quæſt. 3. eleganter Hugo Donellus, vbi ſupra qui concludit, quòd in ſumma, tantùm pecunia, & quantitas vtrinque debita compenſatur. Species autem ſi partita erit, eſt eadem præſtanda, quidquid eidem debitori debeatur vice mutua, ſiue alia ſpecies, ſiue pecunia, quæ eandem æſtimationem efficiat, compenſationi locus non erit: quia pecunia petita non ſit, nec ſit præstanda: & merito (inquit Donellus ipſe) nam qui pro ſpecie à ſe petita vult penſare aliam ſpeciem, aut pecuniam ſibi debitam, aperte poſtulat, aliud pro alio penſare, id eſt ſoluere. Atqui ius non concedit, aliud pro alio ſolui inuito creditori, ne in vera quidem ſolutione, & præſtatione pecuniæ: multo igitur minus recipiendum eſt in compenſatione, quæ imago eſt tantùm veræ ſolutionis. Addit etiam Donellus idem (quod Barboſa, & cæteri non adnotarunt) quod qui ſpecie petita, aliam ſpeciem penſare vult, poſtulat ſpeciem cum ſpecie permutare, & qui pro ſpecie petita, compenſare vult pecuniam; poſtulat eam ſpeciem ſibi vendi. Atqui contractus hi ſunt, permutare, aut vendere; & certi iuris eſt, neminem cogi quidquam contrahere, cum omnes contractus ſint voluntatis, & conſenſus ab initio, non neceſſitatis, l. nec emere, C. de iure deliberandi, l. ſicut, C. de obligat. & act. & hinc natum reſponſum Scæuolæ, in l. ſi debeas, ff. de compenſat. provt ibi eruditè obſeruat, & in fine in hunc modum ſcribit: Et in ſumma, vt pecuniæ cum ſpecie petita, ſic ſpeciei cum pecunia petita nulla compenſatio eſt: quod poſterius iiſdem rationibus efficitur, quibus & illud ſuperius. Nam qui pro pecunia ſpeciem compenſare vult, is offert aliud pro alio, & præterea poſtulat vendere ſpeciem ſuam pro pecunia à ſe petita, vt ſic actor cogatur eam rem emere; ſed iam dixi, neque aliud pro alio inuito creditori ſolui poſſe, nec quamquam inuitum cogi emere, aut alio modo cum quoquam contrahere, &c. In quantitate tamen debita vti ſpecie, iuxta terminos l. ſed ſi certos, ff. de legatis primo. quod compenſatio admittatur de alia quantitate, quia adhuc militat ratio prædicta; tradit Barboſa, in d. §. ob donationes, num. 9. vbi citat Authores alios ita tenentes: & eodem num. 9. in fine, & numero 10. &11. & ſeqq. ponderat iuta nonnulla in contrarium quæ videntur obſtare ſupradictæ concluſioni, quod de ſpecie ad ſpeciem, neque etiam de ſpecie ad quantitatem compenſatio non admittitur, & retenta communi ea ſententia, eiſdem ex propoſito ſatisfacit: & dicto numer. 11. concludit, compenſationem admitti quandoque in rei vendicatione, quando ſcilicet res vendicatur, & quia non præſtatur, deuenitur ad æstimationem. Cum enim tunc attenta executione, ex vtraque parte debeatur quantitas, admittitur propria compenſatio, vt probat lex prima, C. ſi maior factus. Siigitur agatur rei vendicatione, & tamen quia res non extat, vel difficulter haberi poteſt, executio fiat in æſtimatione, iuxta iura, & Authores ibi relatos, admittetur compenſatio, cum in effectu fieri videatur de quantitate ad quantitatem, vt probat l. ſi conſtante, §. ſi vxor ff. ſoluto matrimonio: & idem erit, ſi iuſſus reſtituere per iudicem, culpa, vel dolo deſiit poſſidere rem, quo caſu peruenitur ad æſtimationem, l. qui reſtituere, ff. de rei vendicatione, & in aliis caſibus. provt obſeruat dicto num. 11. & infert num. 12. in principio, quod ſi tu debeas quantitatem, & alius tibi debeat ſpeciem, & tu vleis, quod æſtimetur ſpecies tibi debita, vt ſic poſſis obiicere compenſationem de quantitate ad quantitatem, non audieris, ne aliàs debitor inuitus ſpeciem tibi debitam cogatur emere, aduerſus regulam, l. nec. emere, C. de iure deliberandi. & idem repetit num. 19. quod ſi à principio actum ſit ſpeciem, & quia ea non extat, fit condemnation in quantitate, admittitur compenſatio: & num. 15. adnotauit idemmet Barboſa, quod etiam de ſpecie ad ſpeciem, & de quantitate ad ſpeciem admittitur compenſatio, ſi in iudicio reus conuentus obiiciat compenſationem, & actor taceat, cum actor tacens videatur conſentire, vt latius ibi; aliàs ſecus, non modò in diſpoſitione inducta per factum hominis, ſed etiam ex facto, & diſpoſitione legis: quia etiam quando lex inducit compenſationem, videtur velle, quod non fiat niſi de quantitate ad quantitatem, vt aperte probat. l. quod dicitur, 5. ff. de impenſis in rebus dotal. fact. quod cum Paulo de Montepico defendit in præcitato, §. ob donationes, num. 29. in verſic ſecundum memorandum eſt, & numero 30. vbi in verſic. cauendum etiam eſt. defendit quoque, & contrariæ partis Authores improbat, quod compenſatio non fit de quantitate ad ſpeciem, etiam in vltima voluntate, provt latius ibi probat. Vnde dubium redditur (provt ego animaduerto vltra ipſum Barboſam) quod de Quarta, quæ debetur vxori, ex diſpoſitione authent. præterea, C. vnde vir. & vxor, Sebaſtianus Medices, de compenſat. prima parte, quæſt. 32. ſcriptum reliquit, vt ſcilicet in ea compenſatio admittatur: Nam ex vtroque capite diſpoſitionis legis, vel vltimæ voluntatis. videtur quod debeat denegari, iuxta ſuperiora.

Tertiò deinde & principaliter obſeruandum, atque conſtituendum eſt, dubium fuiſſe apud Interpretes noſtros controuerſum, vtrum compenſatio ipſo iure, & ſic etiam parte non opponente, inducatur, aut inducta cenſeantur; an verò vt iure fiat, neceſſe ſit, quod à parte opponatur? Quo equidem in dubio partem affirmatiuam, ita fieri compenſationem ipſo iure, vt de ea opponi per hominem neceſſarium non ſit; tenebat Martinus antiquus gloſſator, vt refert Gloſſa, in dicta l. conſtat, C. de compenſat. & eandem opinionem ſuſtinuit Tindatus, in tractatu de compenſat. in articulo 6. per totum, vbi demonſtrat per multas rationes, hanc eſſe veriorem opinionem. Et Afflictis, in deciſione 121. numero primo, & 2. vbi dicit hanc opinionem veriorem, & ſecundum eam fuiſſe iudicatum per Sacrum Conſilium. Alexand. Trentacinquius, variarum libro 3. titulo de compenſat. numero 24. folio 172. verſic. mihi placet. vbi hanc partem ſequitur, & dicit, expreſſim probari in dicta l. ſi conſtat. dum lex ipſa dicit: Si conſtat pecuniam inuicem deberi, ipſo iure pro ſoluto compenſationem haberi oportet ex eo tempore, ex quo ab vtraque parte debetur. Ponderat enim illa verba, ex eo tempore, ex quo ab vtraque parte debetur, & ſic quando abſque alio hominis facto, ipſo iure fit compenſatio. Et illud verbum, oportet, ſignificat necceſſitatem; & ideo de neceſſitate ſtatim, quod hinc inde eſt debitum, ipſo iure eſt inducta compenſatio. Et hinc eſt (adiicit Trentacinquius ipſe) quod Iudex debet pronuntiare ſecundum compenſationem iam factam ipſo iure, eo ipſo, quod ſibi liquet, debita hinc inde eſſe compenſabilia, vt probatur in §. in bonæ fidei. Inſtitut. de actionibus. Concludit tamen, quod licet fiat ipſo iure compenſatio, tamen ad eius exercitium requiritur obiectus partis in iudico, vt probatur in d.l. finali, C. de compenſat. in principio, iuncto verſic. ita tamen obiici. Per quæ verba apparet, quod vſus compenſationis ſtat in hominis poteſtate: & tandem in verſic. hæc ſecunda opinio, agnoſcit idem Author, alteram opinionem, quod compenſatio non fiat ipſo iure, niſi à parte opponatur, magis placiturum, & limitat eam pluribus modis. Cæterum quod fiat compenſatio ipſo iure, admittit indiſtinctè Hugo Donellus, commentar. iuris ciuil. libro 16. cap. 15. colum. penultima, folio 702. verſic. Tertium illud ad vim compenſationis. vbi inquit, dignum eſſe notatu, quod placet, non exinde primum compenſationem pro ſoluto haberi ipſo iure. cùm obiecta eſt;ſed ex quo primum obiici potuit, id eſt, ex quo primùm cæpit pecunia vtrinque deberi, d.l. 4. C. de compenſat. idque æquiſſimum eſſe, nam & tunc primum eam pecuniam habere cæpit creditor, ex quo eam debuit, concedendum eſt debitori, ex illo ipſo tempore creditorem ab ea pecunia, eum liberare; proinde & eam pecuniam exinde pro ſoluta habere, vt debitor, tanquam eâ ſolutionis nomine, datâ & acceptâ, & liberetur ea præſtatione, & liberatus ſuo iure pecuniam retineat Et adiicit Donellus idem, eſſe vtiliſſimum, id de compenſatione ita intelligi. Valet enim ad res multas, in quibus præcipuè ſpectatur vtilitas huius partis; & quod prodeſt in ſumma ad acceſſiones rei debitæ ex eo tempore tollendas; ad ſolutum per errorem poſt id tempus repetendum: ad procuratorem abſentis compenſationis ex perſona domini vtentem ſatisdatione exonerandums. Prodeſt (vt dixi) ad acceſſiones exinde tollendas; puta vſuras, fideiuſſores, pignora, provt hæc omnia latiùs explicat Donellus ipſe. Et quod attinet ad pignora, vide deciſionem Genuæ 4. vbi quod compenſatio ad impediendum pignoris diſtractionem, ipſo iure ſit. & ideo ratio continens diſtractionem non facta compenſatione, non admittitur pro bene reddita, ve latius ibi, maximè ex num. 22. vbi videtur eadem ſuſtineri opinio, quod compenſatio fiat ipſo iure, & ad dictum effectum abſque dubio vt conſtat ibi: Non enim poterat fieri alienatio pignorum pro ea ſumma, pro qua compenſatio obiici poterat, & fiebat compenſatio ipſo iure ad impediendum alienationem pignoratorum locorum pro concurrenti quantitate, ſeu ſumma, vt probatur clariſſimè per text. in d.l. ſi conſtat, & dict. l. etiam, C. de compenſat. Et hactenus de prima opinione, quod compenſatio fiat ipſo iure, etiam parte non opponente.

Secunda verò, & contraria ſententia eſt, quod compenſatio non inducitur ipſo iure, ſed ita demum ſi à parte opponatur, aliàs enim non videtur inducta, niſi quibuſdam in caſibus relatis per Gloſſam, & Doctores: in d.l. ſi conſtat. & ſic quod non antea effectum ſuum operetur, quam per partem oppoſita fuerit. Sicuti ex Socino, Rolando, Tiraquello, Baptiſta, & Gama reſoluit Barboſa, in, d.l. ſi conſtante, §. ob donationes, num. 31. in verſic. intellige autem, & num 32. ſolio 1004. qui addit, Iudicem ex officio poſſe compenſationem inducere, l. prima; C. ſi maior. factus, item exceptionem compenſationis in hoc differre ab aliis exceptionibus, quod reliquæ exceptiones, etiam oppoſitæ in iudicio, tantum elidunt actionem, l. ſi vnus, §. pactus ne peteret, ff. de pactis, neque eam perimunt niſi poſtquam ſententia lata fuerit in fauorem excipientis: exceptio autem compenſationis eam habet naturam, vt vbi primum propoſita ſit extinguat ipſo iure debitum aduerſarii, & conſequenter actionem etiam antequam feratur ſententia, dicta l. finali, C. de compenſat. & dict §. in bonæ fidei, de actionibus, & hanc differentiam agnoſcunt Authores quamplures, ibi relati per Barboſam. Idem quoque, quod licèt ipſo iure fiat compenſatio, ſiue quoad ortum, ſeu natiuitatem inducatur; tamen quoad exercitium requiratur hominis factum, & quod à parte opponatur; reſoluit Sebaſtianus Medices, de compenſationibus, prima parte, quæſt. 21. per totam, & eſſe communem opinionem, quod non inducatur ipſo iure, niſi allegetur, & opponatur per partem, concludit Cæſar Vrſillus, in addita. ad deciſionem Afflicti 121. numero primo, Fabius Turretus, in conſil. 44. numer. 16. libro primo. Vincentius de Francius, deciſione 53. numero 2. vbi quod compenſatio oppoſita ab homine, ipſo iure fit à lege, iuxta terminos dictæ l. ſi conſtat. Gaſpar Rodericus, de annuis reditibus, lib. 2. quæſtione 18. numer. 10. & 13. Thomas Cormerius, libro 19. iuris ciuilis; titulo 6. de compenſat. cap. 3. in fine, folio 725. & cap. 4. eod. fol. vbi quod factum hominis requiritur, vt fiat compenſatio, & ſic. opponi, ac obiici debet à parte: Pater Ludouic. Molina, tom. & tractatu 2. de iuſtitia & iure, diſputatione 560. in principio, folio 1999. in verſic. qui extra iudicium. Petrus Surdus, in conſilio 246. num. 27. & 28. lib. 2. vbi quod compenſatio non inducitur ipſo iure, ſed parte opponente, & quod operatur effectum ſuum quando, opponitur, non antè. Sic non retrotrahitur, ſed operatur à die oppoſitionis, & ab eo die extinguit debitum, quia eo caſu ius compenſandi eſt in potentia, non in actu. Quod latius notauit ipſe Surdus, deciſione 117. ex num. 1. vſque ad num. 5. vbi citat ſingularem deciſionem Benintendi, vt non retrotrahatur declaratio, ſiue oppoſitio compenſationis. ſed effectum ſortiatur à die oppoſitionis: Ioann. Vincent. Hondedeus, in conſilio 38. n. 15. & duobus ſeqq. lib. 2. vbi poſt alios Authores, quod compenſatio fit, ac debitum extinguit ipſo iure, parte de ea opponente, ſi hinc debitum, ac creditum conſiſtunt in quantitate, vt probat textus clarus, in d.l. ſi conſtat, iuncta Gloſſa, in verbo, ipſo iure, & ſic tollit poſt oppoſitionem actionem ipſo iure, & nec ante oppoſitionem partis fit compenſatio, ſed ſolum poſt oppoſitionem, vt latius ibi Cardinalis Thuſc. practicarum concluſion. iuris, tom. 1. littera C. concluſione 493. fol. 960. Anton. Faber. ad tit. C. de compenſat. definitione 4. vbi quod compenſatio fit ipſo iure, ſed ita demum, ſi opponatur apertè, præter quam in pœnalibus: & definitione 5. vbi tradit formulam pronuntiandi contra compenſationem, & inquit, quod quoties obiicitur compenſatio debiti, quod nec liquidum ſit, nec tale, vt ſtatim liquidari poſſit, cauere Iudex debet, ne ita pronuntiet, vt reprobet compenſationem, ſed ita potius, vt dicat, nullam ſe: oppoſitæ compenſationis rationem habere, ne alioqui reo, qui compenſare voluit, debitum quandocunque petenti, & probanti noceat exceptio rei iudicatæ, per text. in l. quod in diem 7. §. ſi rationem, ff. de compenſat & in l ſi autem 8. § ſi quocunque, ff. de negotiis getis, quod idem concludit Thomas Cormerius, dicto libro decimo nono, titul. 6. de compenſat. cap. 5. in fine folio 726. in hæc verba: Si rationem compenſationis Iudex non habuerit, ſalua manet petitio. Nec enim rei iudicatæ exceptio obiici poteſt. Aliud dicam, ſi reprobet compenſationem, quaſi non exiſtente debito: Tunc enim rei iudicatæ mihi nocebit exceptio. Concludit etiam Hugo Donellus, commentar. iur. ciuil libro decimo ſexto, capite decimo quinto, in finalibus verbis columnæ finalis, vbi in hunc modum reliquit ſcriptum: Quid ſi debitor conuentus, compenſationem recte oppoſuit in iudicio, ſed Iudex nihilominus contempta allegatione eum condemnauit; an etiam tunc ſalua erit debitori vetus actio, an vero illi obſt abit ſententia Iudicis, quaſi qui eum condemnando; tacite pronuntiauerit, non eſſe eum liberatum, ac proinde necinuicem ei quidquam deberi? Et de eo extat diſtinctio in l. quod in diem §. primo, ff. de compenſat. in hanc ſententiam: Intereſſe, an rationem compenſationis Iudex non habuerit, id eſt, an ita reiecit compenſationem, quaſi ei in propoſito locus non eſſet: an verò reprobauerit compenſationem, quaſi non exiſtente debito, id eſt, an admiſſa, cognitione de compenſatione inquiſierit, an debitori viciſſim quid deberetur; & tandem repudiata, quaſi nihil ei deberetur, compenſatione, eum condemnarit: Priore caſu ſaluam manere petitionem; quia nec rei iudicatæ exceptio obiici poſſit. Nihil enim hic Iudex de debito quod vocatur in compenſationem: iudicauit, quia nec de eo cognouit quidem; poſteriore non manere: tnnc enim rei iudicatæ debitori. nocere exceptionem, vtpote, in eo debito, de quo iudex pronunciauit, abſoluitque eum, à quo dicebatur deberi.

Eſt autem maxima differentia, an dicatur ipſo iure, nec ne, compenſatio facta: nam quando fit ipſo iure, tunc licet pet partem non fuerit oppoſitum, ſi tamen tedigatut ad mentem Iudicis, ſaltem in allegationibus, ex ſuo officio declarabit, compenſationem à iure fore factam: ſed quando non fit compenſatio niſi opponatur ab homine, tunc eſt neceſſe, quod exceptio compenſationis opponatur in iudicio; & in forma, vt in l. 1. §. item Labeo, ff. de fluminibus, & appareat in actis, l. illicitas, §. veritas, ff. de officio præſidis, & tunc Iudex ad petitionem partis, & non ex proprio officio dictam compenſationem admittet; ſicuti Angelus Aretinus notauit in d. §. in bonæ fidei, ſub num. 8. & ita explicauit Alexander Trentacinquius, variar. lib. 3. d. tit. de compenſat. num. 24. in fine, folio 173. multum etiam intereſſe, quod compenſatio fiat ipſo iure, nec ne, tradidit Hugo Donellus, comment. iuris ciuilis, lib. 16. d. cap. 15. colum. penul fol. 702. verſic Tertium illud ad vim compenſationis. Tenendo igitur ſententiam prædictam, tanquam veriorem, & communiorem, limitate ipſam debemus nonnullis in caſibus, ex communi Interpretum ſententia, in quibus compenſatio fit in ipſo iure, etiam ſi à parte non opponatur, & eos commemorat Alexander Trentacinquius, vbi ſupra, dicto num. 24. ex verſic. ſi hæc ſecunda opinio, in compenſationibus inquam delictorum, vt de negligentia ad negligentiam, de culpa ad culpam, & de dolo ad dolum, l. ſi ambo, ff. de compenſat. vbi Gloſſa, & Bartolus notarunt deinde ad impediendum curſum vſurarum, l. ſi conſtat, & ibi Gloſſa, C. de compenſation. & ad pœnam committendam, vt per Gloſſam, & Doctores ibi: & quando tractatur de liberatione pignoris, ex ipſamet Gloſſa ibi: & in expenſis alimentorum, quæ compenſantur cum operibus, l. in rebus, §, poſſunt ff. commodati ſi ſerui, §. finali, ff. de aditio edicto, & in expenſis factis gratia fructuum, l. fundus qui, §. 1. ff. familiæ erciſcundæ, l. fructus, ff. ſoluto matrimonio, & in expenſis factis in eruditione pueri, & vtilitate & in de percepta, l. quod ſi artificem, ff. de rei vendicatione, & in expenſis factis in dotem, quæ ipſo iure minuunt dotem, provt dos eſt nomen iuris. Ita ſane prædictos caſus, in quibus compenſatio fit ipſo iure, commemorauit poſt Angelum Aretinum, & Tindarum, Alex. Trentacinquius, nunc relates; & generaliter, quod fiat compenſatio ipſo iure. etiam ſi à parte non opponatur & in omni caſu, in quo infertur præiudicium creditori, ſi compenſatio ipſo iure non eſſet inducta, vt quia ea non inducta, compenſans teneretur ad pœnam, vel intereſſe; per text in dicta l ſi conſtat, C. de compenſat. reſoluit Faber, in dicto §. in bonæ fidei, num. 14. de actionibus. Iaſon ibidem, num. 83. Alexand. in conſilio 45. num. 4. libro 3. & in conſilio 74. ex num. 4. lib. 5. Socin. in conſilio 130. ad finem, lib. 4. & in l. Iulianus, numer. 9. ff. de condict. indebiti. Baptiſta in l. 2. num. 115. C. de pact. inter emptor. & vendit. Gama, deciſione 91. num. 2. Se-. baſtianus Medices, de compenſat. prima parte, quæſtione 21. num. 3. vbi quod compenſatio fit ipſo iure ad euitandam pœnam, vel commiſſum; quod etiam tenent permulti Authores relati pet Blaſium Flores Diaz de Mena, in addit. ad dictam deciſionem Gamæ 91. num. 2. folio 46. vel impediendas vſuras, & curſum earum, aut intereſſe, quod non currit ei, qui poteſt compenſationem opponere; vt latius Medices, prima parte, quætione 50. per totam, Barboſa, qui regulam ſuperiorem ita generaliter proponit in dicta l. diuortio, §. ob donationes, num. 33. ff. ſoluto matrimonio, Petrus Gregor. in ſyntagmate iuris lib. 21. cap. 22. numero 2. Hugo Donellus, lib. 16. commentar. cap. 15. colum. penultima, folio 702. eleganter Ioannes Vincentius Hondedeus, in conſilio 38. lib. 2. qui cum antea probaſſet ex num. 9. cum ſeqq. debitorem ratione retardatæ ſolutionis non teneri creditori ad intereſſe, antequam ſit conſtitutus in mora ſoluendi, l. 2. §. ſi nauis, C. ad legem Rhodiam de iactu. lecta. ff. ſi certum petatur, & probant multi Authores ibi relati, dicentes id procedere, ſiue agatur de intereſſe lucri ceſſantis, ſiue damni emergentis, quia nullo caſu debetur ſine mora; & quod mora debet probari ab, eo qui ſe fundat illa, vt ibidem probat Hondedeus: num. 10. & tribus ſeqq. cum etiam num. 14. præmiſiſſet, quod in mora non dicitur ille, à quo pecunia propter exceptionem debitori competentem, exigi non poteſt, dicta l. lecta, ff. ſi certum petatur, cap. non eſt in mora, de regul. iuris in 6. Denique cùm præmiſiſſet, quod ante oppoſitionem partis non fit compenſatio ipſo iure, nec extinguitur obligatio, & actio, ſed ſolum poſt oppoſitionem partis; in hunc modum inquit ſub num. 14. Sed dominus Simon licet eſſet debitor domini Ioannis Bernardini hæredis D. Sigiſmundi ſenioris, erat tamen eiuſdem Ioann. Bernardini creditor ex aliis multis cauſis: & ſi D. Simon fuiſſet conuentus à domino Ioan. Bernardino, potuiſſet eum repellere exceptione compenſationis: Cùm compenſatio fiat, ac debitum extinguat ipſo iure, parte de ea opponente, ſi hinc inde debitum ac creditum conſiſtunt in quantitate, vt probat textus clarus in l. ſi conſtat, iuncta gloſſa, in verbo, ipſo iure, C. de compenſat. & ibi Albericus, num. 1. &2. tollit que poſt oppoſitionem actionem ipſo iure; ideo omnis mora cèſſat ex prædictis: & ita respondit Pariſius, in conſilio 121. numer. 20. lib. 1. Et quamuis recepta magis videatur illa ſententia quod ante oppoſitionem partis de compenſatione, non fiat compenſatio ipſo iure nec extinguatur obligatio, & actio, ſed ſolum poſt oppoſitionem partis, vt habetur per Doctores, in d.l. ſi conſtat, & D. Simon nunquam de compenſatione oppoſuerit, non propterea D. Simon potuit dici in mora vt ad intereſſe teneretur: quoniam prædictæ communis ſententia. procedit respectu extinctionis debiti, & actionis, ſed ad impediendam moram fit compenſatio ipſo iure, etiam ante oppoſitionem partis, quia non eſt in mora, vbi eſt exceptio, & quis non poteſt cogi iudicium um effectu pati, vt declarant in dict. lege ſi conſtat, gloſſa, in verbo, ipſo iure, in fine, Baldus numer. . 7. Angel. numer 3. Caſtrenſis. num. 2. Velar. deciſ. 108. num. 10. lib. 2. Sebaſtianus Medices, tractatu de compenſat. parte prima, quæſt. 26. Et propterea quoties duo ſunt hinc inde debitores ac creditores in quantitate, etiam ante oppoſitionem de compenſatione, illa fit ipſo iure, pro concurrenti quantitate ad impediendum curſum vſurarum, ita vt ab aliquo ex eis pro concurrenti quantitate vſuræ nullo modo peti poſſint, vt probat textus clarus, in d.l. ſi conſtat, & C. Idem quoque tradiderunt poſt alios Authores Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſion. iur. tomo primo, littera C. concluſione 493. num. 1. & tribus ſeqq. folio 960. & num. 36. folio 961. vbi quod compenſatio fit ipſo iure ad impediendum curſum vſurarum, etiam ſi à parte non ſit oppoſita, ab ipſo tempore, quo debentur: & extendit num. 4. vt idem ſit in intereſſe, quod in vſuris, ſi debetur promiſſione, vel conuentione; quia fit compenſatio ipſo iure. Et ratio eſt ſecundum eum, quia dicitur ſtare per eum, qui petit intereſſe, quia cùm non ſoluerit, quod debet, fuit cauſa, quod ſibi non ſoluatur. Vnde ex æquitate non debent currere vſuræ, nec intereſſe, cum ipſe habeat in manibus vnde ſibi ſoluæ: & quod ita ſeruatur Florentiæ in Curia Mercantiæ, quòd ſi debitor tenetur ad cambia, & ex alia parte ſit creditor, pro quantitate, pro qua eſt creditor, non ſoluit cambia, ſed abſoluitur: & eſt ratio, quia intereſſe non debetur ſine mora, & non dicitur in mora, qui poteſt ſe tueri per exceptionem, ſicuti ex Hondedeo ſuprà recenſui, quem Thuſcus non citat. Eandem denique reſolutionem tradidit Petrus Surdus, deciſione 117. vbi principaliter dubitauit, vtrum vſuræ pretij non ſoluti debeantur, quando emptor erat ex alia cauſa creditor, ita quod compenſere poſſet; petebantur namque in caſu ibi propoſito vſuræ pretij non ſoluti; & D. Ludouic. Trigius dicebat, ſe creditorem domini Galeaoti creditoris, ex alia cauſa, proindeque compenſationem inductam eſſe ipſo iure, ſine partis oppoſitione, & vſuras retroacti tempotis ob eam cauſam non deberi, quia compenſatio eſt ſolutio; & licèt compenſationi locus non ſit, niſi parte opponente, tamen ad impediendum curſum vſurarum, compenſatio procedit ipſo iure, & antequam opponatur à parte, ſiue vſuræ debeantur iure actionis, ſiue officio iudicis, ſiue ex quauis alia cauſa, ei enim intereſſe currere non debet, qui poteſt compenſationem opponere, & ipſo iure fit compenſatio, vbi agitur de pœna, de vſuris, & aliis ſimilibus, provt hæc omnia comprobat ipſe Surdus ibi, num. 1. 2. & 3. è contrario vero D. Galæotus opponebat, ſe creditorem vſurarum pretij non ſoluti, ſecundum æquitatem l. curauit, C. de action. empti, quæ omni iure debentur. Et licèt emptore poſſet compenſare, tamſ debebat opponere de ipſa compenſatione, aliàs ei non eſt locus, quia compenſatio extinguit debitum à die oppoſitæ compenſationis; quare ſi ſerò fuit deducta, interim verò longum temporis ſpacium interfluxerit, declaratio ſubſequuta non impedit curſum dictarum vſurarum, vt dicto numero quarto, & quinto idem Surdus obſeruat, & concludit numeris ſequentibus, Senatum illum definiuiſſe, vſuras pretij non ſoluti deberi eo caſu, licet emptor creditor eſſet ex alia cauſa, & compenſare potuiſſet. Et inquit, non obſtare, quod compenſatio fiat ipſo iure ad impediendum curſum vſurarum, quia reſpondet, id procedere poſſet in vſuris, quæ propter moram debentur, & ita loquuntur Doctores in contrarium allegati, & expreſsè declarat Petrus, in dict. l. ſi conſtat. dum dicit, quod in pœna, vſuris, & diſtractione pignoris, nihil eſt ſpeciale in compenſatione, qui prædicta effectum recipiunt à die moræ; & non dicitur in mora ille qui poterat opponendo compenſationem, ſe defendere, vt latius comprobat numero ſexto, at emptor, qui conuentum pretium non ſoluit, tenetur fructus reſtituere, vel retardari pretij vſuras ſoluere, etiam ſi non ſit in mora, vt quia venditor non impleuit promiſſa, ſecundum relatos ibi numero 7. per eundem Surdum, & in conſilio 101. numer. 23. libro primo. Ideoque cum ratio moræ non militet in vniuerſis, de quibus agit, non etiam militabat diſpoſitio, quod compenſatio fiat ipſo iure: ceſſante enim ratione, ceſſat diſpoſitio. Et hactenus Petrus Surdus, qui (vt vides) communi accedit ſententiæ, quod in pœna, & vſuris, & intereſſe compenſatio fiat ipſo iure, quamuis in terminis dictæ l. curauit, aliter ſtatuat propter rationem prædictam. Et idem agnouit Gaſpar Rodercius, de annuis reditibus. libro 2. quæſtione 18. num. 2. & 3. vbi inquit, quod in debito vſurario, etiam ſine facto hominis, ipſo iure fit compenſatio, iuxta l. ſi conſtat. l. etiam, C. de compenſat. & idem eſſe ad euitandam commiſſionem pœnæ; & generaliter, vbicunque defectus ſolutionis poſſit afferre præiudicium, vel damnum debitori, provt tradunt Authores ibi commemorati: & repetit num. 13. vbi quod in debito vſurario, fit etiam ipſo iure ſine miniſterio hominis compenſatio pro rata, etiam ad impediendum curſum vſurarum pro ea parte, licèt hoc pro parte, non poſſit ad euitandam commiſſionem pœnæ pro rata, niſi tantundem debeatur, quia etiam ab homine expreſſim oppoſita compenſatio patris non impediter totam pœnam committit, l. 5. in fine, ff. de verbor. obligat. ſed compenſationem nullam fieri ipſo iure in annuis reditibus, ſed demum congrua oppoſitæ facta ab homine, quæ vice oblationis ſit per totum caput defendit Gaſpar ipſe Rodericus, & maximè ex numero nono, cum ſeqq. vbi explicat, & hactenus de tertia obſeruacione principali.

Quarto denique, & vltimo loco obſeruandum, at [Hispalenſis Senatus deciſio.]que conſtituendum erit (quod pertinet ad caſum prædictum ex facto occurrentem in Regio Hiſpalenſi Senatu) dubium fuiſſe apud Interpretes noſtros communiter, vtrum contra dotem, ſiue contra mulierem res dotales repetentes, aut vendicantem, opponi poſſit compenſatio ſ In quo equidem duas apparet fuiſſe ſententias, & opiniones; alteram negatiuam, alteram vero affirmatiuam: cæterum præualuiſſe affirmatiuam, quod in cauſa dotis locum habeat compenſatio, & ita equidem Senatus noſter pro certo ſuppoſuit, & de iure definiuit. Senatus autem deciſio, ex ſequentibus comprobatur concludenter.

In primis, quia textus, in l. vnica, §. taceat, C. derei vxoriæ actione: vbi probatur, quod maritus non poteſt retinere res dotales eo prætextu, quod mulier aliquid debeat; loquitur expreſſim in retentione, & non in compenſatione: & ſic per eum textum non corriguntur iura per quem conceditur contra dotem compenſatio: & correctio legum eſt euitanda, l. præcipimus, in fine, C. de appellat. Deinde & ſecundò, quia multum differt retentio à compenſatione, nam qui retinet rem, tanquam pignus illam retinet, donec ſuum debitum ei ſaluatur, l. dote, 6. de dote prælegata: qui autem compenſat, quaſi ſoluendo, alterius debitum perimit. Tertiò, quia Iuſtinianus, in §. in bonæ fidei, Inſtitut. de actionibus, admittit compenſationem in omnibus contractibus bonæ fidei; & tamen in §. fuerat, præcedente; Iuſtinianus ipſe actionem dotis retulerat ad contractus bonæ fidei; ergo cum in d. § in bonæ fidei. à regula ſolum Depoſitum excipiat, ſatis ſignificat, etiam in cauſa dotis admitti compenſationem, argumento l. 3. §. cum Titio, ff. de adimend. leg. Quartò denique & vltimò probatur ex veriori, & & communiori Interpretum placito, qui quamuis admittant, propter priuilegium dotis non poſſe retineri res dotales: tamen in illis compenſationem admittunt, provt admiſerunt expreſsè, & contrariæ partis Authores improbarunt, poſt Gloſſam, Alexand. Iaſ. Vincent. Bald. Nouell. Socin. vturmque Zazium, & Coraſium, Petrus Barboſa, in dict. l. diuortio, §. ob donationes, ex numero primo, vſque ad numerum 6. qui erudite id comprobat, & diuerſam eamqſue concludentem, retentionis, quàm compenſationis, rationem aſſignat: & inquit num. 3. quod tota vis conſiſtit in modo proponendi, nam ſi maritus dicat, ſe velle retinere res dotales, donec ei ſatisfiat de debito, hodie non audietur, pet text. in dicto §. taceat:ſi autem dicat; ſe obiicere compenſationem de debito ad debitum dotale, audiendus eſt, neque enim inuenitur prohibitum in cauſa dotis obiicere compemſationem. Et id ipſum vltra relatos per Barboſam, defendunt Sebaſtianus Medices de compenſationibus, 1. p.q. 17. Afflict. deciſ. 121. num. 4. Hippolyt. Riminald. in conſ. 451. num. 38. lib. 4. Alexander Trentacinquius, variar. lib. 3. titulo de compenſat. num. 18. fol. 171. Cardinalis Thuſc. practicar. concluſ. iur. tom. 1. littera C. concluſ. 490. n. 5. cum multis ſeq. fol. 955.

Cæterùm in ipſomet caſu in Senatu occurrenti, & [Ex Regij Hiſpalenſis Senatus definitione.] definitio aduerſus dictam D. Annam de Guzman, quæ contra bona mariti pro dote ſua agebat, ideo Senatus compenſationem non admiſit de iure, quod primo ex cauſa iudicati actum eſſet via executiua contra hæredes dicti Ferdinandi Tello per ipſam, & filios ſuos, contra quos anteà viâ quoque executiuâ coram alio Iudice egerant aduerſus bona mariti dictæ dominæ Aunæ defuncti, filij eiuſdem Ferdinandi Tello, & vxor pro doctorum mille ducatorum quantitate; vbi etiam dicta D. Anna pro dote ſua ſe oppoſuerat. Eo autem iudicio relicto, & via executiua ibi intenta ſiue iure actionis neglectis, iure exceptionis, & oppoſitionis compenſationis ſe tuebantur coram eo iudice, coram quo vxor præfata, hoc eſt dicta D. Anna de Guzman; & filij eius via executiua ex cauſa iudicati agebant, ſicque contra bona mariti præfati, cuius hæredes ex cauſa iudicati agebant contra hæredes dicti Ferdinandi Tello, concurrebat vxor ſua pro dote, & rei ipſi executati compenſationis exceptionem obiicientes, quam (vt dixi) non admiſit Senatus, ſed dictæ D. Annæ prælationem conceſſit, nam licet exceptio compenſationis, etiam poſt ſententiam, & rem iudicatam, & in actu executiuo, & contra dotem poſſit opponi; vt ex textu in d.l. ſi conſtat, C. de compenſat, ſuprà dixi, textus tamen ille loquitur, ac procedit inter debitorem, & creditorem, ex ipſius ſerie apparet apertè; caſus autem noſter eſt diuerſus, quia compenſatio opponebatur contra tertium, hoc eſt contra dictam D. Annam, quæ erat creditrix, & quæ prius petierat ſatisfieri ſibi de dote ſua, ſicque in præiudicium eius, & aliorum creditorum non admittitur compenſatio; provt in ipſis, in quibus verſamur terminis ſcriptum, atque notarum reliquit Vincentius de Franchis, deciſione 53. n. 10.

Rurſus & pro muliere ipſa facit etiam in terminis, quod creditor mariti non poteſt mulieri obiicere ex perſona mariti compenſationem quantitatis ſibi debitæ à marito, provt in terminis ſubaudi Senatum definiuiſſe. teſtatur Antonius Fabet, definitione 16. ad titul. C. de compenſat fol. 398. vbi inquit, quod mulieri petenti ab alio quàm à marito, putà à tertio rerum dotalium poſſeſſore, ex iudicato litis expenſas, quas maritus in dotis conſeruandæ cauſam neceſſariam prorogauerat non poteſt condemnatus obiicere compenſationem eius, quod ſibi maritus debeat, tametſi proponas, eiuſmodi expenſis dotem ipſo iure diminutam eſſe in mariti vtilitatem, dici enim ſolet, minui dotem ipſo iure per impenſas neceſſarias, l. ſi is qui, 56. §. quod dicitur, ff. de iure dot. l. quod dicitur 15. ff. de impenſ. in reb. dota lib. fact. & l. dote, ff. de dote prælegata. adeoq́ue in ipſa re, quod contingit, ſi non in corporibus dos conſiſtat, ſed in pecunia numerata, ex text. in dict. l. 5. de qua ipſe faber, coniecturar. lib. 2. cap. 2. quid enim ſi ſoluto matrimonio futurum eſt, vt maritus iudicio de dote teneatur ad præſtationes aliquas, quarum nomine diminutio illa dotis, quam impenſæ neceſſariæ fecerunt, eadem iuris poteſtate ſarciatur. Denique verum eſt, non quod vxor marito debeat, id eam quoque mariti creditori debere; nec enim debitor debitoris fit debitor creditoris citra delegationem, l. vltima, C. quando fiſcus, vel priuatus. Proinde ſuccedit iuris regula, eius quod non debeatur illi, qui conuenitur, ſed alij, compenſationem nullam fieri poſſe, vt ſupra diximus, & in addit. ad num. 6. Faber idem latiùs deducit,

Quod attinet verò ad vltimas voluntates, & diſpoſitiones teſtamentarias, vtrum ipſæ compenſationem admittant, dicendum eſt, quod regulariter eam admittunt, sicuti contractus, nec eſſe differentiam, provt agnouerunt omnes fere iuris Interpretes commemorati ſuprà, num. 69. & commemorandi ſtatim: Et tradit Sebaſtianus Medices, de compenſat. prima parte, quæſt. 31. num. 1. & 2. Cæterum materiam eam coniecturalem eſſe, & præſumptam, ſicque ex coniecturis, & præſumptionibus ceſſare, aut induci compenſationem; profitentur nunc referendi, in eo ſcilicet dubio, & altero, vtrum legatum compenſandi animo cenſeatur relictum, in quibus varias excogitarunt Doctores coniecturas, vt conſtat ex quamplurimis, quos ego ipſe recenſui, & congeſſi in commentariis de vſufructu, cap. 46. num. 6. & 7. vbi ad coniecturas & præſumptiones reduxi materiam, & citaui Manticam, Menochium, Gualdenſem, Coſtam, Phanucium, Barboſam, Couarru. Anton. Gomezium, Maſcard. Burſat. Simonem de Prætis, Graſſum, Riminaldum, Peregrinum, Pedrocham, Surdum, Fabium Turretum, Hondedeum, Hieronym. Gabriel. & Ceruantes. qui explicant latiſſimè.

CAPVT XLI.

Ex verbis generaliter, aut vniuerſaliter prolatis, quemadmodum coniectura voluntatis deduci, atque interpretatio fieri debeat; ſiue quanti haberi, atque æſtimari debeant ad interpretationem vltimarum voluntatum, & diſpoſitionis cuiuſlibet verba generalia, aut vniuerſalia. Ex quibus etiam eadem verba, atque diſpoſitiones generales, aut vniuerſales (quæ regulariter omnes caſus, atque ſpecies, quæ excogitari poſſunt, includunt) generalitatesve debeant reſtringi de iure: vbi quod ex multis reſtringuntur, & de prouiſione ſpeciali poſt generalem, vel è contra, & quando generi per ſpeciem derogetur, vel non. An etiam, & quando verba generalia ad ſpecificata tantum, ſiue ad rem, vel caſum expreſſum reſtringantur, ſeu ad omnia alia, etiam non expreſſa trahantur, ad explicationem, & materiam l. ſi de certa, cum vulgatis, C. de tranſaction. quando ſcilicet tranſactio generalis ad ſpecificata tantum reſtringatur, ſiue generaliter accipiatur. Rurſus, in teſtamentariis, & aliis diſpoſitionibus, ſi adiiciatur verbum denotans genus, & quod ſolet participari vni ſpeciei, vtrum in genere, vel in ſpecie ſumi debeat, & de communi Interpretum diſtinctione inter fauorabilem, & odioſam materiam, & quæ dicatur fauorabilis diſpoſitio, quæ etiam odioſa: ſtricti denique iuris, & ſic ſtrictè intelligenda; fauorabiliáve, & ſic late accipienda, quæ ſint: vbi enumerantur quamplurima, & ſuperiorum omnium diligens, & diſtincta traditur reſolutio.

SVMMARIVM.

- 1 Ex verbis generalibus, ſiue generaliter prolatis à teſtatore, voluntatis eiuſdem interpretationem, atque coniecturam ſumi iuridicè. Sic maximi ponderis eſſe verba generaliter prolata, vt mens, & voluntas diſponentis cuiuſlibet detegatur.
- 2 Et variis in caſibus, & in diuerſis negotiis, & materiis, à generalitate verborum rectè ſumunt argumentum, & fundamentum Interpretes noſtri. Et ſæpiſſimè adducuntur, vt interpretationem voluntatis eliciant, ex eo, quod verba generaliter prolata fuerint.
- 3 Negari tamen non poteſt, quin dubietas oriatur ex verbis generaliter prolatis, vt quid contineant, aut continere debeant ex voluntate diſponentis, deprehendatur. Et quod plus habet energiæ, & ponderis ſpecialis prolatio, vt magis moueat, & rem certam reddat, quàm quod in genere profertur.
- 4 Generalia namque verba obſcuritatem, ſeu incertitudinem pariunt. Regulariter tamen plurimum præſtant ad interpretationem vltimæ voluntatis cuiuſque (vt dictum eſt ſuprà.)
- 5 Ex verbis quoque vniuerſalibus, ſiue vniuerſaliter prolatis, coniectura voluntatis ſumitur, & iuridica interpretatio deducitur.
- 6 Sic Interpretes noſtri ex verbis vniuerſalibus ad interpretandas vltimas voluntates, & dispoſitiones quaſcunque, ſæpiſſimè etiam adduci, atque excitari ſolent. Et illa eſſe maximi effectus, & momenti, agnoſcunt aſſiduè.
- 7 Imo & fortiora, atque potentiora eſſe verba vniuerſalia, quàm generalia, vt omnia includant, & & comprehendant: frequentiſſimè adnotarunt.
- 8 Verba vniuerſalia omnia comprehendunt, & includunt etiam caſus, qui non venirent ſub ſimplici diſpoſitione, & etiam improprios, & maiores expreſſis: Quod exornatur; & de vi, & effectu verborum vniuerſalium adducuntur nonnulla & num. ſeq.
- 9 Verba vniuerſalia, cum ab homine proferuntur, adeo generaliter accipiuntur, vt nec reſtrictionem aliquam patiantur, etiam in materia ſtricta, ſicut verò in verbis legis.
- 10 Verba generalia, ſiue generaliter & abſolute prolata, generaliter & abſolute intelligenda eſſe. Idque in omni, ac maxime teſtamentaria dispoſitione, & materia. Quod exornatur. & num. ſequent.
- 11 Generalis loquutio quoad verba, nihil relinquit intactum.
- 12 Nomen generale vniuocum omnes ſpecies includit, quæ excogitari poſſunt.
- 13 Generalis diſpoſitio omnia comprehendit, etiam quod in vno maior ratio militet, quam in altero.
- 14 Caſus etiam, & perſonas priuilegiatas; dummodo ſpecialiter in eo, de quo agitur, priuilegiatæ non ſint. Quia ad ſpecialiter priuilegiatas perſonas, & res, non extenditur, provt hic obſeruatur. Et Petri Surdi 423. deciſio ponderatur.
- 15 Et vbi reſpectu alicuius ſpeciei, aut caſus, eſſet manifeſta diuerſa ratio; tunc illas ſpecies, aut caſus non comprehendit.
- 16 Generalis diſpoſitio, in odioſis etiam, & pœnalibus, & in materia correctoria, & ſtrictè intelligenda, generaliter eſt intelligenda.
- 17 Verba generalia in diſpoſitione hominis non recipiunt reſtrictionem de habilitate.
- 18 Verba generalia licet primò præcedant, & poſtea ſubſequantur ſpecialia, non derogatur generalitati præcedenti.
- 19 Nec in dubio ſpecialis prouiſio derogat generali. Nam ad hoc vt deroget, oportet, quod ſpecies apponatur generi, & reſpiciat verbum ſignificatum generis.
- 20 Et in illo articulo vtrum diſpoſitio poſterior ſpecialis reſtringat præcedentem generalem, quemadmodum ex ſententia communi diſtingui ſoleat ab Interpretibus noſtris.
- 21 Quid etiam dici debeat, cum in dubio verſamur, & [De hoc articulo tius profeſſo alio] an interpretatio ſumi, quod genus non reſtringatur, & inferius num ſeq.
- 22 Vbi quod licet generalitas ſubſequens aliquando reſtringi debeat ad ſpecies præcedentes.
- 23 Clauſula etiam generalis, licet reſtringatur ad ſpecialitatem præcedentem, & ſubſequentem.
- 24 Id tamen non procedit, quando genus & ſpecies non ſunt contrariæ, vel vbi genus, & ſpecies referuntur ad diuerſos fines.
- 25 Generalis diſpoſitio poſt enumerationem alicuius ſpeciei, includit etiam aliàs ſpecies ſeparatas.
- 26 Verba præcedentia expreſſa, ſiue clara, aut clariora ſequentibus, ſequentia generalia determinant, atque declarant.
- 27 Generalitas non refertur ad ea, quæ ſpecialem, & expreſſam determinationem habuerunt.
- 28 Generi per ſpeciem, an, & qualiter derogetur in omni diſpoſitione, & materia. Siue an verba generalia reſtringantur ad ſpecies enumeratas. Quod exornatur permultis remiſſiuè, vt dilucide magis explanetur quod dictum eſt ſuprà, ex num. 19. cum ſeq. Et nonnulli caſus recenſentur, in quibus generi per ſpeciem non derogatur.
- 29 Generaliter expreſſum, ſeu dispoſitum, perinde operari, ac ſi ſpecialiter exprimeretur.
- 30 Intelligendo quoad comprehenſa ſub genere.
- 31 Generalis prouiſio quoad omnes, idem operatur, quod ſpecialis quoad ſpeciales.
- 32 Et extenditur ad omnia quomodocunque.
- 33 In teſtamentis, in ſtatutis, in contractibus, & aliis dispoſitionibus.
- 34 Imò nullomodo poſſet fieri reſtrictio ad aliquid, etiam ſi adeſſet aliquid, ad quod poſſet referri.
- 35 Dicitur namque contra proprietatem verborum omnis interpretatio reſtrictiua, quando verba ſunt generalia.
- 36 Nam qui generaliter loquitur, omnis rei, quæ ſub genere comprehenditur, meminiſſe cenſendus eſt.
- 37 Et cogitatum fuiſſe genere ſufficit, & ita præſupponitur ex natura verborum generaliter prolatorum.
- 38 Verba generalia, quæ dicantur.
- 39 Et quæ vniuerſalia, & de pluribus dictionibus, atque exemplis ſigni vniuerſalis, remiſſiuè.
- 40 Interpretationem reſtrictiuam habere locum in quacunque materia, & diſpoſitione; in legibus inquam, in Principum conſtitutionibus, in ſtatutis, in libellis, in iudiciis, in ſententiis, in reſcriptis, in priuilegiis, & in contractibus, & vltimis voluntatibus.
- 41 Et nihil aliud eſſe, quam diſpoſitionis generaliter loquentis in caſibus factam diminutionem, vel coarctationem.
- 42 Idcirco generalitatem in quocunque actu, & materia, ſiue generalem quantumcunque diſpoſitionem, & vltimam voluntatem, multifariam reſtringi: quod latè comprobatur, atque exornatur remiſſiuè.
- 43 Generalitas reſtringitur ex ſpecie præcedenti, ſalua ratione recti ſermonis.
- 44 Vel per verbum ſpeciale ſibi adiunctum, aut ſpeciem aliquam nominatim enumeratam.
- 45 Reſtringitur etiam per veriſimile cogitatum, & veriſimilem mentem testatoris. Atque ex ratione præſumpta, & coniecturata.
- 46 Et per cauſam, & rationem adiectam in dispoſitione.
- 47 Ad ea quoque, quæ ſunt de natura actus, ſeu dispoſitionis, cui adiiciuntur, vt non operentur, niſi quatenus ſecundum naturam actus poſſint.
- 48 Et ad ea, que facere potuit diſponens, non vltra. Sicque ſecundum poteſtatem, & qualitatem diſponentis.
- 49 Et per naturalem æquitatem.
- 50 Et vt ſeruetur æqualitas inter perſonas comprehenſas in dispoſitione.
- 51 Et reſpectu perſonarum, ad quas diſpoſitio dirigitur.
- 52 Et per certum locum adſcriptum.
- 53 Et per ſibi connexa.
- 54 Et per qualitatem adiectam per relatiuuam ſine copula.
- 55 Et per plurima verba, & dictiones, quæ reſtrictionem deſignant, remiſſiuè.
- 56 Nullum eſt enim verbum adeo generale, vel vniuerſale, quin ex conſideratione debitarum circunſtantiarum debeat ciuiliter intelligi, & limitationem, ſiue reſtrictionem recipiat. Modo circunſtantiæ colligi poſſint ex verbis.
- 57 Sic verba generalia reſtringuntur per ſequentia reſtrictiua.
- 58 Sunt namque verba generalia ampliatiua tantum quo ad ea, quæ ſunt eiuſdem generis cum præcedentibus, vel illis ſimilia, non verò diuerſa.
- 59 Nec trahuntur ad ea, que ſunt aliena à iure.
- 60 Vel in quibus poſſet eſſe fraus, vel captio.
- 61 Generalis approbatio non trahitur ad dolosè geſta.
- 62 Legatum liberationis rationem reddendarum, remittit duntaxat ſcrupuloſam redditionem, non autem dolum.
- 63 Verba generalia non operantur, vbi ſequeretur inconueniens, vel abſurdum, vel iniquitas,
- 64 Et potius nihil debent operari, quam quod quis grande damnum patiatur.
- 65 Nec in eis venit, vt ius alterius cenſeatur læſum. Nec ius ipſius concedentis:
- 66 Verba quantumcunque generalia, reſtrictionem de habilitate recipere, ſiue ad terminos, vel perſonas habiles debere rſtringi. Quod exornatur quamplurimis, remiſſiuè.
- 67 Et ſemper intelliguntur ſecundum ſubiectam materiam.
- 68 Generalitatis reſtrictionem fieri, ne inducatur correctio prioris voluntatis. Vt ceſſet ineptia, & inutilitas. Et nullitas præcedentis diſpoſitionis. Ne inducatur contrarietas. Ne fiat contra, vel præter intentionem diſponentis. Ne fiat derogatio actus præcedentis. Ne ſequatur inconueniens, & abſurdum, & num. præced. Ne indebitè quis lucrum capiat. Et quando non eſt eadem ratio comprehenſorum omnium ſub generalitate. Et ſecundum ſubiectam materiam, vt dictum fuit ſuprà. Et non comprehendit ea, quæ ſpeciali nota ſunt digna, nec extraordinaria, vel inſolita.
- 69 Verba generalia in quacunque diſpoſitione, tam inter vinos, quam in vltima voluntate, ſic interpretari debent, ne contineant id, quod quis in ſpecie veriſimiliter facturus non eſſet. Vel fieri non potuiſſet. Vel quod in ſpecie prohibetur.
- 70 Et reſtringuntur in fauorem dilectæ perſonæ.
- 71 Aliis etiam modis generalitates, aut generalia verba reſtringuntur, de quibus per Alexand. Raudenſ. Qui in effectu conuenit his, quæ numeris præcedentibus obſeruata, adque adnotata fuere dilucidè.
- 72 Diſpoſitio quælibet generaliter concepta, reſtringitur ad rem, & caſum ſpecificatum, ſuper quo agebatur, & ad cauſam præcedentem, & quibus magis conuenit, & ſecundum ea interpretatur.
- 73 Idque in compromiſſis, in pactis, in renunciationibus, in refutatione, in tranſactione, & aliis diſpoſitionibus. Provt hic adnotatur, & l. ſi de certa, C. de tranſactionibus, materia, remiſſiuè exornatur, atque illuſtratur, & latius cap. ſequenti per totum.
- 74 Cæterum ad ſuam cauſam non reſtringitur, quando ſalua ratione recti ſermonis, vel ob præſumptam diſponentis mentem, verba generalia reſtrictionem non patiuntur. Quod cap. ſequenti latius comprobatur, atque exornatur.
- 75 Interpretationem reſtrictiuam, quæ in generali quacunque diſpoſitione locum obtinet (vt dictum fuit ſuprà) procedere etiam in vniuerſali.
- 76 Idcirco verba quantumcunque vniuerſalia, ſic limitari, & intelligi debent, ſicuti de verbis generalibus dictum fuit numeris præcedentibus. Et multis modis limitatur, & reſtringuntur, provt hic adnotatur, & aliorum Interpretum obſeruationes commentantur. Quia nullum eſt verbum adeo vniuerſale, quin ex debitis circunſtantiis non ciuiliter intelligi, & limitationem, atque reſtrictionem recipere, provt generali dictum fuit ſuprà.
- 77 Verba quantumcunque vniuerſalia reſtringuntur ſecundum ſubiectam materiam, & præſumptam, atque coniecturam diſponentis voluntatem.
- 78 Et ad caſus habentes eandem rationem, & cauſam, non autem ad habentes diuerſam.
- 79 Et ad ea, quæ ſunt de natura diſpoſitionis, cui adiiciuntur.
- 80 Et quamuis geminata, duplicataque ſint, recipiunt interpretationem, ne ad intellectum iniquum perducantur, ſed adaptentur iuri communi, quantum poſſibile ſit.
- 81 Et ad ea, de quibus ille, qui diſpoſitionem fecit, diſponere potuit.
- 82 Verbum denotans genus, & quod etiam ſolet communicari, aut participari vni ſpeciei, & ſic quod accipitur in genere, & in ſpecie, ſi in vltima voluntate, vel in alia diſpoſitione adiiciatur: in materia odioſa ſumitur interpretatio ſpecifica, non autem generica, & ſic potius in ſpecie, quam in genere. Si autem materia fauorabilis eſſet, in genere accipiendum eſt.
- 83 Quod ſi verbum in ſpecie ſumi non poteſt, ſumitur in genere, etiam in materia odioſa.
- 84 Vel vbi adeſt coniectura, actum fuiſſe de generico ſenſu, & ſufficit leuis coniectura.
- 85 Vel quando reſultaret abſurdum, etiamſi eſſet dictio vniuerſalis.
- 86 Vel vbi ſpecies eſſet difficulter conceſſibilis, vel inconſulta.
- 87 Vel honeſtas repugnaret.
- 88 Vel reſultaret ſuperfluitas.
- 89 Vel obſtaret conſuetudo loquendi.
- 90 Vel legis, aut ſtatuti diſpoſitio.
- 91 Vel eſſet reprehendenda à ſapientibus.
- 92 Vel vbi eſſet eadem ratio æquitatis quoad omnes ſpecies.
- 93 Stricti iuris omnia regulariter eſſe, niſi expreſſe reperiatur contrarium; & conſequenter ſtricto potius, quam lato ſignificatu eſſet intelligenda.
- 94 Stricti iuris dicuntur termini quamplures, qui ſtrictam habent materiam, atque interpretationem ſtrictam admittunt.

- Videlicet prohibitio alienationis.
- Compromiſſum.
- Mandatum.
- Statutum.
- Reſcriptum.
- Conſuetudo.
- Cauſa pœnalis.
- Donatio.
- Arbitria omnia.
- Commiſſiones.
- Delegationes.
- Omne extendens ius commune, & ab eo exorbitans.
- Subſtitutio.
- Renuntiatio.
- Stipulationes.
- Verba ſententiæ, & laudi: nam quælibet ſententia eſt
- ſtricti iuris.
- Validatio actus ex plenitudine potestatis.
- Statutum prohibens alienationem.
- Diſpenſatio.
- Animus fæneratorum, & ſimilium.
- Actio, qua conuenitur fideiuſſor.
- Verba à lege, vel ab homine prolata, in quantum
- verba ſunt ſtricti iuris.
- Priuilegium legitimandi ſpurios.
- Condictio pariter ex lege.
- Licentia teſtandi de bonis Eccleſiæ.
- Provt hæc omnia congeſſit, & comprobauit Simon de Prætis, hoc numero præcitatis.

- 95 Alexander vero Raudenſis, ſequentia dixit eſſe ſtricti iuris, & comprobat etiam illa.

- Arbitrium.
- Statutum prohibens alienationem.
- Ademptio in totum, vel in partem.
- Compromiſſum.
- Conſuetudo.
- Commiſſio.
- Conceſſio ob benemerita.
- Contractus.
- Donatio.
- Delegatio.
- Diſpenſatio.
- Exorbitans à iurecommuni.
- Exhæredatio.
- Emphyteuticus contractus.
- Excluſio filji.
- Fæneratoris animus.
- Fideicommiſſum in quantum onus.
- Inæqualitas.
- Impetratio ſubuertens ius ordinarium.
- Laudum.
- Licentia teſtandi.
- Lex.
- Legitimatio in præiudicium tertij.
- Libertatis diſponendi de rebus ſuis ablatio annexa.
- Prohibitio alienationis.
- Pœnalis diſpoſitio.
- Priuilegium legitimandi ſpurios.
- Pro alio obligatio.
- Plenitudo poteſtatis.
- Primogenium præferens diſpoſitio.
- Præceptum Concilij circa matrimonia.
- Priuilegium.
- Reſcriptum.
- Renunciatio.
- Receſſus à iure communi.
- Sententia.
- Subſtitutio.
- Stipulatio.
- Teſtes.
- Validatio actus ex plenitudine poteſtatis.
- Et verba in quantum verba.

- 96 Ad interpretationem vltime voluntatis cuiuſque, multum intereſſe, an verſemur in fauorabilibus, vel odioſis. Et ſic an materia, de qua agitur, fauorabilis ſit, vel odioſa. Quia fauorabilia ſunt amplianda, odioſa verò reſtringenda.
- 97 Caſus odioſi qui dicantur.
- 98 Fauorabile dici poteſt generaliter omne, cuius contrarium apparet odioſum.
- 99 Caſus fauorabiles qui dicantur.
- 100 Fauorabilis ſit, an odioſa diſpoſitio, vt dignoſcatur, conſiderari debet cauſa, propter quam principaliter eſt inducta, nam ſi cauſa eſt fauorabilis, erit & diſpoſitio eiuſdem naturæ. Si verò odioſa, pariter & diſpoſitio cenſebitur odioſa. Et ſic principalis intentio, ac ſcopus diſponentis detegit, an diſpoſitio ſit fauorabilis, vel odioſa.
- 101 Nam & aliàs ſemper actus inducitur à principali intentione, & à cauſa, quæ mouit agentes.
- 102 Et ideo diſpoſitio dicitur fauorabilis, vbi principalis intentio dirigitur ad fauorem, licet inde ſequatur alterius odium.
- 103 Provt eſt odioſa, vbi odium eſt cauſa fauoris, & è contra fauorabilis, vbi fauor est cauſa odij.
- 104 Quod ſi indifferens ſit materia, dicitur diſpoſitio nec fauorabilis, nec odioſa, ſeu æquè fauorabilis, atque odioſa, ſeu promiſcua mixta indifferens.
- 105 Et ſic cum fauorabilis non eſt caſus, nec odioſus, & ſic medius, tunc media via interpretatur diſpoſitionem.
- 106 Fauorabilis, an odioſa: ſit diſpoſitio, ex quibus dignoſcatur, ſingulariter explicaſſe Authores nonnullos, quorum ſpecifica mentio hic fit.

PRo dilucida, & diſtincta huiuſce capitis explicatione primo loco obſeruandum, atque conſtituendum erit, ex verbis quoque generalibus, ſiue generaliter prolatis à teſtatore, voluntatis eiuſdem interpretationem, atque coniecturam ſumi iuridicè: ſic maximi ponderis eſſe verba generaliter prolata, vt mens, & voluntas diſponentis cuiuslibet, detegatur; id quod in hac ipſa, qua verſamur coniecturali, & præſumpta materia, adnotauit Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. 4. cap. 2. n. 23. poſt Crauetam, quem retulit in conſ. 33. ex n. 3. & in conſ. 85. n. 7. Ita pariter, quod ex generalibus verbis teſtatoris coniectura ſumatur, & eius mens, atque voluntas deprehendatur, ſcripſit Afflictus, deciſione 44. num. 10. retulit Simon de Prætis, de interpret. vltimar. volunt. lib. 2. interpret. 4. dubitat. 2. ſolutione 2. num. 12. fol. 263. & idipſum admiſerunt, atque obſeruarunt omnes ferè Authores, qui commemorabuntur ſtatim, & obſeruationibus ſequentibus adducuntur.

Ipſi namque variis in caſibus, & in diuerſis negotiis, & materiis, à generalitate verborum rectè ſumunt argumentum, & fundamentum, & ſæpiſſimè adducuntur, vt interpretationem voluntatis eliciant, ex eo quod verba generaliter prolata fuerint: ſicuti eliciunt poſt alios Authores Paſechus in conſil. 151. num. 8. Craueta, in conſil. 24. num. 11. Rolandus, in conſil. 34. num. 77. lib. 4. Pancirolus, in conſil. 59. n. 79. Cephalus, in conſil. 253. num. 11. lib. 2. & in conſilio 430. num. 50. lib. 3. Burſatus, in conſ. 87. num. 13. lib. 1. & in conſil. 173. num. 44. & 45. lib. 2. Hippolytus Riminaldus, in conſil. 276. n. 25. & in conſ. 279. num. 27. & in conſil. 327. num. 6. & in conſil;299. n. 27. lib. 3. & in conſil. 353. num 20. &23 & in conſil 344. n. 63. & 64. & in conſil. 336. ex n. 26. eodem lib. 3. Marcus. Antonius Eugenius, in conſ. 14. n. 1.

Negari tamen non poteſt, quin dubietas oriatur ex verbis generaliter prolatis, vt quid contineant, aut continere debeant ex voluntate diſponentis deprehendatur: & quod plus habet energiæ, & ponderis ſpecialis prolatio, vt magis moueat, & rem certam reddat, quam quod in genere profertur, cap. quanquam, 23. diſtinctione, vbi gloſſa multa in hanc ſententiam collegit, & obſeruauit: Aluatadus, de coniecturam mente defuncti, lib. 4. dicto cap. 2. num. 23. & retulit Crauetam, dicto conſilio trigeſimo tertio, num 15. vbi is Author ſcripſit. quod verba generalia obſcuritatem, ſeu incertitudinem pariunt Et in conſilio 70. num. 20. idem adnotauit ipſe Craueta, & citat textum in l ita fide, ff. de iure fiſci, & in l. in tradendis, ff. communia prædiorum, & Crauetæ mentionem in dicto numero 20. fecit Achilles Pedrocha, & notauit etiam, quod generalitas parit incertitudinem. ſeu obſcuritatem, in conſil. 23. num. 169. Cardinalis Thuſcus. practicarum concluſionum iuris, tomo 4. littera G. concluſione 34. fol. 158. vbi in argumento, quod generalis expreſſio obſcuritatem, & dubietatem parit, & quando ſecus, vt ibi videri poteſt Idem etiam apertè colligitur ex variis quæſtionibus & altercationibus Doctorum, qui ob generalitatem verborum in diuerſis factis, & materiis diuerſimodè adducuntur, vt videre licet penes Portium in conſil. 135. numero decimo octauo, Pariſium, in conſil 71. columna 3. lib. 1. Gratum, in conſil. 152. columna 1. & in conſil. 60. num. 8. lib. 1. Ruinum, in conſil 119. colum. penultima, & in conſil 152. num 8. lib. 2. Hippolytum Riminaldum. in conſil. 204. num. 36. lib. 2. Beroum, in conſilio 73. columna vltima, lib. 2. Marzarium; de fideicommiſſis, quæsione 59. Gozadinum, in conſilio 45. num. 18. Regulariter tamen loquendo, verba generalia (vt dixi) maximi momenti ſunt, multumque ad interpretationem vltimæ voluntatis cuiuſque præſtant, provt omnes ſuprà citari animaduertunt: quando autem præſtare non debeant, ſiue reſtringantur, inferiùs dicetur.

Ex verbis quoque vniuerſalibus, ſiue vniuerſaliter prolatis, coniecturam voluntatis ſumi, atque interpretationem deduci, iidem ſupra relati Authores. & quamplurimi referendi infra adnotarunt, atque ex verbis vniuerſalibus ad interpretandas vltimas voluntates, & diſpoſitiones quaſcunque, ſæpiſſimè adduci, atque excitari ſolent; & illa eſſe maximi effectus & momenti agnoſcunt aſſiduè, vt videre licet penes Baldum, in conſil. 326. Rex Romanorum, col. 2. lib. 1. Alexandrum, in conſil. 195. column. 3. num. 4. lib. 6. Decium, in conſil. 599. num. 3. Socinum, iuniorem, in conſil. 251. n. 17. lib. 2. Rolandum, in conſ. 34. num. 92. lib. 4. Cephalum, in conſ. 253. n. 9. lib. 2. & in conſil. 463. num. 29. lib. 4. Neuizanum, in conſil. 66. num. 10. Menochium, in conſil. 289. ex num. 5. lib. 3. Achil. Pedrocham, in conſil. 32. ex num. 134. cum ſeq. alios quamplures ſilentio prætermitto, quoniam ſtatim referam cos.

Immò & fortiora, atque potentiora eſſe verba vniuerſalia, quàm generalia, vt omnia includant, & quod ampliorem, latioremq́ue teſtatoris, & diſponentis voluntatam demonſtrant: quia omnia ſuper quibus adiiciuntur, comprehendunt, nihilque excludunt, per text. in l. Iulianus, & in l cum quis decens, §. finali, ff. de legatis 3. l. baliſta, ff. ad Trebellianum, & per alia iura obſeruarunt Bartolus, in conſil. 216. Andelandus, num. 7. Barbatia, in conſil. 41. columna antepenult lib 1. Socinus, in l. prima, column. 2. numero nono, ff. de rebus dubiis. Decius, in conſil. 382. colum. finali, Menoch. dicto conſil. 289. num. 8. lib. 3. vbi ſic argumentatur in caſu ſibi propoſito, & maiorem vim tribuendam verbis vniuerſalibus, quàm generalibus, oſtendit. Simon de Prætis, de interpretatione vltimarum voluntatum, lib. 2. interpretatione quarta, dubitat. 4. ſolut. 2. num. 50. fol. 264. Marcus Anton Eugenius, in conſil. 14. num. 3. qui dixit, quod vniuerſàlis loquutio, maioris efficaciæ, & virtutis eſt. quam generalis: & citauit Bartolum, in l. generali, §. vxori, ff. de vſufructu legato. Petrus Surdus, in conſilio 73. num. 61. in fine, lib. 1. vbi etiam maiorem vim, & virtutem tribuit verbis vniuerſalibus. quam generalibus, & inquit, in diſpoſitione generali non venire bona ſubiecta fideicommiſſo; ſecus autem eſſe, quando verba ſunt vniuerſalia: Cardinalis Thuſcus, practicarum conclusion. iuris, tom. 8. littera V. concluſione 121. num. 22. fol. 554. vbi cum Gozadino, Romano, Deciano, &, Tiraquello quod vniuerſalis oratio magis operatur, quam generalis Quæ autem ſit vniuerſalis loquutio, vel oratio. & in quo à, generali differat; vide Barboſam, 3. parte rubricæ ff. ſoluto matrimonio num. 6. . Cardinalem Thuſcum, tom. 2. littera D. concluſione 487. folio 707. idcirco quæ cunque de virtute, & effectu verborum generalium dicuntur hoc cap. non modò æqualiter,. imò fortiori, & maiori rationein vniuerſalibus ſunt accipienda.

Verba namque vniuerſalia omnia comprehendunt, & includunt etiam caſus, qui non venirent ſub ſimplici poſitione, & etiam improprios, & maiores expreſns, l. ea tamen adiectio, ff. de legatis 3. Clementina 1. iuncta, gloſſa 1. de re iudicata, l. vnius, §. cogniturum, vbi latiſſimè Hippolytus, per tres columnas, ff. de quæſtionibus: & exornant quamplurimis Decius, in conſil. 76. colum. finali. Craueta, in conſ. 133. n. 50. & ſeq. Natta, in conſil. 160. num. 28. & multis ſeq. copiosè Tiraquellus, de retractu lignagier, §. 1. gloſſa 7. num. 20. & ſequent. vbi plura de efficacia verborum vniuerſalium, & gloſſa 14. §. 1. n. 91. cum multis ſeq. Ruinus, in conſ 18. n. 19. lib. 2. Cephalus, in conſ. 347. n. 14. & ſeq. lib. 3. Curtius iunior, in conſil. 307. num. 3. & ſeq. lib. 3. Octauianus Caheranus, deciſione Pedemont. 102. n. 4. Franciſcus Beccius, in conſ. 14. num. 14. & ſeq. & in conſ. 94. n. 30. & ſeq. Hippolyt Riminaldus, in conſil. 18. ex num. 5. & in conſil. 84. num. 39. lib. 1. & in conſil. 216. num. 24. & 25. lib 2. & in conſil 256. n. 47. lib. 3. Iacobus Menochius, qui verborum vniuerſalium efficaciam, & vim permultis illuſtrat in conſilio 282. ex num. 12. vſque ad num. 24. & in conſi 289. ex num. 3. vſque ad num 15. & in conſ. 291. ex num. 48. lib. 3. Petrus Surdus in conſil; 33. num. 20. & in conſil. 73. num 62. & 63. lib. 1. Achilles Pedrocha, in conſil. 32. ex num. 135. vſque ad num. 147. Camillus Gallinius, de verborum ſignificatione, lib. 5. capite 17. num. 146. Ioannes Vincentius Hondedeus, in conſil. 49. ex num. 12. vſque ad num. 26. vbi latè de eiſdem vniuerſalibus verbis: Deciſ Rotæ 15 2. num. 4. & 5. p. 2 Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſion. iuris, tomo 8. littera V. concluſione 121. per totam, folio 553. vbi latiſſimè, quod verba vniuerſalia omnia includunt, quæ excogitari poſſunt, etiamſi maior ratio ſit in vno caſu, quàm in altero, & quod reſtrictionem non patiuntur. Et ibidem concluſione 126. fol. 560. & tom. 2. littera D. concluſione 397. fol. 662. & vltra relatos ab eo, Rolandus, in conſ. 5. num. 35. & ſeq. & num. 45. & ſeq. & in conſ. 60. num. 47. & ſeq. libro primo, & in conſilio 134. numero 19. & ſeq. eodem volumine, & in conſil. 87. num. 8. & ſeq. lib. 2. & in conſilio 54. num. 44. & ſeq. lib. 3. Antonius Gabriel, communium concluſionum lib. 5. tituto de verborum ſignification. concluſ 9. per totam. Et infinitos in idem propoſitum cumulauit Proſper Farinacius, in additionibus ad conſilium 65. littera G. fol. mihi 335. & in ipſo conſ. 65. n. 72. Idem Farinacius, in conſ. 55. n. 7. vbi quod vniuerſalis conceſſio cuncta complectitur, & nihil excludit: Et num. 8. quòd ampliatur primò etiam in materia ſtricta, & odioſa: & in poenalibus, vt ibi numero 9. quòd ampliatur ſecundò, etiam quòd in vno caſu ſit maior ratio, quàm in alio: Et num. 10. quòd ampliatur tertió, quia comprehendit etiam ea, quæ ſpeciali nota digna ſunt: Et num. 11. & 32. quòd ampliatur quartò, vt comprehendat caſus inopinatos & inſolitos, & omnia ea, quæ dici, aut excogitari poſſunt, ſiue in genere, ſiue in ſpecie: Et numero 12. quod ampliatur quintò, quia habet vim ſpecialis & indiuiduæ expreſſionis: Et num. 13. ampliat ſextò, & multo magis in diſpoſitionibus humanis, quæ nunquam reſtringuntur, etiam in caſu, in quo de iure reſtrictio fieri debet; provt hæc communia latiùs comprobat ex n. 7. vſque ad n. 14.

Sic ſane, quando verba vniuerſaliter in hominis diſpoſitione proferuntur, adeo generaliter accipiuntur, vt nec reſtrictionem aliquam patiantur, etiam in materia ſtricta; ſecus verò in verbis legis, ſicut declarant Baldus, in l. finali, columna 1. C. ſine cenſu, vel reliq. Curtius iunior, in conſil. 183. num. 6. in fine, lib. 2. Alciatus, in conſil. 13. num. 3. lib. 3. Rolandus, in conſil. 96. num. 48. lib. 1. & poſt alios multos Franciſcus Burſatus, in conſil. 22. num. 15. lib. 1. & in conſil. 138. num. 27. lib. 2. Hondedeus, in conſil. 92. num. 24. & 25. lib. 1. Simon de Prætis, lib. 2. dicta ſolut. 2. ex num. 50. fol. 264. Et idipſum alij iuris Interpretes adnotarunt, qui differentiam conſtituunt in propoſito inter verba vniuerſalia prolata ab homine, vt nullam recipiant reſtricitione; & prolata à lege, quæ reſtrictionem recipiunt, vt per Hippolytum Riminaldum, in conſil. 491. num. 99. libro 5. Surdum, in conſ. 73. n. 66. lib. 1. & in conſ. 431. num. 8. lib. 3.

Secundò deinde & principaliter obſeruandum, atque conſtituendum eſt, quod verba generalia, ſiue generaliter & abſolutè prolata. generaliter & abſolutè ſunt intelligenda: idque in omni ac maxime teſtamentaria diſpoſitione & materia, de qua agimus l. prima, §. & generaliter, ff. de legatis præſtandis, l. fin. §. vxori ff. de auro & argento legato, l. in fraudem, §. finali, vbi Bartolus notat, ff. de militari teſtamento, l. regula, §. vlt. ff. de iuris & facti ignorantia. l. finali, in fine, C. de dotis promiſſione, l. à procuratore, C. mandari, l. pluribus, & ibi Bartolus, ff. de acceptilationibus, l. 1. §. hæc verb, ff. quæ in fraudem creditorum, quæ iura, & alia cumularunt, & aſſumptum hoc, quod per manus traditur quotidie, exornarunt permultis Pariſius, in conſilo 35. num. 5. libro 1. & in conſilio 61. num. 36. & in conſilio 63. num. 45. lib. 2. Decius, in l. omnia num. 1. ff. ſi certum petatur, & in l. cum pro eodem, numero 33. C. de ſentent. quæ pro eo quod intereſt. Tiraquel. in præfatione l. ſi vnquam, num. 118. Euerardus, qui inde infert ad multa, in loco, A generalitate, ex num. 2. fol. 55. Sebaſtianus Medices, qui adducit permulta, de reglis iuris, regula 1. Franciſcus Beccius, in conſ. 14. ex num. 13. Tiberius Decianus, in consil. 84. num. 13. lib. 3. latiùs in conſil. 57. n. 44. & ſeq. libro 1. cagnolus, in rubrica, ff. de regulis iuris, numero 15. Cephalus, in conſil. 36. num. 10. & ſeq. & in conſil. 92. num. 10. & ſeq. & in conſil. 150. num. 11. libro 1. & in conſil. 734. num. 20. & in conſil. 768. numero 31. lib. 5. Rolandus, in conſil. 54. num. 44. & ſeq. lib. 3. Simon de Prætis, lib. 2. interpretat. 4. dubit. 2. ſolut. 2. num. 65. & 66. fol. 264. latius ex num. 12. cum multis ſeq. fol. 263. Burſatus, in conſil. 364. num. 22. lib. 4. Crotus. in conſil. 192. num. 8. & ſeq. lib. 2. Hippolytus Riminaldus, in conſil. 343. num. 19. lib. 3. & in conſil. 344. ex num. 63. eod. lib. & in conſil. 450. n. 38. lib. 4. Marcus Antonius Eugenius, in conſil. 13. numero 2. Fabius Turretus, in conſilio 44. numero 24. Ioannes Vincentius Hondedeus, in conſilio quinto, numero 49. & ſequent. & in conſilio 49. num. 8. & 9. libro primo, & in conſilio 86. num. 18. & pluribus ſequent. lib. 2. Achilles Pedrocha, in conſilio 23. num. 2. & 3. Camillus Gallinius, de verborum ſignificat. lib. 5. cap. 17. num. 146. meliùs, lib. 10. cap. 2. n. 2. cum ſeq. vbi dicti num. 4. quod loquutio generalis quoad verba nihil reelinquit intractum, & verbo generali omnia includuntur, vt latis ibi. Et per Farinacium, in conſilio 65. num. 69. & 79. vbi declarat numero 109. & ſeq. & in conſil. 45. ex num. 7. vſque ad num. 15. vbi eaſdem ampliationes adduxit ad extenſionem diſpoſitionis generaliter factæ, quas ad Vniuerſalis ampliationem recenſui ſupra, numero octauo, in fine. Raudenſis etiam, de analogis, libro 1. cap. 16. numero 3. vbi quod nomen generale vniuocum omnes ſpecies includit. quæ excogitari poſſunt, l. prima, ff. de. pactis, dum dicit, conuentionis verbum generale eſſe ad omnia pertinens, l. prima, ff. ſicertum petatur. Cæſar Barzius, deciſione Bononiæ 104. numero 20. vbi etiam, quod verba generalia, & indiſtinctè prolata, generaliter & indiſtinctè ſunt intelligenda, & omnia comprehendunt, quæ excogitari poſſunt: & deciſione 71. numero 10. etiamſi maior ratio in vna ſpecie, aut in vno caſu, quàm in alio militaret. Diſpoſitio namque generalis, etiam tunc omnia includit, ex eiſdem iuribus relatis ſuprà, numero 10. & l. prima, §. quod autem, ff. de aleatoribus: & ſcribunt Decius, in l. ſenium, numero 35. C. de teſtam. face. poſſ. in l. prima, ex num. 9. ff. de regulis iuris, & in cap. ſedes, num. 12. & 13. de reſcriptis, & in conſil. 5. numero 1. & 2. & in conſil. 20. numero 3. & in conſilio 61. numero primo. Ripa, in l. prima, ex num. 56. cum ſequent. ff. de vlg. & pup. ſubſti. Tiraquellus, de retractu lingnag. §. primo, gloſſa vltim. num. 101. Tiberius Decianus, in conſilio 30. num. 21. lib. 3. & in conſil. 44. numero 104. lib. 4. Cephalus, in conſil. 169. num. 9. libro 2. Bolognetus, in l. 2. §. creditum, n. 7. ff. ſi certum petatur. Ioannes Vincen. Hondedeus, in conſ. 64. num. 41. lib. 1. Achilles Pedrocha, in conſilio 25. numero 41. & 42. dicens. quod diſpoſitio generalis comprehendit etiam caſus, & perſonas priuilegiatas, dummodò ſpecialiter in eo de quo agitur. priuilegiatæ non ſint: & citans textum in d.l. in fraudem, & Socinum iuniorem, in l. 1. ſub num. 77. ff. ſoluto matrim, quia ad pecialiter priuilegiatas perſonas, & res non extenditur. Petrus Surdus, multos alios citans, deciſione 164. num. 12. & numero 1. 2. & 3. vbi quod dotis cauſa non includitur in diſpoſitione generali, quando dos reperitur in ſpecie priuilegiata, alià ſecus, vt latius ibi: & meliùs deciſione 323. in ſingulari caſu: quæſtione namque pendente inter Octauiam pro filio, & Ioannem Corradinum, iuſſit dari certum quid dictæ Octauiæ pro alimentis, donec cognitum ſit de meritis:ſed quia Ioannes impetrauit generales inducias ad ſatisfaciend? ſuis debitoribus, dubitatum fuit:ſ in eis includatur debitum prædictum: nam generalis concessio includit omnes cauſas, & caſus, etiamsi in vno maior ratio ſit, quam in alio; imò includit etiam caſus priuilegiatos, provt ibi arguit vſque ad n. 5. vt induciæ generaliter pro omni debito conceſſæ, amplectantur etiam contractum in nundinis. Sed his non obſtantibus inquit, quod mandauit Senatus procedi ad executionem contra Corradinum, non attento reſcripto indulgente inducias, eo quod de tali debito non loquatur: alimenta enim ſunt admodum priuilegiata, & eorum cauſa ſummariè tractanda eſt, vt probat d.n. 5. generalis autem diſpoſitio non extenditur ad cauſas, quæ ſunt in ſpecie priuilegiatæ; ſic induciæ non amplectuntur cauſam depoſiti, quæ eſt priuilegiata in ſpecie. Nec reuocatio generalis legatorum includit legatum alimentorum: & præcipuè induciis, quod non extendantur ad cauſam alimentorum, quæ ſunt in ſpecie priuilegiata, vt latius de his omnibus ibi: & per Raudenſem, de analogis, lib. 1. c. 19. n. 8. qui limitat ſuperiorem doctrinam, etiam non dato priuilegio ſpeciali, ſi reſpectu alicuius ſpeciei, aut caſus eſſet manifeſta diuerſa ratio; quoniam tunc in diſpoſitione generali illa ſpecies, aut caſus non comprehenderetur: quod eſt de mente omnium Authorum, quos nunc recenſui, & in terminis ſic obſeruarunt Caſtrenſis, in conſilio 187. Notandum eſt, column. 1. lib. 2. Craueta, in conſil. 70. num. 27. Sebaſtianus Medices, de regulis iuris, regul. 1. num. 97.

Imò & in odioſis, ſiue in materia, aut diſpoſitione odioſa, & in pœnalibus, ac etiam in materia correctoria, & ſtrictè intelligenda, diſpoſitio, quæ generaliter loquitur, generaliter eſt intelligenda, vt hæc omnia cum aliis Authoribus tradidit Alexand. Raudeſis, de analogis, d.c. 16. n. 6. 9. & 10. Farinacius, in conſil. 45. n. 7. & ſeq. & vltra relatos ab eis Calderinus, in conſil. 1. in principio, ſub titulo de conſangui. & affinitate. Angelus, in l. finali, col. vlt. verſ 3. quæritur, ff. de conſti. princip. Tib. Decianus, d. conſ. 30. num 22. lib. 3. & d. conſil. 44. num. 104. lib. 4. Petrus Surdus, qui Beccium, Cacheranum, & alios retulit, in conſ. 33. n. 24. lib. 1. vbi latè quod generalis ſermo nihil excludit, nec relinquit intactum, ſed omnia potius comprehendit: & quod natura generici ſermonis eſt includere omnes caſus, & perſonas, etiamſi maior ratio eſſet in vno caſu, vel perſona, quam in aliis; & quod includit perſonas, & cauſas priuilegiatas, & etiam cauſam piam, provt hæc omnia ex multis Authoribus ibi comprobat: Mieres etiam de maioratu, parte 2. q. 12. num. 2. Latiùs Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſion. iuris, tom. 8. littera V. concluſione 122. vbi plena manu, quod verba generalia omnia comprehendunt, & generaliter ſunt intelligenda, etiam in materia pœnali, & odioſa, & reſtringibili, vt ibidem n. 9. & 10. Idem Thuſcus, tom. 4. littera G. concluſione 29. ſol. 152. vbi latè, quod generalis diſpoſitio omnes ſpecies comprehendit, ac ſi ſingulariter eſſent expreſſæ: &. concluſione 32. ex num. 58. cum ſequentib. folio 155. vbi etiam latè, quod generalis diſpoſitio debet generaliter, intelligi, & quod omnia. comprehendit. Et idipſum latè quoque tradit tom. 2. littera D. concluſione 488. fol. 807. & hi omnes concludunt idem in verbis generalibus, quod in vniuerſalibus ſuprà diximus, videlicet quod verba generalia in diſpoſitione hominis non recipiunt reſtrictionem, etiam de habilitate, quicquid fit in generali diſpoſitione legis, quia mitius agitur cum lege, quam cum homine, vt per Vegium, in conſilio 34. num. 8. Hieronym. Gabriel, in conſilio 144. numero 26. Bartol. Alex. Ruinum, Iaſon. & Cephalum, cum quibus Petrus Surdus, in conſol. 431. num. 8. lib. 3. Sic etiam licet verba generalia primò præcedant, & poſtea ſubſequantur ſpecialia, non derogatur generalitati præcedenti, l. regula, §. & licet, ff. de iuris & facti ignorant. quem text. pro notabili adducit Imola, in l. ſi ita quis, §. ea lege, ff. de verb. obligat. & obſeruant Decius, in conſil. 12. col. penul. verſ. & ad hoc. Tiberius Decianus, d. conſil. 44. n. 104. in principio, lib. 4. Ioannes Cephalus, in conſil. 158. videndus ex num. 33. vſque ad num. 37. lib. 2. dicens, quod in dubio ſpecialis prouiſio non derogat generali, nam ad hoc vt deroget, oportet, quod ſpecies apponatur generi, & reſpiciat verbum ſignificantium generis, l. ſed ſi adiiciatur, ff. pro ſocio, l. cum de lanionis, §. quidam, ff. de fundo inſtructo, l. ſi cum fundum, ff. de verb ſignific. magiſtraliter Bartol. in l. quæſitum, §. ſi quis fundum, ff. de fundo inſtructo, Craueta, in conſil. 227. num. 9. & in illo articulo, vtrum diſpoſitio poſterior ſpecialis reſtringat præcedentem generalem, inquit ipſe Cephalus concludi, quod ſi præcedat prouiſio generalis vel indefinita, & ſequatur ſpecialis circa perſonas honoratas adiectio ſpecialis cenſetur facta ex abundanti. Ita probatur in l verba, & ibi Bartolus in ſummario, & in ſecunda lectura, ff. de aliment. & cibar. legat. & in d. §. ſi quis fundum quæſtione ad finem, Et idem eſſe quando enumeratio ſpecierum reſpicit verbum diſpoſitiuum, non autem generis ſignificantium, vel eſt dubium, quia præſumitur fact ex abundanti, ſiue agamus de perſonis honoratis, ſiue de rebus: vt plures Authores per Cephalum eundem relati obſeruant: & conueniunt Socinus, in conſil. 300. num. 2. lib. 2. Afflictus, deciſione 106. n. 2. Craueta, Pariſius, Cephalus alio in loco, præter nunc relatum, Mazolus, & Marcabrunus, cum quibus Ludou. Caſanate, in conſ. 44. n. 46. ij namque expreſſim aſſeuerarunt, quod ſpecies non derogat gemeri, nec illud reſtringit, niſi quando ex aliquibus conſtat de contraria diſponentis voluntate. Et vbi ſumus in dubio, an voluerit diſponens per ſpeciem reſtringere genus, quod fiat interpretatio, vt non reſtringatur, poſt Gloſſam, & Bartol. in d. §. ſi quis fundum, Corneum, Decium, Afflictis, Cephalum, Pariſium Lofredum, & Marcabrunum firmauit Caſanate ipſe, vbi ſupra, n. 45. imò quamuis generalitas ſubſequens reſtringi debeat ad ſpecies præcedentes, l. hæres meus, §. 1. ff. de legatis 3. l. cum de lanionis, §. cum fundum, ff. de, fundo inſtructo. Aurelius, §. ſticho, ff. de liberation. legata, Ruinus, in conſil. 23. num. 20. lib 2. Caſanate, in conſ. 44. num. 20. Achilles Pedrocha, in conſil. 20. n. 16. & in conſ. 23. n. 35. Clauſula etiam generalis in medio poſita reſtringatur ad ſpecialitatem præcedentem, & ſubſequentem, l. finali, §. cui dulcia, ff. de penu. legata: & late Bartolus, in d. §. ſi quis fundum, Caſtrenſis, in conſ. 30. circa finem, lib. 1. Ruinus, in conſ. 88. n. 10. lib. 3. Rolandus, in conſil. 89. num. 48. lib. 1. Menochius, in conſ. 181. num. 5. lib. 2. Surdus, in conſil. 303. num. 3. lib. 3. id tamen non procedit, quando genus, & ſpecies non ſunt contrariæ, vel vbi genus & ſpecies referuntur ad diuerſos fines, vt poſt Decium, Cagnolum, Ruinum, Menochium, & Marcabrunum tradit ipſe Caſanate, d. conſil. 44. num. 43. & 44. & vltra eum, quod generalis diſpoſitio poſt enumerationem alicuius ſpeciei, includat etiam alias ſpecies ſeparatas, poſt alios Authores probauit Simon de Prætis, de interp. vlt. volunt. lib. 2. interpret. 4. dubit. 2. ſolut. . num. 18. fol. 263. vbi tamen verba præcedentia expreſſa, ſiue clara, aut clariora ſequentibus apparuerint, ſequen. tia generalia determinant, atque declarant: vt ex Dino, & Baldo, per textum, in l. legatorum petitio, §. finali, in fine, ff. de legatis 2. & in l;ſi cui fundum, ff. de verborum obligationibus. notauit Iaſon, in l. ſi ſeruus plurium, §. finali, num. 3. ff. de legatis primo. Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, libro 1. cap. 2. num. 5. & lib. 4. cap. 2. num. 25. S: ſic procedit, atque temperari debet ſententia eorum, qui aſſeuerarunt, quod clauſulæ ſpeciales, ſiue præcedant, ſiue ſequantur, præferuntur generalibus, & quod clauſulæ generales ſecundum ſpeciales debent intelligi, & modificari, l. cohæredi, §. qui partem, & §. qui diſcretas, ff de vulg. & pup. ſubſt. l. vxorem. § fæliciſſimo, ff. de legatis 3. l. ſi ſeruus vrbanus, §. vltim eod. titulo, l. alimenta, §. baſilicæ, ff. de aliment. & cibar legat. cum multis, quæ adduxit, & ponderauit Pelaez à Mieres, de maioratu, ſecunda parte, dicta quæſtion. 12. numero primo, 3. & 7. Ita quoque, quod generalitas non refertur ad ea. quæ ſpecialem, & expreſſam determinationem habuerunt, nec ad caſum particulariter prouiſum, poſt alios Authores firmarunt Hippolytus Riminaldus, in conſil. 628. num. 49. & tribus ſeq. lib. 6. qui iuxta ſuperiora intelligit, & declarat: Ioannes Vincent. Hondedeus, in conſil. 77. num. 22. & in conſil. 91. num. 38. lib. 1. Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſion. iuris, tom. 8. littera V. concluſione 125. folio 560. qui & iuxta ſuperiores ipſas reſolutiones explicat tom. 4. littera G. concluſione 32. per totam, fol. 156. in eo dubio; Generalis diſpoſitio, an, & quando per ſpecialem reſtringatur, vel non, de quo latè & ibi: & concluſ 36. per totam, fol 159. vbi latiſſimè, generi per ſpeciem, an & qualiter in omni materia & diſpoſitione derogetur; & verba generalia reſtringantur ad ſpecies enumeratas: & tom. 8. littera V. concluſione 140. per rotam, fol 564. & 565. vbi latè, quod verba vniuerſalia. vel. generalia reſtringuntur ex ſpecificatione ſpeciali præcedenti; vel ſubſequenti: & de eodem, & generi per ſpeciem quando derogetur. Vide omninò poſt alios Authores, quos ipſe citat Sebaſtian. Medices, de regulis iuris, regula 1. num. 44. fol. 5. per totum, Mieres, 2. parte, dicta quæſt. 12. Hippolyt, Riminaldum, in conſil. 216. lib. 2. ex num. 1. cum ſeq. & num. 36. vbi explicat l. ſed et ſi adiiciatur, ff. pro ſocio, & num 40. & 41. vbi explicat l. finalem, §. cui duleia, ff. de trit. vin. & oleo legat. & concludit, quod genus per genitiuum neutrale expreſſum, per ſpeciem reſtringitur, ſecus ſi per ſubſtantiuum: & eodem conſil. 216. num. 18. vbi optimè ponderat text. in l. quæſitum, §. ſi quis fundum, ff. de fundo inſtructo, & num. 19. vbi ponderat l. pediculis, §. Labeo, ff. de auro & argento legato, & num. 20. vbi expendit, l. legata, ff. de sup. legata, & num. 21. & pluribus ſeq. vbi adducit ſingulares Doctorum doctrinas, & reſolutiones in terminis, & plene explicat, nunquid verba generalia reſtringantur ad ſpecies enumeratas. Explicant etiam Marc. Anton. Peregrinus, in conſil. 37. ex num. 18. vſque ad num. 25. lib. 2. vbi etiam de prædictorum iurium intellectu agit: Decius, & Cagnolus, in l. in toto iure, ff. de regulis iuris, Socinus, in conſil. 300. num. 2. Berous, in conſil. 57. ex num. 10. volumine 3. Afflictis, deciſ. 41. Ruinus, in l. prima, §. hoc autem edictum, num. 75. ff. de noui operis nuntiat. & in conſil 119. ex num. 3. volum. 4. Marcabrunus, in conſil. 71. num. 126. & ſeq. Cephalus, in conſil. 372. ex num. 26. cum ſeq. lib. 3. Petrus Surdus, ſingulariter, in conſil. 352. lib. 3. quò loci num. 1. facit regulam generalem, quod generi per ſpeciem derogetur: quam in omni materia, & diſpoſitione procedere dixerunt ſuprà relati: & Medices obſeruauit de regulis iuris, dicta regula 1. num. 44. fol. 5. Deinde num. 1. & ſeq. limitat nonnullis modis, ac primum quidem, quod generi per ſpeciem non derogatur, quando genus eſt certum, determinatum, & præciſum;ſed tunc ſpecierum enumeratio cenſetur per imperitiam, vel abundantiam facta. Secundò limitat num. 13. generi per ſpeciem derogari, quando inuicem ſunt contrariæ, aliàs ſecus. Tertiò limitat num. 14. quod ſpecies regulariter non derogat generi, niſi ex aliquibus conſtet de contraria diſponentis voluntate, ſed ſpecies cenſetur expreſſa gratia demonſtrationis. Quartò inquit num. 15. quòd genus non reſtringatur per ſpeciem, in dubio, fieri debere interpretationem. Quintò limitat num. 16. quod genus & ſpecies vbi ponuntur circa eandem perſonam, non derogatur generi per ſpeciem. Sextò limitat num. 17. quod generi per ſpeciem non derogatur, quando genus exprimitur per verba diſpoſitiua; ſpecies autem per verba enuntiatiua. Quæ omnia (vt vides) his conueniunt, quæ ex Ioanne Cephalo ſuprà recenſui; alia verò, quæ ad eandem pertinent materiam, latiùs per Authores prædictos traduntur.

Regulariter autem (vt dixi) generalitas attendi debet, & multum operatur, vt generalis diſpoſitio generaliter accipiatur. Et inde, generaliter expreſſum, ſeu diſpoſitum, tantum operari, ac ſi ſpecialiter exprimeretur, niſi in caſibus à iure ſpecialiter & ſingulariter enumeratis, Bartolus ſcripſit, in l ſed & ſi quis, §. quæſitum, ff. ſi quis cautionibus, num. 1. Et Bartoli ſententiam communiter approbari dixit Peralta, in l. cum ita, §. in fideicommiſſo, num. 6. ff. de legatis 2. qui aduertit, quod hæc doctrina Bartoli, & regula vulgari; non ſit intelligenda, provt vulgariter ſuprà dicto modo allegari ſolet. Sed quod tantum operatur generalis diſpoſitio quoad comprehenſa in genere, quantum ſpecialis ſub ſua ſpecie: atque ita regulam iſtam retulit Tiraquellus, de legibus connubialibus, gloſſa 7. num. 89. vbi alios Authores citat, & cum Peralta & Tiraquel. Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. 4. cap. 2. num. 24. Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſionum iuris, tom. 4. littera G. concluſ. 29. ſol, 152. Sic etiam idem operari generalem prouiſionem quoad omnes, quod operatur ſpecialis quoad ſpeciales, firmarunt Fortunius Garſia, in l. Gallus, §. idem credendum, num. 16. ff. de liber. & poſthu. Decius; in cap. ſedes, colum. 5. de reſcriptis, & poſt alios Thuſcus, vbi ſupra, Alex. Raudenſis, de analogis, lib. 1. cap. 16. num. 3. Camillus Gallinius, de verbor. ſignificat. lib. 5. cap. 16. num. 146. & extendi ad omnia quomodocunque: iidem ſcripſerunt Authores poſt Crauetam, in conſil. 33. num. 4. & ſeq. Decianum, in conſ. 21. num. 17. lib. 4. Alex. in conſil. 11. column. lib. 2. Decium, in conſil. 61. Tiraquellum, in l. ſi vnquam, in præfatione, num. 118. vbi dicit, hoc procedere in ſtatutis, in teſtamentis, & in contractibus, vt per Crauetam, Afflictum, & alios, cum quibus ſic etiam ſcripſit Simon de Prætis, de interpret. vltimat. volunt. lib. 2. interpret. 4. dubitat. 2. ſolut 2. num. 13. & 14. fol. 263. imo nullo modo poteſt fieri reſtrictio ad aliquid, etiamſi eſſet aliquid, ad quod poſſet referri, vt notanter permulta iura, & exempla oſtendit Cephalus, in conſil. 734. num. 20. & in conſil. 768. n. 31. lib. 5. Hippolyt Riminaldus, in conſ. 450. n. 38. lib. 4. & notauit Fabius Turretus, in conſil. 44. num. 24. Dicitur namque contra proprietatem verborum omnis interpretatio reſtrictiua, quando verba ſunt generalia, vt docet Baldos, in conſil. 271. col. 2. lib. 1. Et ipſum referens Ioannes Gutierrez, in conſil. 5. num. 11. Nam qui generaliter loquitur, omnis rei, quæ ſub genere comprehenditur, meminiſſe cenſendus eſt, ſecundum Alciatum, in l. ſub prætextu, num. 2. C. de tranſact. Nattam, in conſil. 546. num. 20. lib. 3. Purpuratum, in conſ. 289. lib. 1. Hondedeum, in conſil. 49. num. 32. lib. 1. Et cogitatum fuiſſe in genere, præſumitur ex natura verborum, quæ generaliter proferuntur, vt notauit Purpuratus, in d. conſil. 289. num. 1. Hieronymus Gabriel, in conſil. 148. quæſt. 4. num. 56. lib. 1. dicuntur autem verba generalia, quæde pluribus differentibus gradu, vel ſpecie prædicantur: vel quando apponitur aliquod ſignum, vt omnes res meas, vel vniuerfas res meas: aut etiam per nomen appellatiuum, per quod generalitas importatur, vt latius per Simonem de Prætis, qui hæc iure, & authoritate confirmat lib. 2. interpret. 4. dubitat. 2. dicta ſolut. 2. n. 1. & tribus ſeq. fol. 263. & vide fol. 264. num. 51. cum pluribus ſeq. vbi quæ dicantur verba vniuerfalia, plena manu demonſtrat, & ſigni vniuerſalis dictiones plures, & exempla proponit, vt ibi videbis, & per Cardinalem Thuſcum, tom. 8. littera V. concluſ 120. fol. 553.

Rurſus & tertiò conſtiuendum, atque obſeruandum erit, interpretationem reſtrictiuam habere locum in quacunque materia, & diſpoſitione, in legibus inquam, in Principum conſtitutionibus, in ſtatutis, in libellis, in iudiciis, in ſententiis, in reſcriptis, in priuilegiis, in contractibus, & in vltimis voluntatibus. Et nihil aliud eſſe, quam diſpoſitionis generaliter loquentis, certis in caſibus factam diminutionem, vel coarctationem, provt vnum & alterum adnotarunt, atque comprobarunt Aurelius Dauid, in cap. vltimo Iſagogici tractatus, in tit. de verb. & rerum ſignifica. Camillus Gallinius, in commentariis eiuſdem tractatus, lib. 10. cap. 1. per totum, fol. mihi 260. Simon de Prætis, in loco referendo ſtatim, ſolut. 3. num. 1. Idcirco generalitatem in quocunque actu, & materia, ſiue generalem quantumcunque diſpoſitionem, & vltimam voluntatem multifariam reſtringi; ſicuti quinquaginta modos congeſſerunt Ioannes Menochius, Philippus Franchus, & Ioannes Andr. in mercurialibus, in regula, In generali, de regulis, iuris, lib. 6. latius Ludou. Romanus in l. ſi vero §. de viro. ff. ſoluto matrimonio, Nicolaus Euerardus poſt alios Authores, in locis legalibus, in loco, A generalitate, num. 10. & 11. fol. 61. & 62. eleganter Craueta, in conſil. 3. & in conſil. 70. per totum, maximè num. 21. & ſeq. & in in conſil. 121. & in conſil. 256. vbi quod diſpoſitio generalis ex multis reſtringitur, & d. conſil. 3. num. 27. & in conſil. 70. num. 27. quod verba generalia tunc intelliguntur generaliter, vbi eadem & par eſt ratio omnium, quæ comprehenduntur ſub generalitate, ſecus vbi in omnibus non eſt eadem ratio. Et Crauetam ſequitur Beretta, in conſil. 16. num. 4. & 5. lib. 1. Sebaſtianus Medices, de regulis iuris, regula prima, vbi latiſſimè, quod diſpoſitio generalis, aut verba generalia reſtringuntur ex multis: Tiberius Decianus, in conſil. 44. num. 106. melius, in conſil. 2. ex num. 53. vſque ad num. 59. lib. 4. Octauianus Cacheranus, deciſione Pedemotana 90. num. 18. Camillus Gallinius, de verborum ſignificatione, lib. 10. cap. 2. 3. & 4. Simon de Prætis, lib. 2. interpret, 4. dubitat. 2. ſolut. 3. per totam, fol. 278. & 279. vbi vide omnino: Iacobus Menochius, in conſil. 391. ex num. 51. cum ſeq. lib. 3. & in conſil. 554. num. 22. lib. 5. Alexander Raudenſis, videndus etiam omninò, de analogis, lib. 1. cap. 16. ex num. 11. cum multis ſeqq. vſque in finem cap. ex fol. 107. & cap. 22. per totum. Achilles Pedrocha, in conſil. 27. num. 59. cum ſeq. & in conſil. 20. num. 16. & num. 79. & in conſil. 23. num. 66. & in conſil. 40. num. 278. & num 150. & ſeq. & in conſ. 38. num. 27. & 78. Hippolytus Riminaldus, Petrus Surdus, & Iacob. Menochius, in pluribus locis referendis, infrà, Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſ. iuris, tom. 2. littera D. concluſ. 490. fol. 708. & tomo quarto, littera G. concluſione 31. & tomo octauo, littera V. concluſ. 125. & 127. & plurib. ſeqq. ex fol. 560. cum ſeq.

Comprehendendo autem omnia, quæ hactenus in propoſito ſcripſerunt, atque tradiderunt Interpretes noſtri variis iu locis, & maximè poſt Crauetam, in dicto conſil. 70. Simon de Prætis, Alexander Raudenſis, Sebaſtianus Medices, Camillus Gallinius, & Cardinalis Thuſcus, adnotanda, atque obſeruanda erunt nonnulla ex ipſorum ſententia, quæ magis communiter conſtituunt. Ac primùm quidem, quod generalitas reſtringitur ex ſpecie præcedenti, ſalua ratione recti ſermonis, vt poſt alios tradidit Simon de Prætis, vbi ſupra, dicta ſolut. 3. num. 3. & latiùs id explanatur, atque moderatur ſuprà ex n. 18. & n. 28. cum ſequent. vel per verbum ſpeciale ſibi adiunctum, aut ſpeciem aliquam nominatim enumeratam, vt latius probauit Prætis ipſe, ex num. 5. vſque ad 13. Surdus, in conſil. 34. num. 39. lib. 1. & explicatur ex reſolutis ſupra, ex dicto num. 18. & dicto num. 28. Reſtringitur etiam pet veriſimile cogitatum, & veriſimilem mentem teſtatoris, vt cum Alexandro, Baldo, Angelo, Pariſio, & Socino dixit ipſe Prætis, ibidem, num. 13. Latius Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſion. iuris, littera G. concluſione 31. num. 1. & tom. 8. littera V. concluſione 133. fol. 562. & concluſione 142. Hippolyt. Riminaldus, in conſil. 247. num. 51. lib. 3. vbi quod generalis diſpoſitio reſtringitur ex ratione præſumpta & coniecturata: per cauſam, & rationem adiectam in diſpoſitione: quoniam cauſa, vel ratio diſpoſitionis limitat, & reſtringit generalitatem ad limites, & terminos ipſius cauſæ, l. cum pater, §. dulciſſimis, & ibi Bartolus, & alij, ff. de legatis 2. & latè comprobat Prætis, ex num. 14. vſque ad n. 28. Camillus Gallinius, de verborum ſignificat. lib. 10. c. 3. per totum, fol. 261. Surdus, & Thuſcus, vbi ſupra. Sic etiam quod generalitas, aut generalis diſpoſitio reſtringi debet ad ea, quæ ſunt de natura actus, ſeu diſpoſitionis, cui adiiciuntur, ſic vt aliud continere non videantur, nec operentur, niſi quatenus ſecundum naturam ipſius operari poſſunt: Prætis ipſe tradidit vbi ſuprà, num. 28. vbi citat alios quamplurimos, Hippolytus Riminaldus, in conſil. 328. num. 30. lib. 3. vbi quod verba generalia reſtringuutur ex natura ſermonis, & ex natura. actus, & citat Bartol. Bald. Ruinum, & alios ita dicentes, Inquit etiam eodem Ioco Prætis idem, num. 33. & quatuor ſeq. quod reſtringitut quoque ad ea, quæ de iure facere potuit diſpo. nens, & non vltra, vt tenent permulti Authores ibi citati 3 & per Thuſcum, tom. littera V. concluſ. 135. per totam, vbi quod verba generalia, vel vniuerſalia reſtringuntur ſecundum poteſtatem, & qualitatem loquentis, & non vltra, vt latius ibi. & per naturalem æquitatem reſtringitur generalitas quælibet, ſeu diſpoſitio generalis quæcunque: quia naturalis æquitas vincit generalitatem verborum, vt ibidem probauit num. 43. Prætis ipſe, latius Craueta, in conſil. 221. Emptores, ex num. 1. Octauianus Cacheranus, deciſione 90. num. 12. &13. Farinacius, in conſil. 45. n. 3. & Prætis, idem, loco ipſe citato, num. 44. Quod vt ſeruetur æqualitas inter perſonas comprehenſas in diſpoſitione, generalis diſpoſitio reſtringenda eſt: & num. 48. quod generalia verba reſpectu perſonarum, quibus legata, vel fideicommiſſa præſtanda, aut reſtituenda ſunt, ne quid eorum relictorum habeant odioſi, vel inimici teſtatoris, per textum, & Bartolum, & Baldum, ibi, in l. Lucius, 2. §. penultimo, ff. de legatis 2. Cardinalem Thuſcum, practicarum concluſion. iur. tom. 8. littera V. concluſione 137. fol. 593. vbi quod verba generalia. reſtringuntur, atque intelliguntur ſecundum conditionem perſonæ, ad quam referuntur: de quo latius alio capite infrà: & num. 45. & duobus ſequentibus, quod generalia verba reſtringuntur per certum locum adſcriptum, vt extra hunc locum non extendantur, neque ad res, niſi perpetuò in ipſo loco permanſuras, vel deſtinatas, l. generali, §. vxori, & Bartolus ibi, ff. de vſufructu legato, cum aliis multis iuribus, & Authoribus, quos citat: & ita quod pet & ſibi connexa reſtringitur generalitas: & num. 51. quod generale antecedens qualitate adiecta per relatiuum ſine copula, reſtringitur ad ipſam qualitatem adiectam, per text. in l. ſi quis legauerat, ff. de auro & argento legato, l. ea tamen adiectio, ff. de legatis 3. & num. 92. quod plurima ſunt verba, aut dictiones quæ reſtrictionem deſignat, & refert ea &vſque ad num. 67. & anteà num. 41 generaliter profitetur Prætis ipſe, nullum eſſe verbum adeò generale, quin inſpectis debitis circunſtantiis rerum, locorum, perſonarum & formæ diſpoſitionis debeant ciuiliter intelligi, & limitationem recipere, atque reſtringi à iure, vt latiùs ibi probauit. Et cum Oldraldo, Neuizano, Purpurato, Zazio, & Cacherano Hippolytus Riminaldus, in conſil. 604. num. 77. & 78. lib. 6. vbi profitetur, nullum eſſe verbum adeò generale, quin ex, conſideratione, debitarum circunſtantiarum debeat ciuili modo intelligi, & limitationem recipere, modò circunſtantiæ colligi poſſint ex verbis, provt ipſe obſeruat, & notauit iterum in conſil. 216. n. 46. liba. 2. idem Riminaldus, in conſil. 328. num. 3. & in conſil; 481. num. 60. & in conſil. 491. num 60. lib. 5. ſic verba generalia reſtringuntur per ſequentia reſtrictiua, iuxta doctrinam Bartoli, in dicta l. ſed ſi adiiciatur, ff pro ſocio, vbi notauit, quod vnum verbum ſpeciale additum alteri verbo generali, reſtringit eius ſignificatum; Et ſequuntur Gozadinus, Pariſius, & alij Authores ibi relati: verba namque generalia ſunt ampliatiua tantum quoad ea, quæ ſunt eiuſdem generis cum præcedentibus, vt pet Oldradum, in conſil. 297. in quinto dubio. Ruinam, in conſil. 68. num. 11. volumine 4. Hippolytum Riminaldum, in dicto conſilio 481. num. 60. lib. 5. & in conſil. 328. num. 33. lib. 3. Cardinalem Thuſcum, practicarum concluſionum iuris, tom. 8. littera V. concluſione 145. fol. 569. vel illis ſimilia, non verò ad diuerſa, cap. ſedes, vbi Doctores, de reſcriptis, & per Mieres, de maioratu, 2. parte, quæſt 12. num. 4. in principio. Nec trahuntur ad ea, quæ ſunt aliena à iure, l. vnica, §. ſi procurator, ff. ſi quis ius dicenti non ob temper. l. prima, §. quoties, cum Gloſſa, ff. de vi & viarmata, cum ſimilibus, de quibus per Crauetam, in conſil. 896. n. 7. vel in quibus poſſet eſſe fraus, vel capito, vt per Hippolytum Riminaldum, in conſil. 247. num. 55. lib. 3. poſt Alexandrum, & Crauetam, quos citat, facit Corneus, in conſil. 269. In hoc conſultatione, num. 23. lib. 1. vbi quod generalis approbatio non trahitur ad dolosè geſta: Refert Thouſcus, tom. 4. littera G. concluſione 31. num. 27. folio 154. Fecit Antonius Faber, definitione 18. ad titulum, C. de legatis, fol. 697. vbi quod legatum liberationis rationum reddendarum, remittit dumtaxat ſcrupuloſam redditionem, non autem dolum, provt latius ibi videbis: non etiam operantur verba generalia, vbi ſequeretur inconueniens, vel abſurdum, vel iniquitas, vt per Hippolytum Riminaldum, in conſil. 368. num. 26. lib. 4. & in conſil. 510. num. 73. lib. 6. Thuſcum, tomo 8. littera V. concluſ. 130. fol. 561. tom. 4. littera G. concluſion. 31. num. 36. folio 155. Farinacius, in conſil. 5. numer. 3. & 31. & in conſilio 65. num. 15. & 16. & potius nihil debent operari, quam quod quis grande damnum patiatur, iuxta doctrinam Baldi, Cornci, Decij, & Crauetæ, cum quibus Hippolytus Riminaldus, dicto conſil. 510. numer. 75. lib. 6. Nec in eis venit vt ius alterius cenſeatur læſum, nec ius ipſius concedentis, vt vtrumque probauit Hippolyt. Riminaldus, d. conſil. 368. num. 27. & 28. lib. 4. dixit etiam Prætis, ipſe in eodem loco præcitato, hoc eſt, lib. 2. interpret. 4. dubit. 2. ſolut. 5. num. 37. verba quantumcunque generalia reſtrictionem de habilitate recipere, ſiue ad terminos, & perſonas habiles debere reſtringi, iuxta text. in l. 1. vbi Iaſon, C. de ſacroſanctis Eccleſiis, & in l. in prouinciali, §. vltimo, iuncta l. de pupillo, in principio, ff. de noui operis nuntiat. l. vt gradatim, §. 1. ff. de muneribus, & & honor. qui textus quotidie allegantur ad hoc, quod omnis diſpoſitio quantumcunque generaliter loquens, recipit interpretationem, ac reſtrictionem de habilitate: & multis exornant Tiberius Decianus, in conſilio 48. num. 14. lib. 2. Sebaſtianus Medices, de regulis iuris, regula 1. num. 46. Camillius Gallinius, de verborum ſignificatione, lib. 9. cap. 2. num. 9. & 10. melius libro 10. cap. 2. ex num. 8. cum pluribus ſeqq. Achilles Pedrocha, in conſil. 27. ex num. 59. & in conſil. 31. n. 134. & num. 136. & 147. & in conſil. 35. num. 51. Alexander Raudenſis, de analogis, lib. 1. cap. 22. num. 101. Nicolaus Garſia, tom. 2. de beneficiis, cap. 15. numer. 12. folio 83. Hippolytus Riminaldus, conſil. 481. numer. 62. lib. 5. vbi inquit, quod verba quantumcunque generalia, & prægnantia: Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſionum iuris, tom. 8. littera V. concluſione 131. & quod ſemper intelliguntur ſecundum ſubiectam materiam, Riminaldus ipſe tradit in conſil. 228. num. 30. lib. 3. Tandem Prætis ipſe, eadem ſolutione 3. num. 49. per totum, dicit videndos eſſe plures caſus, in quibus generalitas, ſiue diſpoſitio generalis reſtringitur, adductos per Crauetam, in conſil. 70. & per alios Authores, quos ibi recenſet. Et in effectu concludit, generalitatis reſtrictionem fieri, ne inducatur correctio prioris voluntatis, vt ceſſet ineptia, & inutilitas, & nullitas præcedentis diſpoſitionis; ne iudicatur contrarietas, ne fiat contra, vel præter intentionem diſponentis, ne fiat derogatio actus præcedentis; ne ſequatur inconueniens, & abſurdum, vt ſeruetur æqualitas, ex veriſimili mente teſtatoris, ratione æquitatis, ne indebitè quis lucrum capiat: & quando non eſt eadem ratio comprehenſorum omnium ſub generalitate, & ſecundum ſubiectam materiam, ipſa non comprehendit ea, quæ ſpeciali nota ſunt digna, nec extraordinaria, vel inſolita: Et caſus eoſdem ad reſtrictionem generalitatis, ſiue generalis diſpoſitionis conſiderauit Sebaſtianus Medices, de regulis iuris, regula prima, vbi latiſſimè: Aliquos etiam eorundem caſuum adduxit Tiberius Decianus, in conſil. 2. ex numer. 53. vſque ad num. 59. lib. 4. in conſil. 44. n. 106. eodem lib. Achilles Fedrocha, in conſil. 20. num. 16. & in conſilio 23. num. 66. & num. 143. & ſeqq. & in conſilio 40. num. 278. & num. 150. cum ſeqq. Cardinal. Thuſcus, in pluribus locis relatis ſuprà, Iacob. Menochius, in conſil. 554. num. 22. lib. 5. dicens, quod verba generalia in quacunque diſpoſitione, tam inter viuos, quàm in vltima voluntate, ſic interpretari debent, ne contineant id, quod in ſpecie quis veriſimiliter facturus non eſſet, vel fieri non potuiſſet: & per Blazium Flores Diaz de Mena poſt alios Authores, quos citat in addit. ad deciſion. 362. Gamæ, Hippolyt. Riminaldum, in conſil. 368. num. 17. lib. 3. Thuſcum, tomo 4. littera G. concluſione 31. num. 2. folio 153. & numer. 15. cum ſeqq. folio 154. vel quod in ſpecie prohibetur, l. quamquam, ff. de ritu nuptiar. Menochius, conſilio 129. num. 1. & lib. 2. Hippolyt. Riminaldus, in conſilio 368. num. 17. lib. 4. Thuſcus, tomo 4. littera G. dicta concluſione 31. num. 3. Et ſubiicit idem Menochius, dicto conſilio 554. num. 22. verba quantumcunque generalia reſtringi in fauorem dilectæ perſonæ, ex l. Decurionibus, vbi Gloſſa, Bartolus, & Platea, C. de ſilentiariis, lib. 11. & quamplurimis Authoribus, ibi commemoratis. Idem etiam, quod ſub generali diſpoſitione non includatur, quod in ſpecie quis veriſimiliter facturus non eſſet, per textum in cap. generali, de regulis iuris, lib. 6. cap. 2. de pœnit. & remiſſ. cap. 1. de iureiurando, cap. qui ad agendum, de procuratoribus, lib. 6. l. obligatione generali, ff. de pignoribus, l. ſi filiuſfamilias, ff. de donation. l. ſi pater filio, ff. quæ in fraudem creditorum, l. qui peculij, ff. de peculio, cum aliis Authoribus obſeruarunt Craueta, in conſilio 245. numer. 7. Pedrocha, in conſil. 23. num. 66. Petrus Surdus, in conſil. 73. num. 17. lib. 1. vbi quod generalis diſpoſitio non comprehendit ea, quæ quis non eſſet in ſpecie facturus, Thuſcus, tomo 4. littera G. dicta concluſione 31. n. 2. 3. & ſeq. fol. 153.

Superioribus etiam omnibus conuenit Alexand. Raudenſis generalis reſolutio, atque obſeruatio in hac materia; is namque Author in commentariis de analogis, lib. 1. cap. 16. poſtquam ex numer. 3. dixerat, quid genus, quid etiam genus ſeu generalis diſpoſitio comprehendat; ex num. 11. vſque ad finem cap. tredecim admittit limitationes, vt oſtendat, aliquando genus, ſeu generalem diſpoſitionem non omnes ſpecies, ſiue non omnia comprehendere. Primò ergo inquit, id limitari, vbi natura rei repugnat: Secundò vbi diſponens veriſimiliter illam ſpeciem noluit comprehendi; Tertiò, quando non potuiſſet particulariter diſponens illam facere diſpoſitionem de aliqua re, ſiue ſpecie, nam tunc in generali non cenſetur de ea cogitaſſe. Quartò, vt generalis diſpoſitio non comprehendat perſonas ſpeciali priuilegio gaudentes, vt eſt textus cum gloſſa, in l. 2. C. vnde liberi. Quintò, vbi contrarium in aliqua ſpecie reperitur determinatum. Sextò, vbi aliquæ ſpecies ſunt expreſsè reſpicientes genus, nam genus reſtringitur ad ſimilia expreſſis, l. quæſitium, §. 1. & ſeqq. ff. de legatis tertio. Septimò, vbi ſequeretur abſurdum. Octanò, vt non habeat locum, quoad incogita. Nonò, vt non habeat locum, vbi obſtaret inhabilitas perſonæ, vel vbi eſſet impoſſibilitas. Decimò, quoad illicita, quæ non veniunt in generali ſermone. Vndecimò, quoad odioſa, quæ non comprehenduntur in generali ſermone. Duodecimò, reſpectu ſpeciei, quæ non conſequitur effectum, de quo agitur. Decimotertiò, quando genus ipſum eſt contractum per differentias ſpecificas, id eſt, per certas demonſtrationes determinatur, vt latius ibi oſtendit, & in effectu ſuperiora, & alia plura deducit ex loco illo Sebaſtiani Medices ſuprà citatò, de regulis, inquam iuris, dicta regula prima. Et hi quidem omnes, atque cæteri ſupra commemorati conueniunt in alio, videlicet generalitatem, ſiue generalia verba, aut diſpoſitionem quamcunque generalem reſtringi ad rem, & caſum ſpecificatum, ſuper quo agebatur, & ad cauſam præcedentem, & quibus magis conuenit, & ſecundum eas interpretari: ſicque ad ſuam cauſam verba generalia reſtringi, per text. in l. ſi de certa, C. de tranſact. vbi Bartolus, num. 1. Salicetus, numer. 2. Baldus, Caſtrenſis, Alexander, Iaſon, & alij. Idem Caſtrenſis, in conſil. 333. lib. 2. Ancharanus, Anton. de Butrio, Abbas, Imola, & cæteri, in c. 1. eod. titul. Corneus, in conſil. 144. num. 11. lib. 3. Alexander. in conſilio 11. lib. 2. Rolandus, in conſil. 61. num. 54. libro 2. Anton. Gabriel, commun. concluſ. lib. 6. titulo de regulis iuris, concluſione 4. vbi vide. Marc. Anton. Eugenius, in conſ. 13. ex num. 8. & num. 22. cum ſeqq. Iacobus Menochius, in conſil. 496. ex num. 54. vſque ad numerum 76. lib. 6. & in conſil. 552. num. 35. eodem libro, & præſumptione 151. per totam, lib. 4. Simon de Prætis, de interpretat. vltimar. volunt. lib. 2. interpretatione 4. dubitatione 2. ſolutione 3. num. 30. & 31. fol. 279. Bertrandus, in conſi 230. lib. 2. Nicol. in concord. 292. Ioannes Bolognetus. in dicta l. ſi de certa, vbi vide omninò. Petrus Surdus, latè & vtiliter, in conſilio 246. libro 2. & in conſilio 431. lib. 3. & deciſion. 217. per totam. Curtius iunior, in conſilio 101. ex numer. 1. lib. 2. Ioannes Vincentius Hondedeus, in conſil. 49. per totum, lib. 1. vbi latè, & eruditè: Alexander Trentacinquius, variarum reſolutionum, libr. 3. titulo de tranſactionibus, reſolutione 2. per totam, folio 40. Antonius Faber, ad titulum C. de tranſact. de finitione 5. 6. & 12. Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſionum iuris, tomo 8. littera T: concluſione 356. folio 347. & id procedit in omnibus conuentionibus, & pactis, vt firmat Hondedeus, vbi ſupra num. 2. Anton. Gabriel, dicta concluſ. 4. ex numer. 26. cum ſeqq. Marc. Anton. Eugenius, dicto conſi 13. Vbi quod habet locum regula prædicta dictæ l. ſi de certa, in compromiſſis, in computis, in pactis, in renuntiationibus, in refutatione, in tranſactione. in rebus & in perſonis, provt ibi latius comprobat ex num. 21. vſque ad num. 30. idque maximè, quando generalitati adiicerentur aliqua verba, quæ reſtrictiouem ſui natura denotarunt; tunc namque diſpoſitionem reſtringerent ad caſum ſpecialem, & in indiuiduo expreſſum, vel ad rem, aut cauſam, vel perſonam, ſuper qua interponebantur. Ancharanus, in conſilio 356. num. 3. Decius, in conſilio 63. numer. 3. & in conſil. 278. num. 11. Gozadinus, in conſ. 4. num. 24. Pariſius, in conſil. 87. num. 11. lib. 2. Hippolytus Riminaldus, in conſ. 171. num 102. lib. 2. Beretta, in conſil. 63. num. 6. Borgninus Caualcanus, deciſion. 5. num. 16. part. 3. Marc. Anton. Peregrinus, de fideicommiſſis, art. 9. num. 15.

Cæterum quando ſalua ratione recti ſermonis, vel ob præſumptam mentem, atque voluntatem coniecturatam teſtatoris, vel diſponentis, verba generalia reſtringi non poſſunt; tunc equidem ad ſuam cauſam non reſtringuntur, ſed generaliter accipiuntur: quod cap. ſequenti latiùs comprobatur, atque exornatur: & Bartolus notauit in d.l. ſi certa, num. 1. in fine, vbi Baldus, in principio, Caſtrenſis, numer. 2. Alexander, num. 21. Iaſon, num. 5. Angelus, Imola, Butrius, Ancharanus, Abbas, Bellamera, Salicetus, Socinus iu nior, Afflictis, Gozadinus, Natta, Felinus, Crotus, Pariſius, Curtius iunior, Hippolyt. Riminaldus, & Anton. Gabriel, cum quibus Hondedeus, d. conſil. 49. numer. 28. lib. 1. Marcus Anton. Eugenius, d. conſ. 13. n. 9. & 35. per totum.

Quartò & principaliter conſtituendum, atque obſeruandum erit, interpretationem reſtrictiuam, quæ in generali quacunque diſpoſitione locum obtinet (vt dictum fuit ſuprà) procedere etiam in vniuerſali. Idcirco verba quantumcunque vniuerſalia, ſic limitari, & intelligi debere, ſicuti de verbis generalibus dictum remanet numeris præcedentibus: & limitationes illas, vniuerſali cuicunque diſpoſitioni, ſicut generali conuenire, provt ſupra explicaui, in verbis generalibus, & in vniuerſalibus per Thuſcum, traditur tomo 8. littera V. ex concluſione 127. vſque ad concluſionem 146. ex folio 561. vſque ad folium 569. vbi d. concluſione 127. quod verba vniuerſalia reſtringuntur ſecundum iuris diſpoſitionem de illa materia loquentem: & concluſione 128. ne ius tertij tollatur. & 129. &130. vt tollatur abſurdum, & iuris correctio: & concluſione 131. ad terminos habiles: & 131. ſecundum ſubiectam materiam & 133. ex toto ad partem ex veriſimili mente: & 134. ne actus pereat: & 135. ſecundum poteſtatem, & qualitatem loquentis: & 136. vt ſalua remaneat honeſtas loquentis: & 142. ex mente, & ratione & 145. ad ea, quæ. ſunt eiuſdem generis: in quo etiam conuenit Beretta, in conſilio 16. ex num. 6. cum ſeq. lib. 1. vbi primum dixit, quod oratio vniuerſalis latius ſignificat, quam generalis, & intelligit, quoties dictio vniuerſalis ponitur per ſe alio non adiecto, ex quo eius ſignificatio mutetur. Deinde, poſt Ruinum, Pariſium, & Rolandum obſeruat num. 8. quod ſermo vniuerſaliter prolatus ab homine, non reſtringitur ad terminos habiles in dubio, ſed ex coniectura, & verbis ipſius ſermocinantis: quoniam vniuerſalis ſermonis natura ex coniecturata & præſumpta voluntate loquentis regi, atque accipi debet, vt poſt Crauetam adnotauit ipſe Berretta, num. 9. & infert, quod ideo vniuerſalis etiam dictio ab homine prolata, pluribus modis reſtringitur: quod etiam tradidit eleganter Hippolytus Riminaldus, in conſilio 19. libro primo, vbi num. 5. facit regulam, quod verba vniuerſalia includunt, omnia. ita quod nulla perſona, nulluſq́ue locus, aut caſus excipi poſſit, vt ibi probat, & in initio huius cap. diximus. Subdit poſtmodum num. 51. quod fallit, ſi verba ſtricta ſint; & vbi ſint acceſſoriè & poſita ad aliquod principale, quia ad illud reſtringi debent, provt ibidem, num. 52. obſeruauit, & ad ſimilia ſpecificatis; vel vbi de præiudicio Tertij ageretur, vt num. 54. probauit; & ratione adiuncti, propter quod mutant naturam ſuam, vt ibidem, num. 55. & num. 56. quod reſtringuntur ſecundum qualitatem annexam: & numer. 30. ad mentem & veriſimilitudinem. Et ne quis indebitè damnum patiatur, provt ibi num. 58. acin effectu, quod ampliat quoad ea, quæ ſunt eiuſdem generis, Quod etiam adnotauit Petrus. Surdus, in conſ. 77. num. 27. lib. 1. qui ex hoc infert ad multa: & dixit num. 26. quod vniuerſalis diſpoſitio recipit illam reſtrictionem, quam diſponens adiicit, quod etiam repetit in conſ. 135. num. 104. eod. libro primo, Et adiicit num. 105. quod vniuerſalia verba geminata, adiuncta adiunctiuo, reſtringuntur ad ea, quæ ſub adiectiuo comprehenduntur. Ipſum quoque repetit in conſilio 131. eod. libro primo, numer. 22. vbi etiam num. 21. quod vniuerſalis diſpoſitio reſtringitur ad ea, quæ ſunt ſub eodem genere, & per qualitatem adiectam. vt ibi, num. 24. & ad caſus, qui ſunt de natura diſpoſitionis, cui adiicitur vt ibi num. 26. nullum enim eſt verbum adeò vniuerſale (vt de generali ſuprà diximus) quin inſpectis debitis circunſtantiis non debeat ciuiliter intelligi, atque reſtrictionem, maximè ex præſumpta voluntate recipere: quod de vniuerſalibus verbis, ſicuti de generalibus ſcripſerunt Ancharanus, in conſilio 163. colum. finali in principio, Tiberius Decianus, in conſilio 2. num. 55. & 58. lib. 2. Hippolytus Riminaldus, in conſilio 46. num. 103. libro primo, Rolandus, in conſilio 161. numer. 54. lib. 2. Simon de Prætis, libro ſecundo, interpretat. 4. dubitatione 2. ſolutione 3. num. 41. fol. 276. Petrus Surdus, in conſilio 131. num. 23. libro primo, Farinacius, in conſilio 65. numero 15. & 16. &. Iacobus Menochius, in consilio 291. num. 51. libro tertio, qui eodem numero, & ſequenti infert, verba, aut dictiones quantumcunque vniuerſales reſtringi ſecundum ſubiectam materiam, & præſumptam, atque coniecturatam voluntatem diſponentis, vt firmarunt Authores multi ibi commemorati; & ad caſus habentes eandem rationem, & cauſam, non autem ad habentes diuerſam, leg. creditor, §. datur in fine, ff. de bonis authoritate iudicis poſſid. cum Authoribus ibi relatis num. 53. & ad ea, quæſunt de natura diſpoſitionis, uci adiiciuntur, vt ibidem probauit num. 54. Petrus Surdus, dicto conſilio 131. numer. 26. libro primo, & tandem inquit Menochius, eodem conſilio 291. num. 55. quod verba vniuerſalia, etiamſi geminata, & duplicata ſint, recipiunt interpretationem, ne ad intellectum iniquum perducantur, ſed adaptentur iuri communi, quantum poſſibile ſit; quod etiam probant alij Authores ibi relati: & Farinacius, dicto conſ. 65. num. 15. inquit etiam num. 56. diſpoſitionem vniuerſalem reſtringi ad ea. de quibus ille, qui diſpoſitionem fecit, diſponere potuit.

Quintò deinde obſeruandum, atque conſtituendum eſt, quod ſin vltima voluntate, vel in alio diſpoſitione adiiciatur aliquod verbum denotans genus, & quod etiam ſolet communicari, aut participari vni ſpeciei, & ſic quod accipitur in genere, & in ſpecie: tunc in materia odioſa ſumitur interpretatio ſpecifica, non autem generica, & ſic potius in ſpecie, quàm in genere. Si vero materia fuiſſet fauorabilis, ingenere accipiendum eſt:ſic ſane per text. in cap. Rodulphus, de reſcriptis: iunctis notatis ibi per Abbatem, ſub num. 3. tenent, atque latius comprobant Baldus, in conſ. 326. Rex Romanorum, num. 8. libro primo, Alexander, in conſ. 248. numer. 9. lib. 6. Natta, in conſilio 279. num. 7. Cagnolus, in rubrica, ff. ſi certum petatur, num. 92. Camillus Gallinius, de verb. ſignificat. lib. 8. cap. 7. num. 11. & alios referens Alexander Raudenſis, lib. 1. cap. 17. ex numer. 21. Simon de Prætis, de interpret. vltimar. volunt. lib. 2. interpretat. 4. dubitatione 3. ſolut. 2. num. 9. & 10. folio 263. qui limitat quoad ſimile, quod in materia etiam ſtricta accipitur reſpectu generis, licet reſpectu ſpeciei ſit diſſimile. Et refert geminian. ſic dicentem. in cap. non poteſt. §. 1. colum. finali. num. 10. de præbendis, lib. 6. Dece etiam limitationes in propoſito recenſet Alexander Raudenſis. dicto cap. 17. ex num. 24. vſque ad finem cap. vbi vide. prima eſt, quando verbum denotat genus, & etiam communicatur vni ſpeciei; & ſic accipitur in genere, & in ſpecie: ſumitur etenim in genere, etiam in materia odioſa, vbi conſtat, quod non poteſt intelligi in ſpecie: vel vbi adeſt coniectura, actum fuiſſe de generico ſenſu, & ſufficit leuis coniectura, vt latius probat ibi: vel quando reſultaret abſurdum, etiamſi eſſet dictio vniuerſalis: vel vbi ſpecies eſſet difficulter conceſſibilis, vel inconſueta: tunc namque verbum accipitur in genere, & non in ſpecie, etiam in materia odioſa. Vel vbi honeſtas repugnaret: vel reſultaret ſuperfluitas: vel obſtaret conſuetudo loquendi: vel legis, aut ſtatuti diſpoſitio, vel eſſet reprehendenda à Sapientibus: vel vbi eſſet eadem ratio æquitatis quoad omnes ſpecies: tunc enim licet materia ſit odioſa, debet accipi in genere. Provt omnes has limitationes latiùs comprobat, atque exornat eò loci ex profeſſo Raudenſis, ad quem lectorem remitto.

Sed tunc inquirere oportet, ex quo dignoſcatur, aut dignoſci debeat, ac poſſit, quæ dicatur materia, aut diſpoſitio fauorabilis, vel odioſa. Quæ etiam ſui natura ſtricti iuris ſint, ſiue ſtrictam interpretationem recipiant, quæ etiam latam interpretationem admittant. Et pro dilucida explicatione obſeruandum erit, ſtricti iuris omnia regulariter eſſe, niſi expreſsè reperiatur contrarium, & conſequenter ſtricto potius, quàm lato ſignificatur eſſe intelligenda, l. conſtitutionibus, ff. ad municipalem, §. actionum, Inſtitut. de actionibus, per quæ iura ſic in terminis obſeruarunt Calcan. in conſ. 20. Iſta quæſtio, colum. 4. numer. 10. Simon de Prætis, lib. 1. interpretatione prima, dubitatione 4. ſolutione 12. num. 9. fol. 60. Alexander Raudenſis, de analogis, lib. 1. capit. 29. num. 19. folio 227. Et dici ſtricti iuris quamplures terminos, qui ſtrictam habent materiam, atque interpretationem ſtrictam admittunt, quos adduxerunt, atque cumularunt Prætis ipſe, dicta ſolutione 12. numer. 10. per totum, Alexander Raudenſis, de analogis, dicto cap. 29. ex num. 1. vſque ad num. 29. vbi videri poterunt latius comprobata omnia, quæ traduntur. Et ſtricti iuris eſſe dicuntur, prohibitio alienationis, verba ſententiæ, & laudi: nam quæ libet ſententia eſt ſtricti iuris, de quo etiam per Cardinalem Thuſcum, tom. 7. littera T. concluſione 229. folio 172. compromiſſum, mandatu, ſtatutum, reſcriptum, conſuetudo, cauſa pœnalis, donatio, arbitria omnia, commiſſiones, delegationes, omne extendens ius commune, & ab eo exorbitans, ſubſtitutio, renuntiatio, ſtipulationes, validatio actus ex plenitudine poteſtatis, ſtatutum prohibens alienationem, diſpenſatio, animus fœneratorum, & ſimilium: Actio qua conuenitur fideiuſſor, verba á lege, vel ab homine prolata, in quantum verba ſunt ſtricti iuris priuilegium legitimandi ſpurios, condicito pariter ex lege, licentia teſtandi de bonis Eccleſiæ. Et hactenus Prætis, vno ſuprà, qui latius hæc omnia comprobat. Alexander vero Raudenſis. ex d.n. 1. vſque ad num. 19. inquit, quod ſtricti iuris ſunt, ac ſtrictè intelligenda, arbitrium, ſtatutum prohibens alienationem, ademptio in totum, vel in parte, compromiſſum, conſuetudo, commiſſio, conceſſio ob benemerita, contractus, donatio, delegatio, diſpensatio exorbitans à iure communi, exhæredatio, emphyteuticus contractus, excluſio filij, fœneratorum animus, fideicommiſſum in quantum onus, inæqualitas, impetratio ſubuertens ius ordinarium. laudum, licentia teſtandi, lex legitimatio in præiudicium Tertij, libertatis diſponendi de rebus ſuis ablatio annexa, prohibitio alienationis, pœnalis diſpoſitio, priuilegium legitimandi ſpurios, pro alio obligatio, plenitudo poteſtatis, primogenitum præferens diſpoſitio, præceptum Concilij circa matrimoniu, priuilegium reſcriptum, renuntitatio, receſſus à iute communi, ſententia, ſubſtitutio, ſtipulatio, teſtes, validatio actus ex plenitudine poteſtatis, & verna in quantum verba; provt hæc omnia latiùs comprobat Raudenſis ipſe.

Deinde obſeruandum eſt, multum intereſſe ad interpretationem vltimæ voluntatis cuiuſque, an verſemur infauorabilibus, vel in odioſis, ſic an materia, de qua agitur, fauorabilis ſit, vel odioſa; (quia vt vulgò fertur quotidie) Faborabilia ſunt amplianda, odioſa verò reſtringenda, cap. odia. de regulis iuris, libro ſexto, l. cum quidam, 24. cum vulgatis, ff. de liberis & poſthum. & caſus odioſi dicuntur nonnulli, quos adducit Prætis dicta ſolutione 12. num. 12. per totum folio 61. libro primo, & inprimis odioſa dicitur exhæredatio, & ideò ſtrictè interpretanda, & non extendenda. Omnis etiam materia excluſionis, odioſa dicitur: fideicommiſſum quoque in quantum onus: ademptio in totum, vel in parte: omnis receſſus à iure communi, quod vnus teneatur pro alio, & reliqua relata per Raudenſe, vbi ſuprà. Quæ ſicut ſtricti iuris, ita & odioſa dicuntur, & ea quoque retulit Psætis, dicto num. 12. per totum. E contrario faborabile dici poteſt generaliter omne, cuius contrarium apparet odioſum: arguendo ab oppoſitis, l. manumiſſiones, ff. de iuſtitia & iure. Reductio ad priſtinum ſtatum, vel ius, fauorabilis eſt, quem etiam de rebus ſuis diſponere, fauorabile eſt, & alia ſunt fauorabilia, quæ recenſunit Prætis idem, dicta ſolutione duodecima, ex num. 32. latius Alexander Raudenſis, dicto capite vigeſimo nono, libri primi, de Analogis, ex numero vigeſimo ſecundo, vbi inquit, quod fauorabilia, ac latè explicanda ſunt, poteſtas diſponendi de rebus ſuis; euitatio damni; conſeruatio familiæ; prærogatiua; poſitio filiorum in conditione; legitimæ prætenſio; publica vtilitas; & conceſſio ob benemerita.

Præterea obſeruandum eſt, quod ad cognoſcendum, an diſpoſitio ſit fauorabilis, vel odioſa, conſiderari debet cauſa, propter quam principaliter eſt inducta, nam ſi cauſa ſit fauorabilis, erit & diſpoſitio eiuſdem naturæ; ſi verò odioſa, pariter & diſpoſitio odioſa cenſebitur: & ſic principalis intentio, ac ſcopus diſponentis detegit, an diſpoſitio ſit fauorabilis, vel odioſa, l. qui exceptionem, vbi Bartolus, numer. 2. Iaſon, num. 1. & communiter Scribentes, ff. de condictione indebiti, l. nauis, ff. ad legem Rhodi. de iactu, per quæ iura ita ſcriptum, atque adnotatum reliquerunt Baldus, in l. cunctos populos, column. 12. verſic. ſed hic quæro de effectu, C. de ſumma Trini. & fid. catho. & in l. venia, ante finem, vbi & Decius, n. 3. C. de in ius vocando. Caſtrenſis, in dict. l. qui exceptionem, in principio. Alexander, in conſ. 197. Viſis, columna prima, lib. 7. Calderinus, in conſ. 14. ſub titulo de verbor. ſignificat. Romanus, in conſil. 32. num. 5. in fine, & in conſil. 4. num. 7. & in conſil. 328. num. 2. Ancharan. in conſilio 112. column. 2. Arethinus, in conſilio 29. colum. 7. verſic. Quarto præmitto. Corneus, in conſil. 89. column. 1. volumine 3. Cumanus, in conſil. 2. colum. 1. in fine, Gozad. in conſil. 5. num. 6. Titaquellus, in præfatione de vtroque retractu, num. 56. & §. 1. gloſſ. 9. num. 232. latius §. 30. gloſſa 1. num. 5. cum ſeqq. Craueta (qui optimè declarat) in conſil. 118. numer. 9. cum ſeqq. Alciatus, in l. 2. num. 16. C. de in ius vocando, & in conſilio decimo, numero vndecimo, lib. 2. Ludouic. Molina, de Hiſpanor primogen. lib. 1. cap. 18. num. 3. deciſio Rotæ 117. num. 1. prima parte, Hippolytus Riminaldus, in conſil. 72. num. 42. & ſeqq. lib. 1. & in conſil. 354. num. 16. lib. 4. Tiberius Decianus, in conſil. 51. num. 47. lib. 3. Menochius videndus omnino, de recuperan. poſſeſſion. remedio primo, ex num. 33. cum ſeqq. Couarr. variar. lib. 1. capite vndecimo, poſt numerum 5. verſic. ſolet enim. Petrus Surdus, in conſil. 443. numer. 28. lib. 3. Camillus Gallinius, de verbor. ſignificat. lib. 8. cap. 1. num. 30. Alexander Raudenſis, de analogis, lib. 1. cap. 26. num. 26. & deciſione 49. num. 6. Simon de Prætis, lib. 1. dicta ſolutione duodecima, numer. 13. fol. 61. dicens, id poſſe pluribus modis interpretari, vt inſpici debeat, quo propoſito, & qua mente actum ſit. Marc. Anton. Peregrinus, de fideicommiſſis, artic. 1. num. 29. Farinacius, in conſilio 65. num. 75. & in conſil. 76. num. 15. vbi explicat in Additionibus, littera C. folio 470. Ludouic. Caſanate, in conſil. 44. numero decimo ſexto, nam & aliàs ſemper actus iudicatur à principali intentione, & cauſa, quæ mouit agentes, l. ſi quis nec cauſam, in principio, & ibi Baldus & cæteri l. rogaſti, in principio, vbi etiam Bald. & alij, ff. ſi certum petatur, l. ſi quis donationis, ff. de contrahenda emptione, l. prima, §. idem pomponius, ff. de poſiti cum pluribus aliis. Vt per Tiraquellum, dicto §. 30. gloſſa 1. num. 5. Decianum, dicto conſil. 51. num. 48. libro tertio. Peregrinum, dicto artic. 1. num. 24. & ideo diſpoſitio dicitur fauorabilis, vbi principalis intentio dirigitur ad fauorem, licet inde ſequatur alterius odium, l. prima, ff. de authorit. tutor. Simon de Prætis, dicta ſolutione duodecima, numero decimotertio. Alexander Raudenſis, libro primo de Analogis, dicto capite 29. num. 27. Hippolytus Riminaldus, in conſ. 243. num. 47. lib. 3. provt eſt odioſa, vbi odium eſt cauſa fauoris, & è contra fauorabilis, vbi fauor eſt cauſa odij. Baldus, in conſilio 433. Domina Ioannà, lib. tertio, quem referutnn, & ſequuntur Prætis, vbi ſupra numero decimoquinto. Raudenſis, dicto numero vigeſimoquarto, qui exemplum ponit in Macedoniano, & Velleiano; Macedonianum namque odioſum reputatur, quia emanauit in odium creditorum, quamuis in fauorem filiorumfamilias redundet: Velleianum autem fauorabile reputatur, in fœminarum fauorem prodiit principaliter, licet redundet odium in conſequentiam his, pro quibus mulieres fideiubent, & cedant in damnum creditorum, provt ipſi Authores obſeruat, & poſt Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſion. iuris, tomo quinto, littera G concluſione 66. folio 1026. vbi adducit plures Doctorum theoricas, & doctrinas, quæ eò tendunt, vt explicetur, quemadmodum dignoſcatur, an materia ſit fauorabilis principaliter, & odioſa in conſequentiam, vel è contra: provt ibi videri poteſt numero ſecundo, & ſeqq. & antea dixerat numero primo, quod odioſa, vel fauorabilis diſpoſitio cognoſcitur, & iudicatur ſecundum principalem mentis intentionem; & ideo ſi diſponens, principaliter fuit motus ad aliquid principaliter propter odium, licet in conſequentiam reſulter fauor, materia dicitur odioſa, è conuerſo (vt ſubdit ibidem numero 8.) fauorabilis dicitur diſpoſitio, quando diſponentis intentio fuit principaliter propter fauorem alicuius, & eadem adducit exempla. Quod ſi indifferens ſit materia, provt eſt, quando certarum perſonarum potius, quam aliarum non eſt habita ratio, diſpoſitio dicitur nec fauorabilis, nec odioſa, ſeu æquè faborabilis, atque odioſa, ſeu mixta promiſcua indifferens; vt adnotauit, & exemplis comprobauit Raudenſis, libro primo, dicto capite vigeſimo nono, numero 30. Simon de Prætis, libro primo, dicta ſolutione duodecima, numero 35. fol. 63. vbi inquit, quod cum fauorabilis non ſit caſus, nec odioſus, & ſic medius, tunc media via interpreatur ſecundum ius commune, ſed ſecundum voluntatem interuenientem in tali caſu, & in caſibus fauorabilibus fit interpretatio, & extenſio ad ſignificatum, etiam improprium, vt ibidem relati Authores probarunt.

Vltra quos eodem articulo, ex quibus dignoſcatur, an fauorabilis, vel odioſa ſit diſpoſitio, vide etiam Gonçalez, in regula octaua Cancellariæ, §. ſexto proæmiali. Surdum, conſilio decimo octauo, libro primo. Farinacium, in addit ad conſilium 27. Ex verbo, fauorabilis, folio 130. vbi nouem facit concluſiones: Stephan. Gratianum, deciſione 71. & in addit. Fontanellam, de pact. nuptiali. fol. 297. ex n. 52. Maſcardum, de ſtatutis, concluſ. 4. num. 146. &147.

CAPVT XLII.

Ex eadem capitis præcedentis materia, & tractatu, quo de verborum generalium, atque vniuerſalium virtute, & effectu agitur, provt ſuperiori agebatur, & ad caſum aſſiduum admodum, & practicum atque ex facto in Regio Hiſpalenſi Senatu definitum infertur opportunè: accuratéque, & diligenter diſcutitur, an, & quando tranſactio, ſiue quietatio generalis ad ſpecificata tantùm reſtringatur, ſiue ad omnia alia, etiam non expreſſa extendatur, maximè cum ratio recti ſermonis ita ſuadet, vel liberatio, aut quietatio generalis facta ſit de omni eo, quod peti poſſet ex aliqua cauſa, & ex omni alia quacunque cauſa. Et late declaratur materia l. ſi de certa, C. de tranſact. Inquiritur etiam, vtrum tranſactio generaliter facta, extendatur ad caſum per ſententiam (à qua tamen prouocari poteſt) terminatum, vbi Senatus Sabaudiæ, & Mantuæ deciſiones in terminis expenduntur.

Ruſus infertur ad caſum alium practicum in ipſomet Hiſpalenſi Senatu, ac inter eaſdem perſonas agitatum, & deciſum, quo euictionis materia inter emptorem & venditorem exornatur, atque illuſtratur nonnullis, ſed id præcipuè intenditur (atque accuratiùs, & diligentiùs, quàm hactenus factum fuiſſet, perficitur) quando ſcilicet, ſiue quo pacto procedat titulus, C. creditorem euictionem pignoris non debere. Et vtrum aduerſus creditorem retineri valeat per emptorem pretium nondum ſolutum, re pignorata, & vendita euicta. Deinde, quando euictio imminet in limine contractus, an & qualiter fideiubere teneatur venditor, aliàs pretium retineatur, quod exornatur. Prætereà, licèt de euictione agi non poſſit ante ſententiam, vel litem motam, vtrum emptor agere valeat ex empto contra venditorem, vt rem venditam liberet, ſi eſt obligata; & quemadmodum venditor teneatur, non ſolum tradere, ſed etiam vacuam, & liberam rem venditam. Denique, venditoris ignorantia circa qualitatem rei venditæ, quemadmodum eum excuſet ab intereſſe extriſeco, vt teneatur tamen quanti minoris emptor fuiſſet empturus, & de communi Interpretum diſtinctione in eo articulo.

SVMMARIVM.

- 1 Regij Hiſpalenſis Senatus caſu ex facto occurrenti deciſionis caſus proponitur.
- 2 Tranſactio cum vna perſona facta, ſicuti ad aliam non porrigitur, ita etiam ſi facta ſit vna re, ad aliam non extenditur.
- 3 Tranſactio de his tantum, de quibus inter tranſigentes placuit, interpoſita creditur.
- 4 Nam lites, de quibus non eſt cogitatum, in ſuo ſtatu retinentur. Iniquum eſt enim perimi pacto id, de quo cogitatum non docetur.
- 5 Sic ſane tranſactio, aut quietatio, ſiue liberatio, quibuſcunque verbis fuerit concepta, non obſtat agenti ex alia re, & ex alia cauſa.
- 6 Et reſtringitur, etiam ſi generalis fuerit; ad rem, & cauſam, propter quam fuit facta, atque trahitur tantum ad ſpecificata.
- 7 Et idem eſt in compromiſſo, cuius verba generalia reſtringuntur ad rem, & cauſam expreſſam.
- 8 Et in computationibus, vel calculationibus.
- 9 Et in ſententiis.
- 10 Et in remiſſione, ſeu refutatione.
- 11 Et in pactis, & conuentionibus.
- 12 Et in donatione, in qua licèt verba pleniſſime interpretari debeant, tamen clauſula generalis in donatione appoſita reſtringitur ad ſpecificata.
- 13 Et in legitimatione.
- 14 Et in mandato, cuius verba, quamuis generalia, reſtringuntur ad cauſam expreſſam in mandato.
- 15 Et in creditore, qui fecit generalem liberationem, credens ſibi ſatisfactum in totum; nam reſtringitur ad pecuniam ſolutam.
- 16 Et in reſcriptis.
- 17 Et generaliter in omnibus dispoſitionibus, quando aliqua cauſa reſtrictionis conſiderari poteſt.
- 18 Nec eſt differentia inter pacta, & tranſactiones; vbi & ſingularis ratio redditur.
- 19 Ac denique in verbis renunciationis amplis, atque vniuerſalibus quoniam renunciatio reſtringi ſemper ſolet ad expreſſa, & non poteſt ad alia trahi. Quia eſt ſtricti iuris renunciatio, & in ea fit ſemper ſtrictiſſima interpretatio. Et quando alia ſumi poteſt coniectura, tunc fit ſemper interpretatio, quod pars renunciare non voluerit. Nec intelligitur facta, niſi quatenus ex ipſo actu neceſſario inferatur. Et reſtringitur, vt minus, quam fieri poſſit, lædat ius ipſum renunciantis, & interpretetur in eam partem, quæ renuncianti minus præiudicat.
- 20 Socius liberans ſocium generaliter, intelligitur pro concernentibus ſocietatem.
- 21 Locator liberans generaliter conductorem, intelligitur reſpectu penſionis.
- 22 Liberatio generalis de omnibus, in quibus potes teneri, ex quacunque cauſa, reſtringitur ad cauſam adminiſtrationis, ſuper qua agebatur.
- 23 Generalis diſpoſitio, quæ ſequitur ſpecialem, reſtringitur ad ea, quæ ſunt eiuſdem generis cum ſpeciali præcedente.
- 24 Nec extendi poteſt ad ea, de quibus cogitatum non apparet.
- 25 Liberatione generali non liberatur quis, quando tenetur aliquid præſtare, ſiue ſoluere alteri ex certa & ſpeciali cauſa.
- 26 Tranſactio de his tantum, ſuper quibus lis pendet, fieri ſolet.
- 27 Tranſactio vera dicitur, quæ fit ſuper re dubia, & lite pendente, ſeu metu futuræ litis, aliquo dato, vel retento, vel ſub ſpe aliquid dandi, vel retinendi.
- 28 Verba contractus interpretantur contra eum, qui in illis ſe fundat. Et contra ſtipulatorem, qui potuit legem apertiùs dicere. Et contra eum, cuius cauſa, & ad cuius commodum conceptum fuit pactum.
- 29 Renunciatio, ſiue quietatio generalis intelligitur in dubio contra eum, cui fit, & pro eo, qui renunciauit, ſiue quietauit.
- 30 Tranſactio ſuper re iudicata non cadit.
- 31 Sic etiam compromiſſum fieri non poteſt ſuper re iam iudicata, niſi expreſsè renunciatum ſit rei iudicatæ.
- 32 Tranſactionis verba, quamuis ampliſſima ſint, & valde vniuerſalia, non includunt id, quod per Iudicis ſententiam definitum, & terminatum eſt; ſed requiritur ſpecialis renunciatio non obſtante tali ſententia: & vide infra, ex numero 56.
- 33 Dictio, etiam, ſui natura implicatiua eſt, & dicitur implicare caſum magis dubium, & maiorem expreſſis.
- 34 Verba, quouis modo, & quomodocunque, ſunt vniuerſalia, & omnia comprehendunt, ſimilia inquam, & diſſimilia, æqualia, & maiora expreſſis.
- 35 Verbum, quacunque, geminatum, & vniuerſale, includit etiam caſus, qui non venirent ſub ſimplici dispoſitione, & etiam impropris, & maiores expreſſis.
- 36 Nam cum verba illa, alia cauſa, ad diuerſas ab expreſſis referantur; ſine dubio iuncta cum verbo, quacunque, omnes alias diuerſas, & maiores includere debet.
- 37 Quod ſi aliter diceretur, impropriaretur natura dictorum verborum, & verba illa, alia quacunque cauſa, eſſent penitus fruſtratoria, & ſuperflua, quod dicendum non eſt.
- 38 Verba reciprocæ liberationis generalia, generaliter ſunt intelligenda.
- 39 Liberatio generalis, de omnibus indiſtinctè factæ intelligitur.
- 40 Liberationem, aut quietationem generalem nemo tenetur facere, quia eſt captioſa.
- 41 Contrahentes ſe abſtineant à verbis generalibus, ne nimium effuſo ſermone, in promptum incidant periculum, quia ſibi imputent, ſi vtantur verbis generalibus.
- 42 Tranſactio, ſiue quietatio, aut liberatio generalibus verbis concepta, extenditur ad incogitata; & comprehendit ea de quibus nulla erat controuerſia, & de quibus cogitatum non fuerat.
- 43 Sufficit enim, quod in genere de eis cogitatum fuerit, licet ſpecificè cogitatum non ſit. In genere autem cogitatio requiritur, quæ ex ampliſſimis, & generalibus verbis præſumitur.
- 44 Tranſactio, ſiue liberatio, aut quietatio generalis non reſtringitur ad ſpecificate, vel ad ea, de quibus erat controuerſia, quando ratio recti ſermonis id non concedit, nec reſtrictionem patitur: quod latè probatur.
- 45 Liberatio ſimplex reſtringitur ad petita, ſed ſi fuit adiecta clauſula generalis non petendi aliud occaſione cuiuſcunque debiti, aut cauſæ; generaliter refertur ad omnia, & quæcunque ex quacunque cauſa; cùm ſalua ratione recti ſermonis ad ſpecificata reſtringi non poſſit. Quod exornatur, atque comprobatur nonnullis Interpretum deciſionibus in propoſito.
- 46 Liberatio reputatur fauorabilis, quia reducit ad priſtinam libertatem, & reſoluit obligationem, & ideo latior eius fieri debet interpretatio, non reſtrictior.
- 47 Idque maxime, quando eſt reciproca reſpectu vtriuſque partis.
- 48 Senatus Sabaudiæ definitiones adducuntur, quæ Senatus Hiſpalenſis deciſionem in caſu præſenti confirmant omninò.
- 49 Argumenti primi, contra deciſionem Senatus adducti ſuprà, ex num. 1. cum ſeqq. ſolutio, ſiue reſponſum traditur.
- 50 L. emptor, §. Lucius, ff. de pactis, intellectus.
- 51 Tranſactiones, quietationes, & liberationes vniuerſaliter conceptæ, trahuntur etiam ad caſus, qui non ſunt eiuſdem, ſed alterius generis.
- 52 L. Aurelius, §. Mæuio, ff. de liberatione legata, explicatur.
- 53 Tranſactio ſuſtinetur etiam pro his, de quibus non aderat lis, quando ex cauſa tranſactionis fit generalis remiſſio, aut liberatio. Quoniam id, quod eſt certum & liquidum ſæpè in conuentionem deducitur ex cauſa tranſactionis & ne dum à lite, vel actione intenta, quæ erat dubia, ſed etiam ab aliis quibuſcunque liquidis liberatio conceditur. Quod latius probatur, atque exornatur.
- 54 Argumenti quinti, propoſiti ſuprà, ex numero 28. quod verba contractus interpretentur contra eum, qui in illis ſe fundat, ſolutio, atque reſponſum traditur.
- 55 Renunciatio extenditur etiam vltra expreſſa, vbi retio recti ſermonis reſtrictionem non admittit.
- 56 Tranſactio ſuper re iudicata, licet regulariter non valeat, tamen quando poſt rem iudicatum aliqua ſupereſt dubitatio, ſiue aliquid diſceptabile, aut dubium, rectè poteſt tranſigi.
- 57 Et idem quando de nullitate contenditur contra ſententiam.
- 58 Vel quando poterat appellari à ſententia, quia non tranſiuerat in rem iudicatam.
- 59 Aut in vim quietationis, & liberationis generalis, & pacti ſuſtineri valet tranſactio.
- 60 Et Petri Surdi, deciſione 285. reſolutio, & ſententia explicatur.
- Ex altera Senatus Hiſpalenſis, & egregia quidem definitione, Summarium.
- 61 Hiſpalenſis Senatus definitionis alterius, caſus refertur.
- 62 Dictionem provt, ſui natura relatiuam eſſe, & operari, ne plus cenſeatur conceſſum, & venditum ex actu referente, quam habeatur in relato. Atque ita dictio ipſa provt, ſtat reſtrictiuè, & limitatiuè. Aliquando cauſatiuè, data ſcientia contrahentium.
- 63 Nomen quale fuit, qui vendit, duntaxat vt ſit, tenetur, non autem vt exigi aliquid poſſit.
- 64 Contrahens cum alio, tenetur inquirere conditiones contrahentis, & qualitates rei, quæ veriſimiliter poſſunt deuenire ad notitiam.
- 65 Finibus fundi certis demonſtratis, ſi quid ex his euincatur, an, & quando præſtande ſit euictio, ad l. ſi fines, 10. C. de euictionibus, & infrà, n. 106.
- 66 Quæcunque dicuntur ita, vt præſtentur emptori, præſtanda ſunt. Sunt autem in hac cauſa, quæcunque ita dicuntur, vt propter hæc res pluris vendatur.
- 67 De euictione venditor non tenetur, rebus ſingulis euictis, quando hæreditas, vel vniuerſitas aliqua venditur. Vbi & vera ratio redditur.
- 68 De euictione rei ab eo venditæ, & traditæ, venditor non tenetur, ſi facto Principis, aut Superioris, euictio ſequatur.
- 69 Et idem, quando de facto extra iudicialiter, vt per violentiam, aufertur.
- 70 Creditor regulariter euictionem pignoris venditi non debet, nec præſtat. Dummodo concurrant requiſita illa, quæ ab Interpretibus noſtris deſiderantur communiter. Scilicet quod ſit creditor, ſicque pignus ſibi obligatum fuerit. Quod ſit creditor anterior, & ſic potior alio creditore, ex tempore, vel ex priuilegio. Quod credat rem eſſe debitoris. Quod ſibi liceat vendere ex pacto, vel ex lege, vel ſaltem, quod credat ſibi licere. Et quod creditor ipſe non promiſerit de euictione.
- 71 Creditorem euictionem pignoris non debere, titulus ille, quemadmodum intelligi, atque explicari debeat ex ſententia Antonij Fabri. Qui ſingulariter obſeruauit, dubium verſari, quando creditor iure pignoris vendit, & tunc nihilominus, quod de euictione non teneatur, iuridicè ſtatutum fuiſſe, vt hic adnotatur. Quando vero Iudicis authoritate, etiam inſtantibus, & poſtulantibus creditoribus venditio fit, extra omne dubium eſſe, quod creditor de euictione non teneatur. Ipſe namque eo caſu vendit, nec de euictione promiſit. Numquam autem auditum eſt, non vendentem, nec promittentem, de euictione teneri. Et vide infrà, ex num. 11. cum ſeqq.
- 72 Euictio quando imminet in limine contractus, emptor cogi non poteſt ſoluere pretium, niſi præſtite fideiuſſione idonea, & n. ſeq.
- 73 Etiam ſi venditor ſit idoneus, imò & ditiſſimus.
- 74 Quia diues licet quis ſit, tenetur tamen fideiubere, quando lex requirit fideiuſſionem.
- 75 Euictio dicitur imminere in limine contractus, quando mouetur lis ante ſolutionem pretij, etiamſi mota ſit pro ſimplici hypotheca.
- 76 Emptor non tenetur ſoluere pretium, niſi præſtita fideiuſſione, quando notorium eſt ius alicuius ſuper re vendita, licet lis adhuc mota non ſit.
- 77 Euictio quando imminet, fideiuſſio eſt præſtanda per venditorem, non ſolum pro lite mota, ſed etiam pro omni alia mouenda.
- 78 Euictio emptori competit pro parte, ſicut pro toto.
- 79 Euictio quando imminet in limine contractus, & ſic pretium adhuc ſolutum non eſt, cùm emptori ita conſulatur de iure, vt dictum eſt: Multo magis eidem conſulendum eſſe, ſi euicta res iam fuerit, & lis finita, vt pretium retineat nondum ſolutum. Multòque magis aduerſus creditores, ſi pignora vendita euicta fuerint. Cum verè titulus ille, C. creditorem euictionem pignoris non debere, non loquatur quoad retentionem pretij nondum ſoluti, nec caſum iſtum decidat: Provt hic obſeruatur, & ſuprà ante numer. 72. & num. ſeqq.
- 80 Pretium etiam ſibi oblata ſatisdatione non tenetur ſoluere emptor, qui inuenit rem venditam eſſe alienam. Si modò notorium ſit, & manifeſtum, rem eſſe alienam.
- 81 De euictione emptor agere poteſt, etiam antequem ſibi inferatur moleſtia, vbi res vendita, eſt in totum, vel pro parte, aliena.
- 82 Venditor non tenetur ſolùm rem venditam tradere, ſed etiam vacuam & liberam. Et ſic non ſufficit traditio ſimplex rei venditæ ad conſenquendum pretium, ſed debet venditor rem tradere liberam, & omni onere ſolutam.
- 83 Et ideo ſi venditor agat ad pretium, ſubmouetur exceptioner rei non traditæ. Et hæc dicitur doli exceptio. Quia petens pretium rei quam non tradidit, locupletari affectat cum aliena iactura. Dolo autem videtur facere, qui cum alterius damno lucrum quærit.
- 84 Emptor ſicut non agit rem emptam, niſi pretio integraliter ſoluto; ita ſi venditor minorem partem rei venditæ tradiderit, non poterit pretium conſequi, niſi integram, & totam tradat.
- 85 Emptor, cui res obligata tradita eſt, ſi pretium ſoluit, poteſt agere quanto minoris empturus fuiſſet ratione obligationis, & ante pretium ſolutum, multo magis ſibi competeret exceptio.
- 86 Emptor, cui res non libera tradita eſt, non tantum poteſt ſolutionem pretij differre, ſed & creditum extinguere pro ea parte, in qua iudicatur, propterea rem venditam minoris valere.
- 87 Res aliena non poteſt libera tradi.
- 88 Et idem, ſi pro parte ſit aliena.
- 89 Venditor poſt traditionem etiam conueniri poteſt ab emptore, quamuis in re nulla inferatur moleſtia, vt rem alienam, vel alteri obligatam liberet, vel ſoluat, quanti minoris illam fuiſſet empturus, aut quanti eius intereſt, rem non eſſe obligatam.
- 90 Quod ſi emptor agere poteſt modo prædicto; multo magis excipiendo ſe defendere à pretij ſolutione. Quod Petrus Surdus ſingulariter animaduertit, provt hic adnotatur, & vide infrâ, n. 97. & 119. & 113. & ſuprà n. 81. in fine.
- 91 Emptor ratione conditionalis obligationis, & hypothecæ, vtrum poſſit ante euentum conditionis petere, vt ſibi de indemnitate caueatur, vel agere quanto minoris, remiſſiuè.
- 92 Venditoris ignorantia non nocet emptori, quominus venditor teneatur, ſi emptor fuerit deceptus.
- 93 Venditor vbicunque ſciens non certiorem fecit emptorem de qualitate rei, propter quam res minoris valet, tenetur ad ignoranti omne intereſſe. Si autem venditor ignorauit, tenetur quanti minoris emptor fuiſſet empturus, ſi ſciuiſſet. Vbi & de intellectu l. 63. titul. 5. partita quinta, remiſſiuè.
- 94 Emptor præſumitur ignorare conditionem rei emptæ, & quod illa eſſet aliena, vel alteri obligata, aut oneri alicui obnoxia, cum venditor qualitatem eius non exprimit.
- 95 De euictione actio emptori competit de iure, re vendita euicta, quando denunciauit legitimè venditori, litem eſſe motam, non aliàs. Quod exornatur, atque ampliatur, & limitatur remiſſiuè.
- 96 Et quando à ſententia Iudicis appellauit, quod latius quoque explanatur remiſſiuè.
- 97 Emptori, re euicta, pretij nondum ſoluti retentionem, atque exceptionem competere, non modo aduerſus venditorem, ſed etiam aduerſus creditorem, venditis pignoribus per ſubhaſtationem, & euictis; Rotam Romanam decidiſſe. Et vide ſuprà, num. 81. in fine, & num. 90. vbi id ipſum adnotatur ex relatione Petri Surdi, duobus in locis. Vide etiam ante num. 72. ex verſic. cæterum ſuperioribus omnibus, & inferiùs ex n. 113. & 119.
- 98 Qui cum alio contrahit, quamuis diligenter teneatur illius conditionem, atque qualitates inquirere, excuſatur tamen ob iuſtam & probabilem ignorantiam.
- 99 Conditiones rei, quæ non ſunt veriſimiles, vel contra communem opinionem, vel ad inueniendum difficiles, aut per venditorem non enunciatæ, non tenetur emptor perquirere, vel alius contrahens, & numero præcedenti, & ſequentibus.
- 100 L. qui cum alio contrahit, ff. de regulis iuris, procedit reſpectu perſonæ, cum qua contrahitur, non autem respectu rerum, de quibus contrahitur: Contrarium ſtatim num. ſeqq.
- 101 Emptor de euictione agere poteſt de iure, ſi venditor ſciens qualitates rei venditæ, illas ſupprimendo tacurit, vel ſi non explicauerit, quia ignorauit illas; nec culpæ emptoris eſt adſcribendum, ſi ignorauerit, aut ſi non inquiſierit qualitates, & grauamen rei venditæ.
- 102 L. cum alio contrahit, non procedit in caſibus, in quibus alter ex contrahentibus tenetur ex natura contractus certificare, & notificare aduerſario omnes qualitates rei.
- 103 Venditor tenetur ea omnia exprimere circa rem venditam, quæ emptorem poſſent à contrahendo retrahere.
- 104 Qualitates etiam omnes rei venditæ explicitè & apertè explanare, & ſignificare, nec ſufficit, ſi verbis generalibus, aut profuſoriis explicet.
- 105 Imò etiam ea, quæ ſunt extra rem, non modò quæ ab ipſa re dependent, tenetur venditori explanare.
- 106 L. ſi fines, 10. C. de euictionibus, intellectus, & vera ratio.
- 107 Euictio rerum ſingularium, an, & quando præſtetur, quando hæreditas, vel ius vniuerſale venditur.
- 108 Euictione ſequuta ex facto, aut dispoſitione principis, an, & qualiter de euictione venditor teneatur, vel non; & de intellectu l. Lucius, ff. de euictionibus, & num. ſeqq.
- 109 Euictione ſequuta ex ſententia Iudicis competentis, contra venditorem agitur, ſecus ſi Index incompetens ſit.
- 110 Creditorem euictionem pignoris non debere, quemadmodum intelligi, atque explicari debeat, vbi dilucidè id explanatur, & num. ſeqq.
- 111 Euictis pignoribus, authoritate Indicis diſtractis, quis in hac venditione venditor haberi debeat, vt cum eo agi poſſit, ac debeat de euictione, an Iudex, an creditor, vel an debitor, cuius res fuerunt. Vbi Hug. Donelli ſingularis locus expenditur, cui Antonij Fabri locus ſatis conuenit, provt hic adnotatur.
- 112 Creditorem euictionem pignoris non debere; quemadmodum Hug. Donel. acceperit, & de diſtinctione Authoris eiuſdem, & vide infra, num. 120.
- 113 Retentio faciliùs conceditur, quàm petitio, aut repetitio.
- 114 Retinere multis in caſibus poteſt quis, quod ſi non poſſideret, non poſſet conſequi agendo.
- 115 Ideo excluſa petitione, non excluditur, nec excluſa cenſetur retentio.
- 116 Retentionis ius actione fauorabilius reputatur.
- 117 Et competit aduerſus executionem ſententiæ.
- 118 Exceptio regulariter maiori nititur æquitate, quàm actio; quod exornatur.
- 119 Pro euictione agere, quandoque non licet; & tamen quanto minoris emptor fuiſſet empturus, agi poteſt, idque multo magis, vt pars pretij nondum ſoluta retineatur, quæ etiam retineri poteſt, quamuis de euictione agi non poſſit: & vide ſupra in ſummario num. 97.
- 120 Legis primæ, & tituli, C. creditorem euiction. pig. non deber. declaratio duplex ex deciſione nouiſſima Rotæ Romanæ.

PRo dilucida, & diſtincta huiuſce cap. explicatione obſeruandum, atque conſtituendum erit primo loco, ex reſolutis, atque adnotatis cap. præcedenti, atque verborum generalium, & vniuerſalium virtute, & effectu, quo ibi latiſſimè; opportunè inferri ad caſum practicum, & aſſiduè contingentem, atque in Regio Hiſpalenſi Senatu definitum hiſce diebus. In cauſa namque, quæ inter Ildephonſum de Alarçon, & D. Aldunciam Pinello, vxorem eius ex vna parte, & Ioannem de Meſa ex altera vertebatur: cum conſtaret, inter ipſos quietationem, ſiue tranſactionem generaliter admodum concepta, & verbis valde amplis, & vniuerſalibus factam; de eo principaliter dubitari, atque inquiri contigit: vtrum inquam ex quietatione, ſiue tranſactione generali, ex cauſa ſucceſſionis cuiuſdam, & ex alia cauſa quancunque, & iure partibus competenti, inita generaliter; comprehenſum, atque remiſſum cenſeatur ius, quod dicto Ioanni de Meſa extra cauſam ſucceſſionis competebat ex alia cauſa, de qua ſcilicet ex inſtrumento guarentigio actum fuerat via executiua, & vltima ſententia (vulgò dicta remanete) in fauorem dicti Ioannis de Meſa lata contra defunctum, cui dicta D. Alduncia hæres extiterat, & debitor ipſe erat in quantitate 500 ducatorum Ioanni eidem: An verò tranſactio, quantumque generalis, reſttingi debeat ad ſuam cauſam, iuxta ea, quæ eod. cap. præcedenti fuere reſoluta, & cum fieret principaliter ſuper bonis, & ſucceſſione dicti defuncti, intelligi duntaxat debeat de omnibus, quæ ad ſucceſſionem ipſam pertinent, non verò de dicta ducatorum 500. quantitate, quorum debitum ex alia cauſa proceſſerat, atque ex obligatione dicti Ildephonſi, & Aldunciæ authoris prædefuncti, pro quibus fideiuſſit, & ſummam ipſam ſoluit Ioannes ipſe de Meſa.

Et quidem prima facie, atque in fauorem dicti Ioannis de Meſa, ſequentia magis vrgere videntur fundamenta, & ratione. primò, quia tranſactio, ſiue quietatio generalis in caſu præſenti facta fuit principaliter occaſione ſucceſſionis, atque hæreditatis dicti defuncti, de quibus inter eos controuertebatur: & quamuis in fine adiecta fuerit clauſula generalis liberationis ab omni eo, quod peti poſſet quomodolibet, & ex alia cauſa quacunque; videtur reſtingenda ad expreſſa, ſiue ad rem, vel cauſam, de qua agebatur. Nam ſicut tranſactio facta cum vna perſona, ad aliam non porrigitur; ita etiamſi facta ſit de vna re, ad aliam non extenditur; vt de qualibet conuentione dicitur in l. ſi vnus, §. ante omnia, ff. de pact. quam in terminis tranſactionis adducit Romanus, in conſiolio 284. num. primo, & & in conſilio 371. num. 2. Purpuratus, in conſilio 166. ex n. 1. Cardinalis Mantica, de coniecturis vltimar. volunt. lib. 26. tit. 5. & tit. 6. in principio. vnde tranſactio de his trantum, de quibus inter tranſigentes placuit, interpoſita creditur: l. qui cum tutoribus. §. 1. ff. de tranſactionibus. nam lites, de quibus non eſt cogitatum, in ſuo ſtatu retinentur, l. cum Aquilina, eod. tit. iniquum eſt enim perimi pacto, de quo cogitatum non docetur, vt dicit textus in dicta l. qui cum tutoribus, in fine, & refert Mantica, dicto titul. 6. num. 1. fol. 703. ſic ſane tranſactio, aut quietatio, ſiue liberatio, quibuſcunque verbis fuerit concepta, non obſtat agenti ex alia re, & ex alia cauſa: & reſtringitur, etiam ſi generalis fuerit, ad rem, & cauſam, propter quam fuit facta, atque trahitur tantum ad ſpecificata: l. ſi de certa, vbi Bartolus, num. 1. Salicetus, num. 2. Baldus, Caſtrenſis, Alexande, Iaſon, & alij, cum quibus Ioannes Bolognetus ibi, ex num. 9. cum ſeq. vbi allegat concordantia iura, C. de tranſaction. Anton. Gabriel, commun. concluſion. lib. 6. de regulis iuris, concluſione 4. ex num. 21. cum pluribus ſeq. vbi inquit, idem eſſe in compromiſſo, cuius verba generalia reſtringuntur ad rem, & cauſam expreſſam, l. ſi cum dies, §. plenum, ff. de recept. arbitris; & in computationibus, vel calculationibus, l. emptor, §. Lucius, ff. quæ in fraudem creditorum. vt ibi, num. 24. & in ſententiis, vt num. 25. per text. in l. licet. C. de iudiciis. & in remiſſione, ſeu refutatione, vt ibi num. 29. per text. in l. iubemus, C. ad Velleianum: & in pactis, & conuentionibus, vt ibi Gabriel ipſe, ex n. 28. cum ſeq. per text. in. l. ſi ex pluribus. ff. de ſolutionibus, & in l. finali, §. idem quæſiit, ff. de cond. indebiti: & in donatione, in qua licet verba pleniſſimè interpretari debeant, cap. cum dilecti, de donat. tamen clauſula generalis in donatione appoſita, reſtringitur ad ſpecificata, vt poſt Bertrandum obſeruat ibidem, num. 32. & in legitimatione, vt ibi num. 33. & in mandato, cuius verba, quamuis generalis, reſtringuntur ad cauſam expreſſam in mandato, vt obſeruant Authores relati per eundem Gabrielem, num. 34. ſic etiam de tranſactione, & cæteris relatis nunc, quod ea omnia reſtringantur ad rem, & cauſam expreſſam; tradiderunt Interpretes omnes commemorati cap. præcedenti, ex num. 73. Bolognetus, in d.l. ſi de certa, d, num. 9. qui ſubdit, idem etiam eſſe, ſi creditor credens ſibi ſatisfactum in totum, fecit generalem liberationem, nam reſtringitur ad pecuniam ſolutam: l. ſi ex maiore, ff. de exceptionibus. quam ibi ita intelligit Baldus, in ſummario: & in reſcriptis, vt in Clement. 1. in fine, de præbendis, & ibi Gloſſa & omnes DD. concludit etiam, idem generaliter ſeruari in omnibus diſpoſitionibus, quando aliqua cauſa reſtrictionis conſiderari poteſt: & num. 21. vbi eleganter tuetur Bolognetus ipſe, non eſſe differentiam in hoc inter pacta, & tranſactionem, cum in omnibus diſpoſitionibus verba reſtringantur ad ſpecificata, provt reſtringunt Authores ibi relati: & reddit veram, & concludentem rationem, quia nullus eſt ſermo, & nulla diſpoſitio, quæ non habeat ſubiectam materiam, & omnes cauſæ reſtringendi generalitatem verborum, quas poſuit in primo notabili illius textus, poſſunt militare in pactis, & aliis conuentionibus, in quibus etiam tacitæ, & coniecturatæ voluntares attenduntur, l. item quia, ff. de pactis. l. cum quid ff. ſi certum petatur. l. triticum. ff. de verbor. obligat. l. Titia. §idem reſpondi, eod. titul. & ita tenendo, argumentis contrariæ partis ſatisfacit dilucidè. Rurſus, eandem doctrinam, quod tranſactio, aut quietatio generalis reſtringatur ad ſpecificat; tradiderunt Menochius, in conſ. 496. ex num. 55. lib. 5. & præſumpt. 151. per totam, maximè ex num. 8. lib. 3. Farinacius nouiſſimarum Rotæ Romanæ, deciſ. 549. 1. p. tom. 2. & deciſ. 534. p. 2. tom. 2. & deciſ. 110. p. 2. tom. 1. Marcus Anton. Eugenius, in conſ. 13. ex num. 21. vſque ad num. 37. qui eaſdem, atque omnes Antonij Gabrielis ampliationes adduxit, & deciſionem dictæ l. ſi de certa, in omni materia, & diſpoſitione procedere affirmat, & latius, ibi comprobat. Adducit etiam Alexander Trentacinquius, variarum lib. 3. tit. de tranſactionib. reſolut. 2. ex num. 1. vſque ad num. 20. & quod dictum eſt de aliis pactis, atque conuentionibus ſequitur in effectu, vt ex ipſius diſtinctione relata ibi num. 9. apparet. Petrus Surdus, in conſ. 267. n. 1. & quatuor ſeq. lib. 2. latius in conſ. 431. ex num. 20. cum multis ſeq. lib. 3. vbi loquitur in generali liberatione, & latè defendit, eam ſui naturâ trahi, & reſtringi ad ſpecificata, & intelligi ſecundum ea, quæ præcedunt, & vltrà non extendi, ſed regulari à cauſa propter quam fuit facta: & idem eſſe in verbis renuntiationis amplis, atque vniuerſalibus; latè quoque probat ipſe Surdus, ex num. 14. vſque ad num. 24. quoniam renuntiatio reſtringi ſemper ſolet ad expreſſa, & non poteſt ad alia trahi, quia eſt ſtricti iuris, & in ea fit ſemper ſtrictiſſima interpretatio, vt latè ibi num. 20. & quando alia ſumi poteſt coniectura, tunc fit ſemper interpretatio, quod pars renunriare non voluerit, vt ibi num. 21. nec intelligitur facta, niſi quatenus ex ipſo actu neceſſariò inferatur, vt ibi num. 22. & reſtringitur, vt minus quàm fieri poſſit, lædat ius ipſius renuntiantis, & interpretatur in eam partem quæ renuntianti minus præiudicat, vt latius ibi num. 32. & per Marcum Anton. Eugenium, dicto conſ. 13. ex num. 39. vſque ad num. 47. Surdus ipſe, deciſ. 217. ex num. 1. vſque ad num. 8. vbi latè, quod liberatio generalis reſtringitur ad cauſam, propter quam fuit facta: Et inter alias Doctorum deciſiones in propoſito, adducit ſingularem Abbatis reſolutionem in conſil. 114. num. 3. & 4. volum. 2. quòd ſi ſocius recepta certa pecuniarum quantitate, proportione ſibi contingente in ſocietate, liberat ſocium ab omni, & toto eo, quod ſimul agere habuiſſent ratione dictæ ſocietatis, & quacunque ratione, cauſa, titulo cum verbis ampliſſimis; tamen non extenditur liberatio ad ea, quæ ſunt extra ſocietatem: & Abbatem ſequitur, Berous, Ruinus, Natta, & Riminaldus ibi commemorati per Surdum, num. 5. qui num. 7. adducit etiam in terminis deciſionem Nattæ, in conſil. 546. vbi vult, quod generalis liberatio conductori facta à locatore, qui erat creditor, non ſolùm ratione penſionis, ſed etiam ratione ſeminis mutuandi; reſtringatur ad penſionem, & non extendatur ad ſemina; quamuis extarent vniuerſalia verba de omnibus, quomodocunque, & qualitercunque conductor tenebatur occaſione locationis: Fabius Turretus, in conſ. 73. ex num. 10. cum ſeq. Ioannes Vincentius Hondedeus, in conſ. 49. ex num. 1. cum ſeq. lib. 1. Cardinalis Mantica, de tacitis, & ambiguis conuentionibus, lib. 26. tit. 9. ex num. 1. cum ſeq. & num. 12. cum ſequent. Antonius Fabet, ad titulum C. de tranſactionibus, definit. 6. & 12. Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſionum iuris, tom. 8. littera T. concluſ. 356. per totam, fol. 347. vbi latè, quod tranſactio verbis generalibus facta, reſtringitur ad rem, & cauſam, de qua agebatur: & quod id procedit, atque extenditur, omnibus, & eiſdem ex Antonio Gabriele ſuprà commemoratis modis: Et hactenus de primo fundamento huius partis.

Secundò deinde facit temtus ſingularis, in l. emptor, §. Lucius, ff. de pact. iunctis ibi notatis per Paulum Caſtrenſem num. 2. & per eundem, in l. Aquiliana, num. 1. ff. de tranſactionibus, ibi namque aperte probatur, quod ſi lis erat inter te, & me, de pertinentibus ad menſam nummulariam, ſeu apothecam, & mihi tradidiſti aliquid & ego te liberaui ab omnibus, in quibus poſſes mihi teneri ex quacunque cauſa; verba illa reſtringuntur ad cauſas pertinentes ad menſam, ſeu apothecam, in qua plures, & diuerſæ cauſæ eſſe poſſunt, & ad aliud non extenduntur: inquit enim textus, ſi tantum ratio accepti, atque expenſi computata fuit, cæteræ obligationes remanent in ſua cauſa. Atque ita vult, quod ſi calculi dati fuere ſuper datis, & receptis, reſpicientibus vnam obligationem, non debent extendi ad aliam obligationem, provt eum textum expendit Petrus Surdus, dicta deciſione 217. num. 7. in verſic. 6. ego. Ioannes Vincent. Hondedeus, in conſil. 49. num. 3. lib. 1. idem igitur videtur dicendum, cum tranſactio, & quietatio (vt ſuperiùs dixi; fieret principaliter occaſione ſucceſſionis, atque hæreditatis dicti defuncti, & ſic verba generalia dictæ tranſactionis, ex quacunque cauſa, videantur intelligi debere de cauſis dependentibus ab ipſa ſucceſſione, & bonis hæreditariis, pro quibus deuentum erat ad tranſactionem.

Accedit tertiò, quod generalis diſpoſitio, quæ ſequitur ſpecialem reſtringitur ad ea, quæ ſunt eiuſdem generis cum ſpeciali præcedente; ſicuti cap. ſuperiori obſeruaui, & comprobaui: & per multa iura voluit Oldrald. in conſ. 247. Domina Stella, num. 5. vbi concludit, legatum factum pro omni eo, quod iure naturæ, & qualicunque alio modo debebatur: reſtringitur ad id, quod illi tanquam filiæ debebatur, quia generalis clauſula ſubiecta, intelligitur de his, quæ ſunt eiuſdem generis: & hanc concluſionem ſequendo Oldrald, comprobat multis iuribus, & authoritatibus Berous, in conſ. 159. num. 39. & ſeq. vol. 2. Socinus iunior, in conſ. 160. num. 34. vol. 2. Petrus Surdus, dicta deciſ. 217. num. 4. nec extendi poteſt ad ea, de quibus cogitatum non apparet, d.l. ſi. de certa. vbi Bartolus, Angelus, Salicetus, Alex. Iaſon, & alij communiter. idem Alexander, in conſil. 11. lib. 2. Curtius iunior, in conſil. 191. num. 19. lib. 3. Bertrandus, in conſil. 182. num. 4. & 7. Anton. Gabriel, commun. concluſion. lib. 6. titul. de regulis iuris, concluſ. 4. Ita propoſito ergo cùm non conſtet tempore tranſactionis fuiſſe cogitatum de alia re, ſeu cauſa, quàm de illa ſucceſſionis, & hæreditatis; imò vnum ex tranſigentibus, cauſam debiti ex altera cauſa ignoraſſe; videtur, quod generalis ea tranſactio reſtringi debeat ad illa, quæ ad dictam ſucceſſionem pertinent duntaxat.

Quartò conferre videtur, quod dictus Ildephonſus de Alarçon, & D. Aldoncia Pinello, vxor eius, tanquam hæredes prioris mariti tenebantur ſoluere dicto Ioanni de Meſa 500. ducatorum ſummam, pro qua executiuè fuerat iam proceſſum ante tranſactionem & lata ſententia de remate (vt vulgò dicitur) in fauorem Ioannis eiuſdem de Meſa. Atqui quando quis tenetur aliquid præſtare, ſiue ſoluere alicui ex certa, & ſpeciali cauſa, non liberatur debitor liberatione generali. Ergo nec ſupradicti videntur liberati ab ea ſumma. Illa minor probari videtur ex l. Aurelius. §. Mæuio. ff. de liberatione legata: quæ locum obtinet tam in contractibus, quam in vltimis voluntatibus, vt ſcribit Iaſon, in. l. ſub prætext. 2. num. 2. verſ. 2. moueor. C. de tranſactionibus, & in conſ. 171. col. 2. lib. 1. Socinus ſenior, in conſ. 190. col. 3. penult. lib. 2. Ruin. in conſ. 25. num. 17. lib. 1. Couarr. variar. lib. 2. cap. 14. Hieronym. Gabriel, in conſ. 146. num. 19. & ſeq. lib. 2. Menochius (qui in ſimili caſu ſic argumentatur) in conſ. 496. num. 57. lib. 5. Ioannes Vincent. Hondedeus, in conſ. 49. num. 7. lib. 1. & corroboratur, quoniam lis tempore tranſactionis inter partes ex orta erat duntaxat ſuper ſucceſſione, & bonis dicti defuncti, nec conſtat occaſione præfati debiti 500. ducatorum, aliquid inter eos agitatum, imò & reos debitum ipſum ignoraſſe, quoniam ex obligatione eiuſdem defuncti procedebat. Propterea tranſactio ea tantum, ſuper quibus lis aderat, potuit comprehendere, cum tranſctio de illa tantum, ſuper quibus lis pendet, fieri ſoleat, l. 1. ff. de tranſact. l. 2. C eod. Bartolus, & Imola, in l. de pupillo, § ſi pluribus, ff. de noni operis nunciat. Decianus, in conſ. 351. Franciſcus Beccius, in conſ. 109. num. 2. verſ. Secundò. latè Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſionum iuris, tom. 8. littera T. concluſ. 345. per totam, fol. 339. vbi quòd tranſactio vera dicitur, quæ fit ſuper re dubia, & lite pendente, ſeu metu futuræ litis, aliquo dato, vel retendo, vel ſub ſpe aliquid dandi, vel retinendi; Petrus Surdus, deciſione 185. n. 9. & 2. ſeq.

Quintò facit, quod verba contractus interpretantur contra eum, quiſe in illis fundat, l. veteribus. ff. de pactis. l. Labeo, ff. de contrahen. empt. & contra Stipulatorem, qui potuit lege apertiùs dicere, vt l. ſtipulatio iſta, ff. de pactis. Alexander, in conſ. 113. num. 5. vol. 2. Pariſius, in conſil. 110. numero 55. libro 1. & contra eum, cuius cauſa, & ad cuius commodum conceptum fuit pactum, Gloſſa, in d.l. veteribus. vbi Albericus, in 1. col. dicit, non attendi, quis pacti verba proferat, ſed ad cuius cedent fauorem, vt latè per Beccium, in conſ. 101. num. 91. per Surdem, in conſ. 431. ex num. 33. lib. 3. vbi ſimili caſu ita argumentatur, & inquit, quod renuntiatio, ſiue quietatio generalis intelligitur in dubio contra eum, cui fit, & pro eo, qui renuntiauit, ſiue quietauit: vt per Nattam, in conſil. 546. num. 11. Decianum, in conſ. 52. num. 23. vol. 1. Hieronymum Gabrielem, in conſ. 60. num. 6. volumine 1. Cephalum, in conſil. 605. num. 5. lib. 5. vbi ait, quod interpretatio fieri debet in fauorem renuntiantis; quare cùm dicta tranſactio, & quietatio facta fuerit ad commodum dicti Idephonſi de Alarçon, & vxoris eius, intelligi debet reſpectu hæreditatis, & bonorum dicti defuncti, non verò reſpectu alterius iuris, quod ex dicta ſententia de remate, & virtute inſtrumenti guarentigij, Ioannes ipſe de Meſa prætendebat.

Sextò & vltimò facit, quoniam (vt nunc dicebam) ex virture inſtrumenti guarentigij lata fuerat dicta ſententia & ſumma dictorum 500. ducatorum debita; propterea tranſactio ſuper rebus iudicatis inita videri non poteſt, ne ad illa extendi. Quod duplici ratione probatur, Primò, quoniam tranſactio ſuper re indicta non cadit, l. poſt rem. ff. de tranſacationibus, l. eleganter. ff. de condict. indebiti, & vtrobique Doctores Felinus, in cap. in cap. inter monaſterium, de re iudicata. num. 31. Romanus, in conſil. 155. num. 3. & in conſ. 504. num. 7. vbi allegat iura nonnulla. Decius, in conſ. 39. num. 3. Corneus, in conſ. 148. num. 8. lib. 2. Berous, in conſ. 187. num. 48. & ſeq. lib. 1. Ioannes Cephalus, in conſ. 4. num. 8. lib. 1. Ioannes Vincent. Hondedeus, in conſil. 34. num. 1. lib. 2. Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſion. iuris, tom. 8. littera T. concluſ. 346. num. 11. & num. 22. & ſeq. fol, 341. & num 31. & ibidem concluſ. 345. num. 16. fol. 339. ſic etiam compromiſſum fieri non poteſt ſuper re iam iudicata, niſi expreſsè rei iudicatæ ſit renunciatum: dicta l. eleganter, §. ſi poſt, l. iuris gentium, § ſi paciſcar, ff. de pactis, l. duobus, ff. de exceptione rei iudicatæ, Romanus, in conſil. 174. in fine. & in conſil. 369. n. 15. & in conſil. 504. num. 7. Pariſius latè in conſil. 23. num. 130. volumine 2. Decius. in conſil. 39. num. 3. & in conſil. 375. num. 2. Barto. Bald. Corneus, Decius, & alij, quos citat Cephalus, in conſil. 518. num. 17. lib. 4. Marcabrunus, in conſil. 17. ex num. 1. cum ſeq. Berous, in conſ. 147. in principio, volum. 2. & in conſil. 187. num. 48. & ſeq. lib. 1. Rota, deciſion. 63. num. 2. 1. p. in nouiſſimis. Petr. Surdus, deciſione 185. num. 12. & 13. & in compromiſſo eſt text. in cap. expoſita, de arbitris, & tranſactionis verba, quamuis ampliſſima ſint, & valde vniuerſalia, non includunt id, quod per Iudicis ſententiam definitum, & terminatum eſt, ſed requiritur ſpecialis renuntiatio, non obſtante tali ſententia; ſicuti Baldum, Caſtrenſem, Alex. Iaſonem, Decium, & Beccium profitetur Surdus, dicta deciſ. 185. num. 14. qui in fortioribus terminis id defendit tribus numeris ſeqq. & num. 18. & repetit id ipſum, quod ſcilicet neceſſaria ſit dicta clauſula, non obſtante tali ſententia, vt videantur partus per tranſactionem, ſiue quietationem generalem recedere à iure acquiſito per ſententiam: & citat Riminaldum, & Marcabrunum, ita dicentes: Rationem etiam eam reddit, quia cùm neminem adeo ſupinum præſumat lex, qui velit rem iudicatem remitter, atque ita ius ſuum perdere, l. cum de indebito, ff. de probationibus, non aliter exiſtimat illum velle, niſi cum proteſtatione, & expreſſa derogatione ſuam teſtetur voluntatem, cùm ergo in caſu præſenti lata fuiſſet dicta ſententia in fauorem prædicti Ioannis de Meſa, non ſufficiunt verba generalia, vt videantur ex eis partes voluiſſe diſcedere à ſententia, ſed requiritur ſpecialis renuntiatio, quæ nullibi adeſt, nec in dicta tranſacitione deprehenditur.

Cæterum re ipſa. diligenti & accurato ſtudio perpenſa, atque examinata, contrarium viſum eſt verius, & probabilius Senatui Regio Hiſpalenſi, qui iuridicè, & rectè definiuit, tranſactionem, liberationem, & quietationem, adeò generaliter conceptam, omnia comprehendere in caſu propoſito, & ſic dictam 500. ducatorum quantitatem includere quoque, nihilque excludere. Apparebat namque, tranſacitionem, & quietationem fieri, non modò dictæ ſucceſſionis, & bonorum præfati defuncti reſpectu, ſed etiam cuiuſcunque alterius iuris, quomodocuque, & quacunque alia de cauſa pertinentis ratione, & omnia, & quæcunque iure deducta generaliter per partes: id quod ex ſequentibus probatur manifeſte.

Ac primum equidem ex verbis illis, necnon etiam de omni alio & quocunque iure, & c. Dictio enim illa, etiam, ſui natura implicatiua eſt, & dicitur implicare caſum magis dubium, & maiorem expreſſis, vt poſt alios in ſpecie prope reſpondit Craueta, in conſ. 294. num. 7. quem refert, & ſequitur in eiſdem in quibus verſamur terminis, Iacobus Menochius, in conſ. 116. n. 8. lib. 2. & in conſ. 496. num. 65. lib. 5. probatur etiam ex verbis, quouis modo, & quocunque modo, quæ ſunt vniuerſalia, & omnia comprehendunt, ſimilia inquam, & diſſimilia, æqualia, & maiora expreſſis, vt per Syluanum, in conſil. 25. num. 18. qui multis comprobat: Crauetam, in conſilio 294. colum. 5. Ruinum, in conſ. 98. n. 11. lib. 2. Cephalum, in conſ. 53. num 18. & 22. & in conſil. 150. num 15. lib. 1. Socinum iuniorem, in conſ. 92. n. 14. lib. 2. Menochium, in conſ. 496. num. 66. & 67. Lib. 5. Probatur denique, quia cum conuentum fuiſſet de omnibus ad dictam ſuccessionis & hæreditatis cauſam pertinentibus; generalis etiam ſubiicitur quietatio de omni eo, quod petere, aut intendere poterant partes ex alia quancunque tanſa, & c. quod verbum, quacumque, geminatum, & vniuerſale, includit etiam caſus, qui non venirent ſub ſimplici diſpoſitione, & etiam improprios, & etiam improprios, & maiores expreſſis: Ruinus, in conſil. 18n. 19. lib. 2. Tiraquellus, de retractu lignagier. §. 1. gloſſa 7. n. 20. & ſeq. Craueta, in conſil. 394. n. 7. Marſilius, in l. ſi vnus, §. cogniturus, ff. de quæſtionibus, vbi late id probat: Menochius, dicto conſil. 496. num. 68. lib. 5. Ioannes Vincent. Hondedeus, in conſ. 49. n. 11. &12. lib. 1. Nam cum verba illa, alia cauſa, ad diuerſas ab expreſſis referantur; Socinus ſenior, in conſil. 300. num. 2. verſic. 3. principaliter, lib. 2. Socinus iunior. in conſil. 97. num. 5. lib. 3. & Natta, qui deliberatè loquitur, in conſil. 410. num. 7. lib. 2. ſine dubio, iuncta cum verbo, quacunque, omnes alia diuerſas, & maiores includere debet, vt cum Gloſſa, Socino, Riminaldo, Curtio iuniore, & Natta, in propriis terminis noſtris adnotauit Ioannes Vincent. Honded. dicto conſil. 49. num. 13. & 14. qui inquit, quod ſi aliter diceretur impropriaretur natura dictorum verborum, & verba illa, alia quacunque cauſa, &c. eſſent penitus fruſtratoria, & ſuperflua; quod non eſt admittendum: cùm nullum verbum ſtare debeat ſine effectu aliquid operandi, vt latius ibi comprobat, & citat text. vulgatum, in l. ſi quando, ff. de legat. 1. de quo latiùs alio cap. ſupra, hoc eod. lib. & tractatu. idem etiam in ipſis terminis noſtris notauit Petr. Surdus, in conſ. 267. num. 8. in illis verbis, Et hic multo magis locum vendicauit, quia verba vniuerſalia ſunt in præſenti tranſactione, nedum geminata, ſed triplicata, & pluribus etiam vicibus reiterata: & ideò includere debent caſus, qui aliàs non comprehenderentur, etiam maiores expreſſis.

Secundò deinde facit, quod in præſenti caſu verba reciprocæliberationis, cum generalia adeò ſint, generaliter ſunt intelligenda, l. prima, §. & generaliter. ff. de legatis præstandis, l. de pretio. ff. de Publician. l. regula, §. finali. ff. de iuris & facti ignor. l. 1. §, cum vrbem. ff. de officio præfect. vrb. ita vt indiſtinctè de omnibus intelligatur facta liberatio, & pactum de non petendo, provt generalis liberatio accipi debet, l. pluribus, & ibi Bartolus, ff. de acceptitat. Alexand. Socinus iunior, Natta, Crotus, Cephalus, & Hippolytus Riminaldus, cum quinus in ſimili caſu ita argumentatur, & adducitur in conſ. 49. num. 8. & 10. lib. 1. Marc. Anton. Eugenius, in conſ. 13. num. 3. lib. 1. Petrus Surdus, deciſ. 185. num. 1. & deciſ. 217. num. 9. & 10. & in conſil. 267. ex n. 6. cum ſeq. lib. 2. & in conſil. 431. ex num. 2. cum ſeq. lib. 3. Menochius, dicto conſ. 496. ex n. 58. lib. 5. & præſumpt. 151. num. 17. & ſeq. lib. 3. Alex. Trentacinquius, variar. reſol. lib. 3. titul. de tranſact. reſol. 2. num. 10. & pluribus ſeq. Hinc eſt, quod nemo tenetur facere quietationem generalem. quia captioſa, l. 3. §. 1. ff. de contrario tutelæ. Bartolus, in l. Aquiliana, in ultimo notabili. ff. de tranſact. Aretinus, Oldrald. Baldus, Iaſon, & alij, cum quibus Surdus, dicta deciſ. 217. n. 10. & dicto conſ. 431. n. 2. &. 3. vbi refert Baldum dicentem, quod contrahentes ſe abſtineant à verbis generalibus, ne nimium effuſo ſermone in promptim incidant periculum, quia ſibi imputent, ſi verbis vtantur generalibus: Iacobus Menochius, dicto conſ. 496. num. 62. in fine. vbi refert Caſtrenſem, in l. tres fratres, num. 5. & 6. ff. de pactis, qui è contrario conſilium præbet his, qui recepturi ſunt liberationem, & quietationem, vt eam verbis vniuerſalibus conceptam recipiant; quia hoc modo dicetur comprehendere omnia & quæcunque iura, in vniuerſum competentia, & competitura ipſi liberationem facienti.

Hinc etiam eſt, quod tranſactio, ſiue quietatio, qut liberatio generalibus verbis concepta, extenditur ad incogitata, & comprehendit ea, do quibus nulla erat controuerſia, & de quibus cogitatum non fuerat, l. ſi de certa, C. de tranſact. vbi Bart, & alij notarunt, & cum mulitis Menoch. d. conſ. 496. n. 59. & 60. lib. 5. & dicta præſumptione 151. ex numero decimo nono, ſufficit enim: quod in genere de eis cogitatum fuerit, licèt ſpecificè cogitatum non fuerit; in genere autem cogitatio reperitur, quæ ex ampliſſimis, & generalibus verbis præſumitur. Sicuti ſcripſerunt permulti Authores, quos Menoch. ipſe, dicta præſumpt. 151. num. 20. & tribus ſeq. commemorauit. Hippolyt. Riminald: in conſ. 343. num. 19. & ſe. lib. 3. notauit etiam poſt alios multos Authores Cardinal. Mantica, de tacit. ambig. conuent. lib. 26. tit. 6. num. 17. per totum, fol. 705. Surdus, deciſione præcitata 217. num. 11. meliùs dicto conſ. 267. num. 6. 7. & 8. lib. 2. vbi latè obſeruauit, atque ex aliis comprobauit Authoribus, quod pactum generale ex ſui natum trahitur ad omnia, etiam incogitata: & quod generalis tranſactio trahitur ad incognitum, quia etſi non fuerit cogitatum, debuit tamen cogitari, & imputet ſibi, qui non cogitauit, ſub verbis generalibus omnia comprehendi, nam ſtultitia ſua non debet aduerſario nocere: & quod generalis tranſactio porrigitur indiſtinctè ad omnia, & ſuſtinetur in vim tranſactionis quoad ea, ſuper quibus erat lis; & quod alia valet in vim pacti. Et quod in dubio videtur, qui generalibus vtitur verbis, cogitaſſe in genere de omnibus, ne recedamus à proprietate, & ſignificatione verborum, quæ eſt, vt generalia generaliter intelligantur, & operentur: provt hæc omnia latius exornat Surdus ipſe, in loco relato: ſufficere etiam, quod ſaltem in genere cogitatum fuerit, vt tranſactio, ſiue quietatio generalis, tanquam generalis ſuſtineatur, licèt in ſpecie cogitatum non ſit; & præſumi cogitatum eo ipſo, quòd verba adeò ampla, & generalia ſubiiciuntur; poſt Anton. Gabrielem, Hieronym. Gabriel. & alios plures notauit Ioannes Vincent. Honded. dicto conſ. 49. n. 30. & duobus ſeq. lib. 1.

Rurſus & tertiò facit, nam licèt tranſactio, ſiue liberatio, aut quietatio generalis reſtringi ſoleat ad rem. & cauſam ſpecificatam, ſiue de qua agebatur, aut controuerſia erat: id verum eſt, & procedit regulariter, & quando partes ſteterunt in puris terminis tranſactionis; at vbi partes in tranſactione, ſiue liberatione vtuntur verbis prægnatibus, & quæ ſalua ratione recti ſermonis non poſſunt reſtringi ad rem, vel cauſam ſpecificatam, ſiue de qua agebatur, aut controuerſia erat; tunc equidem omnia includuntur, etiam quæ ad aliam cauſam pertinent, & non ad litem motam, aut quæ moueri ſperabatur: ſic ſane docuit magiſtraliter Bartolus, in l. Aurelio, §, Cuius, num. 10. ff. de liberatione legata. vbi dicit, quod generalis tranſactio, ſiue renunciatio, quæ non poteſt ſolum referri ad ſpecificat, ſalua ratione recti ſermonis, extenditur ad omnia, etiam ignorata, & incogitata. Et dicit idem Bartolus, in d.l. ſi de certa, num. 5. quod tranſactio trahitur ad ea, quibus non eſt lis, quando partes dixerunt generaliter, quod trahatur ad omnia. Et ſubdit eſſe notandum, quia Notarij fere ſemper ponunt in inſtrumentis verba valde generalia, & vniuerſalia: Idem dicit Caſtrenſis, in l. Aquiliana, in principio ff. de tranſact. vbi inquit, tranſactionem extendi de mente partium ad ea, de quibus non erat lis, & tunc argui mentem partium eſſe, quando verba non poſſunt ſalua ratione recti ſermonis reſtringi ad ea, de quibus eſt lis. Idem Caſtrenſis, in conſil. 333. column. 1. volumin. 2. vbi dicit, verba reſtringi ad ea, quæ erant in lite deducta, ſi ratio recti ſermonis id petitur: at ſi generalitas prolata ſit per verba vniuerſalia, tunc non fit reſtrictio, ſed ea vniuerſaliter intelligitur, & operatur: & ſcribit col. 2. quod verba illa, ex quacunque cauſa, ſunt poſita ad ampliandum, ideò debent augere: Id ipſum latè proſequendo, comprobat Alexander, in conſil. 11. num. 11. & ſeq. volum. 2. vbi dicit, quod liberatio facta ab omnibus, quæ quomodocunque peti poſſent non reſtringitur, nec reſtringi poteſt ad ſpecificata. Idem concludunt Socinus, in conſil. 163. num. 4. in fine, lib. 3. Natta, in conſil. 546. num. 20. & ſeq. eruditè Petrus Surdus, dicto conſil. 267. ex num. 12. vſque ad num. 18. lib. 2. & in conſil. 431. num. 73. in fine, & num. 74. lib. 3. & deciſion. 217. num. 23. vbi quod pactum generale non reſtringitur ad ſuam cauſam: & num. 14. vbi quod liberatio generalis, quando ſalua ratione recti ſermonis reſtringi non poteſt ad vnum negotium, extenditur ad omnia: Iacobus Menoch. dicto conſil. 496. num. 73. & duobus ſeq. lib. 5. & dicta præſumptione 151. num. 17. & ſeq. lib. 3. vbi late, quod liberatio facta verbis ampliſſimis, & vniuerſalibus, quæ ſalua ratione recti ſermonis reſtringi non poſſunt ad rem controuerſam, vel ſpecificatam; ad eam ſolam ſe non reſtringit, ſed omnia comprehendit, etiam ignorata, & incogitata, Marcus Antonius Eugenius, dict. conſil. 13. num. 8. cum ſeq. Aluarus Valaſcus, conſultatione 39. vbi inſiſtit circa tranſactiones, ſeu quietationes generales & ſpeciales: & numero 4. ſuperiorum tradidit doctrinam, an ſcilicet reſtrictio fieri poſſit, vel non, ſalua ratione recti ſermonis? Alexander Trentacinquius, variarum lib. 7. titul. de tranſact. dicta reſolut. 2. ex num. 10. cum ſequent. fol. 40. Ioannes Cephalus, in conſil. 228. num. 17. & ſeq. lib. 2. Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſ. iuris, tom. 8. littera T. concluſ. 356. ex num. 17. cum ſeq. fol. 348. Pater Ludou. Molina, de iuſt. & iur. tom. 2. diſp. 558.

Prætereà & quartò ſententiam hanc manifeſtè probauit Cinus, in l. ſi ex timore. C. de except. qui dixit, quod ſi creditor recipiens partem crediti, debitorem liberauit ſimpliciter, liberatio reſtringitur ad quantitatem ſolutam tantùm, & ſic non intelligitur liberare, niſi pro parte, quam recipit; ſecus ſi promiſcerit aliud non petere occaſione cuiuſcunque debiti, quia tunc ad omnia extenditur, & ſic à reſiduo quoque liberare cenſetur, cum verba illa, cuiuſcunque debiti, ſalua ratione recti ſermonis reſtringi non poſſint: & eius opinionem ſequuntur Alexander, in d.l. ſi de certa, num. 1. in fine. vbi Iaſon, numero 7. Afflictis, deciſion. 185. num. 8. Curtius iunior, in conſil. 191. num. 16. lib. 3. Crotus, in conſil. 192. num. 15. lib. 2. Imola, in cap. 1. de tranſact. n. 5. verſiculo, quando autem. quem ſequitur Crotus, vbi ſupra, num. 10. & Iaſon, in dicta l. ſi de certa, num. 5. verſic. limitant. qui aſſerunt, quod tranſactio facta ſuper re petita cum promiſſion nihil amplius petendi, intelligitur occaſione dictæ rei, & ad petita reſtringitur. Sed ſi dictum fuerit, ex cauſa dictæ rei, vel alia quacunque de cauſa, non eſſe faciendam dictam reſtrictionem, ſed generaliter intelligi debere. Refert, & ſequitur Ioannes Vincent. Hondedeus, dicto conſil. 49. num. 34. in principio, lib. 1. Marcus Antonius Eugenius, dicto conſilio 13. numero 10. & trib. ſeq. Sic etiam, ſi renuntiatum ſit actionibus competentibus contra te qualitercunque, vel quid ſimile dictum, quia tranſactio ſalua ratione recti ſermonis reſtringi non poteſt, generaliter erit intelligenda; ita ſcripſit Abbas, in dicto cap. 1. num. 6. verſic. aut non poteſt. de tranſact. referunt Hondedeus, vbi ſupra, dicto num. 34. verſic. ad idem tendit. Eugenius, dicto conſil. 13. num. 14. accedit Alexander, in conſil. 11. num. 10. affirmans, liberationem factam de omnibus, quæ peti poſſunt vſque ad illam diem, ex alia quacunque cauſa ad ſpecificata non reſtringi, ſed ad alias res, & obligationes extendi. Idem voluit Natta, in conſil. 113. num. 3. lib. 1. quando liberatio facta fuit ab omni eo, quod peti poſſet, per text. in l. ſtichus, in principio, & in l. alimenta, §. Baſilicæ. ff. de aliment. legat ſequitur Hondedeus, vbi ſupra, verſic. accedit Marc. Anton. Eugenius, n. 15. ſic etiam Socin. iunior, in conſil. 40. num. 3. lib. 3. ſcriptum reliquit, quod quando eſt facta quietatio particularis, & poſtea additur liberatio ab omnibus, & quibuſcunque aliis quomodocunque, & quacunque de cauſa debitis, ad expreſſa reſtringi non poteſt, cum id fieri nequeat ſalua ratione recti ſermonis propter dicta verba vniuerſalia: referunt, & ſequuntur Hondedeus, vbi ſupra, num. 34. in verſiculo, eandem opinionem, Marcus Anton. Eugenius, in conſil. præcitato 13. num. 16. Purpuratus quoque, in conſil. 189. lib. 1. tradidit, quietationem pro certa ſumma factam occaſionem adminiſtrationis vnius Præceptoriæ cum clauſula, & de omni eo & tot, in quo tenetur vſque ad illam diem, & de aliis, in quibus tenebatur quacunque de cauſa, cum ſcriptura, vel ſine ea, comprehendere etiam liberationem ab alia adminiſtratione Prioratus, ex eo, quia ſalua ratione recti ſermonis, ad adminiſtrationem Præceptoriæ tantum reſtringi non poterat; ſequuntur Hondedeus, dicto conſil. 49. num. 34. verſic. pro eadem opinione. Marc. Anton. Eugenius, dicto conſ. 13. n. 17. & idem in ſimili caſu tenet Hippolytus Riminaldus, in conſ. 239. num. 45. lib. 3. & facit etiam, quod poſt Baldum, in l. ſub prætextu, l. 2. in vltima columna. C. de tranſact. dixit Curtius iunior, in conſil. 191. num. 18. lib. 3. dum reſpondet, quod ſi facta computatione cum adminiſtratore ſuper certo capitulo fiat liberatio de omnibus, in quibus tenebatur vſque ad illum diem, liberatio non reſtringitur ad dictum capitulum, ſed in omnibus aliis præiudicat. Sequuntur Hondedeus, vbi ſupra, in verſic, & idem. Eugenius, n. 18. qui addit n. 19. & Hondedeus, eod. n. 34. in verſic. eandem opinionem in terminis. eandem opinionem in fortioribus terminis tenuiſſe Bartol. in l. emptor. §. Lucius, n. 3. ff. de pactis. qui voluit, quod licet in caſu legis illius, quando lis erat de pertinentibus ad menſam nummularij, ſi debitor tradidit aliquid, & creditor liberauit eum ab omnibus, in quibus tenebatur ex quacunque cauſa, reſtringatur liberatio ad cauſas pertinentes ad dictam menſam; ſi tamen liberatio facta eſſet cum clauſula, ex quacunque alia ratione, vel cauſa, liberatio tanquam generalis operetur reſpectu aliarum cauſarum, vt per eum, quem ſequuntur Raphael, Corneus, Aretinus, & Natta, quos Hondedeus, vbi ſupra commemorat.

Facit & quinto loco pro eadem Senatus definitione, quod etiam ſi non extarent verba tam vniuerſalia huius liberationis, & quietationis; id ipſum tamen eſſet dicendum alia ratione: quia dum agitur de inducendo liberationem contrahentium ab omnibus actionibus, & obligationibus, & omni iure, quod vtrique parti competere poſſet, latior eius fieri debet interpretatio, & non reſtrictior; liberatio namque reputatur fauorabilis, quia reducit ad priſtinam libertatem, & reſoluit obligationem, & latiorem recipit interpretationem, Socinus iunior, in conſilio 40. numero 3. volumine 3. Decius, in conſil. 178. numero 4. Cephalus, in conſil. 39. num. 26. lib. 1. Ioannes Vincent. Hondedeus, in conſil. 49. num. 18. & ſeq. lib. 1. vbi in propoſito ſubdit, multo magis id procedere, quando eſt reciproca, reſpectu vtriuſque partis, provt fuit in caſu præſenti, quia tunc ob mutuum commodum, & ob correſpectiuitatem extendenda eſt: allegat Cornem, in conſil. 29. in fine, lib. 1. ſemper enim debemus eſſe proni ad liberandum, l. Arrianus. ff. de obligat. & action. & Hondedei reſolutionem ſequitur Petrus Surdus, dicto conſilio 431. numero nono, libro tertio, & in terminis ita quoque arguementatur Menochius, (quem ſuperiores non citant) dicto conſil. 496. num. 69. lib. 5. poſt Crauetam, in conſil. 294. colum. 3. verſic. decimo ſexto, & verſic. decimo ſeptimo. quem etiam ſequitur ipſe Menochius, in conſil. 156. num. 27. lib. 2. & dicit, quod liberatio facta gratia dirimendarum litium (provt fuit facta in præſenti) fauorabilis eſt, & extendenda.

Sexto denique & vltimo loco facit Senatus Sabaudiæ in propriis terminis noſtris ſæpiùs repetita definitio, de qua teſtatur Anton. Faber, in libros 9. Codicis, ad titulum. C. de tranſactionibus, definitione 6. folio 115. inquit namque, quod quoties in tranſactionis præfatione ſpecialis petitio proponitur, deciſio autem ſequitur generalis, non de aliis tranſactum videri debet, quam quæ ſpecialiter deducta fuerant in petitionem; per text. in d.l. ſi de certa, C. de tranſaction. alioqui facile traheretur ad incogitata, ex l. cum Aquiliam 5. l. qui cum tutoribus 9. §. 1. ff. de tranſact. l. 3. C. eod. ſed ſi petitio generalis fuerit, vt appareant id egiſſe contrahentes, ne quid indeciſum relinqueretur, ſecuta generalis deciſio generalem recipiet interpretationem, ne qua litis materia inter eos ſuperſit, qui non à lite tantum, ſed ab omni litis metu diſcedere voluerunt: & hactenus Anton. Faber, dicens, quod ita Senatus ille ſæpiùs definiuit: & repetit definit. 12. fol. 116. vbi inquit in hunc modum, Cum de certare tranſactio facta eſt, conſtat quidem generalis clauſula, quæ, quæ ſubiici ſolet, eam faciendam eſſe interpretationem, vt aliis quæſtionibus, de quibus nec actum, nec cogitatum fuit, nullum præiudicium factum intelligatur: nam nec Aquiliana ſtipulatio, quantumuis generaliſſima extenditur ad incogitata: liberalitate enim captioſam interpretatio prudentem fregit: ſed tamen, ſi tam aperta & enixa ſint generalis clauſulæ verba, vt dubitari non poſſit, quin de quæſtionibus omnibus fuerit cogitatum, idque inter contrahentes actum, ne qua litis materia inter eos ſupereſſet, cauſa nulla eſt, cur generalis tranſactionis poteſtas ad rem certam, de quanoninatum tractatum ſit, quæque tranſactions cauſam dederit, coanguſtetur. Et ita Senatum tradidiſſe, atque diffiniſſe, teſtatur ibi Faber, qui (vt vides) expreſſam tradit caſus præſentis deciſionem vtpote cum ex verbis adeo vniuerſalibus, & generalibus, velut expreſſim appareat, id inter contrahentes actum, ne qua litis materia inter eos ſupereſſet, ſed vt cauſæ cuiuſlibet occaſione quietatio fieret generalis, provt factam fuiſſe appare.

Nec obſtant ea, quæ pro contraria parte adducta, & ponderata fuere: Non obstat primum quoniam ibi adnotata procedere poſſent, quando tranſactio, & quietatio in caſu præſenti, adeo generalibus, & vninerſalibus verbis, atque etiam geminatis, & iteratis concepta non fuiſſet; tunc namque ad rem, & cauſam expreſſam, ſiue ad ſpecificata reſtringi poſſet. Cæterum eiuſmodi, adeoq́ue vniuerſalibus verbis prolatis, ratio recti ſermonis non concedit, verba generalia quietationis & liberationis ad expreſſa reſtringi: ideò tranſactio generalis ad omnia, etiam idiuerſa extenditur, ſicuti latius adnotaui ſuprà, num. 42. 43. 44. & ſeq. & in terminis poſt infinitos alios Authores ſic reſpondet Iacobus Menochius, dicto conſ. 496. num. 73. &74. lib. 5. Hippolytus Riminaldus, in conſil. 343. num. 19. lib. 3. Petrus Surdus, dicto conſil. 267. ex num. 12. vque ad num. 17. lib. 2. Ioannes Vencentius Hondedeus, dicto conſil. 49. num. 28. per totum, lib. 1.

Nec reſiſtit ſecundum; quoniam in dicto §. Lucius. l. emptor. ff. de pactis, ad cauſas expreſſas verba, ex quacunque cauſa. referri poterant: cùm plures cauſæ, quæ ad menſam nummularij ſpectabant, ſed quia in caſu noſtro fuit facta conuentio, & quietatio generalis occaſione, & reſpectu ſucceſſionis, ſiue bonorum hæreditariorum generaliter, & non pro aliqua ſpecie, aut re tantum, quæ ad ſucceſſionis, aut hæreditatis cauſam pertineret, dum poſtea adiicitur, & ſæpè iteratur, ex alia quacunque cauſa, ceſſat diſpoſitio dictis §. Lucius, & quod per illum text. dicit Caſtrenſis, in locis allegatis in argumento, & ad alias cauſas liberatio generalis eſt extendenda, vt ibi declarat Bartolus, num. 3. Corneus, in conſil. 168. num. 5. verſic. differentia itaque, lib. 1. Natta, in conſil. 410. num. 6. & 7. lib. 2. & in conſil 546. num. 22. & ſeq. lib. 3. Hondedeus, dicto conſil. 49. num. 29. lib. 1. & ſentit apertè Surdus, dicto conſil. 267. ex num. 13. cum ſeq. lib. 2. Deinde: cum in caſu præſenti quoad ſucceſſionis cauſam, & bona hæreditaria attinebat, adeo generaliter tranſactio, & quietatio fieret circa omnia; verba illa, ex alia quacunque cauſa, toties repetita, niſi ad alias cauſas non expreſſas traherentur, & ſic ad dictam quoque 500. ducatorum quantitatem; nihil operarentur, & ſuperfluè appoſita cenſerentur; quod credendum non eſſe, nec veriſimile videri; rectè fundauit Hondedeus ipſe, dicto conſ. 49. n. 16. & 17. vt ſuprà retuli.

Non obſtat tertium argumentum; quia reſpondetur, imò verius eſſe, quod tranſactiones, quietationes, & liberationes vniuerſaliter conceptæ, trahuntur etià ad caſus incognitos, & minimè cogitatos, atque ad eos, qui non ſunt eiuſdem, ſed alterius generis, quoniam ratio recti ſermonis nullam reſtrictionem admittit, & ſufficit cogitatum in genere, licet in ſpecie cogitatum non fuerit; cogitatum autem in genere, ex generali quietatione, & natura verborum in ea prolatorum, ſatis deprehenditur; ſicuti ſuprà abundè demonſtraui ad fundamentum partis ſecundæ, ex num. 2. cum pluribus ſeq. & in terminis ſic reſpondent Menochius, dicto conſil. 496. num. 75. lib. 5. Surdus, dicto conſil. 267. ex num. 12. cum ſeq. lib. 2. Hondedeus dicto conſil. 49. num. 39. & tribus ſequent. lib. 1.

Non obſtat quartum argumentum, quia reſpondetur, textum, in d.l. Aurelius, §. Mæuio, ff. de liberatione legata. & Doctores in argumento allegatos, loqui in liberatione, & quietatione ſimpliciter relicta debitori de eo, in quo debitor eſt; at in caſu noſtro diuerſum eſt, quia partes non fecerunt ſimplicem liberationem, ſed generalem quietationem, liberationem, tranſactionem, & pactum perpetuum de vlterius aliquid non petendo, de omni eo, quod vna pars ab altera petere, exigere, & conſequi poſſet vſque in illam diem ex quacunque cauſa, &c. Idcirco huiuſmodi liberatio ad omnia extenditur, & etiam ad creditum dictæ ſummæ 500. ducatorum, & iſto caſu non militat diſpoſitio illius §. vt clarè oſtendunt Corneus, Alex. & Natta, cum quibus Hondedeus ſingulariter dicto conſil. 49. num. 38. lib. 1. & vltra eum Gozadinus, in conſil. 94. num. 18. ex verſic. 10. pondero. Menochius, d. conſ. 496. num. 75. in verſic. non obſtat tertium.

Rurſus & ad ſecundam partem eiuſdem quarti argumenti reſpondetur, quod licèt de dicta ſumma 500. ducatorum lis non eſſet, ſed duntaxat ſuper ſucceſſione, & bonis dicti defuncti, nihilominus ex cauſa tranſactionis, ſicut ex cauſa alterius ſimplicis liberationis potuit fieri generalis remiſſio omnium iurium, & actionum, l. cum Aquiliana, ff. de tranſact. per quam ita dixit Bartolus, in l. emptor. §. Lucius. ff. de pactis, num. 3. idem Bartolus, in l. ſi de certa C. de tranſact. num. 2. vbi ſcriptum reliquit, quod ſæpè contingit, quod vnus etiam modico recepto liberat aduerſarium, non ſolum ab actione intentata, ſed etiam ab aliis quibuſcunque, quantumcunque liquidis: quod etiam firmat Paulus Caſtrenſis, in conſil. 333. num. 4. lib. 2. Prætereà, cum potuerit ſaltem adeſſe timor litis reſpectu aliarum prætenſionum, & ſic etiam prædictæ quantitatis 500. ducatorum, timor ille ſufficit ad ſuſtinendam dictam tranſactionem, l. 2. vbi Bart. & alij, C. de tranſact. Alexander, in conſil. 11. num. 8. lib. 2. Decius, in conſilio 351. num. 3. Octauianus Cacheranus, deciſione Pedemontana 91. num. 23. Hondedeus, dicto conſil. 49. num. 39. qui ſuperiora confirmat: & vltra eum Petrus Surdus, dicto conſilio 267. num. 14. & 15. lib. 2. vbi inquit, quod quamuis tranſactio fiat ſolum de re dubia, & ad eius ſubſtantiam ſit neceſſaria lis, vel timor inſtantis litis: attamen etiam id, quod eſt certum & liquidum, ſæpè in conuentionem deducitur ex cauſa tranſactionis, & actor modico recepto à reo, illum liberat, nedum ab actione intentata, quæ erat dubia, ſed etiam ab aliis quibuſcunque liquidis, vt latius ibi: & per Bolognetum (quem nullus ſuperiorum recenſet) in dicta l. ſi de certa, num. 23. vbi in hunc modum ſcribit: Non obſtat, quod tranſactio non poteſt fieri niſi de iis, de quibus eſt lis: quia reſpondet Bartolus, quod hoc non tollit, quin tranſactio valeat in præmiſſis caſibus, quia tunc tranſactio non fit de aliis debitis, de quibus non eſt lis; ſed pars renunciat iuri ſuo in aliis, de quibus non eſt lis, pro pretio tranſactionis factæ, vt remiſſio aliarum actionum, vel iurium ſit in obligatione ab vnaparte pro compenſatione eorum, quæ remittuntur, vel promittuntur, vel dantur ab alia parte, cùm forſan remiſſio iuris actoris parum valeat respectu eius, quod datur ab alia parte: in eo enim quod datur, non oportet, quod ſit lis, ſed ſufficit, litem ſuper re, de qua fit tranſactio, & Bartolum ſequuntur Doctores. Hactenus Bolognetus. Inſuper dicendum eſt, conuentionem, de qua nunc agitur, non ſolum in vim tranſactionis, ſed etiam in vim pacti ſuſtineri pro aliis, de quibus non vertebatur lis, cum enim verba liberationis ſint generalia, & ad expreſſa non reſtringantur, circa deducta in lite, ſuſtinetur in vim tranſactionis: in aliis verò ſuſtinetur in vim pacti, nec ex nominatione tranſactionis vitiatur: Salicetus, in d.l. ſi de certa, num. 2. Anton. de Butrio, in cap. 1. de tranſact. num. 11. Alexander, in conſil. 43. num. 8. lib. 1. & in propriis terminis noſtris Ioan. Vincent. Hondedeus, in conſ. 49. num. 34. ante finem, lib. 1. idque in caſu noſtro certius videtur, cum dictum tranſactionis inſtrumentum non contineat ſimplicem tranſactionem, ſed etiam liberationem, conuentionem, & quietationem, pactumq́ue perpetuum de vlterius aliquid non petendo: quæ verba (vt Hondedeus ipſe, vbi ſuprà concludit) operantur, quod non ſit ſimplex tranſactio, ſed etiam in vim alterius liberationis, conuentionis, & pacti ſuſtineatur, vt etiam ſcripſerunt Bartolus, Imola, Curtius iunior, & Crotus, ibi commemorati.

Non etiam obſtat quintum argumentum, verba namque contractus, quod interpretentur contra eum, qui in illis ſe fundat, procedit in caſu dubio, & cum verſamur in liberatione, & quietatione facta verbis ſimplicibus, atque ſingularibus, ſecus tamen in caſu adeo claro & certo, & vniuerſalia, atque iterata verba, ita manifeſtam reddunt contrahentium reciprocam voluntatem, vt ſalua ratione recti ſermonis ad aliqua reſtringi non valent, cum ſui natura omnia æqualiter comprehendant, quodex his deducitur manifeſtè, quæ ſupra longa ſerie obſeruaui. Item ex his, quæ alio cap. tradidimus ſuprà, hoc eod. lib. & tractatu. vbi latius explicatur materia, & deciſio l. veteribus, ff. de pactis.

Inſuper reſpondetur, non obſtare quod in argumento dicebatur, renunciationem, ſiue quietationem generalem intelligi in dubio contra eum, cui fit, & pro eo, qui renuntiauit; quoniam nos verſamur in terminis quietationis, & liberationis generalis, reciprocè ab vtraque parte factæ, & vbi generalitas reſtringi non poteſt ſalua ratione recti ſermonis, quo caſu liberatio, ſiue quietatio, ac etiam renuntiatio extenditur ad omnia, etiam non expreſſa; ſicuti in renuntiatione profitentur poſt alios Authores Natta, in conſil. 546. num. 15. & 16. Marc. Anton. Eugenius, in conſ. 13. num. 21. & ſeq. & num. 56. verſ. Secundò dato. Marcabrunus, in conſ. 17. num. 13. & ſeq. optimè Petrus Surdus, in conſ. 431. num. 66. & num. 73. in verſ. 3. respondeo, & num. 73. lib. 3. vbi inquit, quodquod eſt communis reſolutio, quam omnes amplectuntur, renuntiationem non reſtringi ad ſpecificata, quando generalitas reſtringi non poteſt ſalua ratione recti ſermonis, vt quando dictum eſt, quod liberat ab omni, & toto eo, quod petere poteſt occaſione eius, de quo ſpecifice agebatur, vel ex quacunque alia cauſa:ſed vbi ratio recti ſermonis pati poteſt reſtrictionem, tunc ea eſt permiſſa, & non extenditur vltra id, quod fuit expreſſum, vt latius ibi.

Non obſtat ſextum & vltimum argumentum, quoniam licet regulariter non valeat tranſactio ſuper re iudicata, ea ratione, quia tranſactio fieri debet ſuper re dubia, l. prima. ff. de tranſact. ſed quando fit ſuper re iudicata, non dicitur res dubia, vt dixit Gloſſa, in l. eleganter, in verbo, hoc enim, ff. de condict. indebiti. quam ibi probant Iaſon, num. 2. verſiculo, Tertiò nota. & cæteri. Cardinalis Thuſcus, practicar, concluſion. iur. tom. 8. littera T. concluſ. 346. ex num. 11. cum ſeq. tamen quando poſt rem iudicatam aliqua ſupereſt dubitatio, ſeu aliquid diſceptabile, & dubium, recte poteſt tranſigi: l. poſt rem, vbi Doctores communiter, ff. de tranſact. Caccialup. de tranſact. quæſt. 9. num. 6. Thuſcus, vbi ſupra, concluſ. 345. n. 23. 27. & 28. & dicta concluſ. 346. n. 33. & num. 28. vbi poſt Riminaldum, in conſ. 202. num. 24. lib. 2. quod bene valet tranſactio poſt rem iudicatam, quando eſt dubia, erat autem maximum dubium in caſu præſenti, quia prætendebatur, dictam ſententiam de remate fuiſſe nullam, & ideò nec nomen, nec virtutem ſententiæ habituram;ſicque tranſactio fieri potuit de iure, vt cum Craueta obſeruauit Thuſcus ipſe, dicta concluſ. 346. num. 31. fol. 342. Item, quia poterat appellari ad Superiorem ab ea ſententia, quæ non tranſiuit in rem iudicatam, & via ordinaria ius partium de nouo deduci, quod via executiua non præluditur, vnde etiam tranſigi potuit iuridicè, vt per Crauetam, in conſilio 425. num. 61. Thuſcum, tom. 8. littera T. dicta concluſione 345. num. 30. fol. 342. & vltra eum, ſic definiuiſſe Sabaudiæ Senatum conſtat ex Antonio Fabro, ad libros 9. Codicis, titulo, de tranſact. definitione 4. vbi agit de tranſactione facta poſt iudicatum: & inquit, quod cum maritus iniuriam vxoris perſequens, aduerſus Titium egiſſet, ac iam forte victum ſe præſenſiſſet, reo perſuaſerat, vt de tota controuerſia in arbitros compromitteret, compromiſſum de ea re factum fuerat cum diei, & pœnæ adiectione, itemque cum clauſula illa, ſiue latum eſſet Arreſtum, ſiue non. Poſtmodum reus ſententiæ arbitrorum ſtare noluerat, vtque ſibi liceret iudicatum exequi apud Senatum poſtulabat. Placuit, iuſtam eſſe petitionem nonnullis rationibus (vt ſcribitur ibi) ſed illâ potiſſimùm, quod iam ipſo compromiſſi tempopore iudicatum eſſet, vt proinde nihil ſupereſſe poſſet, de quo tranſigeretur: nec ad rem pertinuit, quod ignorarent compromiſſores, an, aut quid iudicatum eſſet: non enim eo minus certum ius erat, quod quale illud eſſet, nondum didiciſſent: & tandem in hæc verba Faber ipſe concludit; Itaque viſum eſt, reiici debere clauſulam illam, ſiue Arreſtum latum eſſet, ſiue non: vtpote quæ ſuperiorum Iudicum, à quibus nec liceret appellare, auctoritatem infringeret: l. eleganter 23. §. ſi poſt rem iudicatam, verſic. tunc enim reſcriptis. ff. de condict. indebiti. nam ſi de inferioris iudicis ſententia tractaretur, à qua prouocatio licita eſſet, valeret proculdubio clauſula, per quam ſcilicet non tam iudicati auctoritas labefactata, quam appellationis remedio in omnem caſum renuntiatum videretur. dicto §. ſi poſt. verſic. quid ergo. l. & poſt rem 7. l. poſt. rem. 11. ff. de transact. Ecce expreſſam Senatus illius deciſionem ad hoc, quod cum de inferioris iudicis ſententia tractatur, à qua prouocatio licita eſſet, tranſactio valet de iure, provt erat in caſu præſenti: & iterum definitione 5. eodem titulo C. de tranſact. fol. 115. dum ageret Faber ipſe de tranſactione facta poſt Arreſtum, contra quod porrecta ſit, aut porrigi poſſit ciuilis ſupplicatio, in hunc modum concludit: In eoque ſane conueniens eſt, maioris poteſtatis eſſe, quod à Senatu pronuntiatum eſt, quam quod ab inferiore iudice, à quo ſufficit appellari poſſ, vt etiam poſt rem iudicatam tranſigere liceat; quamuis nondum fuerit appellatum; dicta l. & poſt rem, 7. in principio. ff. de tranſaction. ita Senatus in cauſa Ioannis Franciſci, &c.

Denique, quia tranſactio facta poſt rem iudicatam, ſaltem in vim pacti valere poſſet, cum non fuerit ſimplex tranſactio, ſed etiam generalis quietatio, & liberatio, quæ in vim pactionis & conuentionis ſuſtinetur, & per eam, etiam id quod eſt certum, & liquidum, ſæpè in conuentionem deducitur; vt ex aliis Authoribus probaui ſuprà ad ſolutionem quarti argumenti: & latè, atque eruditè per Surdum, dicto conſilio 267. num. 14. & 15. lib. 2. Hondedeum, dicto conſilio 49. num. 34. & 35. libro primo. Atque ita licèt non valeret tranſactio ſuper re iudicata, quæ tamen valet (vt dixi) de iure tamen ex cauſa tranſactionis, & quietationis generalis remitti poteſt ius ex ſententia acquiſitum: aliud namque eſt, ſuper re iudicata tranſigere, aliud verò ex cauſa tranſactionis (in qua etiam liquida & certa deducuntur, vt ſuprà probaui) ius acquiſitum per ſententiam remittere; ſicuti euidenter deducitur ex Ioannis Vincentij Hondedei, & Petri Surdi obſeruationibus, numeris præcedentibus commemoratis: & clarè præſentiunt Alexander, in conſilio vltimo n. 15. lib. 6. Romanus, in conſil. 369. num. 15. Decius, in capit, prætereà, num. 6. circa finem, de officio delegati. vbi allegat Caſtrenſem: Magonius, deciſione Florentina 119. num. 3. Cephalus, in conſil. 772. n. 55. lib. 5.

Nec caſui præſenti, atque Senatus noſtri deciſioni repugnant Petri Surdi, deciſione 185. ex num. 9. vfque ad num. 21. reſolutiones: Tum, quia contrarium eius, quod ipſe tuetur, late defendunt Authores illi, quos ibi commemorauit ex num. 2. cum ſeq. tum etiam, quia conceſſo ſine veritatis præiudicio, quod verior ſit eiuſdem ſententia, adhuc ipſa non obſtaret, concurrentibus omnibus ſuprà enumeratis, quod ſcilicet adhuc dubium, & diſceptabile remaneret: quod à ſententia, ab inferiori lata, appellari poſſet, & via ordinaria id ipſum deduci: & quod in vim pacti propter verba vniuerſalia quietatio generalis deberet etiam comprehendere ea, quæ per ſententiam definita eſſent. in his namque terminis Surdus non loquitur, nec omnibus, nunc enumeratis, concurrentibus, imò nec aliquo eorum interueniente auſus eſſet aliter affirmare: ſic ſane dicto conſil. 267. ex num. 14. cum ſeq. lib. 2. libenter agnoſcit, quod quamuis tranſactio fiat ſolùm de re dubia, & ad eius ſubſtantiam ſit neceſſaria lis, vel timor inſtantis litis, tamen etiam id, quod eſt certum, & liquidum, ſæpè in conuentionem deducitur ex cauſa tranſactionis, quæ in vim liberationis generalis, & conuentionis omnia includit, & nedum ab actione intenta, ſed etiam ab aliis, quantumcunque liquidis liberationem inducit: & de his hactenus.

Ex altera Senatus Hiſpalenſis illuſtri admodum, atque egregia definitione.

Rurſus atque ſecundo loco & principaliter obſeruandum, & conſtituendum erit, eadem die, & articulo, controuerſiam motam, & definitam in ſenatu; vtrùm, inquam, Iudicis authoritate (inſtantibus tamen, & poſtulantibus creditoribus) venditis bonis debitoris, emptor de euictione agere poſſit, vel etiam aduerſus ipſos creditores pretium nondum ſolutum retinere, ſi forte pretij aliquam partem non ſoluiſſet: nam in caſu præſenti apparebat, venditum eſſe quoddam hæreditamentum, quod hortum valde fructiferum, & arboribus plenum, domum etiam ampliſſimis ædificiis conſtantem habebat: hæc autem euictam fuere per ſententiam Iudicis cuiuſdam Regij, vulgò dicti de veredas y cañadas, eo prætextu, quod terra arboribus ornata, & plantata, atque etiam ædificata, diceretur eſſe publici iuris, ſiue paſtus, & commodi publici, vulgo realenga, valdia, y de paſto, y aprouechamiento comun; ita tamen provt vendita fuit, empta fuerat per debitorem, qui totum hæreditamentum, provt emerat, vendidit, ſiue eius nomine venditum fuit, pro ſatisfaciendis creditoribus, & tempore litis motæ iam ex hac vita deceſſerat. Pro parte itaque creditorum, vt nec euictione teneantur, nec etiam partem pretij, quam hactenus emptor retinebat, petere prohibeantur; ſequentia magis videntur adſtringere fundamenta, & rationes.

Inprimis, dictum hæreditamentum venditum fuiſſe authoritate Iudicis, & ad inſtantiam creditorum, non ſimpliciter, ſed eo adiecto, quod ſcilicet vendebatur, provt à debitore fuit comparatum, ſiue provt habebat illud debitoris author, ſegun y como le tenia el que ſe le vendio al deudor, y ſegun y como ſe le verdieron al miſmo deudor. Cum autem ita debitoris author teneret, provt nunc apparuit ſcilicet periculo illi obnoxium, de ſer la tierra realenga, y valdia; ita quoque venditum videtur, & ſi ita venditum provt tenebatur & venditum fuit; cum hac qualitate etiam venditum dicendum eſt; vt euictionis nomine retineri poſſit pars pretij nondum ſoluta per emptorem. Conſtat namque, dictionem, provt, Hiſpanè ſegun y como, ſui naturâ relatiuam eſſe, & operari, ne plus cenſeatur conceſſum, & venditum ex actu referente, quàm habeatur in relato. Atque ita dictio ipſa, provt; ſtat reſtrictiuè, & limitatiuè: ſicuti ſcripſerunt Bartolus, in edita, num. 28. C. de edendo, Decius, in conſ. 122. num. 33. lib. 3. Curtius iunior, in conſ. 92. num. 10. Socinus ſenior, in conſ. 75. num. 25. lib. 3. Alciatus, in reſponſo 767. Iacob. Menochius, in conſ. 341. num. 12. lib. 4. qui id explicat num. 13. & 14. & prima explicatio mirè conuenit caſui præſenti, nam ex quo venditor & emptor ignorarunt qualitatem rei venditæ, hoc eſt, plantatum, & ædificatum eſſe en tietra realenga y valdia, dictiomet eadem provt, cauſatiuè ſtare non poteſt, ſed potius relatiuè, & reſtrictiuè (vt dixi) ita ſanè ex Decio, Ruino, Curtio iun. & Boërio notauit idem Menochius, dicto num. 13. qui etiam conſ. 1. num. 83. lib. 1. id ipſum notauit, & multum ad propoſitum præſens, in hæc verba ſcripſit: Quartò, conceſſionem hanc in vim feudi factam non fuiſſe, ex eo demonſtratur; quia dictum in ea fuit modo & forma, quo, & qua illius prædeceſſores obtinuerunt: at cum Theodori anteceſſores iure allodij, ac liberi patrimonij tenuerint, ſequitur, ſub eadem forma ab Henrico factam eſſe conceſſionem; cum relatum ſit cum omnibus ſuis qualitatibus in referente, leg. aſſe toto. ff. de hæred. inſtit. quando ſcilicet actus ille relatus reperitur, & c.

Confirmatur etiam ex textu, in l. ſi plus, 74. §. finali, ff. de euictionibus. dum dicit, Qui nomen quale fuit, vendidit, duntaxat vt ſit, tenetur, non autem vt exigi aliquid poſſit, ſed dolum & culpam præſtare cogitur. quem textum ponderauit Thom. Cormerius, lib. 26. iuris ciuilis, Galli, & Romani. tit. 2. de euictionibus, c. 1. in fine, fol. 1097. & emptori imputari debet, qua re conditionem, & qualitates rei venditæ non inquiſierit: contrahens enim cum alio, tenetur inquirere conditiones contrahentis, & qualitates rei, quæ veriſimiliter deuenire poſſunt ad notitiam; ſicuti Decius, & Cagnolus, in l. qui cum alio contrahit, ff. de regulis iuris. per illum text. notarunt. & in eiſdem euictionis rei venditæ, in quibus verſamur, terminis, deciſio Rotæ notabilis in hac materia 281. num. 25. in nouiſſimis, parte 2. Petrus Surdus, & alij in locis referendis infrà, ad ſolutionem primi argumenti, ex num. 98. cum ſeq.

Deinde & ſecundò pro eadem parte facit Hugon. Donelli, commentariorum iur. ciuil. ad titulum 45. de euictionibus, lib. 8. Codicis, fol. mihi 741. diſtinctio, & reſolutio per illum textum, in l. ſi fines, 10. is namque Author, in eo dubio, finibus fundi certis demonſtratis, ſi quid ex his euincatur, an, & quando præſtanda ſit euictio: diſtinxit, atque probauit, quod ſi venditor fundi, fines eius demonſtrauit, & legem dixit, id eſt, demonſtrauit nominatim adiecta hac lege, & conuentione, ne quis in eos ingrederetur, euictionem præſtabit; quod textus ille in principio dixit expreſſim. Immo & ſi fines tantum venditor demonſtrauit, neque quidquam adiecit nominatim de his finibus præſtandis, nihilominus tamen eorum euictionem eum præſtare debere, ex l. qui fundum. ff. de euictionibus. Et rectè (vt inquit ipſe Donellus) nam quæcunque dicuntur ita, vt præſtentur emptori, præſtanda ſunt, l. ſciendum, §. primo. ff. de ædilitio edicto. ſunt autem in hac cauſa, quæcunque ita dicuntur, vt propter hæc res pluris vendatur, l. ea quæ, ff. de contrahenda emptione, & nemo dubitat, quin quò ampliores fines fundi erunt, eo pluris fundus ſit, atque ideò pluris veneat. Quòd ſi venditor fines quidem demonſtrauit, ſed ita, vt nihilominus diceret, ſe fundum vendere ſuis finibus; quidquid vltra veros fines eius fundi euictum erit, venditor non præſtabit, provt textus ipſe, in dicta l. ſi fines, 10. C. de euictionibus, in ſecunda ſui parte ſtatuit. Per quem ita ſimiliter videbatur dicendum in caſu præſenti, vt ſcilicet vendito dicto hæreditamento, provt venditum fuit, vel habitum ab authore debitoris, qui eidem vendidit, quidquid, quod eidem authori euinci quoque potuit, euictum fuerit, ad venditorem non pertineat, cum ipſe ſuis iuribus, ſiue provt habebat author ipſius, illud vendiderit, & veros, proprioq́ue duntaxat fines vendidiſſe videatur, & quantus eſt fundus, non vltra, vt Donellus ipſe latiùs probauit, cuius obſeruationes mirè conuenire videntur caſui huic, de quo agitur.

Rurſus & tertio loco facit, in caſu præſenti venditum fuiſſe ius vniuerſale dicti hæreditamenti, illud autem ex multis conſtare, & inter alia hortum præfatum, & domum ædificatam, atque alia plura continere; idcirco euicta aliqua parte eiuſdem, provt euicta fuit pars quædam hortus, & ædificij domus, quia terra illa erat valdia y realenga, venditorem euictionem præſtare non debere; de euictione namque venditor non tenetur, rebus ſingulis euictis quando hæreditas, vel vniuerſitas alia venditur; ſicuti probat textus, in l. prima, C. de euictionibus, vbi omnes Interpretes communiter. Et ſingulariter Hug. Donellus, commentar. iur. ciuil. libro octauo Codicis, tit. 46. de euictionibus, ad l. primam, nunc citatam, Antonius Gomezius, tomo 2. variar. cap. 2. de emptione & vendit. num. 44. vbi reddit rationem, quia vendens hæreditatem, vel vniuerſitatem, cum non videatur vendere aliquam rem particularem, ſed tantum ius vniuerſale ſibi competens, & illud non ſit euictum, meritò de euictione non tenetur, iuxta text. in l. ſecunda, in principio. ff. de hæred. vel act. vend. Hugo Donellus, vbi ſupra, dum dixit; adeo verum eſſe, euictione, rerum ſingularium à venditore hæreditatis non præſtari, vt probandum ſit (quod Ioannes vetus Interpres putauit) ne ſic quidem ab eo præſtari debere, quamuis res omnes hæreditariæ, aut quæ hæreditariæ putabantur, ſint euictæ; nam & ſingulis rebus hæreditariis omnibus euictis, nihilominus manet hæreditas, quæ & vendita eſt, & præſtatur: Hæreditas enim ſine vllo corpore iuris intellectum habet, l. hæreditas, ff. de petit. hæredit. id eſt, intelligitur eſſe, etiam fine vllo corpore. Porro hæreditas ſolum vendita eſt, non res ſingulæ: & idem notarunt, atque iure vniuerſali vendito, rerum ſingularium euictionem non præſtari, tradiderunt Afflictis, deciſione 334. Cæſar Vrſillus, in addit ad Afflict. deciſione 81. num. 3. & 4. & plenius numero 6. vbi concludit, quod dummodo aliquid ſit in hæreditate, quis non tenetur de euictione rerum ſingularium: Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſion. iur. tom. 3. littera E. concluſion. 366. num. 22. 23. & 32. folio 293.

Præterea & quarto loco facit, quod venditor de euictione rei ab eo venditæ, traditæ non tenetur, ſi facto Principis, aut Superioris, euictio ſequatur, quia reputatur caſus fortuitus, vt in l. Lucius, ff. de euictionibus: & idem, quando de facto extraiudicialiter, vt per violentiam, aufertur res empta, quia tunc quoque venditor de euictione non tenetur, vt in l finali, C. de actionibus empti: & obſeruarunt Bartolus, in l. exceptione. ff. de fideiuſſoribus. Abbas, in cap. finali, de empt. & vendit. Caſtrenſis, in conſilio 220. colum. ſecunda, libro primo. Alexander, in conſilio 220. libro ſecundo. Sociunus, in l. quidam relegatus, in 3. notabili, ff. de rebus dubiis. Anton. Gomezius, tomo 2. variar. cap. 2. num. 40. in fine, verſic. ſecundus caſus eſt. Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſion. iur. tomo 3. littera E, concluſion 367. numero non, folio 294. vnde cum caſu præſenti facto Iudicis, qui Regia authoritate proceſſit, ſicque Principis iuſſu, pars dicti hæreditamenti euicta fuerit, quia plantatum, atque ædificatum apparuit, en tierra valdia y realenga, videtur, quod de euictione emptor agere non poſſit, nec etiam pretium nondum ſolutum retinere. Quid enim eſt, quod debitori imputari valeat, cum ipſe ita quoque dictum hæreditamentum emiſſet, nec aliqua in culpa, aut dolo fuerit, & facto Principis, atque eius diſpoſitione, terræ eiuſmodi euitantur.

Quintò etiam facit, emptorem eundem, ex eo videri, contra creditores pretium petens, exceptionem prætendere non poſſe, quod creditor regulariter euictionem pignoris venditi non debet, nec præſtat, iuxta text. in l. prima, & ſecunda, C. creditorem euictionem pignoris non debere, & in l finali, titul. 13. partita 5. dummodo concurrant requiſita illa, quæ ab Interpretibus noſtris deſiderantur communiter, atque ex dictis iuribus deducuntur apertè, Scilicet quòd ſit creditor anterior, & ſic potior alio creditore ex tempore, vel ex priuilegio: Quòd credat rem eſſe debitoris: Quòd ſibi liceat vendere ex pacto, vel ex lege, vel ſaltem credat ſibi licere: Et quòd creditor ipſe non promiſerit de euictione: ita ſane deduxit, atque hæc quinque requiſita tradidit Gregorius Lopez, in dicta l. finali partitæ, gloſſa prima. Deduxerunt quoque, atque exornarunt Doctores communiter, ad dictum titul. C. creditorem euictionem pignoris non debere: vbi eleganter, Iacob. Cuiacius, & Hug. Donellus, videndi omnino. Signorolus, in conſil. 90. num. 26. Siluanus, in conſil. 101. Dueñas, regul. 169. Plotus, in l. ſi quando, numero 478. C. vnde vi. Decius, in conſil. 449. num. 37. & 38. Franciſc. Marcus, quæſtione 926. parte 2. Vincent. de Franchis, deciſion. 239. parte 2. Franciſcus Viuius, deciſione 24. & 152. prima parte. Fabius de Anna, in conſil. 37. & in conſil. 90. num. 12. & ſeqq Peregrinus, de fideicommiſſis, articulo 35. num. 19. & deciſione 21. num. 3. Stephanus Gratianus, deciſion. 175. ex num. 1. Oſaſcus, in conſ. 33. Ariſminus Tepatus, variarum lib. 2. titul. creditorem euictionem pignoris non debere, folio 139. Magonius, deciſion. 32. Rotæ Florentinæ. Pater Ludouic. Molina, tomo 2. de iuſtitia & iure, tractat. 2. disputation. 538. ex verſic. ſupereſt explicemus, fol. 1825. in fine, & 1826. & vide etiam fol. 1825. Fuluius Pacius, in tractatu de emptione, & venditione, num. 254. fol. mihi 244. Ioannes Baptiſta, de ratione ratæ, quæſtion. 14. num. 6. Alex. Trentacinquius, variarum lib. 3. titul. de emptione & venditione, reſolutione 17. folio 278. Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſion. iuris, tomo 3. littera E. concluſione 359. fol. 286. Antonius Faber, de error. pragm. decad. prim. errore 5. meliùs, errore 10. vbi vide omninò, & ad dictum titul. C. creditorem euictionem pignoris non debere, definitione prima, & tribus ſeqq. ex fol. 1083. cum igitur hæc omnia in caſu præſenti verè concurrent reſpectu creditorum, videtur, quod nullum ius poſſit emptori contra creditores competere.

Sextò & vltimò facit, in caſu noſtro magis indubitatum videri, creditores euictionem pignoris non debere, nec aduerſus eos agi poſſe per emptorem, etiam vt pretium retineatur; propterea quod bona debitoris non iure creditoris, ſed authoritate Iudicis, poſtulantibus, per ſubhaſtationem fuere diſtracta; quo caſu titulus ille Codicis, creditorem euictionem pignor. & c. Dubium non continet; ſed alio duntaxat, quando ſcilicet pacto, vel ex lege per creditores bina venduntur; tunc namque dubium vertebatur: ſicuti eleganter obſeruat Anton. Faber de erroribus pragmat, decad. prima, lib. 1. errore 10. folio mihi 26. vbi eruditè, atque eleganter admodum dixit, ſe iam monuiſſe, præfatum titulum, C. creditorem, & c. Non ad hunc caſum pertinere, quo venditio fiat per Iudicem, vrgente creditore; ſed ad eum potius, quo venditio facta ſit per creditorem ipſum iure creditoris: & ſic quod pragmatici paſſim abutuntur eo titulo, vt probent, diſtractis, vt hodie fit, pignoribus authoritate iudiciali, poſtulante creditore, ſi ea pignora poſtmodum euincantur, creditorem de euictione non teneri, ſi non fuerit in dolo, interueniente autem dolo, teneri; ſed decipi manifeſtè, quia ad alterum tantum caſum pertinet (vt dixi) ea ratione, quòd cum venditio fit authoritate Iudicis, quaſi nomine debitoris, vt creditori ſolutionem vrgenti ſatisfiat, ab ipſo debitore facta intelligatur, quandoquidem factum Iudicis eſt factum partis, l. 1. & 2. C. ſi in cauſ. iudic. pig. caput. ſit. apparet, alium quam debitorem de euictione teneri non poſſe, l. ſi ob cauſam 13. C. de euictionibus. Neque enim auditum eſt, alium de euictione teneri, quam qui ipſe vendidit, aut euictionem ſtipulanti promiſit; cùm de euictione agi non poſſit, niſi aut actione ex empto, aut ex ſtipulatu, l. in venditione, 60. ff. de euictionibus. Portò neque ex empto, agi poteſt contra eum, qui non vendidit, neque ex ſtipulatu contra eum, qui nihil promiſit: quare (ſubdit ipſe Faber, & verè) nec diſtinguendum eſt, an hoc caſu in dolo fuerit creditor, nec ne. Non enim quod in dolo ſit fortaſſe petens id, quod vel nunquam vere debitum fuerit, vel iam ſolutum ſit, poteſt eum facere venditorem, nec conſequenter obligare de euictione: præſertim cum (vt dixi) parata emptori ſit actio contra ipſum debitorem ex cauſa euictionis, d. l. ſi ob cauſam. Pertinet igitur titulus ille Codicis ad alium caſum, quo pignus à creditore ipſo venditum ſit iure creditoris: nam cum eo caſu alius venditor non ſit, quam creditor, ius autem ita comparatum ſit, vt venditorem emptori euictionem præſtare oporteat, etiam ſi nihil dictum ſit, dum ne in contrarium conuenerit, ne de euictione teneatur, l. ex empto 11. in principio, & § vltimo, ff. de actio. empt. neceſſe omnino fuit conſtitui, & caueri, ne creditor de euictione teneratur, quia nec eum teneri æquum eſt, cum non poſſit videri emptorem decepiſſe, diſtrahendo iure creditoris rem ſibi obligatam, quando nec vendidit tanquam dominus, ſed tanquam creditor: Proinde nihil eſt quod ei imputetur, euicto poſtmodum pignore, dummodo probet ſe fuiſſe legitimum & anteriorem creditorem, ſibiq́ue rem illam à debitore pignoris iure obligatam, nec à ſe quicquam dolo malo factum eſſe: an igitur (concludit Faber ipſe) ſi nihil dolo malo factum ſit à creditore, qui vendidit, nulla emptori pignoris ratio de euictione ſupererit, ne quidem contra debitorem; nam facit pro debitore, quod is, nec rem vendidit, nec intelligitur vendidiſſe; ſed creditor, at cum ipſi proficiat ſolutio pretij, per quam conſequitur ille liberationem à ſuo creditore, cui & vendendi pignoris occasionem pro iare dedit, nulla ſanè ratio iuris, vel æquitatis patitur, vt in damno emptor moretur, cuius pecunia creditor dimiſſus eſt, ideoque cum nullam aduerſus creditorem ipſum habeat actionem, neceſſe eſt ei conſuli aduerſus debitorem, ac ſi ipſe vendidiſſet: ex ratione poſita in d.l. ſi ob cauſam 13. C. de euict. tametſi lex illa non ad hanc pignoris venditionem pertineat, ſed ad illam potius, quæ nomine debitoris per iudicem facta ſit. Et hactenus, atque eleganter, & vere Antonius Faber, in loco præcitato.

Addiderim ego, diſtinctionem Authoris ipſius, expreſſim videri probatam de iure huius Regni in l. finali, titul. 13. partita 5. lex namque illa apertè loquitur in creditore vendente iure pignoris ex pacto, vel ex lege: & tunc inquit, creditorem de euictione non teneri, quaſi ſentiat id ipſum, quod clariùs Faber notauit, videlicet in altero caſu, quando venditio fit authoritate Iudicis, inſtantibus tamen creditoribus, dubium eſſe non potuiſſe, ob rationem à Fabro ipſo conſideratam. Et quod ita ſenſerit euidenter deducitur ex verbis eiuſdem legis: Obligados ſciendo algun peño a otro a tal pleyto, que aquel que recibe la coſa a peños, que la pueda vender, ſi acaecieſſe, que la vendieſſe non como ſuya, mas como coſa empeñada, e despues deſſo vencieſſen por aquella coſa en juyzio at que la compraſſe del: entonce eſte que ge la vendio non ſerie tenudo de ge la facer ſana mas el otro que emñò la coſa al vendedor. Et ibi Gregor. Lop. verbo, empeñada, inquit, id eſt iure creditoris, & verbo, non ſerie tenudo, dicit: tenebitur tamen cedere emptori contrariam pignorititiam actionem, vt in l. creditore, ff. de euict. & verbo, que empeñò, in hunc modum ſcripſit idem Gregorius, habes hic expreſſum, quod debitor de eaictione tenetur, ſi pignus venditum à creditore euincatur, adde l. reſcriptum, §. primo, ff. de diſt. pignor. & l. ſi plures, §. primo. ff. de euict. & C. eod. l. ſi ob cauſam, Ecce vbi expreſſim intelligit is Author legem illam de creditore vendente iure pignoris. Ita pariter accipit titulum eum, C. creditorem euictionem pignoris non debere, Iacob. Cuiacius, recitation. ſolemn. in libros C. ad dictum titulum, in verſic. nunc tractemus, fol. 988. dicens, quod creditor, qui pignus vendidit iure creditoris, & pignoris lege, & non promiſſa euictione, emptori non tenetur de euictione pignoris, ſed debitor ipſe eo nomine re euicta tenetur emptori vtili actione ex empto, quaſi ipſe vendidiſſe eam rem videatur, qui ipſe eius venditionem permiſit creditori, ne alioquin cum damno emptoris debitor ſibi liberationem acquirat, vt latiùs ibi.

Cæterum ſuperioribus omnibus minimè refragantibus, & re ipſa accuratiùs, & diligentiùs perpenſa, contrarium Hiſpalenſis Senatus verius definiuit in caſu propoſito: & iterum anno 1612. in cauſa Ioannis Bambelle, & creditorum Fernandi de Soria, ita pariter decidendo decreuit de iure, cum enim Iudicis authoritate, inſtantibus tamen & poſtulantibus creditoribus, per ſubhaſtationem in publica forma debitoris bona diſtracta fuiſſent, eorumque emptor pretij dimidiam partem perſoluiſſet ſtatim, alteram vero dimidiam termino certo præfixo à partibus ſoluturus eſſet; & ante ſolutionem factam ab emptore, non modo lis imminuiſſet, verum & pars quædam dicti hæredita menti euicta fuiſſet per ſententiam Iudicis: poſtmodum autem creditores aduerſus emptorem inſtarent, & reſiduum pretij exigerent; de euictione partis hæreditamenti venditi emptor ipſe excipiens, ſe opponebat, & pro valore, veraq́ue partis euictæ æſtimatione pretium retinere contendebat, nec ſoluturum, imo nec partes habere creditores ad petendum dicebat, cùm venditione facta Iudicis authoritate per ſubhaſtationem, debitor ipſe, aut Iudex, quaſi nomine ipſius, non creditores vendidiſſe videantur, ideóque nec ad pretium agere poſſint, maxime exceptione retentionis pretij propter euictionem ſubſequutam, oppoſita. Meritò ergo Senatus in fauorem emptoris definiuit vt pretij partem non ſolutam retineret.

Senatus autem definito ex ſequentibus comprobatur fundamentis, & rationibus, Primò, quia euictio quando apparet, ſeu imminet in limine contractus, etiam ante ſolutionem pretij, emptor agere poteſt contra venditorem, vt ſibi per cautionem idoneam, & fideiuſſores caueat pro euictione rei, quamuis regulariter ante ſententiam, & euictionem agi non poſſit per emptorem; ita ſanè per text. in l. ſi poſt perfectam, C. de euict. deduxerunt Interpretes omnes communiter ibi: & poſt alios Ioannes Sichardus, in principio. Hug. Donellus, commentar. iur. ciuil. ad titul. 45. lib. 8. C. de euict. ad dictam l. poſt perfectam, numero primo, folio 739. vbi numero 2. explicauit, in limine contractus imminere euictionem, quid ſit? Antonius Gomezius, tomo 2. variarum cap. 2. de emptione, & vendit. num. 39. in principio, verſiculo, quod limita, & intellige. Iacobus Menochius, de arbitrariis libro 2. caſu 224. Fuluius Pacianus in conſ. 14. D. Garcia Maſtril. deciſ. 160. Alexand. Trentacinq. variar. reſolut. libro 3. titul. de emptione & venditione, reſolutione 16. folio 277. vbi facit duas præcipuas concluſiones poſt alios multos Authores; Prima eſt, quod quando in limine contractus non imminet euictio, fideiuſſio pro euictione non eſt præſtanda, niſi hoc expreſsè actum ſit. Secunda, quod quando in line contractus imminet euictio, emptor pretium ſoluere non tenetur, nec reſiduum pretij, niſi de euictione ſatiſdetur. Ariſm. Tepat. variar. lib. 2. titul. de euictionibus, fol. 144. verſ. quando in limine contractus. Antonius Faber, ad titul. C. de euictionibus, definitione prima, folio 1073. vbi quod creditor non poteſt exigere pretium ab emptore conuento per alium hypothecariâ, niſi pro eo litem ſuſcipiat, caueatq́ue de reſtituendo pretio, ſi tertius obtinebit; & ſic quòd cogitur venditor periculum litis pro emptore ſuſcipere, interim tamen pretium ab emptore conſequitur, præſtita priùs ſatiſdatione, non de euictione, quæ nulla eo caſu poteſt contingere, ſed de reſtituendo pretio, ſoluendò ve actori, ſi in hypothecaria obtineat: & definitione vndecima, folio 1076. vbi quod non eò minus debet ſatiſdare venditor de euictione, quæ in ipſo limine contractus immineat, quod ſatis cautum ſit emptori datis ei pignoribus: & definitione 29. fol. 1083. vbi ſingulariter inquit, quod venditore non valente ſatiſdate, tradenda eſt pretij pecunia idoneo mercatori, qui vſuras legitimas præſtet venditori inuicem fructuum. Petrus Surdus, deciſione 253. num. 5. & 6. vbi poſt alios Authores, quod pretium exigi poteſt per venditorem, præſtita cautione, etiamſi immineat euictio, & dicatur rem venditam eſſe alienam: latiùs deciſione 295. vbi num. 6. quod emptor cogi non poteſt ſoluere pretium, quando imminet euictio in limine contractus, niſi præſtita fideiuſſione idonea: & num. 14. quod id procedit, etiam ſi venditor ſit idoneus, imo & ditiſſimus. Quia diues licèt quis ſit, tenetur tamen fideiubere, quando lex requirit fideiuſſionem, ſicuti probat ibi numero 12. Et numero 7. idem Surdus notauit, quod euictio dicitur imminere in limine contractus, quando mouetur lis ante ſolutionem pretij, etiam ſi mota ſit pro ſimplici hypotheca, provt ibi probat. Et Ioannes Baptiſta Coſta, de ratione ratæ, quæſt. 14. in principio, & num. 8. Surdus idem dicta deciſione 295. tradidit, quod emptor non tenetur ſoluere pretium, niſi præſtita fideiuſſione, quando notorium eſt ius alicuius ſuper re vendita, licet lis adhuc non ſit mota: & num. 9. quod fideiuſſio eſt præſtanda per venditorem, non ſolum pro lite mota, ſed etiam pro omni alia mouenda. Superiora quoque comprobat Surdus ipſe, in conſil. 36. num. 14. libro primo, vbi id ipſum exornat latiſſimè, quod ſcilicet imminente euictione in limine contractus, tenetur venditor fideiubere, aliàs pretium retinetur per emptorem: limitat etiam, atque ampliat vtiliter, vt ibi videbitur. Deciſo Rotæ 281. in nouiſſimis, parte 2. Azeuedus, in l. prima, numer. 162. & ſequentibus titulo 21. libro 4. nouæ collect. Regiæ Barboſa, in l. de diuiſione, numer. 69. in verſic. pone quod imminet euictio. Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſion. iur. tom. 3. litera E. concluſione 360. per totam, fol. 287. & ſeqq. idque procedit, ſiue res euincatur in totum, vel pro parte, quia euictio competit emptori pro parte, ſicut in totum, l. prima, ff. de euict. vbi Sebaſtianus Næuius citat alios Authores, Surdus, in conſilio 359. num. 30. lib. 3. & in conſilio 36. num. 26. lib. 1. & deciſione 253. numer. 10. & deciſione 295. num. 16. & 19. pater Ludouic. Molina, tom. 2. & tractatu 2. diſputation. 308. columna 2. in principio, verſic. ſi pars duntaxat rei venditæ, fol. 814. vbi etiam citat l. 33. titul. 5. parti. 5.

Quod ſi ita eſt, cùm euictio imminet in limine contractus, ſiue cùm lis mouetur, & pretium adhuc ſolutum non eſt; à fortiori equidem, ſi euicta res iam fuerit, & lis finita, conſuli emptori de iure debebit, vt pretium retinere valeat, aut reſiduum nondum ſolutum, non ſoluat; multoque magis aduerſus creditores pretium ipſum petentes (provt nunc in caſu præſenti) cùm verè titulus ille, C. creditorem euictionem pignoris non debere; quod creditor euictionem pignoris non præſtet, neque quoad rem, neque quoad pretium, ſtatuerit duntaxat, vt ſuprà dicebam, & obſeruat Ioannes Philippus in ſumma vtriuſque iuris, ad illum titul. folio mihi 244. non verò dixerit aliquid, quo repelli per exceptionem re euicta ante ſolutionem venditor non debeat, ſi pretium exigat. Caſus namque iſte retentionis pretij, aut reſidui eius, eo titulo non deciditur, vtpote cum adeo diuerſum ſit, aduerſus creditores de euictione agere non poſſe emptorem, vt vel rem reſtituant, aut pretium ſoluant; vel eundem aduerſus venditorem, vel ipſos creditores multo magis, retinere pretium nondum ſolutum contendere, & ſe exceptione tueri, quod lis finita, & res euicta fuerit. Quemadmodum ergo conſulitur emptori fideiuſſione idonea, quando imminet euictio in limine contractus, ita & exceptione, aut pretij retentione conſulendum omnino erit quando non modo imminet, ſed & verè res euicta eſt, & lis finita. Nullibi enim cautum reperitur, quod creditor, qui euictionem pignoris non præſtat, retentionem pretij impedire valeat, ſi res euicta ſit (vt dixi) idcirco in eiſdem terminis, quod ei conſulatur, recta iuris ratione Rota Romana ſtatuit (vt inferiùs dicetur) & procedit ex mente eorum, quos ſuprà commemoraui, qui euictione iam ſubſecuta per ſententiam Iudicis, nequaquam retentionem denegant, ſed præſtita fideiuſſione idonea, pretium ſoluendum ſtatuunt imminente euictione in limine contractus, non vero ea iam finita.

Sic ſane, quod emptor non teneatur pretium ſoluere, etiam ſibi oblata ſatiſdatione, ſi inuenit rem venditam eſſe alienam; tenuit Gloſſa, in §. nouiſſimè, de ſuſpectis tutoribus. Baldus, in l. prima, in tertia oppoſitione, C. de bonis maternis. & Gloſſam ſequuntur Ioanes Faber, qui dicit, quod ſi notorium ſit, & manifeſtum, rem eſſe alienam, retineri poteſt pretium. Et probauit Aretinus ibi, numero tertio, verſic. niſi ſaluando gloſſam. Iaſon, qui dicit ſingulare, & menti tenendum, in l. à Dino Pio, §. ſi poſt addictum, num. 2. verſic. ſed aduerte diligenter. ff. de re iudicata. qui tamen omnes loquuntur, & Socinus, & Neuizanus admittunt, quando eſt euidens, & notorium, quod res ſit aliena, provt notorium erat in præſenti, latâ iam ſententiâ per Iudicem, & ex natura rei, ſiendo la tierra dicha realenga y valdia. Aliàs ſi prætendatur aliena, & non probetur in continenti, ſupponunt, emptorem cogi poſſe ad ſoluendum pretium, provt eos intelligit, & ita notauit Surdus, dicta deciſione 253. numer. 15. qui etiam numero decimo, inquit, quod de euictione emptor agere poteſt, etiam antequam ſibi inferatur moleſtia, vbi res vendita, eſt in totum, vel pro parte aliena, & citat alios Authores, atque Aſſumptum propoſitum retentionis reſidui pretij, re iam euicta, agnoſcit verum ſpecificè, in illis verbis: quod ſi agere licet de euictione, multomagis licebit pretium retinere, cum retentio facilius detur, quam petitio, &c. Quod tamen inferiùs à me probatur, & latiùs exornatur num. 89. & 90. & num. 113. & ſequentibus, vbi videbitur.

Deinde & ſecundò pro eadem parte facit, quod venditor non tenetur ſolum tradere, ſed etiam vacuam & liberam, rem venditam; & ſic non ſufficit traditio ſimplex rei venditæ ad conſequendum pretium, ſed debet venditor rem tradere liberam, & omni onere ſolutam, l. ſi in emptione, §. vacua, & §. finali, cum principio legis ſequentis, ff. de actio empti, l. ſi pater, C. eod. titul. cap. cum Ioannes, vbi notatur de fide inſtrument. & eſt textus clarus, in l. ex prædiis, C. de euictionibus. vbi Baldus dicit, quod ſimpliciter rem vendens, cenſetur illam pro libera vendere, & tenetur liberam tradere. Latè Tiraquellus, de retractu lignag. §. primo, gloſſa 9. numero 56. vbi dicit, tacitè videri conuentum inter emptorem & venditorem, quod res libera tradatur. Claudius etiam, in l. prima, §. ſi hæredes, ff. ad Trebell. inquit, quod ſufficit, rem poſſe aliquo caſu peruenire ad tertium poſſeſſorem, vt dicatur non libera. Et ſequitur Octau. Cacheranus, deciſione pedemontana 24. numer. 3. & 6. refert Petrus Surdus, deciſione 253. num. 8. & deciſione 165. num. 2. & 3. & in conſilio 13. num. 15. cum ſeqq. & in conſil. 36. ex num. 9. libro 1. vbi exornat, & inquit, quod non dicitur tradidiſſe, qui non tradidit liberam, aut pro parte alienam; & ideo ſi venditor agat ad pretium, ſubmouetur exceptione rei non traditæ, l. Iulianus, §. offerri, cum ibi notatis, ff. de action. empti. & hæc dicitur doli exceptio, d.l. ex prædiis, in fine, C. de euict. l. qui pendente, ff. de act. empti: quia petens pretium rei, quam non tradidit, locupletari affectat cum aliena iactura; dolo autem videtur facere, qui cum alterius damno lucrum quærit, l. ſi quis mancipiis, § finali, ff. de inſtitor. act. & ſicut emptor non agit ad rem emptam, niſi pretio integraliter ſoluto, d.l. Iulianus, §. offerri, ita ſi venditor minorem partem rei venditæ tradiderit, non poterit pretium conſequi, niſi integram & totam tradat, quia duo hi caſus procedunt à pari, vt notatur, in dicto §. offerri. vbi Bald. & alij. Surdus, dicto conſilio 36. numer. nono, per totum, & dicto conſilio 13. numero decimo. Minſingerus, ſingul. obſeruat. centuria prima, obſeruatione 53. Sylueſt. Aldobrandinus (quem nullus citat) in conſilio 19. ex num. 1. vſque ad numerum 12. vbi latè num. 1. & 2. & ſequentibus, quod venditor tenetur tradere rem liberam emptori; & num. 4. & 5. quod emptor, cui libera res non fuit tradita, habet exceptionem rei ſibi non traditæ liberæ, & non tenetur pretium ſoluere: & num. 6. ponit cautelam pro emptore paupere, vt excipiat, rem non eſſe liberam traditam, ſed dotibus, & aliis obnoxiam, vt differat ſolutionem pretij: & num. 7. & 8. quod emptor, cui res obligata tradita eſt, ſi pretium ſoluit, poteſt agere quanto minoris empturus fuiſſet ratione obligationis; & multo magis ante pretium ſolutum ſibi competit exceptio, vt voluit Baldus, in l. 2. C. de ædilitiis act. circa finem, verſic. ſed pone emptor. per regulam l. inuitus, §. cui damus, ff. de regulis iuris: & Iaſon, & Dinum, ibi relatos. Quod etiam tenuit Surdus, in locis referendis ſtatim: & num. 11. dem Aldobrandinus ſcripſit, quod emptor, cui res non libera fuit tradita, non tantum poteſt ſolutionem pretij differe, ſed & creditum extinguere pro ea parte, in qua iudicabitur propterea rem venditam minoris valere; vt ſentit Baldus, in dict. l. 2. circa finem, C. de ædilit. act. & latè declarat Pariſius, in conſil. 78. columna ſecunda, libro tertio, ſane, vt ad propoſitum accedamus, cum in caſu præſenti res ſi pro parte aliena, aut minoris valeat ob qualitatem prædictam: de eſtar plantado y edificado en tierra realenga y valdia: Non poteſt libera tradi, ex quo poſt traditionem euinci ſemper poterit, l. ſuper fundo, C. tranſact. vbi dicit Salicetus, quod res in toto, vel in parte aliena, non dicitur libera tradi, refert Surdus, dicto conſilio 13. num. 15. in principio, & d. deciſione 253. num. 9. ibi: At non dicitur libera tradi res, quæ pro parte eſt aliena: & citat Salicet. Bartol. Socin. & Beroum, ita dicentes, & idem eſſe, quando res eſſet aliena pro parte tantum, provt erat in hoc eodem caſu præſenti; latè fundaſſe eundem Beroum, & tenuiſſe Ruinum, ibi commemoratum.

Et eſt adeò vtrum, quod venditor rem liberam tradere tenetur, vt poſt traditionem etiam conueniri poſſit ab emptore, quamuis in re nulla inferatur moleſtia, vt rem alienam, vel alteri obligatam liberat, vel ſoluat quanti minoris illam fuiſſet empturus, aut quanti eius intereſt, rem non eſſe obligatam; provt latius comprobat Petrus ipſe Surdus, dicta deciſ. 165. numer. 4. & quatuor ſeqq. vbi vide, & d. deciſ. 253. num. 10. qui loquitur, vbi res vendita eſt in totum, vel pro parte aliena, vt ſuprà dicebam: & multum ad propoſit um noſtrum concludit ipſo num. 10. quod ſi de euictione, & ad pretium ſolutum agere licet in hoc caſu, multo magis licebit pretium retinere, cum retentio facilius detur, quam petitio, vt infrà probatur, & retuli ſuprà, num. 81. in fine. Surdus ipſe, in conſ. 13. num. 16. & 18. & in conſil. 36. numer. 23. & numer. 11. & 12. lib. 1. vbi ſingulariter inquit, quod quamuis textus, in d.l. ex his prædiis, dum dicit, quod emptor agere poteſt contra venditorem, vt rem venditam liberet ab hypotheca, ſi eſt obligata, vel faciat ementis; loquatur re nondum tradita: idem tamen eſt, ſi ſit tradita, quia agit nihilominus emptor, ſecundum Gloſſ. ibidem. per text. in l. creditori, §. prædium ff. de act. empt. & concludit in hunc modum, vt caſum noſtrum decidat aperte: Quod ſi emptor agere poterit, multo magis modo prædicto excipiendo, ſe defendere à pretij ſolutione, quia cui competit actio, multo magis datur exceptio: & in terminis ita concludit Ripa poſt Alexand. in l. prima, §. ſi hæres, numer. 32. ff. ad Trebellian. vbi inquit, hanc eſſe bonam cautelam ad differendam ſolutionem, vt opponat emptor ſe non teneri ad pretij ſolutionem, quia res eſt alteri obligata, quia hoc caſu, cum pretium non eſt ſolutum, ſuccurritur emptori per viam exceptionis, ſi vero eſt ſolutum, datur actio, dicta l. creditor, §. prædium, & c. Et id ipſum tenuerunt Ioannes Gutierres, practicar. lib. 2. quæſt. 169. Azeuedus, in l. 1. titul. 21. lib. 4. ex num. 163. vbi quod emptor non tenetur ſoluere pretium, quouſque res empta liberetur ab hypotheca, vel onere, ſuper ea impoſito, ad quod emptor etiam principaliter agere poteſt. Latè Aldobrandinus, in conſilio 19. ferè per totum, vbi etiam num. 12. & ſeqq. vtrum emptor ratione conditionalis obligationis, & hypothecæ poſſit ante euentum conditionis petere, vt ſibi de indemnitate caueatur, vel agere quanto minoris.

Præterea & tertio loco facit, nec debitorem, cuius bona vendita fuere authoritate Iudicis, inſtantibus tamen, & poſtulantibus creditoribus, nec creditores ipſos, reſiduum pretij ab emptore exigentes, excuſari poſſe in præſenti, aut retentionem pretij eiuſdem ex eo impedire, quod qualitatem rei venditæ ignorauerint, aut eam pro parte alienam neſciuerint, & ita eam declarare tempore venditionis non potuerint. Venditoris namque ignorantia non nocet emptori, quominus venditor teneatur, ſi emptor fuerit deceptus, ſicut in terminis adnotauit poſt Azonem Petrus Surdus, dicta deciſione 165. numer. nono. per text. in l. prima, §. ſi cauſa, ff. de ædilitio edicto. adnotarunt quoque vltra Petr. Surdum quamplures alij iuris Interpretes, ſtatim commemorandi. Et ij communiter aſſignant rationem illam Baldi, in l. 1. in prima oppoſitione, C. de ædilit. action. quod ignorantia venditoris non minuit damnum emptoris; ergo non facit etiam ceſſare actionem, quæ oritur propter damnum; ſicut poſt alios iuris Interpretes probauit etiam Minſingerus, centuria prima, obſeruatione 56. vbi diſtinxit, quod venditor vbicunque ſciens, non certiorem fecit emptorem de qualitate rei, propter quam res minoris valet, quod teneatur ignoranti ad omne intereſſe, l. emptor, §. 1. & l. Iulianus, poſt principium, & l. quæro ff. de actionibus empti. ſi autem venditor ignorauit, tenetur quanti minoris emptor fuiſſet empturus, ſi ſciuiſſet, l. quotiens de ſeruitute, ff. de ædilitio edicto, & dica l. Iulianus, in principio, & l. Labeo. ff. de contrahenda emptione, cum ibi notatis: quare pro cautela ſeruandum inquit ipſe Minſingerus, quod venditor nolens de prædictis teneri, ſpecialiter moueat, & certiorem faciat emptorem de qualitate rei, d.l. quæro. & id ipſum cum aliis Authoribus tradidit Surdus, in conſilio 36. numero 13. libro 1. qui multum ad propoſitum noſtrum concludit in hunc modum: Et propterea ſicut agere poteſt emptor, quanto minoris emiſſet: ita etiam & facilius poteſt excipere, & petere, quod domus æſtimetur cum illa obligatione. Idem Surdus, in conſilio 15. num. 15. eod. libor primo, libro eandem cautelam adducit, & quod venditor tenetur certiorem emptorem reddere de omni vitio rei, atque illius qualitate, & in conſilio 145. num. 8. & 9. eod. libro primo. Cæpola de ſeruitut. ruſticor. præd. cap. 1. num. 17. & 18. Anton. Gomezius (quid eandem adducit diſtinctionem; an venditor ſciens vendiderit, vt teneatur ad totale intereſſe; an verò ignorans, vt teneatur duntaxat quanti minboris emptor ſuiſſet empturus) variar. tomo ſecundo, cap. 2. de empti. vendit. num. 45. per totum, & ibi enplicat l. 63. titul. 5. part. 5. Ioannes Gutierrez, practicarum libro 2. quæſt. 169. vbi etiam de intellectu legis Partitæ. Sylueſter Aldobrandinus, in conſil. 19. libro primo. Pater Dominicus Bañez, de iuſtitia & iure, quæſtione 78. de empt. & vendit. fol. 547. vſque ad fol. 553. Azeuedus, in l. 1. titul. 21. libro 4. ex numer. 63. & tribus ſeqq. vbi etiam de intellectu dictæ legis Partitæ, Felicianus de Solis, in addit. ad librum primum, in præfatione, numer. 5. fol. 3. & melius ad caput primum lib. 1. num. 6. in verſiculo, Secundò infertur ad quæſtionem frequentem, folio 10. vbi & de præfata lege Partitæ Cæuallos, commun. contra commun. quæſt. 469. n. 7. in fine, & numer. 8. & tertia parte earundum commun. quæſtion. 759. num. 86. Deciſio Rotæ 281. parte 2. in nouiſſimis: Pater Rebellus, de contractibus, lib. 9. quæſtione 8. fol. 641. pater Leſſius, de iuſt. & iure, lib. 2. cap. 21. dubitatione 11. folio 284. Pater Ludouic. Molina, tomo, & tractatu 2. de iuſtitia & iure, diſp. 353. per totam ex fol. 598. & diſputat. 380. columna 2. in principio, verſiculo, ſi vero ſeruitus alia, fol. 815. Vbi etiam adducit præfatam diſtinctionem communem, & ij omnes concludunt emptorem præſumi ignorare conditionem rei emptæ, & quod illa eſſet aliena, vel alteri obligata, aut oneri alicui obnoxia, cum venditor qualitates eius non exprimit, vt per Surdum poſt alios Authores, dicto conſilio 13. num. 23. & 33. & dicto conſil. 36. num. 14. in fine, per text. in l. penultima, C. de euict. & in l. finali ff. poro ſuo.

Rurſus & pro emptore vrget, non modò ipſum in caſu præſenti denuntiaſſe creditoribus, litem ſibi eſſe motam, vt aſſiſterent liti, & defenſionem eius ſuſciperent, verum & cauſam ipſam, atque litem inſtantiſſimè ſuſcepiſſe, & totis viribus defendiſſe, & nihilominus condemnatum: quia ius actorum certum & clarum erat, & dictam terram, baldiam, y realeangam, manifeſtiſſimè adeò apparuit, vt celari vel impediri vllo pacto non poſſet; cuius ratione dicti hæreditamenti pars euicta fuit per ſententiam dicti Iudicis. Quod ſi ita eſt, cum de euictione emptor agere poſſet contra debitorem, qui (vt inferiùs dicetur) venditor dicitur in caſu præſenti, multo magis & pretium nondum ſolutum retinerem, tam aduerſus ipſum, quàm creditores. Euictio namque emptori competit de iure, re vendita euicta, quando denuntiauit legitimè venditori litem eſſe motam, non aliàs: l. emptor, l. ſi controuerſia, l empti actio, C. de euict. l. ſi rem quam, verſic finali, ff. de euict. l. ſi libera, C. de ſenent. & interlocut. omni iud. l. 33. titulo 5. partita 5. & latius explicant, atque exornant Anton. Gomezius, tomo 2. variarum, cap. 2. num. 39. columna 2. in principto, ex verſic. item adde quod ad hoc, Couarr. variar. libr. 3. cap. 3. cap. 17. numer. 6. Ioannes Gutierrez, de iuramento confirmatorio, prima prate, cap. 81. Ioannes Garſia, de expenſis, & meliorat. cap. 23. numer. 18. Antonius Theſaurus, deciſione Pedemontana 218. Cæuallos, commun. contra communes, quæſtione 385. Alexander Trentacinquius, variarum libro 3. titulo de emptione & venditione, reſolutione 4. folio 251. vbi latè. Iulius pacius, de empt & venditione, ſub numero 260. ex verſic. Decimotertio ſi emptor venditori non denuntiauit, folio 249. Pater Ludouic. Molina, tomo & tractatu 2. de iuſtitia & iure, diſput. 380. columna 5. verſic. deinde, vt venditor de euictione teneatur, folio 817. & 818. Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſion. iur. tomo 3. littera E. concluſione 353. per totam, folio 227. vbi latiſſimè. Ita ſimiliter emptor ipſe à ſententia Iudicis appellauit; imò & creditoribus quoque denuntiauit, & notificari fecit, vt appellarent, & iterum vt appellationem proſequerentur; ſicque euictio extra omne dubium competit emptori, multòque magis pretij nondum ſoluti retentio: tum quia appellauit, l. Hærennius Modeſtinus, § Caia Seia, ff. de euictionibus, tum quia illis denuntiauit, vt appellarent, argumento textus in l. ſi procuratorem, § ſi ignorantes, ff. mandati: tum denique, quia malam cauſam habebant, & ius aduerſariorum planum & certum erat, nec in iudicio appellationis pronuntiatum reuocaretur, argumento l. ſi bonam, 11. C. de adminiſtra. tutorum, provt hæc tria latius explicauit, atque comprobauit Antonius Gomezius, tomo 2. variar. capite ſecundo, numer. 39. col finali, vſque ad num. 40. ex verſiculo Secundus eſt, quando emptor, vel poſſeſſor. Iulius Pacius, vbi ſupra, ex verſ. Decimo ſeptimò, ſi abſente venditore, folio 251. Pater Ludouic. Molina tomo, & tractat. 2. de iuſtitia & iure, disputation. 380. column. 822. Alexander Trentacinquius, variarum libro tertio, titulo de emptione & venditione, reſolutione 4. numer. 16. folio 255. vbi vide omnino. Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſion iuris, tomo 3. littera E. concluſ. 367. ex num. 25. cum ſequentibus, folio 294. in fine, & 295. in principi, Achilles Pedrocha, quem in propoſito commendo, in conſ. 13. per totum, alios infinitos ſciens, conſultoq́ue prætermitto, quod Pedrocha referat eos, & articulum latè explanauerit.

Faciunt etiam & quinto loco pro hac parte, & Senatus noſtri deciſione ea omnia, quæ accuratè, & dilucide adnotantur infrà ad ſolutionem quinti, & ſexti argumenti, circa explicationem l. primæ, & 2. C. creditorem euictionem pignoris non debere, quæ ſi attentè perpendantur, & inſpiciantur diluunt omnino omnem dubitandi rationem, provt ex multis ibi obſeruatur, ac in fine adiicitur, pro euictione agere quandoque non licere, & tamen quanto minoris emptor eſſet empturus, ſi qualitates rei agnouiſſet, agi poſſe; idque multo magis, vt pars pretij nondum ſoluta retineatur, quam etiam retineri poſſe contra creditores, obſeruaui ſuprà, numero 81. in fine, & numero 79. & ante numerum 72. & numer. 90. & inferiùs ex numero 113. & numero 119. Nunc verò admoneo, in toto pretio, vt ſcilicet retineri poſſit, ita equidem in propriis terminis ſtatuiſſe videri Rotam Romanam deciſione 281. numero 33. & duobus numeris ſequentibus, nam cum dixerit, quod euictione imminente in limine contractus, poteſt retineri pretium, donec ſit factus ſecurus emptor: & id procedere etiam in venditione pignoris per ſubhaſtationem facta, ſentit apertè, multo magis retineri poſſe, ſi lis non modò immineat, ſed etiam finita fuerit, immò & expreſſim id probat; ponit enim caſum, cum ante ſolutionem pretij ſuperuenerit quæſtio, aut lis ſuper re ſubhaſtata, & deliberata, & ſic in noſtris terminis decidit, quod lite terminata ſuper re ſubhaſtata (provt erat in caſu præſenti) poteſt emptor aduerſus creditores pretium retinere nondum ſolutum: id autem clarè deducitur ex verbis dictæ deciſionis Rotæ 281. ſecunda parte in nouiſſimis: inquit namque d. num. 334. 34. & 35. in hunc modum: Non obſtat quod creditor, qui pro iure ſuo obtinet ſubhaſtare, & deliberare pignus, non tenetur regulariter de euictione, &c. Nam hæc regula declaratur prima, quando is, qui vendit, aut obtinet subhastationem, eſt ſciens, & prudens, & occultat vitium, aut ſeruitutem rei, &c. Secundo, quando in limine contractus ſuperuenit periculum euictionis: tunc enim cauſatiuè per viam exceptionis poteſt retineri pretium, donec ſit factus ſecurus, vt in locis ſupra citatis, & hoc procedit etiam in venditione pignoris per ſubhaſtationem factam, vt ſi ante ſolutionem pretij ſuperuenerit quæſtio, aut lis ſuperare ſubhaſtata, & deliberata, poteſt emptore vti remedio d.l. ſi poſt perfectam: quia factum Iudicis reputatur eſſe factum partis, vt expreſsè tenent poſt Iacob. de Aren. Ioann. Andr. Alberi. & alios antiquos, Bartol. Angel. Alexand. Hercula. & alij in d.l. à diuo Pio, §. ſi poſt addictum, de re iudicata: & quamuis Imola, & Iaſon, ibi videantur dubitare: tamen Alexand. & Hercula. bene respondent, & euacuant difficultatem.

Sexto denique & vltimo loco facit (ſi vera eſſet) P. Ludouic. Molinæ, tomo, & tract. 2. de iuſtitia & iure, diſputatione 558. circa finem, verſic. illud etiam mihi videtur, folio 1827. vltra omnes hucuſque Scribentes obſeruatio quædam in hac materia; qua is Author vſque adeo emptori conſuluit, vt in ſubſidium, ſi debitor ſoluendo non ſit, non dubitauerit aſſerere, creditorem in debitoris defectam, teneri reddere emptori pretium acceptum, ſi exiſtat, aut ex illo factus ſit locupletior: & reddit rationem, vt latius ibi videri poterit; & ideo non repeto, quòd vera mihi non videatur ea ſententia, & expreſsè repugnet deciſioni dictæ l. primæ, & 3. C. creditorem euictionem pignoris non debere, & dictæ l. final. titul. 13. partita 5. Concurrentibus namque requiſitis illis, enumeratis ſuprà, numer. 70. nunquam emptori conceditur contra creditores regreſſus, nec ad rem, nec ad pretium, vt omnes Authores ibi commemorati expreſſim aſſeuerarunt, per dicta iura, etiam in ſubſidium; idque maximè, cum venditio authoritate Iudicis facta eſt, quo caſu venditores non iudicantur creditores, vt ſtatim dicetur. In ſubſidium autem duntaxat creditor tenetur, pignore, quod vendidit, euicto, cedere actiones emptori aduerſus debitorem, ſicuti per text. in l. in creditore, ff. de euictionibus: obſeruarunt iidem Authores, relati dicto numer. 70. Iacobus Cuiacius, recitation. ſolemn. in lib. C. ad dictum tit. C. creditorem euict. pig. Gregorius Lopez, in d.l. Partitæ finali, Anton. Faber, de errorib. pragmat. decad. prima, libro primo, errore 10. Pater ipſe Molina, dicta diſputation. 558. in verſic. obſerua tamen, quamuis creditor, folio 1827. in principio. Hugo Donellus, comment. iur. ciuil. libro 8. C. ad eundem titul. numer. 3. folio mihi 746. qui nouè tuetur, pignore vendito euicto, & ſine ceſſione vtilem eſſe actionem pignoratitiam emptori aduerſus debitorem, quatenus debitor locupletior factus eſt.

Nec refragantur fundamenta omnia, quæ pro contraria parte ponderata fuere, & adducta. Non primum; nam etſi verum ſit dictionem provt, ſui naturâ relatiuam eſſe, & operari, ne plus cenſeatur conceſſum ex actu referente, quàm habeatur ex relato; id tamen procedit, vbi apertè, aut eiuſmodi verbis relatio fiat, quod ex actu referente, de eo quod habetur in relato, apparere dilucidè emptori poſſit; ſecùs verò vbi talia verba proferuntur, quæ ſcientiam, & notitiam qualitatis intrinſecæ emptori eam ignoranti, manifeſtare non valeant, & ad alia etiam plura referri, ac in eis verificari poſſint: veluti vt res videatur vendita, & vendatur, provt habebatur, aut vendita fuit per venditoris authorem, quoad terminos & fines, & modum vtendi, & habendi, fructuſq́ue, & commoditates, integritatem, deſtinationem, & alia, nec id comprehendi, aut comprehenſum videri poteſt quod venditor ipſe ignorabat, nec manifeſtare ideo potuit, ſicque nec apparere ex actu referente, nec ex relato: ſicuti accidit in caſu præſenti, quo venditor qualitatem illam, de ſer plantado, y edificado en tierra valdia realenga, vt ex actis proceſſus apparet, & ignorans etiam emit ab authore ſuo. Scientia autem præſumi non poteſt in dubio, nec in genere, nec in ſpecie, ſed potius ignorantia, vt emptor excuſetur omnino, iuxta reſolutiones Rotæ Romanæ, deciſione 281. n. 18. & 23. & 25. & ſeqq. in nouiſſimis, parte ſecunda, vbi permulti citantur Authores. Et cum dictum hæreditamentum communi æſtimatione liberum omnino, & venditoris pleno iure repuraretur, nec dicto periculo, aut oneri ſubiectum, ignorantia ea multum probabilis & iuſta diiudicatur, vt ex ea contrahentes excuſentur, ſicuti per text. in l. ſi quis patrem, ff. ad ſenatuſconſultum Macedonian. & in l. miles, §. mulier, ff. ad l. Iul. de adulter. adnotarunt Decius, in l. qui cum alio contrahit, ff. de regul. iur. numero 3. & Cagnolus, numer. 15. poſt Gloſſam ordinariam ibi: Ludou. Molina, de Hiſpanor. primogen. libro 2. cap. 13. numer. 29. & 30. ad limitationem legis illius, quod is, qui cum alio contrahit, teneatur diligenter illius conditionem, atque qualitates inquirere. Sic etiam quod conditiones rei, quæ non ſunt veriſimiles, vel contra communem opinionem, vel ad inueniendum difficiles, aut per venditorem non enuntiatæ, quod non teneatur perquirere emptor, vel alius contrahens, cum Gloſſa, Alexand. Decio, Ripa, Calcano, Croto, Curtio iun. Cagnolo, Tiraquello, & Anton. Gabriele firmauit Rota Romana dicta deciſione 281. numero 29. iuncto numer. 27. & 28. Rurſus, & multum ad propoſitum noſtrum, quod dicta l. qui cum alio, ff. de regulis iuris, procedit reſpectu perſonæ cum qua contrahitur, non autem reſpectu rerum, de quibus contrahitur. Et ita quod emptor de euictione agere poſſit de iure, ſi veno ditor ſciens qualitates rei venditæ, illas ſupprimendo tacuerit, vel ſi non explicauerit quia illas ignorauerit, aut non inquiſierit qualitatem, aut grauamen rei venditæ, in propriis terminis; atque ita ſpeciè profitetur Petrus Surdus, in conſilio 13. num. 37. 28. & 40. & repetit in conſilio 150. num. 123. libro primo, vbi citat Ioannem Cephalum, in conſilio 393. numer. 9. libro 3. qui hanc differentiam rerum & perſonarum conſtituit, quamuis ipſa de mente Doctorum non procedat, vt Surdus ipſe, dicto conſilio 13. numer. 37. agnouit. Et clare tenuit Rota Romana, dicta deciſione 281. ex num. 20. vſque ad n. 31. Menochius, quem vide lib. 3. præſumpt. 88.

Quod ſi prædicta reſponſio tuta non videatur, nec vera, cùm tam rerum, ſuper quibus contrahit, quàm perſonarum conditionem teneatur quis inquirere, & perſcrutari, vt ipſe Surdus, dicto conſil. 150. numero 23. ſcripſit, atque ex iuribus anteà allegatis cognoſci poſſe profitetur. Reſpondetur, & aliter, quod text. in d.l. qui cum alio contrahit, non procedit in caſibus, in quibus alter ex contrahentibus tenetur ex natura contractus notificare aduerſario omnes qualitates rei: quia non poterit talis poſtea obiicere ignorantiam, quam ipſe cauſauit, vt exemplum ponens in venditore, qui tenetur omnia exprimere, quæ potuiſſent emptorem à contrahendo retrahere, ex multis iuribus, & authoritatibus ſingulariter obſeruauit idem Surdus, dicto conſil. 150. numero 124. & 125. libro primo, quo nihil magis ad propoſitum noſtrum dici poſſet. Cùm ergo in caſu præſenti emptor probabiliter & iuſtè ignorauerit qualitatem eam rei venditæ, nec venditor explicauerit, ſiue ignorantia dolo eius id contigerit, nequaquam venditor poteſt obiicere ignorantiam, quam vel ipſe quoque habuit, ſi ignorauit; vel cauſauit. ſi ſciuit, per text. in l. Iulianus, §. qui pecus, & §. quod. autem, & l. quæro, & l. in venditione, ff. de action. empti, l. qui libertatis, §. ſed & ſi quis, ff. de euictionibus, l. quæritur, §. ſi venditor, ff. de ædilitio edicto, l. ſi ſterilis, §. ſi prædij, ff. de action. empti. Nec etiam allegare poteſt venditor, quod tempore venditionis cautum fuerit, vendi dictum hæreditamentum, ſegun y como le tenia, ò ſegun, y como le vendio authoris, à quo ipſe habuit; idque ob ſuperius dicta: tum etiam quia venditor explicitè, & apertè teneretur qualitates omnes rei venditæ explanare, & notificare; nec ſufficit, ſi verbis generalibus, aut profuſoriis (qualia ſunt prædicta) explicaſſe dicatur, l. Iulianus, §. idem Iulianus, ff. de act. empt. l. qui libertatis, §. ſicuti, ff. de euict. Baldus, in conſil. 413. volum. 5. & in rubrica, C. de contrahenda emptione, num. 6. Alexander, in conſilio 95. num. 4. volunmine 5. Petrus Surdus, in conſil. 13. num. 34. & 35. lib. 1. vbi inquit, quod ne venditor teneatur, debet ſpecialiter emptorem, & clare certiorem facere: nec ſufficit, quod obſcurè, & ſub inuolucro verborum exprimat, l. ea quæ commendandi, §. finali, ff. de contrahenda empt. l. tenet, §. finali, ff. de act. empt. Angel. & alij, in l. ſi quis cum aliter, ff. de verbor. obligat. Alexander, in conſilio 95. num. 2. lib. 5. inquit etiam, facere quod dicit Alexand. in conſilio 109. num. 10. & ſeqq. volum. 4. vbi quod non ſufficit dicere, Titium ius in re habere, niſi dicatur, quale habeat. Fortiùs Alexander ipſe, in conſilio 14. num. 4. & ſeqq. volumine 5. quod ſi res vendita ſit feudalis, non excuſabitur illius venditor, licèt dixerit, ſe vendere ſolum ius quod habet, niſi exprimar, rem feudalem eſſe: & ſequuntur Beccius, & Anton. Gomezius, quos ibi refert Surdus: & idipſum notauit in conſilio 150. numer. 126. eodem lib. 1. qui adiicit n. 127. Quod etiam ea, quæ ſunt extra rem, non modò quæ ab ipſa re dependent, tenetur venditor emptori explicare, & notificare: & citat alios Authores, ita tenentes. Sic ſanè, ſatis explicitè periculum futurum, ſiue quod in futurum imminere poteſt, emptori aperitur, ſiue notificatur in terminis dictæ l. ſi plus, 74. §. finali, ff. de euiction. (quæ in ipſo primo argumento in contrarium ponderatur) cùm nomen quale fuit, venditur, quo apertiùs omne pericum explicari, atque ſignificari non valet, ſed dolus, & culpa præſtatur, vt ibi ſubiicit Iureconſultus. Non ita equidem in caſu præſenti, quo ſub inuolucro verborum prædictorum, ita profuſoriè, & generaliter prolatorum, nihil non modò explanatur, ſed nec ſignificatur, quo periculum futurum, aut onus illud, de ſer la tierra baldia y realenga, ſubintelligi ab emptore, quouis modo potuerit.

Non obſtat fundamentum ſecundum, ex l. fines, 10. C. de euict. nam ſi venditor fundi venditi fines demonſtrauit; ſed ita vt nihilominus diceret, ſe fundum vendere ſuis finibus; ideo non præſtat, quidquid vltra veros fines eius fundi euictum erit: quia idipſum actum cenſetur: nam qui vendit fundum ſuis finibus, ſiue intra ſuos fines, apertè hoc dicere intelligitur, ſe fundum vendere tantum, quantus eſt, non vltra; nemo autem venditor rei à ſe non venditæ euictionem præſtat. Quod tamen intelligendum eſt de eo venditore, qui remoto dolo, & putans eos fines fundi eſſe, quos demonſtrauit, fundum vendiderit ſuis finibus, quoſcunque prius dixerit ſibi videri, tunc etenim ea adiectio conuentionem habet apertam, alios fines, quàm qui veri fines ſunt, præſtari non deberi. Secus vero ſi ſciuit minores fines eſſe, & ampliores dixit: tunc namque præſtabit euictionem, nec defendetur conuentione, quæ dolo malo facta eſt, vt optimè probat Hugo Donellus, & rationem ſuperiorem aſſignat commentar. iur. ciuil. ad titul. 45. C. de euict. lib. 8. in d.l. ſi fines, 10. Cuius deciſio in hac ſecunda parte conuenit caſui præſenti, cum dictum hæreditamentum non ſuis finibus venditum fuerit, vt alij fines, quàm qui veri ſunt, præſtari non debeant; ſed ſimpliciter potius & integrè vendidit venditor, vt ſic euictionem præſtare debeat; nec ex verbis illis, provt habuit, aut ſibi vendidit author eius, poſſit ſe tueri, cum ad alium finem prolata fuerint, vt ad ſolutionem argumenti præcedentis dixi: nec poteſt dici, voluiſſe venditorem caſum hunc cuictionis emergentis excipere, aut de eo non teneri, quem non cogitauit, & ignorauit. Sicque nec actum fuiſſe, præſumi poteſt, & tamen in d.l. ſi fines, conſideratur omnino quid actum fuerit, vt tam in prima, quam in ſecunda eius textus parte apparet.

Non etiam refragatur tertium fundamentum, quoniam veriſimillimum eſt, hæreditate vendita, & ſingulis rebus euictis, venditorem euictionem præſtare non debere, ex ratione communi, atque in ipſo argumento adducta. Deinde, vniuerſitate qualibet vendita, vt grege, armento, peculio, idem ius eſſe, rebus ſingulis ex ca vniuerſitate euictis, provt omnes Interpretes agnoſcunt communiter, & in argumento relati adnotarunt: & præ cæteri eleganter Hugo Donellus, commentar. iuris ciuil. ad titul 44. libro octauo, C.l. prima, C. de euiction. numero quinto, folio mihi 632. vbi inquit, id declarari exemplo peculij, in l. 5. ff. de euictionibus. Cæterum in caſu præſenti dici non poteſt, vniuerſitatem venditam, cum dictum hæreditamentum, etſi plura contineat, non tamen vniuerſale ius ſit, provt grex, armentum, & peculium eſt. Aut quando ius vniuerſale eſſet, ex eo venditor de euictione teneri deberet, quod dictum hæreditamentum venditum fuerit ſpecificè con ſu huerta, y caſa, de campa, & ſingulares eiuſdem ſpecialiter enumeratæ fuerint, quo caſu ſingulis rebus euictis, de euictione venditor tenetur, ſicuti ex communi Interpretum ſententia poſt alios Authores obſeruauit Cæſar Vrſillus, ad Afflict. deciſione 84. qui inde admonet, & cautelam eſſe dicit, quod quando fit venditio alicuius iuris vniuerſalis, vt eſt hæreditas, caſtrum, ciuitas, officium, baiulatio, & ſimilia, quòd ſpecificentur membra, vt fiat ſpecificatio omnium rerum, ad hoc vt veniat euictio rerum ſingularium, nec ſimus contenti clauſula generali, ſed fiat ſpecialis enumeratio ſingularium (provt ſpecialis fuit in præſenti.)

Non obſtat quartum argumentum, pro cuius ſolutione animaduerto, quod contrarium procedere quando ſpeciali mandato Principis, & per litteram plumbatam ipſius res euicta fuiſſet, de qua nunc eſt controuerſia; ſicuti expreſsè decidit l. 37. titulo quinto, partita quinta, Cæterum, cum in caſu præſenti, facto, & declaratione Iudicis competentis, qui ordine iuris ſeruato, & citatis, atque auditis partibus proceſſit iudicialiter, euictio ſubſecuta fuerit, & terra plantata, & ædificata, declarata qualitatis prædictæ, periculum euictionis, ad venditorem, & creditores, non verò ad emptorem pertinere debet, provt eleganter obſeruauit Gregorius Lopez ibi, verbo non tuuieſſe. Et probatur ex communi alia Interpretum ſententia, quod euictione ſequuta ex ſententia Iudicis competentis, contra venditorem agi poteſt; quemadmodum agi non poteſt, ſi Iudex incompetens fuit, iuxta Gloſſam ſingularem, in l. ſi dictum, §. ſi compromiſero, ff. de euictionibus, quam ſingularem appellat Romanus, in ſingulari 12. Nunquid. Anton. Burgos Hiſpanus, in cap. ſi venditori, de emption. & vendit. numero 15. Pract. Papienſ. in forma libelli, in cauſa venditionis, in verbo, promittens, numero 9. Iacobus Menochius, in conſilio 361. numero 2. & 3. lib. 4. Petrus Surdus, deciſione 165. numer. 7. Antonius Theſaurus, deciſione pedemontana 85. & 102. Petrus Gregorius, in ſyntagmat. iur. lib. 22. cap. 25. Caualcanus, deciſione 8. parte 4. Aldobrandinus, in conſilio 19. Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſion. iuris, tomo 3. littera E. concluſ. 365. fol. 292. Idque maximè in præſenti procedere, cum dictus caſus euictionis tempore venditionis ineſſet: quia iam tunc, & ſemper fuerat, & erat dicta terra qualitatis præfatæ, hoc eſt, valdia y realenga, & ſic ad venditorem pertinet quemadmodum caſus, qui poſtmodum perfecta iam emptione eueniunt, ad emptorem ſpectant, vt in ſpecie eſt text. in l. Lucius, ff. de euictionibus, vbi dicitur, futuros caſus euictionis poſt contractam emptionem contingentes, ad venditorem non ſpectare, nec pro eis euictionem deberi. Ad idem eſt textus, in l. 3. ff. eod. vbi ſcribitur, quod ſi actio eſſe cœpit poſt euictionem, non debetur euictio, & in l. 1. C. de peric. & commodo rei venditæ, euictionem eſſe præſtandam in his ſolum caſibus, qui euictionis cauſam parant, ex tempore quod antecedit euictionem: & dicit ibi Bartolus, quod venditor non præſtat euictionem, ſi cauſa euictionis oritur poſt contractum. Sęquitur Bald. & Salicet. Caſtrenſis etiam ibi, numer. 2. vbi docuit, quod periculum euictionis pertinet ad venditorem, quando euictio habet originem tempore venditionis, vt quia res vendita erat aliena, vel alteri obligata. Et enumerat tria, quæ debent concurrere, vt venditor teneatur de euictione, quorum primum eſt, quod euictio ſequatur ex cauſa, quæ ſubeſſet tempore contractus: refert, & ſequitur Petrus Surdus, in conſilio 15. num. 27. lib. 1. & vltra eum idipſum ſcripſerunt Bart. ſingulari 162. Petr. de Rauenna, ſingulari 488. Natta, in conſil. 181. Oſaſcus, deciſ. Pedemontana 48. cum ergo in caſu præſenti euictio ſequuta fuerit ex cauſa, quæ de preſenti, & de præterito ſuberat, ſicque tempore venditionis celebratæ, periculum contingens ad venditorem, non ad emptorem pertinere debuit, ex textu, in d.l. Lucius, quem poſt alios Authores ſingulariter explicarunt Rota Auenionenſ. Hieronymi de Laurentiis, deciſione 133. Rota Romana, deciſione 381. lib. 3. ſub nomine Putei. Alphanus, in collectione 321. Mozius, de contractibus, titulo de emptione, rubrica de naturalibus, item accidentalibus. Paulus Æmilius, & Granutius, in deciſione Palatij Apoſtolici, parte 1. deciſione 317. & 318. eleganter Ioannes Baptiſta Coſta, de ratione ratæ, quæſt. 136. ex num. 20. cum ſeqq. qui etiam multum ad propoſitum noſtrum, & confirmatione ſolutionis ſuperioris ſcripſit, euictionem contingentem ex facto Principis non præſtare venditorem, quoniam ea reputatur inter caſus fortuitos inſolitos, quod intelligit, & declarat ſtatim, quando ſcilicet Princeps procedit de plenitudine poteſtatis, non ſeruato ordine iudiciario, & quando tale factum eſt ordinarium, & inſolitum, ſecus verò eſſe inquit, vbi adhibita cognitione iudiciali, & ſic rectè, ritèque Princeps procedit, vt præſumitur regulariter, iuxta Authores ibi relatos. Concludit denique Baptiſta ipſe, & pro deciſione caſus præſentis dicit vnum admodum ſingulare, quod ſequuta euictione ex facto Principis venditor poteſt pretium retinere, ſi iam exegit; ſicut petere, ſi adhuc non fuit ei numeratum; ſed quod agere debet contra fiſcum, non contra debitorem; & quod ſic inſigniter declaratur text, in d.l. Lucius, ff. de euict. per Rotam Auenionenſ. ſuprà relatam, cui famulatur ratio aſſignata per Gaill. lib. 2. practicar. obſeruat. obſeruat 58. n. 6. & iuxta hunc intellectum, vides apertè, potius illum text. in contrarium retorqueri poſſe, atque ita in fauorem emptoris: idque vel eo magis, quod in caſu præſenti de euictione non agatur, de qua loquitur text. in d.l. Lucius, ſed de retentione pretij, vt ſæpè dictum eſt, & ſtatim dicetur, quæ retentio ex eo quoque iuſtificatur, quod nunc diximus, pretio nondum exacto; & ſequuta euictione ex facto Principis, contra fiſcum, non contra emptorem agere debere venditorem.

Non obſtant quintum, & ſextum fundamentum, creditorem ſcilicet euictionem pignoris non debere, concurrentibus requiſitis illis, de quibus in argumento dictum eſt; nam reſpondetur, id eſſe veriſſimum, & tunc demum obtinere, ſiue ex dicto titulo, C. creditorem euiction. pign. non debere, introductum, quando ſcilicet dubium eſſe poterat, hoc eſt, cum creditor iure pignoris, ex lege, vel ex pacto vendidit; tunc autem ex quo dubium oriretur, eleganter atque eruditè explicauit Anton. Faber, in argumento 6. relatus. Cæterum, quando non vendidit creditor iure pignoris, ſed Iudicis authoritate, etiam inſtantibus, & poſtulantibus creditoribus, & per ſubhaſtationem bona diſtracta fuere; tunc equidem abſque dubio fuiſſe, creditorem euictionem pignoris non debere, vtpote cum ipſe nec vendidiſſet, nec promiſiſſet de euictione; ſicque inauditum, & inciuile eſſet, eum, qui nec promiſiſſet, nec vendidiſſet, de euictione teneri, ſicuti Faber ipſe ingeniosè & verè obſeruauit, & probatur apertè, in l. ſi controuerſia 13. C. de euict. vbi Hugo Donellus ſingulariter, vt ſtatim dicetur. Indéque idipſum efficere, quod creditores in caſu præſenti impedire non poſſint emptori retentionem partis pretij nondum ſolutæ, quam de iure emptor ipſe retinere contendit, quamuis ſolutum repetere, ſiue vendicare non poſſet ab eiſdem creditoribus; illi namque ſicut euictionem pignoris non præſtant, ita nec pretium acceptum reſtituunt, ſed aduerſus debitorem actio datur in ſubſidium, vt ſuprà obſeruaui. Quod autem emptor poſſit de iure retinere pretium, nec illud exigendi ius habeant creditores, concludenter probatur: nam ſi venditis bonis authoritate Iudicis, quamuis inſtantibus, & poſtulantibus creditoribus, non ipſi creditores vendunt, imò nec vendere videntur, ſed verè venditor ipſe vendit, vt Hugo Donellus, ſtatim, referendus, diſtinctiùs, & meliùs, quàm cæteri feciſſent, animaduertit; aut quaſi venditoris nomine vendit Iudex, vt de error. pragmat. libro primo, decad. prima, errore 10. Faber idem probauit, & ideo creditores de euictione non tenentur: quia nec vendiderunt, nec promiſerunt. Sequitur planè, eadem ratione nec poſſe creditores ipſos, qui non vendiderunt, partem pretij nondum ſolutam exigere, re iam euicta, ſiue retentionem eius partis impedire emptori; nam ſi vt de euictione non teneantur, dicuntur non vendidiſſe, ſiue non venditores, ita etiam, vt partem pretij non ſolutam non repetant, nec impediant retentionem, venditores non ſunt, ne vna & eadem res diuerſo iure diiudicetur, contra text. in l. eum, qui, cum vulgatis, ff. de vſucapionibus. Quando ergo propter euictionem, quæ imminet, emptor renuit partem pretij non ſolutam retinere, is exigere eam ſolus poteſt, qui vendidit, is autem cum debitor ſit, exigendi ius non habet: quia re iam euicta, aduerſus venditorem ad pretium ſolutum agi poteſt, & aliquando ad intereſſe, & ſic quanto magis, vt pretium nondum ſolutum retineatur, quod retineri etiam poſſe ſuprà probauimus, & per Hug. Donellum, in l. ſi poſt perfectam, C. de euiction. Remanet ergo concluſiſſe, dictum titul. C. creditor, euict. pignor. non debere, & l. finalem, titul. 13. partita 5. ſic intelligi debere, provt dicto errore 10. Anton. Faber intellexit, quando ſcilicet iure creditoris creditor vendidit: nam in altero caſu quando iuſſu Iudicis bona venduntur, dubium non erat. Deinde vt creditor de euictione non teneatur, neque quod rem, neque quoad pretium, vt ſuprà ſæpè dixi: id tamen non impedire, quin emptor poſſit, re euicta, pretium retinere, nec creditor id valeat impedire, cum ipſe non vendiderit, ſiue non venditor ſit, vt etiam ſuprà notaui, num. 79.

Et idipſum euidentiùs demonſtratur ſingulari illa, & veriſſima Hugo. Donelli. ad titul. 45. lib. 8. C. de euict. l. ſi ob cauſam 13. folio 742. reſolutione, atque obſeruation, vbi concludit, euictis pignoribus, authoritate Iudicis diſtractis, debitorem tanquam venditorem de euictione teneri, non magiſtratum, non apparitores, non creditorem. Cui Anton. Faberſatis apertè conuenit, dicto errore 10. dum ego caſu, non creditorem, ſed debitorem, aut quaſi nomine eius Iudicem vendere videri, reſoluit. Donellus autem ipſe ſingulariter, atque in hunc modum rem ipſam explicat in d l. ſi ob cauſam, num. 1. Hic quæritur, ad cautionem emptorum aduerſus futuros caſus euictionis, quis in hæc venditione venditor haberi debeat, vt cum eo agi poſſit de euictione, vtrum magiſtratus, qui iuſſit vendi, an apparitores, qui vendiderunt, aut creditor, cuius opera factum eſt, vt pignora venderentur, an debitor, cuius res fuerunt. Et placuit in hac ſpecie, eum vere venditorem videri, proinde & aduerſus eum dari debere actionem, re euicta, cui pretij ſolutio proficit, ſeu qui pretio liberatus eſt, vt hic traditur in fine. Et l. ſi plus, antepenul. in princip. ff. eodem. Is autem eſt debitor, cuius pignora capta diſtracta ſunt. Superiores, vt magiſtratus, apparitores, item creditor, videri poſſunt in hac ſpeice vendidiſſe: quia dere, & pretio conuenerunt cum emptoribus; apparitores apertè, magiſtratus, & creditor, quia res vendi mandarunt. Vendit autem, quiſquis per alium vendit: ſed reuera nemo horum venditor eſt, quidquid enim hi agunt, non ſuo nomine agunt, ſed debitoris, cuius res eſt, neque id agitur, vt pretium ad eos redeat. Solus eſt debitor, ad quem emolumentum huius venditionis pertinet, quam ob cauſam 7. merito exiſtimatur vendidiſſe.

Rurſus & pro eadem argumenti ſolutione, atque ſatisfactione, mirè vrget Donellus ipſe, ad titul. 46. libro octauo, C. creditor. euiction. pignor. non debere. Solutio altera, & ad eum titulum obſeruatio, vbi duos caſus principaliter diſtinguit, cum quæritur, an creditor, qui iure creditoris pignus vendidit, ob euictionem pignoris teneatur: & præmittit, multum intereſſe, quam ob cauſam res euicta ſit emptori, vtrò ob id, quod res aliena eſſet, non debitoris; an verò ob id, quod non eſſet creditori obligata, ſiue quod creditor in ea ius creditoris, ſeu ius pignoris conſtitutum non haberet. In primo itaque caſu ex num. 1. & tribus ſequent. ſtatuit, creditorem re euicta, quam iure creditoris, ſeu iure pignoris vendiderat, ſicut aliena euicta ſit, emptori eo nomine non teneri, neque in id quod intereſt, neque ad pretium reſtituendum; provt latius ibi exornat, & excipit, quando aliter conuentum eſt, aut creditor ſciuerit eſſe alienam rem venditam; provt latiùs ſuprà admonuimus. In ſecundo verò caſu aliter ſtatuit, & inquit ex num. 5. creditorem re, quam iure pignoris vendidit, euicta, ſi in bonis debitoris fuit, omni modo ob euictionem teneri: & reddit rationem; quia cum res in bonis debitoris fuit, & nihilominus iure euicta eſt, ideo rem euinci neceſſe eſt: quia defuit ei ius creditoris, ſiue ius pignoris, quo tamen iure rem vendidit. Semper autem in venditione id præſtare venditor debet, quod-dixit, vbi propter id rem pluris vendidit, l. ea quæ, ff. de contrahend. empt. Hactenus Donellus, qui latius id comprobat; & verè ſecundus hic caſus ab eo conſideratus caſus ipſe præſens videtur, quo res tanquam aliena euicta non fuit, ſed in bonis debitoris verè fuit, atque propter illam qualitatem, de ſer la tierra baldia y realenga, de iure euicta eſt: ſi igitur eo caſu ex ſententia Donelli (quæ tamen dubitationem habere videtur, & ntmis reſtringere generalitatem illius tituli, C. creditorem, euict. pign. & communes Doctorum reſolutiones) ita ſtatuitur, & aduerſus creditores euictio datur, quanto magis retentionis ius concedi debebit emptori aduerſus ipſos, cum retentio facilius concedatur, quàm petitio, aut repetitio, l. per retentionem, C. de vſuris l. Paulus, ff. de doli exceptione; l. inuitus, §. cui damus, ff. de regul. iuris, l. 2. vbi Bald. in 3. notabili, C. de fideiuſſoribus, Caſtrenſis, in conſil. 19. vltra ea, quæ tanguntur, in principio, lib. 2. & in conſil. 166. Viſis actis, ad finem, lib. 2. Abbas, in conſil. 69. lib. 1. Decius, in conſil. 299. n. 4. in conſil. 300. n. 9. & 10. & in conſ. 331. n. 3. & in conſil. 400. num. 5. & in l. diem functo, num. 19. ff. de officioſo aſſeſſ. Ruinus, in conſ. 66. n. 17. volum. 1. & in conſil. 163. in fine, lib. 2. Craueta, in conſil. 148. n. 2. Capicius, deciſ. 119. in princip. Portius Imolenſis, in conſil. 3. n. 22. & ſeq. Rolandus, in conſil. 17. n. 8. lib. 4. Hieronymus Gabriel, in conſ. 165. n. 5. & 6. lib. 2. Beccius, in conſ. 72. n. 15. Cephalus, in conſil. 86. n. 20. lib. 1. & in conſil. 573. n. 22. & ſeq. lib. 4. & in conſil. 762. n. 17. & ſeq. lib. 5. Petrus Surdus, in conſil. 4. n. 5. lib. 1. & deciſ. 277. n. 13. & ſeq. Ioan. Vincent. Hondedeus, in conſil. 75. num. 6. & 29. lib. 2. Cardinalis Thuſcus, practic. concluſ. iur. tom. 7. littera R. concluſ. 306. fol. 46. latius tom. 3. littera E. concluſ. 374. ex n. 28. cum multis ſeq. fol. 302. & 303. Cæſar Barzius, deciſione Bononiæ, 108. num. 37. & pluribus ſeq. Gaſpar Schifordegheriſiles, variar. quæſtion. lib. 1. tract. 1. quæſt. 1. in verſic. ſic dicimus, vbi adducit quatuor exempla: dicimus enim, poſſe nos retinere ſeruitutem inutilem, quam tamen acquirere non poſſumus, l. ei fundo, 19. ff. de ſeruit. ſic & matrimonium. & vxor, & liberi, furore ſuperueniente retinentur, qui tamen non poſſent eo tempore acquiri, l. patre furioſo. 8. ff. de his qui ſunt ſui, vel alie. Sic vnus ex creditoribus miſſus in poſſeſſionem, omnium ius retinet, quamuis nihil poſſet iis acquirere, l. cum vnus, 12. ff. de rebus authoritate iudicis poſſide fic quoque dicimus per procuratorem non ſemper nos acquirere actiones ſed retinere, l. per procuratorem. 72. ff. de procurator. Idem Gaſpar Schifordegheri, quæſt. 4. eiuſdem libri, & tituli, in verſicul. neque enim nouum eſt, fol. 5. vbi inquit, nouum non eſſe, vt ex æquitate competat alicui retentio, cui tamen non poſſit dari actio, vt conſtat ex leg. ex quibus, 51. ff. de condict. indebiti, l. hæres 21. ff. ad ſenatuſcon. Trebellian. & noſtra interſit, rem potius rfetinere, quam vltro agere, l. ſi is, 59. ff. de furtis, Tiberius Decianus, in conſil. 64. num. 51. & in conſil. 94. num. 28. & ſeq. lib. 3. vbi quod retinere multis in caſibus poteſt quis, quod ſi non poſſideret, non poſſet conſequi agendo, l. debitori, vbi Bald. & cæteri, C. de pactis, Alexand. Corneus, & alij, cum quibus ipſe Decianus Hondedeus, dicto conſil. 75. num. 30. lib. 2. Thuſcus, dicta concluſ. 374. tom. 3. littera E. Ideo excluſa petitione, non excluditur retentio. Decius, in conſilio 257. Capra, in conſil. 19. Socinus iunior, in conſilio 1. num. 21. lib. 1. Alciatus, in conſil. 285. num. 9. Surdus, dicta deciſ. 277. num. 15. Cæſar Barzius, dicta deciſione 108. num. 40. & ſeq. vbi quod retentionis ius actione, fauorabilius reputatur, vt ex Corneo Pariſio, Craueta, & Cephalo inquit Magonius, deciſione Lucenſi 64. num. 5. ſic fauorabilior eſt actione, & compenſatione retentio. Et competit aduerſus executionem ſententiæ, vt per Magonium, deciſione Lucenſi 81. Menochium, recuperandæ, remedio 11. num. 9. Cæſarem Barzium, vbi ſupra, num. 43. Surdum, dicta deciſione 277. num. 14. regulariter etiam exceptio maiori nititur æquitate, quàm actio, l. quia exceptione doli, ff. de doli exceptione, §. certe, Inſtitut. de rerum diuiſione: exornant Surdus, vbi ſupra, n. 16. Cæſar Barzius, dicta deciſione 108. num. 41. Rota, deciſione 115. num. 1. parte 1. in nouiſſimis. Thuſcus, tom. 3. littera E. dicta concluſione 374. Immò & in terminis noſtris, quod emptor pretium retinere valeat in caſu præſenti, quamuis de euictione agere non poſſet, tam aduerſus venditorem, quam aduerſus creditores, vel agere quanto minoris fuiſſet empturus, ſi ſciuiſſet qualitatem rei venditæ, ex Petro Surdo, deciſione 165. num. 4. & tribus ſequentibus, & aliis in locis, ex Rota etiam Romana ſuperius plene annotaui, ſic vt in ſuturum certiſſimi iuris ſit, retentionis pretij nondum ſoluti ius non impediri emptori: ex dicto titulo, C. creditorem euictionem pignoris non debere, & diuerſum eſſe, contra creditores agi non poſſe de euictione, nec ad rem, nec ad pretium, ab eo, quod contenditur, pretium inquam non ſolutum, de iure poſſe retineri; quod in dicto titulo non modo prohibetur, ſed nec exogitatur, nec deciditur, vt numeris præcedentibus obſeruaui.

Vide etiam nouiſſimè, & poſt hæc ſcripta, Farinacium, nouiſſimarum Rotæ Romanæ, deciſione 370. 1. partis, tom. 1. num. 4. 5. & 6. vbi adducit regulam, quod creditor non tenetur de euictione rei debitoris ſubhaſtatæ ad eius inſtantiam, ſed duntaxat docere, ſe verum creditorem, & anteriorem fundum habere hypothecatum, ex d.l. 1. & 2. & ſtatim declarat, id procedere, quando ſubhaſtatio remanet valida, & res ſubhaſtata euincitur à Tertio; quo caſu datur vtilis actio, re euicta; secus, cum nulla declaratur: quia ex ea non poteſt dari actio vtilis propter reſolutionem contractus, vt per Gabrielem, & Surdum ibi relatos. Inquit etiam, eadem vi non procedere, quando ille qui vendidit vt creditor, docere non poteſt, ſe eſſe creditorem, vt per Bald. Salicet. & Neguſant. ibi relatos.

CAPVT XLIII.

Ex verbis referentibus ad relata, ſiue ex referente, & relato, quemadmodum coniectura voluntatis deduci, atque interpretatio fieri valeat, & debeat in teſtamentis, & vltimis voluntatibus, aliiſque diſpoſitionibus quibuſlibet, & quàm verum ſit, quod relatum intelligatur eſſe in referente cum omnibus qualitatibus ſuis, & certum dicatur, expreſſum, atque ſpecificatum illud, quod per relationem ad aliud exprimitur, ſiue qualiter intelligi debeat, vbi & de materia, authentic. ſi quis in aliquo documento, C. de edendo, quando ſcilicet vna diſpoſitio, vel ſcriptura ad aliam ſe refert; breuiter actum. Denique, articulus ille, Relatum, cùm non apparet, an ſtandum ſit, vel non, referenti; ſiue quando referens, etiam relato non apparente, inducere poſſit diſpoſitionem efficacem: accuratè equidem, & diſtinctius forſan, quàm hactenus factum eſſet, enucleatus, atque explicatus relinquitur.

Ac etiam agitur de teſtamento condito per relationem ad aliam ſcripturam, & de opinione Antonij Fabri contra Communem, circa quam nonnulla nouiter adnotantur per Authorem.

SVMMARIVM.

- 1 Ex alterius dispoſitionis relatione, ſumi, atque deduci mentis, ſiue voluntatis teſtatoris referentis interpretationem, atque coniecturam. Sic referens capere vim, & interpretationem ex relato. Et ſecundum illud ampliari, vel reſtringendit, vel temperari.
- 2 Relata mens, ſiue voluntas teſtatoris dicitur, quando de ea non conſtat per verba, ſed ſequitur mens ad aliud dispoſitum expreſſum, & habetur pro expreſſa, & certa ſuper relatis.
- 3 Relatio fit dupliciter, vel per nomina relatiua, & nomina relatiua ſunt, quæ referunt, aut referuntur ad aliud. Quorum exempla quamplurima traduntur remiſſiuè.
- 4 Vel altero modo fit per orationem relatiuam, quando teſtator vel circa perſonas, vel circa res, vel aliud quodcunque ſe refert ad aliam diſpoſitionem. De qua relatione, & de materia authent, ſi quis in aliquo documento, C. de edendo, actum hoc numeri, & per totum caput.
- 5 Relatio ad aliam dispoſitionem, vel ad aliam ſcripturam, aut aliam rem, vtrum intelligi debeat ſecundum veritatem, an ſimilitudinariè, maxime vbi extent coniecturæ pro ſimilitudine, remiſſiuè.
- 6 An etiam retio exigat ſimilitudinem relati, & referentis in omnibus, & per omnia, aut iuxta finem diſpoſitionis remiſſiuè.
- 7 Relatio, quæ non fit ad aliam dispoſitionem, ſeu ad aliam ſcripturam, ſed ad verba ipſiuſmet diſpoſitionis, atque ex vna parte ad aliam partem eiuſdem, cuius ſit naturæ, & effectus, remiſſiuè.
- 8 Relationis natura, & effectus ex diſpoſitione vna ad alteram, qualis ſit.
- 9 In relato termino quicquid continetur, quod etiam in termino referente contineatur.
- 10 Relatum, & referens, re ipſa diſtingui debent.
- 11 Per relationem ad aliud, vel per ſe quid exprimi, aut certum eſſe, à pari procedere.
- 12 Relatum intelligitur eſſe in referente cum omnibus qualitatibus ſuis, verè & propriè, & naturaliter.
- 13 Quod per relationem ad aliud exprimitur, certum dicitur, expreſſum, atque ſpecificatum.
- 14 Et inde, ſi perſona, quæ nominatim, atque ſingulariter exprimi debet, per relationem demonſtretur, nominatim expreſſa dicetur.
- 15 Similiter quando lex requirit ſpecialem expreſſionem, ſufficit expreſſio per relationem ad aliud.
- 16 Etiam vbi expreſſio pro forma requiritur, veluti in diſpoſitione hæredis. Idque ex ſententia quorumdam, contra verò ex ſententia aliorum.
- 17 Relatum eſſe in referente cum omnibus qualitatibus ſuis in omni materia, & diſpoſitione, in contractibus inquam, in teſtamentis, in iudiciis, in diſpoſitione legis, & in Statutis. Et ibidem de teſtamente condito per relationem ad aliam ſcripturam. Vt hoc quoque teſtamenti genus valeat, ſi modò alià illa ſcriptura, ad quem teſtator ſe retulit, certa ſit, & indubitata, vt dubitari nequeat, quin eæ ipſa ſit, de qua teſtator ſenſit. Et de differentia teſtamenti in ſcriptis, & nuncupatiui, cum agitur de teſtamento facto ad interrogationem alterius. Eaque ex ſententia Antonij Fabri contra communem Scribentium reſolutionem. A qua tamen communi Author non recedit, & nonnulla nouè conſiderat, provt hic videbis.
- 18 Diſpoſitio ad aliam ſe referens, debet intelligi, & regulari ſecundum naturam, & conditionem illius, ad quam fit relatio.
- 19 Et præſupponit exiſtentiam relati, & ab eo declaratur.
- 20 Idcirco relationis natura eſt, vt agatur, non ex referente, ſed ex relato.
- 21 Niſi contrarium appareat ex verbis, vel ex mente disponentis.
- 22 Relatio etiam ita facienda, ne plus, minúſve ſit in referente, quàm in relato.
- 23 Relatum enim, & non referens debet attendi.
- 24 Et ideo niſi appareat relatum, referens nihil operatur.
- 25 Aut non operatur, niſi quatenus in relato reperitur.
- 26 Et ſi plus eſſet in referente, quàm in relato, illud plus non attenditur, quia dicitur per errorem appoſitum.
- 27 Referens ſi aliter loquatur, quam relatum, reſpicimus ad relatum.
- 28 Diſpoſitio vbi eſt relatiua, & de relato non conſtat, remanet res in diſpoſitione iuris communis, ſi relatio non eſt certa, vel referens diſponere non poteſt.
- 29 Relatum cum non apparet, an ſtandum ſit referenti, vel non in omni materia, & diſpoſitione, vt dilucidè, & accuratè explicetur, nonnullos caſus diſtinguendos eſſe.
- 30 Primus caſus eſt, quando diſpoſitio, quæ aliam refert, ſola de per ſe ſubſiſtere poteſt, atque eſt -certa, & determinata, & quatuor numeris ſeqq.
- 31 Et Aluaradi, Simonis de Prætis, & Sebaſtiani Medices in eodem caſu reſolutiones (quæ communi ſententiæ conueniunt) adducuntur.
- 32 Statutum relatum licèt non appareat, Statutum referens valebit, quando ſcilicet in eo declaratur mens Statuentium.
- 33 Relatum cum non reperitur, ſi actus aliquo modo valere poteſt, valere debet ad hoc, vt diſpoſitio potius ſuſtineatur, quàm pereat.
- 34 Referenti creditur, quando tenor relati eſt ſcriptus, & partes de eo poſſunt diſponere.
- 35 Secundus caſus eſt, quando diſpoſitio referens eſt incerta, & inderterminata, vt mens aliter haberi non poſſit, quam ſi de relato conſtiterit: & tunc referenti non creditur etiam in iis, de quibus poteſt diſponere, niſi constet de relato.
- 36 Tertius caſus eſt, quando diſpoſitio relata aut ſcriptura reperitur, & diſpoſitio, aut ſcriptura referens, alio modo refert, quam contineatur in relata, quo caſu modificatur, aut reſtringitur ad terminos relatæ.
- 37 Niſi conſtaret, diſponentem alio modo diſponere, quàm in diſpoſitione, aut ſcriptura, ad quam ſe refert.
- 38 Vel vbi ſequens diſpoſitio eſſet gratioſa, & refertur ad primam ampliandi causâ.
- 39 Circa quæ noua, & ſingularis Authoris conſideratio, atque reſolutio proponitur.
- 40 Simonis etiam de Prætis in eodem caſu reſolutio, atque Authoris declaratio adiicitur.
- 41 In referente dici in eſſe omnia per relationem, quæ in relato ſunt, quemadmodum intelligi debeat ex ſententia communi.
- 42 Quartus denique, & vltimus caſus eſt, cum quæritur, vtrum referens, etſi plenè non probet, quando non conſtat de relato: attamen inducat vrgentem coniecturam, quæ plurimum moueat Iudicem.
- 43 Referenti creditur, etſi non conſtet de relato in antiquis.
- 44 Antiquum in probationibus quid dicatur, arbitrio Iudicis committitur.

PRo breui, & diſtincta huiuſce capit. explicatione obſeruandum, atque conſtituendum erit primo loco, ex alterius diſpoſitionis relatione, ſumi quoque, atque deduci mentis, ſiue voluntatis teſtatoris referentis interpretationem, & coniecturam; quoniam referens capit vim, atque interpretationem ex relato, ſicuti hac in eadem, qua verſamur, materia, obſeruarunt Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. 4. cap. 2. n. 28. & 29. fol. 162. Simon de Prætis, de interpretat. vltim. volunt. lib 2. interpret. 3. dubitatione 1. ſolut. 2. ex num. 185. fol. 269. Lud. Caſanate, in conſil. 50. n. 28. citans text. in l. ſi ita ſcripſero, ff. de condit. & demonſt. & ante ipſos ſtatuiſſe videntur Socinus ſenior, in l. 3. ſub num. 7. ff. de rebus dubiis. Alexander, in conſil. 81. column. finali, lib. 6. Decius, in conſil. 359. ex. n. 9. Baldus, in conſil. 212. Ea quæ veniunt, lib. 5. Pariſius, in conſil. 47. num. 15. & in conſil. 72. n. 22. lib. 2. Berous, in conſil. 20. num. 9. lib. 3. Sic ſane diſpoſitio referens ex relata ampliatur, vel reſtringitur, vel temperatur, l. in teſtamento, ff. de cond. & demonſt. l. 2. ff. de hæred. inſtit. cap. veniens, de præſcript. Decius, in conſil. 63. n. 6. Berous, in conſ. 29. n. 9. volumine 3. & in conſil. 93. n. 51. volumine 2. Sebaſtian. Medices, de regulis iuris, regula 10. in principio, num. 2. fol. 67. Adrianus Gilmanus rerum iudicat arum Germaniæ, deciſione 6. num. 247. lib. 1. Et relata mens, ſiue voluntas teſtatoris dicitur quando de ea non conſtat per verba, ſed ſequitur mens ad aliud diſpoſitum expreſſum, & habetur pro expreſſa, & certa ſuper relatis, vt dicetur ſtatim, & ad finem capitis, & poſt alios Authores tradidit Medices, vbi ſupra, num. 22. & 16. Simon de Prætis, poſt Bald. & Socinum, dicta ſolut. 2. num. 185. folio 269. qui citat text. in l. Theopompus, ff. de dote prælegata, & in l. legaui, ff. de liberatione legata. Recte etiam conſtituit ibidem, num. 189. & num. 230. quòd relatio fit dupliciter, vel per nomina relatiua; & nomina relatiua ſunt, quæ referunt, vel referuntur ad aliud, quorum exempla quamplurima adducit eodem in loco, ex num. 190. vſque ad numerum 230. vt ibi videri poteſt: Et per Cardinalem Thuſcum, practicarum concluſionum iuris, tom. 6. littera R. concluſione 125. Vel altero modo fit per orationem relatiuam, quando teſtator, vel circa perſonas, vel circa res, vel aliud quodcunque ſe refert ad aliam diſpoſitionem, vel ad aliam ſcripturam, de qua relatione tractarunt ex profeſſo, atque latiſſimè Doctores communiter, in authentic. ſi quis in aliquo documento, C. de edendo, Felinus, in capite ſecundo, de reſcriptis, num. decimo, & in capite inter cætera, ex num. 2. cum ſequent. de re iudicata, & in cap. ex parte, 1. column. 5. & ſequent. ex num. 14. de reſcriptis, Afflictis, deciſ. 273. Boerius, deciſ. 281. Grammaticus, deciſ. 59. ex. n. 25. cum ſeq. Ruinus, in conſ. 18. lib. 2. Pariſius, in conſ. 2. n. 5. & ſeq. lib. 3. Cagnolus latiſſimè, in d. auth. ſi quis in aliquo documento. Aretinus, in conſil. 21. Sebaſtianus Medices, de regulis iuris, dicta regula 10. maximè num. 64. Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. 4. cap. 2. ex num. 28. Ludou. Zunt. in reſponſo pro vxore, ex num. 71. cum ſeq. Couar. practicar. cap. 21. num. 2. Maſcardus, de probation. tom. 2. concluſ. 925. per totam. Petrus Surdus, in conſil. 245. ex num. 31. vſque num. 26. lib. 2. Petrus Auguſtinus Morla, emporij, titulo 11. de fide inſtrumentorum, quæſt. 1. num. 22. Iacobus Philippus Portius, commun. opinion. lib. 1. concluſ. 30. alios etiam per diſcurſum referam, num. ſeq. Et an relatio ad aliam diſpoſitionem, vel ad aliam ſcripturam, aut aliam rem, intelligi debeat ſecundum veritatem, an ſimilitudinariè, maximè vbi extent coniecturæ pro ſimilitudine, poſt alios multos Authores, quos citat, tractat eleganter Ludou. Caſanate, in conſil. 56. ex numero 1. cum ſeq. an etiam relatio exigat ſimilitudinem relati, & referentis in omnibus, & per omnia aut iuxta finem diſponentis duntaxat. Vide eund. Caſanate, in conſil. 57. num. 74. Et de alia relatione; quæ non fit ad aliam diſpoſitionem, ſeu ad aliam ſcripturam, ſed ad verba ipſiuſmet diſpoſitionis, atque ex vna parte ad aliam partem eiuſdem, & cuius relatio ea ſit naturæ, & effectus, hoc cap. ſermo non inſtituitur, ſed in locis vulgatis & communibus videndi ſunt Interpretes, & maximè à me commemorati, quotidian. bar. controu. iur. cap. 4. lib. 2. Aluaradus, lib. 4. dicto cap. 2. ex n. 32. Iacob. Menochius, in conſil. 220. ex num 76. vſque ad num. 88. lib. 3. M. Anton. Peregrinus, de fideicommiſſis, artic. 16. & art. 29. ex. n. 15. cum ſeq. Achilles Pedrocha, in conſil. 38. num. 55. 79. & 80. cum multis ſeq. Lud. Caſanate, in conſ. 56. & in conſ. 50. ex num. 11. cum. ſeq.

In propoſito autem noſtro, virtus, & effectus relationis eſt demonſtratio veritatis patentis ex coniunctione duarum ſcripturarum, per quam reſultat propriè ac perfectè, quid, quale, & quantum; ſicuti Baldus ſubtiliſſimus Cæſarei iuris Interpretes animaduertit, in conſil. 215. lib. 5. Sequuntur Iaſon, in l. ait Prætor, §. ſi iudex, num. 5. ff. de reiudicata. Pariſius, in conſil. 2. num. 55. lib. 3. Decius, in conſil. 647. n. 4. Berous, in conſ. 140. num. 36. eleganter Decianus, in conſil. 66. num. 5. lib. 2. & in conſil. 101. num. 19. & in conſil. 2. num, 97. lib. 2. Craueta, in conſil. 739. num. 16. lib. 6. Hippolyt. Riminaldus, in conſil. 609. num. 10. & 11. lib. 6. Antonius de Amatis, in loco referendo ſtatim, num. 3. qui propterea inferunt, relationis naturam eam eſſe, vt quidquid continetur in temino ad quem fit relatio, ſiue in relato, contineatur in termino referente. Craueta, in conſ. 45. n. 4. Natta, in conſil. 204. num. 12. Tiraquellus, de legibus connubialibus, gloſſa. 5. ex n. 176. Bertazolus, in conſ. 101. num. 4. & cum multis Peragrinus, de fideicommiſſis, artic. 16. num. 2. & num. 11. & artic. 26. num. 17. Tiberius Decianus, in conſil 128. num. 8. lib. 3. Hippolyt. Riminaldus, in conſil. 669. n. 12. & in conſil. 790. num. 14. lib. 7. M. Anton. de Amatis, deciſione 49. num. 3. Menochius, in conſil. 247. num. 32. libro tertio, Ludou. Caſanate, in conſil. 50. num. 42. qui in conſil. 57. n. 1. & n. 21. rectè obſeruauit, quod relatum & referens re ipſa diſtingui debent; provt certum eſt, atque ex mente eorum omnium deducitur, qui commemorabuntur ſtatim.

Secundò deinde & principaliter conſtituendum eſt per relationem ad aliud; vel per ſe quid exprimi, aut certum eſſe à pari procedere, l. vbi autem non apparet, §. illud, ff. de verbor. obligat. Vbi Doctores communiter, l. quinta, §. ſi index. & ibi Ripa, num. 5. ff. dere iudicata. l. hæc venditio, § huiuſmodi, ff. de contrahenda emptione, l. certum, vbi omnes Scribentes communiter, ff. ſi certum petatur, l. 1. C. de codicillis, l. inſtitutio, ff. de condit. l. qui non militabat. §. 1. ff. de iure codicillorum. Decius, Periſius, Craueta, Socinus, Ruinus, Iaſon, Angelus, Cacheranus, & Cephalus, cum quibus Sebaſianus Medices, de regulis iuris, regula 10. fol. 67. num. 12. & n. 16. eod. folio. tradiderunt etiam Socinus ſenior, in conſil. 96. num. 14. lib. 4. Decius. in l. certum: ſuprà citata, num. 3. & in conſil. 538. num. 6. &7. & cum Felino, & Cagnolo obſeruauit Simon de Prætis, lib. 2. dicta ſolut. 2. num. 186. fol. 269. & num. 231. fol. 271. vbi etiam citat Alexand. & Iaſonem: & adducit text. in l. ait Prætor, §. 1. & ibi Bart. ff. de re indicata. Reſpondit etiam poſt alios Pariſius, in conſil. 25. num. 49. lib. 1. Menochius, in conſil. 287. numero 31. libro tertio, Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſion. iuris, tom 6. littera R. concluſion. 126. fol. 898 & huius ſententiæ ea creditur eſſe ratio, quia relatum intelligitur eſſe in referente cum omnibus qualitatibus ſuis, verè, & propriè, & naturaliter. l. aſſe toto, ff. de hæredib. inſtituend. ibi: Quem hæredem, codicillis fecero, hæres eſto. Titium codicillis hæredem inſtituit, eius quidem inſtitutio iure valet, ideoque licet codicillis hæreditas dari non poſſit, tamen ex teſtamento data videtur, quia agitur ex ſcriptura declarata, non ex declarante; provt firmant Bartolus, & Doctores communiter, in eadem. l. aſſe toto, concordat l. ſi ita, ff. de condit. & demonſt. l. lege, ff. de verbor. ſignificat. l. ſi quis in principio teſtamenti, ff. de legatis tertio, l. prima. C. de manumiſſis teſtamento. Decius Iaſon, Ruinus, Alexand. Craueta, Socinus, Bald. Pariſius, Cacheranus, & alij, cum quibus ſic obſeruat, atque multis exornat Sebaſtianus Medices dicta regula. 1. ex num. 1. cum pluribus ſequent. & num. 82. & 89. & inferunt ad multos caſus practicos vtiles, & aſſiduos, Iacobus Menochius, dicto conſil. 287. num. 32. & in conſil. 247. num. 32. lib. 2. Latè Tiraquellus, de legibus connubialibus, in gloſſa. 5. num. 186. & 187. Pariſius, in conſil. 122. num. 3. & ſeq. lib. 1. & in conſil. 2. num. 53. & ſeq. lib. 3. Simon de prætis, de interpretat. vltimar. volunt. lib. 2. intepret. 3. dubitat. 1. ſolut. 2. num. 232. Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. 2. cap. 4. num. 30. Camillus Gallinius. de verbor. ſignificatione, lib. 3. cap. 15. num. 18. Franciſcus Beccius, in conſil. 41. num. 22. & in conſil. 101. ſub n 11. & ſub num. 77. Couarr. in cap. cum tibi, n. 5. de taſtamentis. Berous, in conſil. 140. num. 35. lib. 2. Tiberius Decianus, in conſil. 29. num. 33. lib. 2. & in conſilio 123. num. 31. & 32. lib. 3. Geraldus Mazolus, in conſil. 111. num. 7. Ioannes Cremo, in conſil. 54. num. 19. Franciſcus Burſatus, in conſil. 5. num. 4. & in conſil. 28. num. 5. & in conſil. 75. num. 27. lib. 1. & in conſil. 131. num. 1. lib. 2. & in conſil. 237. num. 6. & in conſil. 337. num. 73. lib. 3. Fabius Turrentus, in conſil. 18. num. 10. & 11. & in conſil. 91. n. 5. & 6. Hippolytus Riminaldus, in conſil. 75. num. 53. & in conſil. 6. num. 108. lib. 1. in conſil. 113. n. 3. & 4. &5. lib. 2. & in conſil. 116. num. 63. & 64. eod. lib. 2. & in conſil. 339. num. 1. & 2. libro 3. & in conſil. 324. num. 4. eod. lib. 3. & in conſil. 358. num. 122. lib. 4. & in conſil. 652. num. 13. & 14. lib. 6. & in conſil. 710. num. 1. & quinque ſequent. eod. lib. 6. Borgninus Caualcanus, deciſione. 12. n. 11. & ſeq. 1. parte, & deciſione 20. num. 22. & ſequent. & num 45. parte 2. & deciſione 31. num. 9. & 18. p. 3. & deciſione 31. num. 13. p. 4. Marc. Anton. Peregrinus, de fideicommiſſis, art, 16. num. 2. & art. 29. num. 17. & in conſil. 18. num. 11. lib. 1. & in conſil. 16. num. 10. lib. 2. Vincentius Carocius, caſu 51. ex numero 4. cum ſeq. Azeuedius, in conſil. 15. num. 46. & 47. Andr. Fachineus, in conſil. 10. num. 41. lib. 1. Iacob. 1. regula 20. per totam. Ioannes Vincent. Hondedeus, in conſil. 73. num. 16. in conſil. 108. num. 43. lib. 1. & in conſil. 51. num. 48. &. 86. lib. 2. Cæſar Barzius, deciſione Bononiæ 12. num 8. & 9. Anton. de Amatis, deciſione 49. num. 3. cum ſeq. Hector Felicius, allegat, 45. parte 3. Mieres, 1. parte, quæſt. 64. Cæuallos, quæſt. 44. Stephanus Gratian. deciſione 103. ex num. 9. Fontanella, clauſula 4. gloſſa 18. p. 2. ex n. 22. Aluarus Valaſcus, de iure emphyteutico, quæſt. 11. numero quinto, & tribus ſequent. Vbi explicat, vtrum penſio emphyteuſis rectè conſtituatur per relationem ad aliud, & quid ſi relatum ſit nullum, vel iniuſtum: quid etiam, ſi emphyteuſis conceſſa fuerit ſecundum formam & modum anteceſſoribus conceſſum, ſi de illo non apparet: & an ſufficiat relatio ad aliud, vbi à lege ſpecialis mentio requilritur: Et tandem num. 9. Relatum ſi non apparet, an vitietur reſerens, in priuilegiis, conceſſionibus, & aliis actibus. Adrianus Gilmanus, rerum iudicatarum Germaniæ, lib. 1. deciſione 6. num. 246. & 247. Antonius Faber, de errorib. pragmat. lib. 2. decad. 69. errore 3. & 4. ex fol. 396. vſque ad fol. 400. vbi tradit nonnulla contra communes Scribentium ſententias, de taſtamento facto per relationem ad aliam ſcripturam, & de quacunque diſpoſitione per relationem ad aliam, ſiue in ſcriptis, ſiue nuncupatiuè teſtatus quis fir. Petrus Surdus, in conſil. 105. num. 30. lib. 1. & in conſil 200. num. 5. lib. 2. & in conſil. 288. num. 24. eodem lib. 2. & in conſil. 241. num. 1. & duob. ſeqq, & in conſil. 249. numero. 21. & ſequent. eodem libro 2. & in conſilio 313. num. 49. 50. & 74. lib. 3. & in conſilio 315. num. 62. eodem lib. 3. & in conſil. 460. n. 47. & in conſilio 565. num. 15. lib. 4. & deciſione 212. numero 14. & deciſione 291. num. 18. Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſionem iuris tom. 6. littera R. concluſione 129. per totam, fol 903. vbi latè quod relatum eſt in reſerente, & dicitur pars referentis, & attenditur relatum & non referens, & quod reltio operatur, vt cenſeatur facta ſecundum omnes qualitate, quæ ſunt in relato, etiam quod ſubſtantiam: quia paria ſunt, aliquid fieri, & eſſe certum per ſe, vel per relationem: quia quidquid eſt in relato, ex coniunctione ſcripturarum dicitur eſſe in referente, provt hæc omnia comprobat ibi, ex numero primo, cum pluribus ſequentibus, & Burgos de Paz, in conſil. 26. ex num. 27. & ſequent. Quocirca certum dicitur expreſſum, atque ſpecificatum illud, quod per relationem ad alind diſponitur, ſiue exprimitur. Ita probat textus, in l ſi pluribus, in principio, ff. de verborum obligationibus, quo loci reſpondit Paulus, quod ſi plures res promittuntur per relationem ad aliud, tot ſunt ſtipulationes, quot ſunt res, quæ nominatim & explicitè promittuntur, l. ſcire debemus, in principio, ff. eodem. Probant etiam & ea iura, quæ numero præcedenti, in principio, recenſui. Et ita in hanc ſententiam perpendit Aretinus ibi, text. in dicta l. pluribus, Ruinus, in conſil. 183. num. 1. lib. 2. Pariſius, in conſilio 19. num. 68. lib. 2. Decius, in conſil. 63. num. 6. & cum multis Simon de Prætis, lib. 2. dicta ſolutione 2. numero 187. & 188. fol. 269. Gerard. Mazolus, in conſilio 111. num. 7. Cephalus, in conſil. 16. num. 32. & in conſilio 44. num. 14. lib. 1. & in conſil. 256. num. 42. lib. 2. Sebaſtianus Medices, de regulis iuris, dicta regula 10. num. 16. & num. 82. & 111. Hippolyt. Riminaldus, in conſil. 652. num. 14. lib. 6. dicens, contentum in inſtrumento relato, dici ſpecificè & verè in referente contineri. And. Gaill. practicarum obſeruation. lib. 1. obſeruat. 82. num. 25. Marc. Anton. de Amatis, deciſione 49. num. 2. Ludouicus Caſanate, in conſil. 56. num. 9. Iacob. Menochius, in conſil. 287. num. 28. lib. 3. qui num. 29. dixit, hinc docuiſſe Bartolum, in l. qui liberis, §. hæc verba, in fine, ff. de vulga. & pup. ſubſtitut. & in conſil. 7. Andreas Martini, lib. 1. quod perſona, quæ nominatim, atque ſingulariter exprimi debet, ſi per relationem demonſtretur, nominatim expreſſa dicetur: & Bartolum ſequuti ſunt poſt alios Authores, Alexander, Iaſon, & Ruinus quos recenſet ipſe Menochius, hinc etiam, cum aliis reſpondit Petr. Paul. Pariſius, in conſil. 9. num. 18. libro tertio, ex ſententia Baldi, quod quando lex requirit ſpecialem expreſſionem, ſufficit expreſſio per relationem ad aliud. Egregiè idem Pariſius, in conſilio 97. numero 96. lib. 1. &vltra Menochium id confirmari, atque declarari poteſt ex his, quæ adducunt Felinus, in cap. inter cetera, columna 2. de re iudicata. Cagnolus, in l. prima. ff. de regulis iuris, ſub num. 7. & ſub n. 17. Decius, in l. qui ſic ſtipulatum, ff. de verbor. obligat. & in conſil. 539. ex num. 9. cum ſeq. latè Ludou. Zuntus, in reſponſo pro vxore, num. 71. cum ſeq. & num. 193. & ſeq. & poſt alios Authores M. Anton. Peregrinus, de fideicommiſſis, d. artic. 16. num. 112. vbi poſt Bartol. Alex. Socin. vtrumque, Alciatum, & Iulium Clarum, quod relatum implicitè continetur, ac ſi expreſſum eſſet, etiam vbi expreſſio pro forma requiritur, velut in inſtitutione hæredis: & id ipſum tenuerunt Paul. Caſtrenſis, Aretinus, Alex. Bald. Angel. Imola, Socin. Crotus, Ioan. Anton. & Ruinus, quos retulit Iacob. Philippus Portius, concluſ. ſiue regular. lib. 1. concluſ. 20. in verſic. amplia etiam quoad inſtitutionem, & ibidem, verſiculo, contrarium quod imo, dicit contrariam eſſe communem opinionem; & explicat, vt prima opinio procedat, quando id, ad quod fit relatio omnino certum; tunc enim perinde habetur, ac ſi in indiuiduo fuiſſet expreſſum. Secunda verò locum obtineat, quando relatio non eſſet adeo certa, ſed potius vaga, & generalis: ita quoque, & vltra inſtitutionem hæredis, quod relatum dicatur eſſe in referente, quia tacitè ineſt, per relationem, non tamen verè, & propriè; ſcripſerunt Bartol. Bald. Ripa, Alex. Arentinus, Tiraquel. Socin. Iaſon, & Ruinus, quos refert Sebaſtian. Medices, dicto, de reg. 10. de regul. iuris, n. 33. & 46. & ſub n. 125. n. 38. & ſeq. & inde, quod ſi à lege, ſpecialis mentio alicuius rei exigatur, non ſufficiat mentio per relationem; tradit Afflict. deciſ. 202. In cauſa domini, n. 13. Aluar. Valaſc. de iure emphyteutico, 1. parte, q. 11. n. 8. Medices, vbi ſupra, d. num. 46. fol. 72. vbi citat alios Authores. Cæterum non incongruè ita explicatur, vt dixi nunc, & dicetur inferiùs, n. 41. nam ex quo de relato appareat, & ſpecificè, perinde haberi ac ſi ſpecialiter expreſſum fuiſſet, iuridicè ex his rationibus deduci valeat, quas ſuperius præcitati Authores ponderarunt: qui etiam rectè obſeruarunt vnanimiter; regulam prædictam, quod relatum dicatur eſſe in referente cum omnibus qualitatibus ſuis, procedere in omni materia, & diſpoſitione;ſicque in contractibus, in testamentis, in iudiciis, in diſpoſitione legis, & in ſtaturis: ita ſane aliquando in contractibus, aliquando in iudiciis, ſæpiſſimè in vltimis voluntatibus quibuſcunque, & generaliter in omni actu, loquuntur permulti illi iuris Interpretes, commemorati ſuprà, num. 21. & in contractibus locuti fuere Paul. Caſt. in l. admonendi, n. 13. ff. de iureiurando, vbi etiam Iaſ. n. 40. idem Caſtrenſis, in conſ. 322. lib. 2. Oldrad. in conſ. 121. Alexand. in conſil. 145. lib. 2. Sebaſtian. Medices, dicta regul. 10. ſub num. 125. n. 17. fol. mihi 72. qui extendit, vt procedat in emphyteuſi, in priuilegiis, & in venditione: extendit etiam ex num. 20. cum ſeq. vt procedat in iudiciis, & ſic in libello, in poſitionibus, in commiſſionibus, in mandatis, in prorogatione termini, in ſententia, & in compromiſſo. Ac deniquem eodem ſol. 72. ſub d.n. 125. n. 28. & ſeq. inquit, quod regula eadem procedit in vltimis voluntatibus: & Primùm in teſtamentis. Secundò in codicillis. Tertiò in legatis, & in qualibet diſpoſitione hominis, & legis; & tam in fauorabilibus, quam in pœnalibus, & odioſis: & quod reſtringitur, & limitatur, quando fit relatio ad id, quòd non eſt, vel ad incerta, quæ probari non poſſunt, vel ad ea, ex quibus reſultaret iniquitas.

Conuenit itaque is Author communi Interpretum nostrorum ſententiæ, quod regula prædicta procedat in teſtamentis, & vltimis voluntatibus; at que ita vt teſtamentum conditum per relationem ad aliam ſcripturam, valeat omninò, ſi modo alia illa ſcriptura, ad quam teſtator ſe retulit, certa ſit & indubitata, vt dubitari nequeat, quin ea ipſa ſit, de qua teſtator ſentit; provt latè comprobarunt, atque exornarunt permulti illi iuris Interpretes, commemorati ſuprà, ex n. 12. & anteà n. 1. & 2. & per Anton. Gabr. commun. opinion. lib. 4. tit. de teſtam. concl. 11. n. 1. & ſeq. & mouentur, atque excitantur omnes vnica illa ratione, de qua ſuprà, ex n. 11. cum ſeq. quod nihil referat, an teſtator explicitè nomina hæredum expreſſerit, an implicitè per relationem ad aliam ſcripturam, cum vtroque caſu voluntas certa ſit & explorata, & per relationem ad aliud quod exprimitur, certum dicatur, expreſſum, atque ſpecificatum, provt ſupra hoc eod. cap. num. 13. & ſeq. & eruditè, atque admodum eleganter (provt adſolet) ex communi Doctorum ſententia tradidit Anton. Faber, de error, pragmat. tom. 3. Decad. 69. errore 3. folio mihi 396. & 397. vbi pro hac parte ſubtiliter ponderat text. in d.l. aſſe toto 77. ff. de hæred. inſtit. & in d. l. ſi ita ſcripſero. 38. ff. de condit. & demonſt. & in l. quem hæred. 25. ff. de rebus dubiis. inquit etiam, prædictam doctrinam procedere, non modò ſi ad codicillos facta ſit relatio, provt in d.l. aſſe toto. ſed etiam ſi ad aliam ſcripturæ ſpeciem fiat relatio, valebit enim inſtitutio, tanquam, quæ non tam per illam ſcripturam facta ſit, quam in teſtamento, rametſi extra teſtamentum, nec niſi per ſcripturam illam fuerit declarata. Non enim maior hac parte poteſtas eſt codicillorum. quàm alterius ſcripturæ cuiuſlibet minus ſolemnis. Dummodo ſemper illud adſit, vt ſcriptura illa ſit indubitata, nec hæſitandi cauſa vlla ſubſit, quin ea ipſa ſit, de qua teſtator ſenſerit. Quod eſt veriſſimum, atque ſingulari loquendi genere expreſſum, & conuenit communi Doctorum placito, de quibus ſuprà, ex n. 12. Sic ſane, & frequentius teſtatores quamplurimi ſe referre ſolent non ad codicillos, aut aliud teſtamentum, ſed ad ſchedulam, apud religioſum aliquem relictam; quæ ſi manu teſtatoris ſcripta ſit, ſaltem per comparationem litterarum probatur;ſicuti ex Ruino retulit Faber ipſe ibidem, in principio.

Illud tamen præcisè requirit Faber ipſe, vt ſcilicet hæredis nomen, quod in teſtamento ſcriptum non eſt, alicubi ſcriptum ſit; nam cum teſtamentum, ſiue in ſcriptis, ſiue per nuncupationem factum, ab inſtitutione ſola vires accipiat, l. quod per manus 10. ff. de iure codicillor. in ſcriptis teſtatus videri non poteſt is, qui hæredis ſui nomen nullibi ſcripſerit, quare concludit, quod ſi teſtator in teſtamento ſolenni per ſcripturam condito, ita ſcripſerit: quem Titio dixero, velle me hæredem mihi eſſe, ille hæres mihi eſto: non valiturum teſtamentum, vt ex eo poſſit eſſe hæres is, quem teſtator Titio dixerit, quamuis manifeſtè conſtet, quem Titio dixerit, velle ſe ſibi hæredem eſſe: in eoq́ue obſeruat differentiam inter inſtitutionem, & legata; etſi enim non magia legata extra teſtamentum dari poſſunt, quam hæreditas relinqui; nihil tamen vetat, ita relinqui legatum in teſtamento in ſcriptis, vt relatio fiat non ad ſcripturam aliquam, ſed ad id quod teſtator voce nuda alicui dixerit, vt in d. quem hæredi. ratio eſt, quia cum non perinde ex legatis, ſicut ex inſtitutione teſtamentum æſtimetur, fieri facilè poteſt, vt legata debeantur tanquam ex teſtamento in ſcriptis, etiamſi neque in eo teſtamento ſcripta ſint, neque ad aliam ſcripturam relata, ſed tantum voce alicubi nuncupata.

Hactenus Anton. Faber, cuius ſententiæ non defuere Antiqui nonnulli, qui aſſentiant, provt ipſe ad finem dicti erroris terij, eos commemorat, quorum tamen opinionem non obtinuiſſe, ipſe ſuo ore profitetur, probatum enim eſt magis communiter, nihil hac parte inſtitutionem à legatis differre, vt teſtatur Iul. Clar. lib. 3. ſenten, in. §. teſtamentum, q. 4. n. 3. verſic. ſed pone, & q. 36. n. 2. & vnanimiter aſſentiunt relati ſuprà ex num. 12. cum ſeq. Ego verò in terminis iuris communis, & iuxta ſtrictam iuris, diſputandique rationem, iuri metipſi admodum conuenire exiſtimo Antonij Fabri ſententiam, & veram inter inſtitutionem & legata, differentiam relatam; concludit enim ratio illa, quando hæredis nomen nullibi ſcriptum eſt, ſed voce tantum perſonæ alicui nuncupatum; & bene verum eſt, pro defenſione communis ſententiæ tentari poſſe, tunc extare hæredem. licèt non ſcriptum, à cuius inſtitutione ſole licet teſtamentum ipſum vires capiat, velut ſcriptum tamen iudicari poſſe, nuncupatum alicui; aut ſaltem, licet per nuncupationem, inſtitutionem adeſſe; quocirca in praxi durum videri ab eadem communi ſententia recedere, quæ obtinuit, vt Faber ipſe agnouit; eius tamen fundamentum fortiter adſtringere: apud nos verò, editâ iam l. primæ, tit. 4. de los teſtamentos, noua conſtitutione, lib. 5. collect. Regiæ. ex qua teſtamenta ab inſtitutione ſola vires non accipiunt, ſed voluntas ſola præualet, ſicque teſtamenta valent, etiamſi nullus hæres ab initio extiterit, vel inſtitutus noluerit hæreditatem adire, eàve forma, qua de iure communi debebat, ſcriptus fuerit, ſicuti ex Tello Fernand. Matienzo, Azeuedo, Ioanne Gutierrez, & multis aliis, egomet ipſe adnotaui, & diuerſimodè dictam legem Regiam explicaui in commentariis de vſufructu, cap. 8. num. 13. 21. 36. & 46. à ceſſante ratione illa vnica, communem ſententiam, de iure communi dubiam, debere obtinere, quia cum hodie ex legatis, & diſpoſitis per teſtatorem quolibet modo, non minus quam ex inſtitutione teſtamentum æſtimetur; quemadmodum de iure communi legata debentur, tanquam ex teſtamento in ſcriptis, etiamſi neque in eo teſtamento ſcripta ſint, neque in alia ſcriptura, ad quam fiat relatio;ſed tantum voce alicui nuncupata, ita ex inſtitutione (à qua ſola teſtamentum iam vires non capit) id ipſum obſeruandum erit, dummodo de voluntate ambigi non valeat, ſed conſtet manifeſtè, hoc eſt, de perſona, quam ſibi hæredem eſſe, teſtator voluit, ita quod ſuſpicio fraudis ceſſet omnino: quod eſt notandum; & comprobatur ex reſolutis per Menchacam, de ſucceſſionum creatione, §. 11. n. 16. Padillam, in l. eam quam, n. 110. C. de fideicomm. ad quos ſe remittit Azeuedius, in ead. l. 1. tit. 4. num. 160. quod ſcilicet lex ipſa prima procedat in teſtamento, etiam in ſcriptis facto, vt ſcilicet valeat illud abſque hæredis inſtitutione, quando igitur magis valebit, facta inſtitutione, non tamen per ſcripturam, ſed voca alicubi nuncupata, ad quam teſtator ſe reſerat: item ob rationem in fauorem Communis conſideratam per Iul. Clar. in locis relatis ſuprà.

Sic ſana, atque ex diſpoſitione eiuſdem l. primæ, apud nos ceſſare videbitur, ſiue non obtinere dubium illud, quod de iure communi difficultatem ſummam habebat, conſtituendam ſcilicet eſſe differentiam teſtamenti in ſcriptis, & nuncupatiui, cum agitur de teſtamento facto per relationem ad aliud, vt quemadmodum, nec teſtamentum in ſcriptis valere poſſit, in quo non ſit ſcriptus hæres, niſi per relationem ad nuncupationem, ita nec teſtamentum nuncupatiuum non valeat, in quo hæredis nuncupatio palam & coram ſolenni numero teſtium non aliter factum ſit, quam per relationem ad aliam nuncupationem alio loco, & coram aliis teſtibus factam: immò nuncupatiuum ipſum teſtamentum validum non ſit, in quo nuncupatio facta fuerit per relationem ad aliquam ſcripturam, quamuis teſtamentum in ſcriptis, per relationem ad aliam quamcunque ſcripturam validum ſit: provt vtrumque contra Communem contendit Anton. idem Faber, dicto decad. 69. errore. 4. & differentiæ rationem eam eſſe putat, quod non ſicut in teſtamento nuncupatiue hæredes palam nuncupandi ſunt id eſt ita vt eorum nomina à ſolenni teſtium numero audiantur, l. hæredes palam, ff. de teſtam. ſic vllo iuris corpore proditum eſt, in teſtamento in ſcriptis, hæredum nomina palam ſcribi oportere, cum non eo minus valeant teſtamenta in ſcriptis, quod hæredum nomina à teſtibus ignorentur, vt scriptum eſt in l. hac conſultiſſima 21. C. de teſtam. & latius (eruditè tamen) Faber ipſe proſequitur: Communis tamen (vt vides) in contrarium obtinuit, & palam, atque explicitè fieri id, quod implicitè fit, & per relationem ad aliam ſcripturam, vel nuncupationem contendit; ſicuti ex Authoribus relatis ſuprà hoc eod. cap. ex num. 12. deducitur: & comprobaui ibidem n. 11. & n. 13. vbi ex ſententia aliorum dixi, quod per relationem ad aliud exprimitur, certum dici, expreſſum, atque ſpecificatum, de iure verò huius Regni, & edita conſtitutione dictæ l. id certum redditur, quod iure communi attento, negari non poteſt, quin dubium haberet: hactenus de ſecunda obſeruatione.

Tertio & principaliter obſeruandum, atque conſtituendum erit, quod diſpoſitio ſe ad aliam referens, debet intelligi, & regulari ſecundum naturam, & conditionem illius ad quam fit relatio, per text. in l. 1. §. ſi quis ſub conditione, ff. vt legator. ſeu fideicom. nomine, l. prior maritus, ff. ſoluto matrimonio, l. in ſumma, ff. de re iudicata, cap. quod dilecto, de conſang. & affinit. & d.l. aſſe toto, ff. de hæred inſtit. Pet. de Ancharano, in conſil. 163. per totum. Craueta, in conſ. 30. ad finem. Gratus, in conſ. 105. num. 3. lib. 2. Decius, in conſ. 532. Ruinus, in conſ. 84. n. 4. lib. 1. Pariſius, in conſ. 21. n. 39. lib. 3. & in conſ. 100. n. 21. lib. 1. & in conſ. 47. n. 11. & in conſ. 72. n. 22. lib. 2. Berous, in conſ. 20. n. 9. lib. 3. Simon de prætis, de interpret. vltim. volunt. lib. 2. dicta ſolut. 2. num. 239. fol. 271. Sebaſtianus Medices, dicta regula 10. num. 51. & 65. Octauianus Cacheranus, deciſ. 110. num. 3. & præſupponit exiſtentiam relati, & ab eo declaratur, vt probant ipſamet iura & Authores nunc mero 28. idcirco relationis natura eſt, vt agatur ex relato. non ex referente; vt per text. in d.l. aſſe toto, & in l. inſtitutio talis, ff. de condit. inſtitut. l. ſi ita ſcripſerit, ff. de condit. & demonſt. tradiderunt Decius, in conſ. 497. num. 4. Adrianus Gilmanus, lib. 1. rer. iudicatar. Germaniæ, deciſione 6. num. 246. Ludouic, Caſanata, in conſil. 56. num. 31. qui id limitat n. 32. niſi contrarium appareat ex verbis, vel mente diſponentis & ita facienda relatio ipſa, ne plus, minùsve ſit in referentem quàm in relato: Iaſon, in l. prima, n. 15. ff. de condict. indebiti. Corſetus, ſingulari 198. Si per ſtatutum, Socin. iun. in conſ. 128. num. 253. lib. 1. Caſanate, dicto conſil. 56. num. 7. Relatum enim, & non referens debet attendi: ſicuti poſt alios Authores ſcripſerunt Hippolyt. Riminaldus, in conſ. 382. num. 93. lib. 4. Franciſcus Burſatus, in conſilio. 310. num. 4. lib. 3. Fabius Turretus, in conſil. 30. num. 26. & in conſil. 17. num. 9. Gerald. Mazolus in conſ. 111. num. 37. Peregrinus & Hieronym. Butigella, quos retuli quotidianar. har. controu. iur. lib. 3. cap. 15. n. 39. & ibi notaui, quod referens diſpoſitio, debet modificari ad terminos relatæ, ſi alio modo referat, quàm contineatur in diſpoſitione relata, ex ratione prædicta, quia relatum debet attendi: vſque adeo, vt ſi non appareat, referens nihil operetur; ex eiſdem iuribus antea præcitatis & maximè ex textu, in d.l. aſſe toto, & in d. authent. ſi quis in aliquo documento, l. 1. C. de mandat. princip. l. vnica, & ibi Bald. C. de ſuperindic. lib. 10. Alex. in conſil. 26. colum. 3. verſic. nec habet obſtante, lib. 5. Rolandus, in conſil. 8. n. 21. lib. 3. Gargiar. patrocinio 33. num. 9. Marc. Anton. Eugenius, in conſil. 7. num. 38. Simon de Prætis, de interpret. vltimar. volunt. lib. 2. interpret. 3. dubitat. 1. dicta ſolut. 2. num. 246. fol. 272. Octauianus Cacheranus, deciſione pedemontana 71. num. 12. Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. 4. cap. 2. num. 28. & 29. Fabius Turretus, in conſil. 30. num. 26. Sebaſtianus Medices, dicta regula 10. num. 4. & 70. in finalibus verbis, Adrianus Gilmanus, dicta deciſione 6. Germaniæ, num. 246. lib. 1. aut non operatur, niſi quatenus in relato reperiturf: Pariſius, in conſil. 35. num. 7. lib. 1. Alexander, in conſilio 23. num. 9. lib. 7. Decius, in conſil. 63. num. 6. Cagnolus, in d. authent. ſi quis in aliquo documento, num. 70. Ludou. Caſanate, in conſil. 50. num. 12. & ideo ſi plus eſſet in referente, quam in relato, illud plus non attenditur, quia dicitur per errorem appoſitum: ita ſane obſeruarunt Decius, dicto conſilio 63. numero ſexto. Gerald. Mazol. in conſil. 111. num. 37. Alexander, in conſil. 12. num. 9. in fine, libro 5. Fabius Turretus, in conſilio 17. num. 12. & in conſil. 30. num. 27. Marc. Anton. Peregrin. de fideicommiſſis, art. 16. num. 111. M. Anton. de Amatis, deciſione 49. num. 7. & abſurdum reputatur, velle quem plus conſequi ex ſcriptura referente, quàm ex relata; ſicuti ex aliis Authoribus ego ipſe ſcriptum reliqui lib. 3. dicto cap. 16. num. 41. & num. quadrageſimo, tradidi, quod verba ſe referentia ad iam diſpoſitum, nunquam veniunt augmentatiuè, etiam quod ipſa videantur ſonate in augmentum: Petrus Surdus, in conſil. 513. num. 50. libro tertio, vbi quod diſpoſitio relatiua non attenditur, ſed relata, quando de ea conſtat, in tantum, quod ſi referens aliter loquatur, quàm relatum, reſpicimus ad relatum; provt tenent Caſtrenſis, Aretin. Alexand. Decius, Pariſius, Socin. iunior, Grammaticus, Cephalus, & Menoch. quos citat ipſe Surdus, & ibidem num. 74. ſingulariter inquit, quod vbi diſpoſitio eſt relatiua, & de relato non conſtat, remanet res in diſpoſitione iuris communis, ſi relatio non eſt certa; vel referens diſponere non poteſt. Et citat Bald. Romanum, Decium, Marſilium, Gozadinum, Pariſium, & Grammaticum, ita tenentes, & conuenit ſuperioribus (vt vi des)

Cæterum, ne in ipſis facilè quis decipiatur, diſtinctius etiam, & dilucidè magis vt res hæc explanetur; obſeruandum, atque conſtituendum erit, quod vbi relatio fit in aliqua diſpoſitione, ad aliam diſpoſitionem, vt dignoſcatur, an hæc relatio aliquid operari poſſit, nec ne, ſi relatum non reperiatur, vel aliter facta fuerit, quàm in relato continetur; ſequentes ſunt caſus diſtinguendi, at que conſiderandi ex mente communi Interpretum, in d. authent. ſi quis in aliquo documento, Iaſonis, in l. admonendi, ex num. 29. vſque ad num. 42. & in repetitione, num. 27. & ſeq. ff. de iureiuran. ad quem ſe refert Aluarus Valaſcus, de iure emphyteut. q. 11. n. 9.

Primus caſus eſt, quando diſpoſitio præſens, eſt certa, & determinata, ita vt de per ſe ſubſiſtere poſſit, atque ex ea appareat de voluntate loquentis, aut diſponentis, & hoc quidem caſu ſtatur diſpositioni certæ, & determinatæ, quamuis relata non appareat, & ſic relatio non facit conditionem: ſic ſane Bartolus ſcripſit in l. eum qui, §. Iulianus, ff. de conſtituta pecunia: vbi ſcriptum, atque deciſum reliquit, quod ſi Iudex condemnauerit aliquem ad dandum Titio omni anno par vnum caponum, ſecundum quod, vel provt, aut ſicut ante ſucceſſores ſui fecerunt; valeat ſententia, & teneatur ſoluere, quamuis non reperiatur, quod anteceſſores illius ſoluerint. Sequuntur Doctores ibi, Iaſon, & Decius, in l. penultim. in ſecundo notabili, C. de inſtitut. & ſubſtitut. Caſtrenſis, in conſil. decimo ſeptimo, lib. 2. Curtius iunior, in conſilio 97. vbi in terminis ita reſoluit caſum præſentem: Boërius, deciſione 16. Grammaticus, deciſione 59. num. 25. & ſeq. Craueta, in conſil 987. num. 65. quos retulit, & ſic reſoluit Peregrinus, de fideicommiſſis, dicto artic. 16. num. 111. in principio. Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. 4. cap. 2. n. 29. dicens, quod quando diſpoſitio, quæ aliam refert, ſola de per ſe ſubſiſtere poteſt, nihil intereſt, quod de relato non apparet, & citat Speculatorem, de inſtrumentorum editione, §. reſtat, Afflict. deciſione 273. Boërium, deciſione 281. & adducit exemplum, quando quis obligaretur aliquid ad tempus dare, ad quod ex alio inſtrumento anteà tenebatur; quia tunc etiam ſi de alio relato inſtrumento non conſtet, cauſa ipſa, de qua in referente agitur, verificatur: atque idem eſſe dicit, ſi quis centum aureos ex tali obligatione reſtantes, confiteatur; vt tenet Rebuffus, quem Aluaradus ipſe commemorat, & conuenit Simon de Prætis, de interpretat. vltimar. volunt. lib. 2. dicta ſolutione 2. num. 240. fol. 271. vbi in eodem caſu, quando ſcilicet relata diſpoſitio, aut ſcriptura relata, ſiue teſtamentum, ad quod fit relatio, non apparet; inquit, quod ſi referens, aut relatio orationem perfectam habet, & bene poteſt percipi quid ſenſerit teſtator; in eo quod poteſt diſponere, teſtamentum ipſum referens ſeruandum eſt, & non vitiatur id, quod certum eſt, propter id, quod non apparet, & quod ſatis eſt apparere de poteſtate, & mente diſponentis, & de ipſa diſpoſitione refernte, licet non appareat de relata, idque maximè, quando in diſpoſitione referente apparet explicitè de voluntate disponentis, & de ea habetur certitudo: ad quod citat iura quamplurima, & Interpretum authoritates in propoſito. Conuenit etiam Sebaſtianus Medices, de regulis iur. d. reg. 10. in finalibus verbis, ſub n. 125. n. 70. fol. 73. dum inter alia dicit diſtinguens, provt ibi, quod ſi de relato non conſtat; aut fit diſpoſitio per Principem, aut per priuatam perſonam; primo caſu diſpoſitio valebit, vt ibi probat: ſi verò diſpoſitio fit per priuatam perſonam, & conſtat de eius voluntate, vt quia expreſſit quicquid voluit, & intellexit in referente: & tunc inquit, quod etiam ſi de relato non conſtet, diſpoſitio valida eſt, ſi forma ſeruetur; quia tunc dictio relatiua non ſtat per modum conditionis, ſed per modum cauſæ, vt per Iaſonem, in l. admonendi, ſecunda lectura, num. 30. ff. de iureiuran. & iterum Medices ipſe, eadem regula 10. num. 112. folio 71. vbi quod ſtatutum relatum licèt non appareat, ſtatutum referens valebit, quando ſcilicet in eo declaratur mens ſtatuentium, & citat Bald. Angel. Caſtrenſ. Iaſon. Decium, Pariſium, & alios ita tenetes: tradiderunt quoque Decianus, in conſil. 62. numero 5. libro ſecundo, & in conſilio 95. num. quinto, eod. lib. 5. Sfortia Oddus, in conſilio 64. num. 77. vbi poſt Decium. in conſil. 325. In caſu propoſito, numero ſecundo, quod quando aliquid diſponitur ab eo, qui habet auctoritatem diſponendi, & illud certum eſt, attendi debet, nec alteratur per relationem factam ad aliam diſpoſitionem: refert, & ſequitur M. Anton. de Amatis, deciſione 49. numero 11. eleganter Ioannes Bolognetus, in d. authent. ſi quis in aliquo documento, videndus, ex n. 56. cum pluribus ſeq, quò loci, primum conſtituit dicto num. 59. quod creditur plenè Legislatori referenti aliam legem, etiam quod non appareat relatum. Deinde, nu. 57. inquirit, an valeat priuilegium ſe referens ad illud, quod anteceſſores habuerunt, ſi non producatur relatum: & explicat, vt ibi videbis, & num. 58. vbi quærit id ipſum in ſcriptura antiqua. Rurſus & ad propoſitum noſtrum ſtatuit num. 59. quod ſcriptura referens aliam ſcripturam, facit fidem, etiam quod non producatur relatum, quando relatio fit ab eo, qui habet poteſtatem faciendi: & numero 60. an ſententia faciens mentionem de actis, faciat fidem, ſi non producatur relatum, quando relatio fit ab eo, qui habet poteſtatem faciendi, & num. 16. an ſententia faciens mentionem de actis, faciat fidem, ſi non producantur ſcripturæ actorum: & numero 65. in epilogo illius materiæ, & eorum, quæ antea dixerat; eandem repetit reſolutionem, quod referens inducat efficacem diſpoſitionem, etiam ſi relatum non appareat, quando relatio fit ab eo, qui diſponendi facultatem habebat. Petrus etiam Surdus, referendus ſtatim, in eodem remanet placito, vt nunc dicetur: & ij equidem in fortioribus terminis id intelligunt, atque extendunt, vt ſcilicet generaliter, quando relatum non reperitur, ſi actus aliquo modo valere poteſt, valere debeat, ad hoc vt diſpoſitio potius ſuſtineatur, quam pereat, l. quoties, ff. de rebus dubijs, & in terminis ita ſpecifice tradiderunt Ripa in d.l. admonendi, ff. de iureiurando, num. 36. Pariſius, in conſilio 133. nu. 12. lib. 4. Sebaſtianus Medices, de regul. iuris, d. regula 10. numero 10. atque eorum traditio confirmatur ex his, quæ libro ſecundo quotidianar. har. controuerſiar. iuris, cap. 7. numero 19. & quatuor ſeq. ſcripta, atque adnotata reliqui: ex his quoque, quæ eruditè, & vtiliter (vt adſolet) adducit Petrus Surdus, in conſilio 241. numero primo, & 2. & 3. libro 2. vbi primum conſtituit, quod vbi in referente expreſſus eſt tenor relati, creditur referenti, non conſtito de relato, ſi ſumus in his, quæ pendent à ſola voluntate diſponentis; vt per Baldum, Decium, & Beroum ibi relatos, per Menochium, in conſilio 90. numero 42. libro primo idque præcipuè, quando quoad ſubſtantiam tenor relati recitatur in ſcriptura referente; vt per Bald. Roman. Decium, Iaſonem, Ripam, Crauetam, & Bellonum, ibi relatos; Octauianum Cacheranum, deciſione pedemontana 39. numero quarto, & prædicti Authores loquuntur de conſimatione eius, de quo non apparet: in quibus terminis expendit eos Petrus ipſse Surdus, dicto numero primo, Verſabatur namque ibi in diſpoſitione D. Chriſtophori Columbi, quam eſſe validam affirmat, quia & ſi referat ſe aliàs in Hiſpalenſi ciuitate diſpoſuiſſe, nec illud teſtamentum reperiatur, tamen continebat illud Ipſum, quod ibi inquit ordinaſſe. Et prædictorum ratio eſt (vt idemmet Surdus profitetur) quia ſuperuacua eſt demonſtratio, ſi res eſt certa, l. prima, in fine, ff. de doto prælegata, l. ſi non deſignata, C. de falſa cauſa adiect. leg. & quod non eundo per mendicata ſuffragia, videtur facere in noſtris terminis textus, in l. ſi donatio, C. de donationibus, vbi ſi quis in teſtamento confirmat donationem certæ rei. quam aſſerit ſe feciſſe, valet diſpoſitio; & ſuſtinetur ex teſtamento relictum, licèt non probetur donatio: & ibi notat Baldus, quod verbum, Confirmo, importat diſpoſitionem nouam, & de per ſe; & ſubdit, quod ſi in inſtrumento aliquo fit mentio alterius inſtrumenti, non eſt neceſſe conſtare de primo, ſi ſecundum diſponere poteſt principaliter per ſe; & infert ad alia, & idem dicit Baldus, in conſilio 418. Licet dominus, volumine quinto, vbi ſi quis leget domum, quam dicit eidem fuiſſe legatam à parte in ſuo teſtamento, debetur domus, etiam ſi de paterno teſtamento non appareat. Confirmat Iaſon, in d. l. admonendi, numero 41. de iureiur, quia vbi teſtator refert ſe ad aliquid, quod non requiritur; diſpoſitio non vitiatur, ſed ſuſtinetur. Sequitur ripa, numero 35. Decius, in conſilio 63. numero 5. vbi dicit procedere in quacumque materia: & numero ſexto, verſic. nec obſtat quòd verba? vbi dicit aliud eſſe, quando conſtaret, relatum aliud diſponere. Addit etiam pro confirmatione idemmet Surdus eod. conſilio 241. numero ſecundo, id quod voluit Bartolum in l. cum quis decedens, §. codicillis, ff. de legatis tertio. quod ſi in teſtamento confiteatur teſtator, ſe aliquid debere, vel recepiſſe, & illud leget, peti poterit ex teſtamento, ſi aliter probari non poterit veritas debiti, & Bartolum ſequuntur quamplurimi Authores citati per Surdum, qui in hæc verba concludit: Quare cum dominus Chriſtophorus in vltima ſua diſpoſitione fateatur ſe reliquiſſe, & ordinaſſe, vti legitur, & velit diſpoſitionem ſuma ſortiri effectum, non eſt, quod reuoceiur in dubium ſubſtantia maioratus, &c. & hactenus de primo caſu.

Secundus caſus ſit, quando diſpoſitio referens, eſt incerta, & indeterminata, ita vt mens aliter haberi non poſſit, quam ſi de relata conſtiterit; & tunc ſi relata diſpoſitio non apparet, inutilis remanet referens, ita ſane Bartolus ſcripſit in l. ſi ſic. §. primo, ff. de legatis primo, & ſequuntur poſteriores ibi, & in d. authent. ſi quis in aliquo documento: Vbi poſt Bald. Alex. Iaſon, & alios, Cagnolus, numero. 70. Grammaticus deciſione 59. num. 25. & ſeq. Pariſius, in conſilio 35. num. 7. libro primo, & in conſilio 19. num. 68. lib. 2. Rolandus in conſilio 8. num. 20. lib. 3. & cum alijs multis Sebaſtianus Medices, ad finem dictæ regulæ 10. ſub num. 70. in verſic. ſi vero mens aliter. iuncto verſic. ſi vero quærimus, & vltra relatos ab eo, Aluaradus, de coniecturata mente, defuncti, lib. 4. cap. 2. num. 28. & 29. Franciſcus Beccius, in conſilio 56. num. 30. Marc. Anton. Peregrinus, d fideicommiſ. articulo 16. num. 111. in principio. Simon de Prætis, lib. 2. d. ſolutione 2. num. 239. folio 271. vbi reſpondendo ſecundum Bald. quem citat, inquit, quod ſi poſito relato, ponitur & referens, ita quod ſine relato remouetur & referens, nec ſine relato orationem perfectam habet, nec etiam intellectum, & tunc non valet referens ſine relato: quod etiam eſt de mente eorum omnium, quos proximo ſuperiori caſu commemoraui, & expreſſim aſſeuerauit Petrus ſurdus, in conſilio 167. num. 27. & in conſilio 245. num. 21. libro. 2. & in conſilio 313. numero 50. & numero 74. libro. 3. melius ipſe Surdus, in conſilio 315. num. 63. eod. libro 3. vbi citat Bald. dicentem, quodi ſi quis reſpondendo poſitionibus, confitetur prout in inſtrumento, confeſſio non dicitur confeſſata, ſi in inſtrumento id non continetur; & inde conſtituit, quod referenti non creditur, etiam in ijs, de quibus poteſt diſponere niſi conſtet de relato, quando referens nihil certi diſponit; & in hunc modum, atque ſingulariter in propoſito reliquit ſcriptum: Et hoc multo magis procedit in iſto caſu, in quo diſponentes nihil certi in ea tranſactione ſtatuerunt, & non dixerunt quale extet fideicommiſſum, ſed ſimpliciter ſed retulere ad teſtamentum: quocirca nihil plus importat confeſſio quam in teſtamento legatur, per id quod ponit Baldus, in cap. primo, §. finali, quale feud. alie. pot. vbi inquit, quod et ſi ſtatutum referens aliud, probet ſine relato, tamen hoc eſto verum, quando certam continet diſpoſitionem, at ſi nihil certi contineat, nihil etiam diſponit, niſi quatenus apparet de relato, & hoc etiam voluit Caſtrenſis, in conſilio 17. verſic. ſi vero non apparet, volumine 2. vbi dicit, quod etſi referenti credatur, etiam non conſtito de relato in ijs, de quibus poteſt diſponere, tamen hoc non procedit, quando referens nihil certi ponit. Aretinus, in conſilio 76. num. 6. Felinus, in cap. 2. verſic. aliquando vero priuilegium de reſcriptis, & preter eos hoc idem voluit Bald. in. l. 1. in fine. C. de Epiſc. & Cler. Decius, in authent. ſi quis aliquo, nu. 40. C. de edendo, Vbi allegat 5. Speculator. Abbatem, & altos. Ripa, in l. admonendi, nu. 35. in fine, de iureiur. Bellon. in conſ. 36. nu. 7. vbi addit Iaſon. In propoſito igitur non dixit Ant. aliquod extare fideicommissum, niſi prout apparebat in teſtamento, proinde confeſſio attendi non debet, ſed teſtamentum ipſum, &c. Eandem denique huiuſce ſecundi caſus reſolutionem amplectitur etiam Ioan. Bolongn. in. d. authent. ſi quis in aliquo documento, nu. 62. & 63. & 64. & in epilogo, nu. 65. quibus in locis aſſerit Primò, quod ludici referenti acta interueniſſe in ſententia non creditur, niſi producatur ralatum. Secundò, quod parti referenti acta interueniſſe in ſenentia, non creditur, niſi prodecatur, quando per confeſſionem non poteſt ſibi præiudicare, aliàs probantur per ſuam confeſſionem, quod Notario referenti in ſententia, acta fuiſſe, non creditur regulariter. Quartò, adducit epilogum breuem eorum, quæ in propoſito noſtro dixerat numeris præcedentibus quo expreſim etiam conuenit huiuſce caſus reſolutionis & ſententiæ.

Tertius caſus ſit, vbi apparet diſpoſitio, & ſcriptura relata, & eo caſu ſcriptura referens, modificatur, & reſtringitur ad terminos relatæ, cum relatum intelligatur eſſe in rferente cum omnibus qualitatibus ſuis, vt ſuprà obſeraui. Idcirco licet ſcriptura referens, alio modo referat, quam contineatur in diſpoſitione relata: modificari debet terminos relatæ, & per errorem præſumitur aliter facta relatio, ſicuti numeris præcedentibus tradidi, & retuli Authores ita tenentes, Bartol. quoque, Aretinum, Alexand. Decium, Creuetam, & Curtium Iuniorem recenſui, id ipſum docentes, & absurdum reputantes, plus quem conſequi ex ſcriptura referente, quàm ex ſcriptura relata: lib. 3. quotidianum harum controuerſiar. iuris, cap. 15. num. 39. 40. & 41. & eos commemorauit Marc Ant. Peregrinus, de fideicommiſſis, art. 16. num. 111. vbi dupliciter limitat & veriſſimè, & verba ſequentia profert, Limita, niſi conſtaret, diſponentem alio modo diſponere, quam in diſpoſitione, aut ſcriptura, ad quam ſe refert. idem Decius, in conſilio 235. columna vltima. Secundo limita, vbi ſequens dispoſitio eſſet gratioſa, & refertur ad primam ampliandi cauſa, nam non reſtringeretur per illam relatam, ſicuti latè in notabili caſu Ruinus tradidit in conſilio 18. columna 2. & 3. lib ſecundo. Addiderim go, limitationem ſuperiorem primam veriſſimam eſſe, vt dixit: nam ſi quando diſpoſitio referens eſt certa, & determinata, non attenditur, nec in conſideratione habetur, quod relata non appareat, ſiue non apperiatur; ſic etiam & ſi reperiatur; attendi non debet, nec in conſideratione haberi, quod aliter ſit in ipſa diſpoſitione relata, quam in referente; ſi constet dilucidè, diſponentem voluiſſe alio modo diſponere, quàm in instrumento, aut diſpoſitione, ad quam ſe refert, dummodo (quod etiam vltra prædictos Authores animaduerto) relata diſpoſitio eius naturæ it, quod mutari, aut alterari potuerit in referente, liberèque diſpones potuerit, alio modo, quam ibi diſponere: prout in tractati, & materia vltimaum voluntatum (quæ ſui natura deambulatoriæ ſunt vſque ad vltimum vitæ exitum) regulare eſt, aliàs ſecus; idque iuxta ea, quæ vtiliter, atque longa ſerie adnotata, & ſcripta reliqui lib. 3. harum controuerſiarum iuris, cap. 10. per totum, vbi egi de materia l. perfecta donation, C. de donation. quæ ſub modo.

Addiderim etiam vltra Peregrinum, & cæteros, Simonem de Prætis, de interpretation. vltimarum voluntatum, lib. 2. dicta ſolutione 2. num. 242. fol. 271. in eiſdem huiuſce terti j caſus terminis, quando inquam apparet relatum, ſed continet aliquid diuerſum, vel contrarium ab eo, pro quo referens videtur ſe referre, dixiſſe breuiter reſpondendum in hæc verba; Si ex relato apparet de errore in corpore, ſeu in nomine appellatiuo rei diſpoſitiuæ, vitatur referens. Si autem verſatur error in nomine proprio rei, ver ſantis in diſpoſitione, valet ipſa diſpoſitio referens prore, de qua ſenſerit vere teſtator, iuxta text. & materiam l. ſi quis in fundi vocabulo, ff. de legatis primo. extra quam vero materiam, & vbi aliter referens deprebenditur ex relatione fuiſſe errore ductus, quod aliter loquatur, & ad aliud ſi relatum, quam quod ipſe referens loquatur, vel ſenſerit; tunc ſua diſpoſitio referens, non valet vltra, & ſua mens erronea non ætteditur omnia limitata ab ipſa relatione, & c. In quo (vt vides) non contradicit, ſed potius conuenit reſolutioni ſuperiori is Author: nam licet regulariter referens reſtringi debeat ad terminos relati, & per errorem aliter præſumatur relatio facta, vt dixi tamen excludit, quin ſi conſtet, diſponentem voluiſſe alio modo diſponere, quàm in relato, ad quod ſe refert, id ſeruari debeat; vt poſt Decium ſingulariter adonatauit Peregrinus, relatus ſupræ, num. trigeſimo ſeptimo, nec materia id impediat, vt ſuprà ego obſeruaui vltra alios. Et idem viſus eſt præſentire, licet non ita dilucidè declarat Sebaſtianus Medices dicta regula 10. ad finem, ſub num. 70. fol. 73. quò loci in initio illius numeri rectè tradit, vulgatam illam regulam, quod in termino referente contineatur quicquid eſt in terminoi ad quem refertur, declarandam hoc modo; Aut quærimus enim, an in referente dicantur omnia expreſſè, atque ſpecificè enumerata, quæ relato ſunt; aut verò in eſſe tantum per relationem; primo caſu dicendum eſt, verè in referente enumerata non eſſe: ſecundo autem caſu bene ineſſe; dicuntur, prout tenent Authores ibi relati, & latius explicaui ſupra, ex numero 13. vſque ad numerum 16.

Quartus denique & vltimus caſus ſit, cum quæritur, vtrum poſito pro vero, quod referenti non creditur, niſi conſtet de relato; dummodo intelligatur ſemper iuxta declarationes prædictas; an tamen inducat vrgentem coniecturam, quæ Iudicem plurimùm excitare, atque adducere debeat (qui equidem caſus ad inſtitutum præſens, & tracatum hunc pertinet omnino, nec à ſuperioribus ita ſpecificè proponitur) in eo tamen Petrus Surdus, in conſilio 245. ex num. 21. lib. 2. reſpondit, quod etſi regulariter referenti non credatur, niſi conſtet de relato (vt ſuprà dictum eſt) etiam ſi Notatius atteſtaretur: & etiam ſi Notarius in inſtrumento referente inſereret tenorem relati, quia nihilominus non probat: & etiamſi Notarius dicat, vt conſtat tali inſtrumento per me recepto; quia adhuc non probat, prout hæc omnia adnotauit, & comprobauit Petrus Surdus ibi: tamen ſubdit ſtatim num. 22. quod id procedit; quod hoc vt plene probet, ſed bene inducit vrgentem coniecturam, quæ plurimùm mouer Iudicem, vt probat Ancharanus, in conſilio 242. verſiculo. Secundo, hoc coadiuuatur. vbi dicit, quod ſi notarius conficiendo vnum inſtrumentum, facit de alio mentionem, tollererur omnis ſuſpicio falſitatis contra inſtrumentum relatum. Et id ipſum concludunt Ruinus, Berous, & alij, quos in id citat, quod referens inducat vrgentem coniecturam, etſi de relato non appareat. Ac denique ſtatuit numero 24. quod in antiquis referenti creditur, etſi non conſtet de relato; prout tenent Baldus, Purpuratus, Craueta, & Cagnolus, quos ibi recenſet, & numero 25. quod Iudicis arbitrio relinquitur in probationum materia, quanto tempore res efficiatur antiqua: poſt Menochium, & alios ibi relatos.

CAPVT XLIV.

Ex indefinita locutione, ſiue verbis indefinitè prolatis, quemadmodum coniectura voluntatis deduci, atque interpretatio fieri poſſit, & debeat in teſtamentis, & vltimis voluntatibus, aliiſque diſpoſitionibus quibuſlibet. Et quàm verum ſit (quod per manus traditur quotidie) Indefinitam æquipollere vniuerſali, & vniuerſalem ſignificationem obtinere; vbi materia hæc breuiter, & diſtinctè explanatur.

SVMMARIVM.

- 1 Oratio aliquando ſingularis, aliquando particularis, aliquando generalis, aliquando vniuerſalis, & aliquando indefinita, provt hic obſeruatur, & num. ſeqq.
- 2 Vbi earum exempla traduntur.
- 3 Indefinita oratio, ſiue propoſitio eſt, in qua terminus communis apponitur ſine aliquo ſigno. Et nihil refert, quod indefinita proferatur in numero plurali, vel ſingulari.
- 4 Ex indefinita oratione, ſiue ex verbis indefinitè prolatis, voluntatis coniecturam, atque interpretationem ſumi, & mentem teſtatoris apertius ſignificari.
- 5 Ex indefinita oratione, ſiue ex verbis indefinitè prolatis, ſæpè redditur dubia teſtatoris, & alterius cuiuſlibet diſponentis mens.
- 6 Quia verborum prolatione indefinita, non magis ſignificamus vnum, quàm alterum, eiuſmodi oratio apta eſt plura ſignificare.
- 7 Indefinita magis reſtringibilis eſt, quàm vniuerſalis.
- 8 Vniuerſalis oratio omnia comprehendit, etiam quando omniam comprehenſorum non eſt eadem ratio. Secus tamen in oratione generali.
- 9 Generaliter aliquid enuntiari, ac indefinitè, idem eſſe.
- 10 Indefinitæ vniuerſalis differentiam, nec notarij intelligunt, propterea ad coniecturatam mentem eſt recurrendum.
- 11 Indefinitam teſtatoris locutionem, ſiue verba vltimarum voluntatum indefinita; habere vniuerſalem ſignificationem, ſine vniuerſali æquipollere: quod exornatur remiſſiuè, & numeria ſequentibus.
- 12 Indefinita aſſumit naturam ſingularis orationis, & habet vim expreſſæ ſignificationis, quando in vno ſolo verificari poteſt.
- 13 Indefinita æquipollet vniuerſali, non ex propria ſignificatione, ſiue proprietate verborum, ſed ex benignitate, & æquitate.
- 14 Indefinita non æquipollet vniuerſali, vbi æquitas ceſſat.
- 15 Vel quando eſt limitata, ſeu qualificata.
- 16 Indefinita negatiua non æquipollet vniuerſali de proprietate ſermonis, licet aliud ſit in affirmatiua.
- 17 Indefinita æquipollet vniuerſali in inſtitutionibus, & ſubſtitutionibus, in fideicommiſſis, & legatis, in primogeniis, & vltima dispoſitione quacunque.
- 18 Et quotieſcunque à lege profertur.
- 19 In ſtatutis etiam municipalibus, vbi eadem eſt ratio, & conditio.
- 20 In contractibus quoque, in iudiciis, in calculis, & computis, & in omni materia, & diſpoſitione. Tam circa res, quam circa perſonas.
- 21 Et comprehendit remedia, tam ordinaria, quàm extraordinaria.
- 22 Indefinita æquipollet vniuerſali, cum ab homine profertur, quando omnium ſub vniuerſali comprehenſorum eadem eſt ratio, qualitas, & conditio. Secus verò vbi non eſt eadem ratio. Sicque intelligenda quamplurimorum Interpretum placita, provt hic obſeruatur.
- 23 Indefinita aequipollet uniuerſali, quando ſubiecta materia id ſuadet.
- 24 Vel quando adeſt veriſimilis mens disponentis.
- 25 Maximè, ſi ex alia parte teſtamenti, aut dispoſitionis colligitur.
- 26 Vel quando dispoſitio, aut materia eſt fauorabilis. Secus vero ſi odioſa ſit, vel ſtricta.
- 27 Aut quando agitur de præiudicio Tertij, & de priuando quem iure ſuo.
- 28 Collectiuè etiam, non autem diſtributiuè.
- 29 Indefinita in probationibus non æquipollet vniuerſali.
- 30 Indefinita pronuntiatio inſtrumenti non operatur idem, quod vniuerſalis.
- 31 Indefinita non æquipollet vniuerſali, vt euitentur correctio.

PRo Dilucida, & diſtincta huiuſce capitis explicatione obſeruandum, atque conſtituendum erit primo loco, orationem aliquando dici, & verè eſſe ſingularem, aliquando particularem, aliquando generalem, aliquando vniuerſalem, & aliquando indefinitam: ita ſane adnotauit, & ſcriptum reliquit Iacobus Menochius, in conſilio 173. numero 18. & quatuor ſequent. lib. 2. qui vniuſcuiuſque tradidit exempla ibi, & ſtatuit, quod oratio ſingularis illa eſt, in qua ſine aliquo ſigno, ſubiecti loco, terminus collocatur diſcretus, aut ſingularis, vel communis cum pronomine tamen demonſtratiuo numeri ſingularis, & primitiuæ ſpeciei. Terminum diſcretum appellat, aut ſingularem, nomen proprium, vt Petrum Caium ſubſtituo. Terminus communis eſt, vt homo, cui ſi adiungitur pronomen, vel ſingulare, hic; vel plurale, iſti; oratio efficitur ſingularis, vt hic homo, iſti homines: & ita ante Menochium declarant Alciatus, in l. in vſu, numer. 1. ff. de verborum ſignificat. Didac. Couarr. variar. lib. 1. cap. 13. numer. 1. Particularis oratio eſt, quæ termino communi ſignum particulare adiungit, vt quidam homo currit. Aliquis homo legit. ſicuti explicant poſt Bartolum Couar. ipſe, & Alciatus, vbi ſupra, quos refert Menoch. in loco præcitato, numero 20. Oratio vniuerſalis eſt, quæ termino communi vniuerſale ſignum apponit; eſt enim ſignum vniuerſale, quod ad omnia referri poteſt, & per ſe ipſum nihil ſignificat, vt omnis homo, nullus homo. vniuerſalis etiam eſt, cùm quis dicit, Lego agnatis meis, vel ſubſtituo agnatos meos. Provt etiam declarant iidem Authores relati per Menochium, vbi ſupra, num. 21. Oratio generalis eſt, quæ non ad omnia in vniuerſum refertur, ſed ad genus aliquod, vel perſonarum, vel rerum; vt cum teſtator dicit, Lego omnes res meas: vt ſcribunt Bartolus, Socinus, Cagnolus, Brunus, & Bellonus, etſi alij diſſentiant, quos docte & egregie conciliat Couarr. lib. 1. variar. cap. 13. numer. 2. & refert Menochius, vbi ſupra, num. 22. qui concludit num. 23. quod indefinita propoſitio eſt, in qua terminus communis apponitur ſine aliquo ſigno, vt ſi dicatur homo currit, animal ſedet: & citat plures Authores ita tenentes: & inquit, quod indefinita eſt, ſi dicatur, Lego agnato, Subſtituo agnatum, vel etiam ſi dicat, Agnatos ſubſtituo; cum nihil referat quòd indefinita proferatur in numero plurali, vel ſingulari, vt poſt Bartol. docuerunt ibidem relati per Menochium, & conuenit ipſe Menochius in conſil. 97. num. 154. lib. 1. Camillus etiam Gallinius, de verbor. ſignificat. libro tertio, cap. 17. numero 2.

Ex indefinita ergo oratione (vt ad pro poſitum accedamus) ſiue ex verbis indefinitè prolatis, voluntaris quoque coniectura, atque interpretatio ſumitur, & mens teſtatoris apertius ſignificatur; quod in hac eadem, qua verſamur, materia coniecturali, & præſumpta, expreſſim obſeruauit Simon de Prætis, de interpret. 3. dubitat. 2. ſolutione 2. num 29. folio 263. Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. 4. cap. 2. numero 19. quo loci rectè animaduertit, quod ex indefinita oratione, ſiue ex verbis indefinitè prolatis, ſæpè redditur dubia teſtatoris, & alterius cuiuſlibet diſponentis mens; quia ſuapte natura, indefinita oratio magis quàm vniuerſalis reſtringitur, & idcirco multis in caſibus vniuerſalem non includit, vt ibi oſtendit is Author: idem quoque animaduertit rectiſſimè Camillus Gallinius, de verborum ſignificatione, lib. 3. dicto cap. 17. num. 1. dicens, indefinitatis ratione rem dici obſcuram, per text. in l. ſi ſeruitus, ff. de ſeruitut. vrban. præd. in illis verbis, quia ambigua eſt ſcriptura. Et reddit rationem, quia indefinita prolatione non magis ſignificamus vnum, quàm alterum, & eiuſmodi oratio apta eſt plura ſignificare. Idcirco neceſſariò per eam inuehitur obſcuritas, vt per Cagnolum, in l. 1. ff. de regulis iuris, num. 6. Tiberium Decianum, in conſil. 45. num. 18. & 19. libro quinto. qui placito Aluaradi ſuperiori accedit, quod indefinita magis reſtringibilis eſt, quàm vniuerſalis: & inqùit, quod vniuerſalis oratio omnia comprehendit, etiamſi non ſit eadem omnium comprehenſorum ratio; ſecus tamen eſſe in oratione tantum generali, quia generalis oratio tantum eſt indefinita; & non æquipollet vniuerſali, quando non eſt eadem ratio omnium comprehenſorum, provt dicetur inferius: & Deciano conuenit (ſed eum non citat) Camillus Gallinius, dicto cap. 17. num. 9. dum ſcripſit, idem eſſe, quod generaliter aliquid enuncietur, vel indefinitè. Cæſar Barzius, deciſione Bononiæ 5. ex numer. 54. qui comprobationem eorum, quæ dicta fuere ſuprà, numero quinto, & ſexto, recte notauit poſt alios Authores, quod indefinitæ, & vniuerſalis differentiam, nec teſtatores, nec Notarij intelligunt, propterea ad coniecturatam mentum eſt recurrendum. Et hactenus de prima obſeruatione in hac materia.

Secundò deinde & principaliter obſeruandum, atque conſtituendum eſt, vulgatiſſimum eſſe Interpretum noſtrorum axioma, & quod traditur per manus quotidie; indefinitam teſtatoris locutionem, ſiue verba vltimarum voluntatum indefinita, habere vniuerſalem ſignificationem, ſiue vniuerſali æquipollere: idque per text. in l. ſi pluribus, ff. de legatis 2. & in l. ſi plures, ff. de legatis tertio, ex quibus, & aliis iuribus, sic ſane obſeruarunt, & multis caſibus practicis applicarunt, late quoque explicarunt (vt antiquos, & alios ab eis commemoratos prætermittam) Didac. Couarr. qui ſingulariter, & eruditè (vt adſolet) materiam declarat, variar. reſolut. libro primo, cap. 13. ex numer. 5. cum ſeqq. vſque in finem cap. Decius, in l. prima, ff. de regalis iuris. vbi plene Cagnolus videndus omnino ex numer. 6. vſque ad numerum 18. Berous, in conſil. 141. ex num. 2. lib. 3. Andr. Tiraquellus, de retractu lignag. §. primo, gloſſa 13. num. 1. Tiberius Decianus, in conſilio 13. num. 11. & ſeqq. & in conſilio 17. num. 20. & ſequentibus, libro primo. Marcabrunus, in conſilio 26. ex num. 176. D. Franciſcus Sarmientus (qui contra communes Scribentium ſententias obſeruat nonnulla) in l. 2. ff. de liberis & poſthumis, ex numer. 6. cum ſequentibus. Fontanella, de pactis nuptial. folio 330. ex numer. 93. Ioannes Marc. Aquilinus, in l. Gallus, §. & quid ſi tantum. ex num. 83. Iacob. Menochius, in conſilio 97. num. 35. & 36. & num. 154. & 155. libro primo, & in conſilio 106. num. 19. 34. & 161. libro ſecundo, & dicto conſil. 173. numer. 16. & numer. 23. vſque ad numerum 30. eodem libro 2. Hippolytus Riminaldus, in conſilio 351. ex num. 21. cum ſeqq. libro 4. & in conſilio 544. num. 190. & tribus ſeqq. lib. 5. & in conſilio 23. num. 61. libro primo, vbi eleganter ſcripſit, indefinitam aſſumere naturam ſingularis orationis, quando illa referri non poteſt niſi ad vnum: & ſequitur Menochius, dicto conſilio 173. num. 24. & dicto conſ. 106. numero 19. & 34. lib. 2. dicens, habere vim expreſſæ ſignificationis, quando in vno ſolo verificari poteſt: & ipſum repetit ex traditione Croti, dicto conſilio 97. num. 155. libro primo. exornarunt etiam, atque ex propoſito tractarunt materiam dictæ 1. ſi pluribus, ff. de legatis ſecundo, quod indefinita æquipollet vniuerſali in vltimis voluntatibus, Simone de Prætis, lib. 2. dicta ſolutione 2. ex numer. 50. folio 263. Mantica, de coniecturis vltimarum voluntatum, libro 3. titulo 4. n. 12. Sebaſtianus Medices, de regulis iuris, regula 2. per totam. Camillus Gallinius, de verbor, ſignificat. libro 3. cap. 17. Ioannes Gutierrez, practicarum lib. 2. quæſt. 83. num. 2. Petrus Surdus, in conſilio 104. num. 7. lib. 1. & in conſilio 156. num. 4. & in conſilio 215. num. 25. & in conſilio 244. num. 21. & in conſil. 262. numer. 44. & in conſ. 304. num. 7. lib. 2. & in conſ. 352. num. 19. lib. 3. & in conſ. 430. num. 21. & 22. & in conſilio 431. num. 67. & ſequentibus, eod. lib. 3. & in conſilio 494. numer. 7. libro 4. Marcus Antonius Eugenius, in conſil. 62. numero 35. & 36. & in conſilio 85. numer. 14. idem Surdus, deciſione 21. num. 8. deciſione 263. num. 4. & 10. & deciſione 188. numer. 4. & deciſione 243. numer. 8. Maſcardus, de probationibus, concluſ. 1200. num. 12. & ſequentibus. Farinacius, in conſilio 27. num. 1. & 13. & in addit. ex principio. littera A. folio 130. Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſion. iuris, tomo 4. littera I. concluſ. 86. & 87. ex folio 455. Indefinita autem quod æquipollet vniuerſali, non ex vi verborum, ſiue non ex propria ſignificatione, aut proprietate eorum effectum eſt: ſed potius ex benignitate, & æquitate: l. ſi ſeruitus, ff. de ſeruitur. vrban. præd. ibi, humanius eſt, verbo generali omne lumen ſignificari, vbi ſic cautum fuerit, ne luminibus officiatur; hæc indefinita oratio ambiguitatem generat, an de præſentibus, vel etiam de futuris luminibus intelligatur, & reſpondit Iureconſultus, ex humanitate interpretationem fieri, vt omnia comprehendat, & ad futura quoque porrigatur: & ita per illam legem poſuit Bartolus eam regulam in dicta l. ſi pluribus, ff. de legatis ſecundo, & ſequuntur communiter Doctores ſecundum Decium, in l. 1. num. 6. de regulis iuris, & in conſilio 3. numer. 5. Cagnolum, in eadem l. 1. num. 8. & 9. vbi quod ex interpretatiua ſignificatione, atque ex humanitate, & benignitate indefinita æquipollet vniuerſali: Couarr. variarum lib. 1. dicto cap. 13. num. 5. qui citat Decium, Ripam, Crotum, Tiraquellum, Cagnol. Dominicum, & alios: Marcabrunus, in conſilio 26. num. 176. Padil. la, in l. cum vitum, num. 8. C. de fideicommiſſis, Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. 4. cap. 2. n. 19. Mantica, de coniecturis vltimarum voluntatum, libro 7. titul. 5. num. 1. Camillus Gallinius, de verborum ſignificat. lib. 3. cap. 17. num. 7. Simon de Prætis, de interpretation. vltimarum voluntatum, libro ſecundo, dicta ſolutione ſecunda, num. 31. & 33. folio 263. Sebaſtianus Medices, dicta regula 2. num. 2. Petrus Surdus, deciſione 263. num. 8. & in conſilio 431. num. 71. libr. 3. D. Franciſc. Sarmientus, ſelect. interpretat. lib. 4. ad l. 2. ff. de liber. & poſthum. ex num. 9. vſque ad numerum 16. vbi etiam dicit communem relatam ſententiam, & contra eam ponderat textum, in ipſa l. 2. oſtmodùm nouè interpretatur text. in d.l. ſi ſeruitus. noue etiam diſtinguit in hac materia, vt ibi videbis numero 12. ſic ſane vbi æquitas ceſſat, indefinita non æquipollet vniuerfali: Bartolus, in l. omnes populi, num. 57. ff. de iuſtit. & iure. Corneus, & Craueta, cum quibus Petrus Surdus, dicto conſilio 431. num. 72. libro 3. nec quando eſt limitata, ſeu qualificata: quia tunc circa qualificata; quia tunc circa qualificata æquipollet duntaxat: Signorolus, in conſilio 69. numer. 8. thuſcus, tomo 4. dicta concluſione 86. numer. 36. folio 455. qui ſcripſit numer. 36. quod indefinita hominis non æquipollet vniuerſali in materia non neceſſaria; poſt Oldrald. in conſil. 172. Quia omnis, numero 18. Cæterum quod indefinita negatiua æquipollet vniuerfali de proprietate ſermonis, licet aliud ſit in affirmatiua; poſt Gloſſam, Fulgoſium, & Nattam, tradit Petrus Surdus, dicta deciſione 263. num. octauo, & dicto conſil. 156. num. 4. lib. 2. Thuſcus, dicta concluſione 87. num. 16. poſt Decianum, in conſilio 13. numero 16. lib. 4. 1.

Procedit autem reſolutio ſuperior, atque Interpretum traditio communis quod indefinita æquipollet vniuerſali, in inſtitutionibus, & ſubſtitutionibus, in fideicommiſſis, & legatis, in primogeniis, & vltima doſpoſitione quacunque; iuxta iura ſuperiùs præcitata, & quamplurimos Authores commemoratos. Et quotieſcunque à lege profertur; quoniam lex generali eſſe debet, & omnia comprehendere, & quod vni dicit, omnibus dicit, l. 3. l. leges ſacratiſſimæ. C. de legibus, l. 1. & 2. ff. eod. Siigitur loquatur lex de venditore, locum habet in omni venditore, Si de homicida, in omni homicida. Si de vſufructu, in omni vſufructu. Si de Eccleſia, in omni Eccleſia: ſic de aliis. Sic ſane poſt alios authores obſeruarunt Sebaſtian. Medices, de regul. iuris, dicta regula 2. num. 4. Didac. Couarr. dicto cap. 13. ex num. 8. vbi in Statutis quoque ſcribit. indefinitam æquipollere vniuerſali, quando eadem eſt ratio, & conditio omnium particularium comprehenſorum ſub indefinita: Cagnolus etiam in l. 1. ex numero 10. vſque ad numerum 14. ff. de regul. iuris, Rolandus, in conſilio 61. num. 28. lib. 3. latius Decianus, in conſilio 17. ex numer. 20. cum ſequentibus, lib. 1. Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſion, iur. tomo 4. litte I. concluſione 86. numer. 17. folio 454. procedit etiam in contractibus, in iudiciis, in calculis, & computatibus, & omni materia, & diſpoſitione; & tam circa res, quàm circa perſonas: ſic ſane Authores omnes illi præcitati ſuprà numer. 11. & 12. in omni materia, & diſpoſitione loquuntur, aliquando inquam in teſtamentis, inſtitutionibus, ſubſtitutionibus, fideicommiſſis, & legatis; vt penes ipſos apparet, & per Thuſcum, dicta concluſione 86. ex num. 9. vſque ad numerum 15. folio 454. qui citat Authores nonnullos, in his terminis loquentes: & quod procedat tam circa res, quàm circa perſonas, poſt Bartol. & Alex. ſtatuit num. 3. & 4. aliquando in iudiciis loquuntur, vt apud ipſos videri quoque poteſt: & per Thuſcum ibidem, num. 19. & 24. per Rolandum, in conſ. 61. numer. 28. lib. 3. Alexandrum in conſilio 36. numer. 9. libro 2. & aliquando in contractibus, vt late per relatos ſuprà, num. 11. & 12. & per Thuſcum, dicta concluſione 86. num. 20. vbi loquitur in contractibus, & renuntiationibus: & numero 17. vbi loquitur in calculis, & computis, poſt Fulgoſium, in conſilio 130. numero primo. Aliquando denique & generaliter in omni actu, in omni materia, & diſpoſitione: quocirca iidem ibi commemorati Authores, ſæpiſſimè loquuntur, quaſi nulla ſit diſpoſitio, nullàque materia, in qua indefinita non æquipolleat vniuerſali; intelligendo tamen ſemper, vt nunc dicetur: & in terminis ita ſpecificè in omni actu, & materia procedere dicunt poſt alios plures, Cagnolus, in d.l. 1. ff. de regul. iure. ex numer. 6. cum ſequentibus, Didac. Couarr. variar. libro primo, dicto cap. 13. ex numero 5. Medices, dicta regul. 2. ex numer. 2. cum ſeqq. Simon de Prætis, lib. 2. dicta ſolutione 2. ex num. 34. Cardinalis Thuſcus, tomo 4. dicta concluſione 86. numer. 21. folio 455. Et intelligunt, vt comprehendat remedia, tam ordinaria, quàm extraordinaria; ſicuti poſt Plaçam, in epitome delictorum, cap. 1. lib. 1. num. 7. ante finem, verſic. Quarto his tandem prænotatis, notauit Farinacius, dicto conſilio 27. in addit. littera A. verſic. & quod indefinita: dummodo diſpoſitione hominis, ſiue ſit vltimæ voluntatis, ſiue actus, aut contractus inter viuos, ſemper ſit eadem omnium ſub vniuerſali comprehenſorum ratio qualitas, & conditio: tunc etenim mens ipſius loquentis, atque orationem proferentis dictat, in vniuerſum eſſe orationem omnino accipiendam; iuxta text. in l. ſi ita relictu fuerit, in principio, & l. pluribus, ff. de legatis ſecundo. l. qui filiabus, in principio, ff. de legatis primo, l. ſi quis ita §. primo, ff. de teſtamentaria tutela. d.l. ſi ſeruitus, ff. de ſeruitut. vrban. præd. ſi vero non ſit eadem, imò diuerſa ratio, qualitas, & conditio omnium ſub vniuerſo comprehenſorum, indefinita non æquipollet vniuerſali, l. ſi cui in principio, ff. de legatis tertio, l. quæſitum, §. illud fortaſſe, eod, titulo, l/prima, ff. de auro & argento legato. l. hæres meus. §. 1. ff. de legatis tertio, provt eas leges eleganter, & cum iudicio expendit Couarr. dicto cap. 13. numero 9. per totum. ita explicat ex communi Interpretum ſententia iſtam materiam Cagnolus etiam, in dicta l. 1. ff. de regul. iur. numer. 14. per totum & eſſe communem omnium reſolutionem conſtat ex relatis per Simonem de Prætis, de interpretat. vltimarum voluntatum. libro 2. dicta ſolutione 2. numero 41. folio 262. Medices, dicta regula ſecunda, numero 7. per Menochium, in conſilio 173. numero 25. libro ſecundo, Manticam, de coniecturis vltimarum voluntatum, libro tertio, titulo 4. numer. 12. in illis verbis: Quod autem dictum eſt, indefinitam prolatam à teſtatore, vniuer ſalem habere ſignificationem; debet intelligi, quando omnium eſt æqua conditio, & ratio. Et libro 7. titul. 5. num. 11. Marcabrunum, in conſil. 26. num. 177. & 178. Iacob. Berettam, in conſilio 116. numero tertio, libro primo, & quod indefinita ſemper æquipollet vniuerſali, quando militat ratio, & quando ratio hoc ſuadet, poſt Bartol. & Socinum iuniorem tradidit Cæſar Barzius, deciſione Bononiæ 5. numer. 51. & cum Gloſſa, Dino, Bartolo, Baldo, Angelo, Alexandro, Caſtrenſe, Decio, Ripa, Purpurato, Craueta, Couar. Oſaſco Mantica, & Gabriele, Petrus Surdus, in conſil. 430. num. 22. lib. 3. & in conſilio 431. num. 67. libro eodem. vbi addit Menochium, in conſilio 97. num. 35. Cardinalis Thuſcus, tomo 4. littera 1. dicta concluſione 86. num. 2. & 3. & num. 29. infinitos alios ſciens, atque conſultò prætereo, ideo quòd in hoc conueniant vnanimiter hucuſque in propoſito Scribentes, vt per Ludouic. Bolognium, in l. 4. §. Cato, num. 203. de verborum obligat. Alexandr. Raudenſem, de Analogis, libro primo, cap. 35. num. 32. nec contradicunt Andr. Alciat. Tiberius Decianus, & Ioannes Cephalus, quos Achilles Pedrocha, in conſilio 19. numer. 31. in eum ſenſum expendiſſe, vt ij Authores voluerint, indefinitam teſtatoris non æquipollere vniuerſali, ſicut legis indefinita æquipollet. Ipſe quoque Pedrocha, ſic ſimpliciter tenet. Verè tamen credendum non eſt, contra iura adeò expreſſa ſuperiores loquutos, ſed in caſibus ibi propoſitis, à diuerſitate rationis adductos. vt indefinitam non æquipollere vniuerſali ſcriberent; ſic ſane, ex eo quod eadem ratio, qualitas, & conditio non concurrent, ita reſpondiſſe; nec id negaſſe quod adeo certum eſt, & communi Interpretum placito receptum, quando inquam eadem ratio militat: id ipſum abſque dubio procedit, cum indefinita ab homine profertur, & ſubiecta materia ſuadet, eam æquipollere vniuerſali; ſic ſcribunt Gloſſa, Corneus, Decius, Curtius iunior, Cagnolus, & Alciatus, cum quibus Menochius, dicto conſilio 173. numero 26. libro ſecundo, Couarr. dicto capite 13. numero quinto, in principio, & numero octau, vel quando adeſt mens veriſimilis diſponentis, vt Couarr. & Menochius eleganter probarunt. ille dicto capite 13. numero nono, verſic. ſeptimò colligitur: & ver ſic. decimo quartò. iſte dicto conſil. 173. numero 28. dicens numero 29. id fortius procedere, quando diſponentis mens ex alia parte teſtamenti, aut diſpoſitionis colligitur: & citat Couarr. ita ſpecificè ſcribentem, dicto cap 13. numero 9. verſic. ex eadem. tenuit quoque Raudenſis, de Analogis, libro primo, dicto cap. 35. numero 33. vel quando diſpoſitio, aut materia eſt fauorabilis, ſecus vero ſi odioſa ſit, vel ſtricta; quia primo caſu indefinita æquipollet vniuerſali: ſecundo verò, non æquipollet provt Menochius ipſe authoritate, & exemplis comprobat in eodem conſilio 173. numero 27. libro ſecundo, & in conſilio 97. numero 155. libro primo, per text. in l. 2. ff. de liber. & poſthum. vbi Alexander notat numero quinto, Socinus, numero 11. & Iaſon, numero, 18. Petrus Surdus in conſilio 430. numero 21. & in Conſilio 431. numero 70. libro tertio, deciſione 263. numero 4. & deciſione 188. numero quarto, Cagnolus, in dicte l. prima, ff. de regulis iuris numero 15. qui ponit exemplum d.l. 2. ff. 2. de liber. & poſthum. vt in materia odioſa, veluti exhæredationis liberorum, non ſint paria exhæredare filios, & omnes filios: in, materia vero fauorabili, vt dationis tutoris, ſi plures habens filios, tutorem filio det, omnibus filiis cenſeatur dediſſe, vt in dict. l. ſi quis ita. ff de teſtam. tutela. Medices, de regulis iuris, dicta regula ſecunda, numero 8. Thuſcus, dicta concluſione 86. numero 4. & ſequentibus, folio 454. Cæterum Didac. Couac. quem iidem omnes Authores, nunc præcitati, ſilentio prætermittunt, aut eiuſdem circa articulum hunc odij, vel fauoris nullam mentionem faciunt: libro primo variarum, dicto cap. 13. : numero nono, in verſic. duodecimò ex his. in ea opinione fuit vt exiſtimaret, hoc in tractatuſ Indefinitæ, minime fore neceſſariam Bartoli diſtinctionem, in dict. l. ſi pluvibus, ff. de legatis ſecundo, dum dixit, in materia odioſa indefinitam non æquipollere vniuerſali; in fauorabili verò æquipollere. Hæc etenim conſideratio (vt ipſe inquit Couarr.) ſufficiens non eſt, quandoquidem ſiue actus in fauorem, ſiue in odium tendat, ex propria ſignificatione, ex mente diſponentis, ex materia ſubiecta, conſideranda eſt propoſitionis indefinitæ vera & congrua interpretatio: & hactenus, atque nouè, & eruditè. Couarr. contrarium vnanimiter tenuerunt Interpretes noſtri (vt vides) admiſerunt præfatam materiæ odioſæ, vel fauorabilis diſtinctionem, & ipſum probarunt, quando agitur de præiudicio Tertij, de priuando quem iure ſuo, vt indefinita tunc non æquipolleat vniuerſali; vt per Gratum, in conſilio 16. numero 12. & in conſilio. 122. numero 17. libro primo. Crotum, in conſilio 94. ſub numero 29. Oſaſcum, deciſione Pedemontana 156. numero 21. Farinacium, in conſilio 27. numero 12. & in addit. littera A. verſic. finali. Beroum, quæſt. famil. 47. numero 5. probarunt etiam, quod indefinita æquipollet vniuerſali collectiuè, non autem diſtributiuè, vt per Rolandum. in conſ. 80. numero 15. libro 3. & in addit. ad dictum conſil. 27. Farinacij, dicta littera A. verſia. penultimo. Thuſcum tomo 4. littera 1. concluſione 87. folio 456. Sic quoque, quod in probationibus indefinita non æquipoller vniuerſali, Innocentius, in capite auditis, de præſcript. Alexand in conſilio 110. colum 2. libro primo, Iaſon, in l, 2. numero 20. ff. de liber. & poſthum. Decius, in conſilio 146. Et pro tenui, numero 13. Curtius iunior, Ripa, Craueta, Grammaticus, Ruinus, Alciatus, & Natta, cum quibus Maſcard. de probationibus, tom. 3. concluſione 1200. numero 12. & ſequentibus, Petrus Surdus, in conſilio 431. numero 68. libro tertio, Farinacius, in addit. ad dist. conſilium 27. littera A. in principio, folio 130. vbi poſt Iaſonem, Marſilium, Villalob. Monticell. & Graſſis, quod indefinita oratio non æquipollet vniuerſali in materia probatoria, vt purà in teſtibus, in inſtrumentis, & ſimilibus: Cardinalis Thuſcus, tomo quarto, littera 1. dicta concluſione 86. numero 31. & 4. ſequentibus, folio 45. Petrus Surdus, dicto conſilio 431. numero 69. vbi quod indefinita pronuntiatio inſtrumenti non operatur idem, quod vniuerſalis; ſicuti tenuerunt Ancharanus, Imola, Abbas, Alexand. Ripa, Purpuratus, Natta, Andr. ab Exea, & Menochius, ibi citati, poſt Oldrald. in conſilio 100. vbi ait, quod inſtrumento dictum eſt, Monachos elegiſſe Syndicum, non per hoc probatur, quod omnes Monachi elegerint, potuit enim facta fuiſſe electio à duobus, vel tribus, & tamen probatio debet de neceſſitate concludere: vt etiam per Maſcard. dicta concluſione 1200. ex numero 12. cum ſequentibus. Denique, vt euitetur correctio, indefinita non æquipollet vniuerſali, ſed potius debet reſtringi, vt poſt alios Authores obſeruauit Petrus Surdus, in conſilio 430. numero 23. & 24. lib. 3. & vltra eum Farinacius, dicto conſilio 27. n. 13. & de his hactenus.

CAPVT XLV.

Ex verbis limitatis, ſiue reſtrictè & limitatè appoſitis, quemadmodum coniectura voluntatis deduci, atque interpretatio fieri valeat, & debeat in teſtamentis, & vltimis voluntatibus, ad diſpoſitionem quamcunque vltimam limitatè, ſeu reſtrictè, & non aliter interpretandam: & quàm verum ſit vulgatiſſimum illud Scribentium omnium axioma, (quod traditur per manus quotidie) Limitatam ſcilicet cauſam, limitatam voluntatem, limitatum actum, & limitatum conſenſum, limitatum producere effectum, & diſpoſitionem limitatam; qualiter in omni actu, & materia procedat: quod explicatur, atque exornatur diligenter, & vtiliter, vt hic videbitur.

SVMMARIVM.

- 1 Ex verbis limitatis, ſiue limitatè & reſtrictè appoſitis, voluntatis coniecturam deduci, atque interpretationem iuridicam fieri, & n. ſeq. Vbi quod id procedit in fideicommiſſis, in ſubſtitutionibus, in legatis, & aliis diſpoſitionibus quibuſcunque.
- 2 Limitata cauſa, & limitata diſpoſitio quælibet, limitatè, & taxatiuè interpretanda eſt; atque interpretatione habita ex verbis limitatis, limitatum producit effectum, & limitatam diſpoſitionem. Quod exornatur vtiliter, & illuſtratur, & num. ſeq. per totum caput.
- 3 Limitata quæ ſunt, extendi non debent.
- 4 Propterea limitata, vlterius non poteſt effectum aliquem operari.
- 5 Modus limitatus non poteſt excedi, nec extendi
- 6 Limitata res, vel quantitas, vltra ſuos limites non præſtatur, nec operatur, quia limitatum producit effectum.
- 7 Limitati, & deſignitati confines in ſententia, excedi non debent.
- 8 Limitatè disponere, vel diſpoſita limitare, paria ſunt.
- 9 Limitata voluntas, vltra ſuos limites non operatur, nec extenditur.
- 10 Etiam ex identitate rationis, vel ex coniecturis.
- 11 Vel ex ratione adiecta.
- 12 Teſtator, quando reſtrictè & limitatè onus reſtitutionis fideicommiſſi iniunxit primis filiis, hæredibuſque ſuis, tunc nullo modo præſumitur illud onus repetitum in ſubſtituto.
- 13 Limitans certas perſonas, vel certum caſum diſpoſitio, ſemel adimpleta, non egreditur illas perſonas, vel illum caſum, aut tempus comprehenſum.
- 14 Diſpoſitio quælibet perſonalis, limitata dicitur, & perſonam ipſam non egreditur:
- 15 Forma in diſtributionibus à teſtatore data de certis perſonis, debet omnino ſeruari, aliàs non valet diſtributio.
- 16 Societas cenſetur tantum contracta quoad eas perſonas, ad quas acquiſitio communi nomine facta, reſtricta eſt & limitata, non autem quoad alias.
- 17 Limitata diſpoſitio, quod non extendatur, & limitatum producat effectum; procedat in omni actu, & materia, provt hic obſeruatur. Scilicet in liberatione limitata, in reſcripto, in iuriſdictione, in commiſſione Iudicis limitata, in promiſſione, in conſenſu in alienatione limitatè præſtito, in exceptione limitata, in renuntiatione, in libello, in donatione, & in approbatione limitata.
- 18 Proteſtatio limitata, limitatum producit effectum quoad incluſa in proteſtatione.
- 19 Renuntiatio limitata, limitatum effectum producit.
- 20 Idem in confeſſione limitata; & in potentia cauſæ efficientis.
- 21 Extenſio fieri non debet in his, quæ ſunt limitatæ.
- 22 Relatio limitata, limitatè intelligitur.
- 23 Idem, in negligentia, & in limitata excluſione fœminarum à ſtatuto, & in neceſſitate limitata, & in limitata abſolutione, & quietatione.
- 24 Et in limitata inhibitione Principis, & in promiſſione limitata.
- 25 Limitatum ad tempus, non extenditur vltra illud tempus.
- 26 Conceſſum, aut permiſſum ad tempus, poſt tempus cenſetur prohibitum; quod exornatur remiſſiuè.
- 27 Prohibitum ad tempus, cenſeri permiſſum poſt tempus, non prouenire ex vi argumenti à contrario ſenſu, ſed ex ex vi limitati ſermonis.
- 28 Prohibitio alienationis, limitatè facta hæredibus inſtitutis pro certo tempore, ceſſat elapſo illo tempore.
- 29 Diſpoſitio facta pro certo, & limitata tempore, vltra illud tempus non extenditur.
- 30 Relegatus ad certum tempus, eo finito poteſt redire abſque licentia ſuperioris.
- 31 Obligatio limitata ad certum vſque tempus, vltra illud non porrigitur.
- 32 Tempus limitatum, provt diſpoſitio temporalis concepta loquitur, natura ipſius temporis limitati elapſi inducit, & operatur, vel prohibitionem, vel negationem, vel permiſſionem.
- 33 Legatum factum ad tempus, ſeu limitatum, & reſtrictum ad vitam legatarij, non poteſt ad hæredes legatarij tranſire.
- 34 Teſtatur, qui voluit rem ad legatarium pertinere ad tempus, videtur velle poſt illud ad hæredem ſuum redire.
- 35 Etiam ſi hæres decedat ante ipſum legatarium.
- 36 Legatum quandoque non eſt perpetuum ſed temporale, ipſo iure reſoluitur dominium, & regreditur ad hæreditatem.
- 37 Legati perpetuitas, vel temporalitas, quomodo dignoſcatur, remiſſiuè.
- 38 Tempus adiectum, & limitatum, dicitur eſſe de forma, ideo ſpecificè, & ad literam eſt implendum.
- 39 Mandatum, vt aliquod fiat certo tempore, non extenditur, vt ſimpliciter fiat poſt illud tempus.
- 40 Tempus limitatum continet contrariam dispoſitionem poſt tempus.
- 41 Tempus diſpoſitionis qui non ſeruat, dicitur non ſeruare ipſam diſpoſitionem.
- 42 Renuntiare diſpoſitioni conceſſæ ad tempus videtur, qui permittit labi tempus.
- 43 Licentia ad tempus conceſſa, viribus caret lapſo tempore.
- 44 Tempus determinato modo prolatum, alterius temporis non recipit functionem: quod exornatur.
- 45 Limitata derogatio, limitatum derogationis producit effectum.
- 46 Limitata reſeruatio arguit limitationem dispoſitionis præcedentis.
- 47 Limitatè loquens diſpoſitio de certis bonis, ad alia bona non extenditur.
- 48 Condemnatio limitata, & reſtricta ad certam bonorum quantitatem, limitatum debet producere effectum.
- 49 Abſolutio à iuramento conceſſa ad finem agendi, & ſic limitatè ad eum effectum, non operatur reciſſionem ipſius actus.
- 50 Fideiuſſores dati pro Magiſtratibus, ac eorum Officialibus, non tenentur pro illis, niſi ſolum pro geſtis in eo officio.
- 51 Fideiuſſor, qui promiſit pro certo tempore, eo elapſo, amplius non tenetur.
- 52 Venditor, qui infra certum tempus poterat redimere, eo elapſo, amplius non poterit.
- 53 Verba poſita ad demonſtrandum, & non ad diſponendum, non inducunt limitationem, nec reſtringunt, ſi aliter conſtat de demonſtrato.

PRo diſtincta, & breui huius capitis explicatione, obſeruandum, atque conſtituendum erit primo loco, quod quemadmodum capitibus præcedentibus tradidimus, ex verbis generalibus, & vniuerſalibus, ex indefinitis etiam, voluntatis coniecturarum, atque interpretationem deduci, vt generaliter, vel vniuerſaliter diſpoſitio accipiatur, omniaq́ue comprehendat; ita quoque, & è contrario, ex verbis, quæ eiuſmodi non ſint, nec generaliter, aut vniuerſaliter conceptæ, ſed potius limitatis, & reſtrictis, aut limitato, & reſtricto modo appoſitis, coniecturam etiam voluntatis teſtatoris, atque interpretationem elici. Id quod in terminis ad reſtrictiuam, & limitatam interpretationem ſubſtitutionis, fideicommiſſi, legati, & aliarum diſpoſitionum quarumlibet, obſeruarunt Decius, in, conſilio 273. colum. 2. & in conſilio 89. column. 3. & in conſil. 287. columna tertia, Rubeus Alexander, in conſilio 31. numero quinto, Pariſius, in conſilio 96. numero 34. libro ſecundo, Craueta, in conſilio 89. numero quinto, & ſequentibus, Curtius iunior, in conſil. 53. numero ſecundo, libro 2. Curtius ſenior, in conſilio 76. numero 75. & ſequentibus, & solo Decio, in conſil. 394. numero ſecundo relato Pelaez à Mieres, de maioratu, ſecunda parte, quætione ſexta, numero 106. Rolandus, in conſilio 70. numero 14. libro tertio, Oſaſcus, in conſilio 74. numero 26. Gozadinus, in conſilio quarto numero 24. Menochius, in conſilio 152. numero quarto, libro ſecundo, Hippolytus Riminaldus, in conſilio 291. numero 61. libro ſecundo, Pancirolus, in conſilio 94. numero 25. Franciſcus Beccius, in conſilio 39. numero 22. Borgninus Caualcanus, deciſione quinta, numero 16. & 27. parte 3. & ij omnes ex verbis limitatis coniecturam taxatiuam variis in caſibus deduxerunt, & expendunt axioma illud vulgatiſſimum, quod per manus traditur quotidie, limitatam cauſam, & limitatam diſpoſitionem quamcunque, limitatè & taxatiuè interpretandam fore; atque interpretatione habita ex verbis limitatis, limitatum producere effectum, & limitatam diſpoſitionem: l. age cum Geminiano, C. de tranſact vbi Iaſon, Decius, & Bolognetus; item Alciatus, numer 18. & Curtius iunior, numero octauo, multa deduxerunt, quorum pleraque congeſſerat Felinus, in cap. cum ordinem, de reſcriptis, quò loci, colum. 4. & ſequentibus, accumulauit more ſuo plures notabiles deciſiones in diuerſis materiis: l. in agris. ff. de acquir. rer dominio. & ibi Albericus, l. cum tale. §. falſam. ff. de condit. & demonſtrat. l. cancellauerat, ff. de his, quæ teſtam. delentur. ſemper, §. negotiatores, ff. de iure immunit. l. in ratione. §. vltimo, ff. ad l. Falcidiam. l. qui liberos. § ad ſubſtitutos. vbi Bald. Cumanus, Imola, Alexand. & Iaſon, ff. de vulg. & pup. ſubſt. l. ita autem, in principio, ff. de adminiſtrat. tutor. l. Lucius, verſic. quare, de exercit actione cap. ex multa, de voto, cap. de cætero, & cap ea noſcitur, de ſententia excommunicat. cap. licet, de decimis, capite pro clericis, de præbendis, in 6. ex quibus iuribus, maxime ex textu in dict. l. age cum Geminiano. vbi cum tranſactio limitata fuerit ad certum quoddam negotiationis genus, extra illud non habet effectum; ſic obſeruarunt, & inferentes ad plurimos, diuerſoſq́ue caſus practicos, exornarunt quamplurimis Authores ſequentes.

Philippus Decius. in conſilio 394. columna ſecunda, & in conſilio 551. numero 9. & in conſil. 582. numero 12.

Ancharanus, in conſil. 356. Ex ſerie teſtamenti, colum. 2.

Antonius de Butrio, in conſ. 47.

Curtius ſenior, in conſil. 76. numero 75. & ſequentibus.

Craueta, in conſ. 89. num. 5. & ſeqq. & in conſ. 89. ex num. 14. cum ſeq.

Pariſius, in conſil. 18. numero 8. & 9. libro 1. & in conſil. 58. numer. 5. & in conſil. 7. numer. 37. & 38. eod. lib. 2.

Alexander, in conſil. 48. lib. 2. & in conſil. 432. lib. 3. & in conſ. 4. lib. 4.

Modernus, in conſuet. Pariſien. §. 16. numero 4. fol. 172.

Marcabrunus, in conſ. 48. num. 30.

Andr. Tiraquellus, in tractatu ceſſante cauſa, prima parte, ex numero 142. cum ſequentibus, & de retractu conuentionali, §. 32. gloſſa prima, numero 49. & 50. & §. primo, gloſſa ſecunda, numero 44. & pluribus ſe. quentibus.

Mazolus, in conſ. 36. num. 47.

Aluarus Valaſcus, conſultat. 39. n. 11.

Tiberius Decianus, in conſilio 77. numer. 26. per totum, & in conſil. 78. num. 21. lib. 4. & in conſi 95. num. 5. libro 5.

Iacobus Mandellus de Alba, in conſilio 294. numero 7.

Iacobus Cephalus, in conſil. 117. numer. 40. lib. 1. & in conſil. 491. num. 4. lib. 4. & in conſil. 247. num. 25. & ſeq. lib. 2.

Hieronymus Gabriel, in conſil. 127. num. 33.

Franciſcus Beccius, in conſilio 63. numero tertio, Sylueſter Aldobrandinus, in conſilio 23. ex numer. 1. vſque ad numerum 17. & in conſilio 56. ex numero 11.

Iacob. Menochius, in conſilio. 151. numer; 32. 46. & 48. & in conſilio 173. numer 25. libr. & in conſilio 178. num. 25. eodem lib. & in conſilio 206. num 61. lib. 3. & in conſil. 327. ex numer. 4. & numero 102. libro quarto.

Hippolytus Riminaldus, in conſilio 23. num. 263. lib. 1.

Franciſcus Burſatus, in conſ. 362. numer. 24. & 25. lib. 4.

Moron. de fide, treuga, & pace, arte 2. quæſt. 12. num. 21. & ſeq.

Pelaez à Mieres, de maioratu, ſecunda parte, quæſtione ſexta, numero 106. vbi inquit, ſuperiorem reregulam, quod limitata cauſa limitatum producit effectum; eſſe maximæ Vtilitatis in materia maioratuum; & tam in diſpoſitionibus teſtatorum, quam in aliis rebus; & procedere quoque in ſubſtitutionibus.

Simon de Prætis, de interpretat. vltimarum volunt. libro primo, interpretat. prima, dubitatione quarta, ſolutione 12. à principio, vſique ad numerum nonum, folio 60. & libro quarto, dubitatione tertia, numer. 38. & decem ſeqq. folio 392. quem in ipſomet propoſito commemoraui quotidianar. bar. controuerſiar. iuris, lib. 2. cap. 4. numero 129.

Prætis ipſe, in conſ. 160. lib. 1.

Angelus, ad leges meliorationum, gloſſa ſecunda, legis 6. fol. 146. vbi agit de pacto limitato de non meliorando aliquem nominatum: & an extendatur ad alios.

Gozadinus, in conſ. 81.

Cæſar Barzius, deciſione Bononiæ 25. numero 93. & 94.

Seraphinus, de priuilegiis iuramenti, priuilegio 74. n. 53. vſque ad num. 62.

Achilles Pedrocha, in conſilio quinto, numero 171. & in conſilio 27. numero 55. & in conſilio 33. num. 21. & in conſilio 35. numero 87. & ſeqq. & in conſilio 36. numero 326.

Petrus Surdus, in conſilio 10. numero 49. libro primo, & in conſilio 36. num. 28. eod. lib. & deciſion 189. numero 9. & 33. & 34. deciſione 203. numero primo, & ſeq.

Ludouicus Caſanate, in conſilio quarto, num. 128. & in conſ. 30. ex num. 1. cum ſeq. & in conſ. 41. num. 60. & in conſ. 45. num. 148.

Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſion. iuris, tomo ſecundo, littera D. concluſione 494. folio 713. & tom. 8. littera V. concluſ. 125. fol. 660.

Indeque, atque ex neceſſario conſequenti deducitur, quod ea, quæ limitata ſunt, non debent extendi: l. non modus, vbi Baldus, C. de ſeruitut. Decius, in conſilio 551. columna penult. Iaſon, in conſilio 273. 1. Iſtæ duæ mulieres, column. ſecunda, libro ſecundo, Tiberius Decianus, dicto conſilio 77. numer. 26. libro quarto, Simon de Prætis, libro primo, dicta ſolutione 12. numero ſecundo, folio 60. Thuſcus, dicta concluſione 494. potentiaq́ue limitata, vlterius non poteſt effectum ali quem operari: l. ſi is qui ex bonis, vbi Baldus, & Imola, l. ſed ſi plures, §. in arrogato, ff. de vulgar. & pupil. Simon de Prætis, libro quarto, dicta dubitatione tertia, numero 42. folio. 392. & modus limitatus non poteſt excedi, nec extendi. Baldus, in l. penultima, poſt principium, C. de ſeruitutibus. Iaſon, in conſilio 231. numero primo, in fine, libro ſecundo. Cephalus, in conſilio 82. numer. 72. libro prima. Simon de Prætis, vbi ſupra, numero 43. eod. folio 392. qui citat textum, in l. nomen debitoris, §. vni, ff. de legatis tertio, l. quibus diebus, §. finali. ff. de condit. & demonſtr. & ſubiicit ibidem, numero 45. quod res, vel quantitas limitata, vltra ſuos limites non præſtatur, nec operatur, quia limitatum inducit effectum: & citat Ruinum, Socinum iuniorem, & Decium: & vltra eum idem obſeruauit Ioannes Cephalus, in conſilio 491. numero quarto, libro quarto. Et ſubdit, quod confinia limitata in ſententia excedi non debent: idque per regulam ſuperiorem, & Authores nonnullos ibi relatos: & verba ſingularia profert in hunc modum: Ecce limitati ſunt, termini per ſententias à deſignationibus antiquioribus deorſum vſque ad prata, igitur ſurſum nequeunt manſatores excedere antiquiores deſignationes, vt prætendunt, l. in agris, de acquir. rer. dominin. &c Et paria ſunt, limitatè & diſponere, vel diſpoſita limitare, l. Lucius, §- quæ habeat. ff. ad Trebellian. Caſtrenſis, in conſilio 85. numero quinto, libro primo. Simon de Prætis, libro primo, dicta ſolutione 12. numero ſecundo, & vltra eum Craueta; in conſilio 98. numero 14. in conſilio 312. numero tertio, & in conſilio 317. in fine. Ludouic. Caſanate, in conſilio quarto, numero 128. ſic etiam, atque ob, eandem rationem, limitata voluntas, vltra limites ſuos non operatur, nec extenditur: l. finali, & ibi Bartolus. C ne vxor pro marito, Simon de Præris, dicta ſolutione 12. numero ſecundo, & libro quarto, dicta dubitatione tertia, numero 41. folio 392. vbi citat textum, in l. pater Seuerinam, in principio, ff. de condit. & demonſtrat. Decius, in conſilio 511. numero 9. Iaſon, dicto conſilio 231. column. 2. lib 2. Craueta, in conſilio 312. columna tertia, Menochius, in conſil. 327. numero quinto, libro quarto. Etiam ex identitate rationis, vel ex coniecturis; vt poſt alios multos Authores ſcribit Ludouic. Caſanate, in conſilio quarto, numero 129. & vltra eum idem obſeruauit Achilles Pedrocha, in conſilio quinto, numero 171. vbi dicit quod verba teſtatoris limitata, ex ratione adiecta non ampliantur: & reddit rationein numero 172. Sed contradicit Angulus, ad d.l. 6. meliorationum, gloſſa ſecunda, numero ſecundo, folio 146. vbi quod diſpoſitio limitata extenditur, propter adiectam rationem generalem: Iacobus Menochius, dicto conſilio 327. numero tertio, libro quarto, vbi poſt Socinum ſeniorem, Decium, Rubeum Ruinum, Pariſium, & Crauetam ſcribit, quod teſtator, quando reſtrictè & limitatè onus reſtitutionis fideicommiſſi iniunxit primis filiis, hæredibuſque ſuis, tunc nullo modo præſumitur illud onus repetitum in ſubſtituto: & dicit, eam rationem, quia limitata cauſa limitatum effectum producit, limitatus etiam conſenſus vlteriùs non porrigitur: l. iubemus, C. ad Velleianum. Decius, in conſilio 374. column ſecunda, Ioannes Cephalus, in conſilio 491. numero quinto, libro quarto, &: limitans certas perſonas, vel certum caſum diſpoſitio. ſemel adimpleta, non egreditur illas perſonas, vel illum caſum, aut tempus comprehenſum, l. ex facto, §. item quæro, ff. de vulgar. & pup. ſubſtitut l. ſtatuliberum, §. finali, ff. de legatis ſecundo, l ſtichus, §. Titia, ff. de alimentis legatis. Pariſius, in conſilio 85. numero quinto, libro ſecundo,. Simon de Prætis, libro primo, dicta ſolutione 12. numero octauo, folio 60. & libro quarto, dicta dubitatione tertia. numero 40. folio 392. vbi ſcripſit, quod limitata diſpoſitio non egredietur perſonas in ea contentas, & generaliter, quod perſonalis quælibet diſpoſitio limitata dicitur, & perſonam ipſam non egreditur; tradidit ibidem. ſubdit etiam poſt alios authores, numero 44. quod forma in diſtributionibus à teſtatore data de certis perſonis, debet omninò ſeruari, aliàs non valet diſtributio. Accedit quoque Tiberius Decianus, dicto conſilio 78. numer 21. libro quarto, poſt multos, quos citat Achilles Pedrocha, in conſilio 27. numero 55. & 56. vbi quod ſocietas cenſetur tantum contracta quoad eas perſonas, ad quas acquiſitio communi nomine facto, reſtricta eſt, & limita, non alia ratione, quàm ſæpè repetita regula generali, quod limitata cauſa limitatum producit effectum: quæ regula procedit in omni actu, & material;ſcilicet in liberatione limitata, in reſcripto, in iuriſdictione, in commiſſione Iudicis limitata, in promiſſione, in conſenſu in alienatione limitatè: præſtito, in exceptione limitata, in renuntiatione, in libello, in donatione & in approbatione limitata: vt per Cardinalem Thuſcum, practicarum concluſion. iuris, tomo ſecundo, littera D. concluſione 494. per totam, folio 713. idem Thuſcus, tomo 8. littera V. concluſione 125. folio 660. vbi quod verba determinata, & reſtricta ad certum quid, vel ad certum locum, vel ad certam quantitatem, aliud non comprehendit. Hippolytus Riminaldus, in conſilio 33. numero 15. & duobus ſequentibus, libro primo, Sylueſter Aldobrandinus, in conſilio vigeſimo tertio, ex numero primo cum pluribus ſequentibus, vbi plura adducit, & aliorum Authorum, atque iurium allegatione comprobat in propoſito.

Ac primum quidem, quod proteſtatio limitata, limitatum producit effectum quoad incluſa in proteſtatione: & numero 2. quòd renuntiatio limitata, limitatum effectum producit: & numero 3. idem in confeſſione limitata: & numero 4. in potentia cauſæ efficientis: & numero 5. quod extenſio fieri non debet in his, quæ ſunt limitata: & numero 7. quod relatio limitata, limitatè intelligitur: numero 9. Aldobrandinus metipſe, quod negligentia limitata, limitatè intelligitur: & numero 10. idem in limitata excluſione fœminarum à ſtatuto: & numero 11. in neceſſitate limitata: & numero 12. in limitata abſolutione, & quietatione: & numero 13. idem in limitata inhibitionne Principis: & in promiſſione limitata, vt ibi num. 15. & numero 16. quod renuntiatio limitata non egreditur ſuos terminos; & limitata, & reſtricta ad certos fines, non debet extendi, vt per eundem Aldobrandinum, in conſilio 56. ex numero 12. Sic quoque limitatum ad tempus, non extenditur vltra illud tempus, l. Imperator. ff. de poſtulando, l. 4. ff. de ſeruitutibus, l. ſi ita quis, ff. de vulgar. & pupil. ſubſtitut. l. ſtatu liberum, §. ſtichum ff. de legatis ſecundo, textus, ſingularis, in l. pater filium, §. fundum ff. de legatis tertio, 1. ſi minor. ff. de verborum obligation. l. prima, & ſecunda, C. de his, qui in exilium dantur, libro 10. capite præſentium de clerico percuſ. Decius, in conſil. 61. Et pro tenui. columna finali. Pariſius, in conſilio 25. numero 13. &. 14. libro ſecundo. Crotus, in conſilio 61. numero 14. Tiraquellus, de retract conuent. §. primo, gloſſa ſecunda, numero 48. Sylueſter Aldobrandinus, dicto conſilio 17. numero ſecundo. Ea enim eſt natura limitati temporis, vt conceſſum, vel permiſſum ad tempus, poſt tempus cenſeatur prohibitum. Sicuti poſt alios multos Authores probarunt, atque exornarunt Tiraquellus, de retractu conuent. §. primo, gloſſa ſecunda, numero 44. Petrus Surdus, deciſione 203. numero quarto, Seraphinus, de priuilegiis iuramenti, priuilegio 74. numero 56. Ludouic. Caſanate, in conſil. 4. ex numero 82. vſque ad numerum 90. & numero 105. & 109. Cardinalis Dominicus Thuſcus, practicarum concluſionum iuris, tomo ſexto, littera P. concluſione 299. folio 210. Vincent. Carocius, videndus omnino, deciſione, ſiue caſu 76. per totum. vbi inquit, id procedere in teſtamentis, in contractibus, & in omni materia, & diſpoſitione: Sylueſter Aldobrandinus, dicto conſilio 17. numero tertio, & numero 11. Hippolytus Riminaldus, ſingulariter, & in pulchro caſu, dicto conſilio 33. numero 15. & ſequentibus, vbi quod litteræ limitatæ ad certum tempus, limitatum effectum ad illud tempus producunt: & numero 18. quod iuriſdictio conceſſa vno tempore, excludit omne aliud tempus: Thuſcus, vbi ſupra, tomo 8. littera V. dicta concluſione 125. Iacobus Menochius, in conſilio 151. numero 46. libro ſecundo, qui numer. 48. ſubdit, id quod dicimus, prohibitum ad tempus, cenſeri permiſſum poſt tempus, non peruenire ex vi argumenti à contrario ſenſu, ſed ex vi limitati ſermonis; ſicuti explicarunt Baldus, Alexander, Iaſon, Crotus, & Tiraquellus ab eo relati. Quocirca, prohibitionem alienationis limitatè factam hæredibus inſtitutis pro certo tempore, nempe vſque ad vigeſimumquintum annum, ceſſare omnino elapſo eo anno; rectè concludunt Mantua, Alex. Alban. Socinus iunior, & alij, cum quibus ipſe Menoch. dicto conſ. 151. ex num. 46. vſque ad num. 50. & diſpoſitionem factam pro certo & limitato tempore, vltra illud tempus non extendi; per text. in dicta l. ſtatu liberum, §. ſtichum, tradiderunt Decius, in conſil. 62. ſub num. 3. vbi inquit, quod adeò præciſa eſt natura limitati temporis, quod relegatus ad certum tempus, finito tempore poteſt redire abſque licentia ſui Superioris: Refert, & ſequitur Burſatus, in conſil. 362. num. 24. & 25. lib. 4. vbi arguit, num. 23. obligationem in caſu ſibi conſulto non fuiſſe abſolutè & ſimpliciter factam, ſed limitatam per totum menſem Iulij 1553. & ſic non poſſe vltra illum menſem extendi, ex regula generali ſuperiori, quod limitata cauſa limitatum producit effectum: Simon de Prætis, lib. 4. dicta dubitat. 3. num. 47. fol. 393. quò loci concludit poſt alios multos Authores, quod tempus limitatum, provt diſpoſitio temporalis concepta loquitur, natura ipſius temporis limitati elapſi inducit, & operatur, vel prohibitionem, vel negationem, vel permiſſionem, l. ſi quis ita, Vbi Bartol. & alij notant; l. ex facto. §. item quæro. ff. de vmlgat. & pupil. ſubſtitut. cum aliis ibi adductis: Ludouicus Caſanate, in conſil. 30. ex num. 1. cum ſeq. vbi ob eandem regulam, & doctrinam, quod limitata cauſa limitatum producit effectum; concludit, quod legatum factum ad tempus, ſeu limitatum, & reſtrictum ad vitam legatarij, non poteſt ad hæredes legatarij tranſire. Et quod teſtator, qui voluit rem ad legatarium pertinere ad tempus, videtur poſt illud velle ad hæredem ſuum redire, l. Titia. §. Titia, vbi Bartolus, in ſummario, ff. de legatis 2. Etiamſi hæres decederet ante ipſum legatarium, vt concludit Bartolus, ibidem, num. 1. verſiculo, quod ſi tempore. Et regulariter, quandocunque legatum non eſt perpetuum, ſed temporale, ipſo iure dominium reſoluitur, & remeat, ſeu regreditur ad hæreditatem, l. finali, C. de legatis, dicta l. Titia, §. Titia, de legatis 2. cum relatis à Peregrino, de fideicommiſſis, artic. 51. num. 21. à Ludouico Caſanate, dicto conſil. 30. num. 1. qui ex num. 8. cum ſequentib. recte inquirit, atque explicat, legati perpetuitas, vel temporalitas, quomodo dignoſcatur. Et pro ſuperiorum omnium confirmatione, vltra præfatos, eoſdemque Authores facit, quod tempus adiectum, & limitatum, dicitur eſſe de forma, ideò ſpecificè, & ad litteram eſt implendum: authent. quæ ſupplicatio, C. de precibus Imper. offerend. & ibi notant Bald. Salicet. & Iaſon, num. 5. idem in l. prima, §. editiones, num. 3. ff. de edendo. vbi plures concord. & idem dicit Baldus, in l. poſt mortem, columna, penultima, verſiculo, modo quæro, C. de fideicommiſſ. per text. notabilem; in l. ſi mandauero tibi, in principio. ff. mandati. vbi mandatum, vt aliquid fiat certo tempore, non extenditur, vt ſimpliciter fiat poſt illud tempus: & cum Baldo notauit Tiberius Decianus, in conſil. 77. num. 26. lib. 4. Facit Thuſcus, practicarum concluſionum iuris, tom. 8. littera T. concluſ. 36. fol. 16. vbi adducit nonnulla ad propoſitum, quando ſcilicet actus debet fieri certo tempore: Petrus Surdus, deciſ. 203. ex num. 1. vſque ad num. 7. vbi cum licentia à Commiſſario præpoſituræ ſancti Benedicti, conceſſa Simoni de Carpo, vt poſſit ſatisfactionem ſui crediti conſequi à Iacobo Guareſco, eſſet limitata ad triennium proximè futurum, & intra tempus prædictum non egiſſet Simon, nec curauerit ſibi ſatisfieri, cenſuit Senatus (vt Surdus ipſe commemorat) denuò re collata, illius licentiæ nullam eſſe habendam rationem: ea enim eſt (inquit, & comprobat Surduſmet idem) vis limitati temporis, vt contineat contrariam diſpoſitionem, l. fratres, ff. de pœnis, & qui non ſeruat tempus diſpoſitionis, dicitur non ſeruare ipſam diſpoſitionem. Quinimo qui permittit tempus labi, videtur renunciare diſpoſitioni conceſſæ ad tempus: ſicut qui non paret terminis cenſetur renunciare ſtatuto: & licentia ad tempus conceſſa, viribus caret lapſo tempore, vt ex Ioanne Andr. & aliis, & hæc omnia confirmat Surdus ibi: Seraphinus, de priuilegiis iuramenti, priuilegio 74. num. 57. fol. 401. vbi inquit, quod tempus determinato modo prolatum, alterius temporis non recipit functionem, vt per Baldum eleganter, in cap. licet, de ſupplen. negli. prælator. & alibi haberi, quod qui de vno tempore ponit, de alio videtur negare, cap. nonne, de præſumpt. & per Bald. in conſil. 154. lib. 1. quod conſultor, qui habet conſulere ſuper aliqua cauſa infra viginti dies, ſi conſuluit vltra tempus, & ſententia inde feratur, ex dicto ſcilicet conſilio, erit vtique ipſo iure nulla:ſic in ſimili dicit de compromiſſo; nam ſi laudum latum ſit infra diem, de quo in compromiſſo, eſt nullum ipſo iure, l. 1. in fine, vbi omnes Doctores, C. de arbitris, l. non diſtinguemus, §. compromiſſo, §. dies, & §. finali, cum l. ſeq. & l. arbiter ex compromiſſo, l. ſi vnus dies, §. ſi intra, & l. ſi de meis, de arbitris: idem quoque videmus in ſententia, quæ ſi lata ſit vltra tempus à iure ſtatutum, id eſt perempta inſtantia, eſt ipſo iure nulla, l. properandum, C. de iudiciis: & per Seraphinum, vbi ſupra, n. 60. qui aliis comprobat.

Ita denique (vt ad ſuperiora reuertamur) limitata derogatio limitatum producit effectum, nec egreditur limitatos terminos, vt in caſu ibi propoſito concludit Ioannes Cephalus, in conſil. 117. n. 40. lib. 1. Aldobrandinus, in conſil. 23. n. 6. limitata etiam reſeruatio arguit limitationem diſpoſitionis præcedentis: Craueta, in conſil. 214. n. 14. Beccius, in conſil. 34. n. 26. Ludouicus Caſanate, in conſil. 45. n. 149. & limitatè loquens diſpoſitio de certis bonis, ad alia bona non extenditur, Achilles Pedrocha, in conſil. 33. n. 21. limitata quoque, & reſtricta ad certam bonorum quantitatem condemnatio, limitatum debet producere effectum. Idem Pedrocha poſt Authores, in conſil. 36. num. 326. ſed & abſolutio à iuramento conceſſa ad finem agendi, & ſic ad eum effectum limitatè non operatur reſciſſionem contractus: Cephalus, in conſil. 51. num. 22. lib. 1. Hieronymus Gabriel, in conſil. 127. num. 33. Beccius, in conſ. 63. n. 3. Ioannes Gutierrez, in authent. ſacramenta puberum, in principio, numero 20. Pedrocha, in conſil. 35. n. 87. qui adducebatur ſuperiori regula, & doctrina, quod limitata cauſa limitatum producit effectum, & fideiuſſores dari pro Magiſtratibus, & eorum Officialibus, quod non teneantur pro illis, niſi ſolum de geſtis in eo officio, per textum in l. vnica, C. de periculo fideiuſſor, qui pro magiſtr. interuent. lib. 11. per eandem regulam obſeruauit Padilla, in d.l. age cum Geminiano, n. 8. & per ipſammet regulam, quod fideiuſſor, qui promiſit pro certo tempore, non tenetur amplius illo tempore elapſo: tradiderunt Corneus, in conſ. 117. colum. 3. lib. 4. Grammaticus, in conſ. 66. n. 62. in Ciuilibus, & aliis exornat Seraphinus, dicto priuilegio 74. n. 54. qui ſubdit n. 55. quod venditor, cui promiſſum eſt de retrouendendo per emptorem infra certum tempus, eo elapſo, non poterit amplius emptorem compellere ad ſibi retrouendendum, vt per Baldum, Angelum, & Socinum, ibi relatos.

Cæterum, ſi verba poſita ſint ad demonſtrandum, & non ad diſponendum, non inducunt limitationem, nec reſtringunt, ſi alter conſtat de demonſtrato, vt per Bartolum, in l. centurio, column. vndecima, verſic. ſed quid ſi dixi, ff. de vulg. & pup. ſubſtitut. Baldum, in conſil. 339. lib. 1. Iacob. Mandellum de Alba, in conſil. 556. n. 26. Cardinalem Dominic. Thuſcum, practicarum concluſion. iuris, tom. 8. littera V. concluſ. 225. n. 5. fol. 560. & vide in propoſito huius cap. Barboſam, in l. cum Prætor. in principio, ff. de iudiciis.

CAPVT XLVI.

Ex verbis enunciatiuis quemadmodum coniectura voluntatis deduci, & qualis interpretatio fieri debeat, non modò in teſtamentis, & vltimis voluntatibus, ſed etiam in contractibus, & aliis diſpoſitionibus quibuſlibet: an etiam, & quando verba ipſa enunciatiua probationem, aut diſpoſitionem inducant, & quando coniecturam, aut præſumptionem tantum; diligens, & vtilis reſolutio, atque explanatio.

SVMMARIVM.

- 1 Verba enunciatiua, an, & quando probent, aut dispoſitionem inducant, vel non, in omni actu, materia, & diſpoſitione: Interpretes noſtri vt explicarent, & abſoluerent, quot caſus diſtinguere ſolent. Et de intentione Authoris circa vltimarum voluntatum tractatum duntaxat in propoſito. Quamuis omni actui, materiæ, & diſpoſitioni (non modo testamentariæ) regulas, & doctrinas generales propoſuerit. Et de verbis enunciatiuis in contractibus egerit quoque ad finem huius capitis.
- 2 Ex verbis enunciatiuis coniectura voluntatis deducitur atque interpretatio fit plerumque. Vtpote cum ipſa aptiſſima ſint ad inducendam præſumptam voluntatem teſtatoris, ſiue ad declarationem intentionis eiuſdem, & inferius num. 17.
- 3 Verba enunciatiua emiſſa propter aliud, licet non disponant, tamen interpretantur diſpoſitionem.
- 4 Et faciunt præſumptionem, ita quod transferant in aduerſarium onus probandi contrarium, etiam ſi enunciatum in dubium principaliter reuocetur.
- 5 Nam ſi verba enunciatiua præſumptionem inducunt ad fauorem Tertij abſentis, multo magis præſumptionem facere debent in fauorem contrahentium.
- 6 Pronuntiari, atque effari aliquid tripliciter poſſe, dispoſitiuè ſcilicet, aſſertiuè, & enunciatiuè.
- 7 Verba enunciatiua, quæ ſint. Vbi variæ Doctorum ſententiæ proferuntur. Sed communior recipitur, quod verba enunciatiua dicuntur, quæ per ſe non ſtant, ſed in aliud tranſeunt, neque in eis voluntas conſistit. Vel quod verba enunciatiua ſunt, quæ non ſunt ipſa diſpoſitio, ſed adiectio quædam, vel oratio aliud quàm ſe ipſam ſignificans. Et quando quid enunciant per verba temporis præteriti, non de præſenti.
- 8 Verba diſpoſitiua quæ dicuntur. Vbi diuerſæ Interpretum ſententiæ proferuntur, & communior recipitur, ſcilicet quod verba diſpoſitiua ſunt illa, quæ ſtant per ſe, & emanant principaliter propter ſe.
- 9 Verba aſſertiua, qualiter proferantur.
- 10 Verba aſſertiua differunt ab enunciatiuis. Et diſponant, quando proferuntur ſuper negotio, de quo principaliter agitur; ſecus quando ſuper alio negotio. Non ſic in verbis enunciatiuis, quæ vbi de iure operantur, tantum probant, non diſponunt.
- 11 Verba diſpoſitiua, ſui natura diſponunt indiſtinctè. ſiue referantur ad hæredem, ſiue ad Tertium, ſiue ad honoratum.
- 12 Et ibidem commemoratur caſus practicus meliorationis tertiæ partis bonorum: optime, & vere deciſus per Peraltam.
- 13 Verba enunciatiua relata ad grauatum, diſponunt: ad honoratum relata, non diſponunt. Quod latius comprobatur, & communis diſtinctio probatur.
- 14 Verba enunciatiua in vltimis voluntatibus, eò faciliùs, & frequentiùs probant, quòd faciliùs, & frequentiùs inducunt diſpoſitionem. Quod Antonius Faber ſingulariter animaduertit, & distinctioni communi in effectu adhæret, provt hic adnotatur.
- 15 Verba enunciatiua propter aliud emiſſa, regulariter ſui natura, neque probationem, neque diſpoſitionem inducere: quod exornatur latiſſimè, remiſſiuè.
- 16 Verba enunciatiua, etiam emiſſa propter aliud, probare, & diſponere, quando ſimul concurrunt aliæ coniecturæ, & præſumptiones.
- 17 Et ſufficiunt ad inducendam voluntatem præſumptam, & declarationem diſpoſitionis præcedentis.
- 18 Et ad declarandum fideicommiſſum præcedens, de quo dubitatur.
- 19 Imo & ad inducendum fideicommiſſum de nouo, quod ex verbis quibuſcunque, etiam enunciatiuis inducitur.
- 20 Verba enunciatiua, vbicunque diſponunt, aut probant, hoc procedit ex benigna, & fauorabili interpretatione.
- 21 Et ideo in odioſis minus operantur, quàm in fauorabilibus.
- 22 Verba enunciatiua, quadrupliciter proferri poſſe, per modum ſcilicet conditionis, per modum cauſæ, per modum demonſtrationis, & per modum modi.
- 23 Verba enunciatiua diſponere ratione antecedentis, vel conſequentis neceſſarij.
- 24 Antecedens neceſſarium, etiam ad inducendum fideicommiſſum, efficax eſt.
- 25 Verba enunciatiua diſpoſitionem inducere, quoties id, quod enunciatur, neceſſarium eſt ad id, de quo agitur.
- 26 Aut quoties proferuntur per tempus præteritum, vel id, quod enunciatur, eſt præteriti temporis.
- 27 Maximè, ſi ipſe, qui refert, & enunciat aliquam ſuam voluntatem de præterito, ex integro poſſet adhuc illam facere, & ita diſponere.
- 28 Vel proferuntur ſuper his, quæ dependent à voluntate partium, & ſuper quibus poſſunt liberè diſponere.
- 29 Verba enunciatiua eius, quod tempore enunciationis, aut aſſertionis eſſe poteſt, plenè probant, ex ſententia quorundam.
- 30 Vel quando pertinent ad rem, quæ pendet ex declaratione animi enunciantis.
- 31 Aut proferuntur ſuper eo, ſuper quo partes ſibi poſſunt præiudicare; vſque adeo vt non admittatur probatio in contrarium, & vide infra, ex num. 42.
- 32 Verba enunciatiua per modum cauſæ prolata, etiamſi ſint emiſſa propter aliud, & diſponunt, & probant id, quod præſupponunt, & enunciant.
- 33 Verba enunciatiua in antiquis probare ex communi ſententia; de qua latius remiſſiuè.
- 34 Verba enunciatiua, vt fidem faciant contra Tertium in antiquis, requiritur quod ſint ſaltem duæ enunciatiuæ diuerſorum inſtrumentorum, & diuerſarum perſonarum.
- 35 Verba enunciatiua etiam plurium inſtrumentorum, & diuerſarum perſonarum non probant, ſi ſunt prolata à ſuſpectis.
- 36 Verba enunciatiua in vltimis voluntatibus, quando emittuntur propter ſe tantum, vel incidenter propter aliud, vtrum diſpoſitionem inducant, vel non; quemadmodum ex ſententia communi Alexander Trentacinquius nouiſſimè explicauerit. Rt ſi eiuſmodi verba incidenter prolata fuerint per modum conditionis, aut per modum cauſæ, aut per modum demonſtrationis, aut per modum modi, iuxta diſtinctionem relatam ſuprà, num. 22.
- 37 Verba enunciatiua geminata probationem, & diſpoſitionem inducunt.
- 38 Verba enunciatiua, fauore dotis, vtrum plenè probent, & an fauore piæ cauſæ.
- 39 Verba enunciatiua inter eaſdem partes fidem faciunt, & probant in contractibus, quicquid ſit quoad Tertios, qui contractui non interuenerunt, quibus nec proſunt, nec nocent: quod exornatur, & numeris ſeqq. Secus tamen reſpectu eorum, qui titulo vniuerſali, vel ſingulari ſucceſſerunt, inter quos enunciatiua verba probant, ſicut inter ipſas partes.
- 40 Verba enunciatiua in contractibus, inter eaſdem, & diuerſas perſonas, an, & qualiter probent & diſpoſitionem inducant, latè explicaſſe, & reſolutiones communes aggregaſſe Alex, Trentacinq. qui plures caſus diſtinxit, provt xic obſeruatur.
- 41 Verba enunciatiua, etiam inter eaſdem perſonas, non probant in his, in quibus partes non poſſunt ſibi præiudicare, quod exornatur, & exemplis comprobatur.
- 42 Verba enunciatiua propter aliud emiſſa, probare ex ſententia Petri Surdi in contractibus, inter eaſdem perſonas enunciatum, de quo partes diſponere non poſſunt, quamuis non probent id, in quo partes ſibi confitendo, non poſſunt præiudicare.
- 43 Verba enunciatiua, etiam inter partes ipſas non probant, quando principaliter contingit diſputari de ipſo enunciato.
- 44 Probant tamen ad effectum contractus, ſuper quo emanarunt, licèt principaliter de eorum veritate tractetur. Quod Petrus Surdus, in conſil. 546. n. 7. lib. 4. ſingulariter, & vere explicauit.
- 45 Verba enunciatiua prolata propter ſe, probationem inducunt, etiamſi contingat diſputari ſuper enunciato.

QVoniam frequenter in teſtamentis, & vltimis voluntatibus verba enunciatiua proferuntur: nec ceſſarium omnino viſum fuit hoc cap. inquirere, quemadmodum ex his voluntas teſtatorum concipi poſſit, & quando verba ipſa enunciatiua diſpoſitionem inducant, aut probent, vel non: & quidem diſputatio ea plures caſus continere poſſet, ſi de vltimarum voluntatum coniecturis, atque interpretatione præſens hic tractatus inſtitutus non ſuiſſet: Interpretes namque noſtri, in omni actu, & materia, non modo in teſtamentaria diſpoſitione articulum hunc explanandum ſuſcipiunt, & vere disceptationem ipſam diſſoluunt Primò, circa verba enunciatiua legis, vel ſtatuti. Secundò, in verbis in priuilegio enunciatis. Tertiò, in verbis enunciatiuis in iudiciis prolatis. Quartò, in verbis in vltimis voluntatibus appoſitis. Quartò, in verbis poſitis in contractibus. Sextò, in verbis enunciatiuis in matrimonio, ſeu in contractu dotis enarratis. Septimò, in verbis enunciatiuis per reſtem dictis. Octanò, in verbis enunciatiuis in epiſtolis appoſitis, ſeu ſcriptis. Nonò, excitant dubium, quando ſumus in antiquis, & tunc in omni actu, & materia, ſiue cuiuslibet generis diſpoſitione: ita ſane ex Recentioribus, omnium prædictorum tractatum & reſolutionem ſuſcepit, atque nouem propoſitos caſus diſtinxit, & eos proſequutus eſt Alexand. Trentacinquius, variar. reſolution. lib. 1. titulo de verbor. ſignificat. reſol. 2. per totam, ex fol. 200. cum ſeq. Alij verò Authores (qui longa ſerie commemorabuntur ſtatim) aliquando in teſtamentariis diſpoſitionibus, aliquando in contractibus, & aliis cuiuſlibet generis conuentionibus ſermonem inſtituunt: aliquando etiam in priuilegiis, & gratiis, aliiſque ſimilibus loquuntur, & ij quidem, ac maxime nonnulli ex eiſdem commemorandis inferius, ſì originaliter prælegantur; certas, & generales. in hac ipſi diſputatione regulas, & doctrinas aſſignant, quibus in propoſito (cuiuslibet generis diſpoſitio ſit) regi, & gubernari vnuſquiſque debebit, & totius materiæ reſolutiones attingat: & in omnibus latè explicat Trentacinquius, vt dixi.

Prætermiſſis ergo prolixis, aliorum obſeruationibus, & maximè his, quæ ad tractatum præſentem non attinent, pro dilucida & diſtincta huſce cap. explicatione, obſeruandum, atque conſtituendum erit primo loco, neceſſariò reuocanda nunc in memoriam, atque repetenda nonnulla, quæ de eiſdem verbis enunciatiuis, lib. 2. quotidianarum har. controu. iur. cap. vigeſimo ſexto, ex numero 68. vſque ad numerum 83. ſcripta reliqui. Item & adiicienda alia, quæ ad inſtitutum noſtrum pertinent omnino, nec prætermitti poſſunt ideo, quod ex verbis quoque enuntiatiuis, coniectura voluntatis deduci, atque interpretatio fieri ſoleat plerumque: vtpote cum ipſa aptiſſima. ſint ad inducendam præſumptam voluntatem teſtatoris, ſiue ad declarationem intentionis eiuſdem, vt inferiùs dicetur numero decimo ſeptimo, cum ſeq. & in terminis adnotarunt Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. 4. capite primo, uumero 48. folio 165. Caldas Pereira, de nominatione emphyteutica, quæſtione 1. numero 46. &: vltra eos Ioannes Cephalus, in conſilio 134. numero decimoſixto, libro primo, & in conſilio 196. num. 15. & 20. libro ſecundo. Craueta, in conſilio 62. num. 11. verſic. tertia coniectura. Crotus, in conſilio 143. num. 19. & 20. Curtius iunior, in conſilio 121. num. 11. Tiberius Decianus, in conſil. 41. num. 122. libro primo, & in conſilio 44. num. 29. 37. & 48. lib. 3. Pariſius, in conſil. 31. num. 30. lib. 2. Proſper Paſetus, in conſil. 92. num. 13. & 14. lib. 1. Marzarius, in conſil. 7. num. 2. & idem quoque notauit Ioannes Gratianus, in regula 483. num. finali. dicens, quòd verba enunciatiua, emiſſa propter aliud, licet non diſponant, tamen interpretantur diſpoſitionem: & quod faciunt præſumptionem, ita quod transferant in aduerſarium onus probandi contrarium, etiam ſi enunciatum, in dubium principaliter reuocetur; ſcripſerunt Bartolus, in l. ex hac ſcriptura, num. 16. verſiculo, ſi propter aliud, ff. de donat. & poſt Romanum, & Felinum, Ruinus, in conſil. 141. num. 13. verſic. ad iſtud reſpondetur, lib. 5. Craueta, in conſil. 600. num. 12. Socinus iunior, in conſil. 163. num. 7. lib. 1. & cum Craueta, alio in loco, hoc eſt, in tractatu de antiquitate temporum, §. propterea, num. 55. & ſeq. Petrus Surdus, in con ſil. 546. num. 8. lib. 4. dicens, quod ſi verba enunciatiua præſumptionem inducunt ad fauorem Tertij abſentis, vt per Crauetam, vbi ſupra, num. 30. & ſeq. multò magis præſumptionem facere debent in fauorem contrahentium: Menochius in conſil. 81. num. 47. lib 1. vbi quod præſumptionem faciunt verba enunciatiua, poſito quod non probent, & ex illis dicitur eſſe fundata intentio, donec contrarium non probaturi: & cum aliis Fabius Turretus, in consil. 71. num. 15. Alexander Trentacinquius, variar. reſolut. libro primo, titulo de verbor. ſignificat. reſolutione 2. num. 59. dicens, quod verba enunciatiua emiſſa propter aliud incidenter. inducunt præſumptionem quoad Tertium abſentem; cui præſumptionem ſtandum eſt, donec probetur contrarium: Franciſcus Mantica, de tacitis & ambiguis conuent. lib. 2. tit. 6. num 20. fol. 77. Cardinalis Thuſcus, practic. concluſ. iuris, tom. 8. littera V. concluſ. 81. n. 76. fol. 513.

Deinde obſeruandum etiam erit (provt dicto c. 26. num. 72. obſeruaui) trifariam poſſe aliquid pronuntiari, & effari, diſpoſitiuè ſcilicet, aſſertiuè, & enunciatiuè;ſic ſane vnanimiter adnotarunt Scribentes, in cap. ſi Papa, de priuilegiis, in 6. vbi Ioannes Andreas, Ancharanus, Archidiaconus, Dominicus, & Franchus, Oldradus, in conſil. 258. titulo de priuilegiis, Calderinus, in conſil. 2. titulo eodem. Albericus, in authent. ſi quis in aliquo documento, num. 8. C. de edendo. Craueta, de antiquitate temporum, prima parte, §. ampliatur, num. 18. Hippolytus Riminaldus, ſingulariter, in conſil. 382. ex num. 24. vſque ad num. 33. lib. 4. Thuſcus, dicta concluſione 81. fol. 309. & omnes fere, qui hactenus in propoſito ſcripſerunt, ita præſentiunt, dum verba enunciatiua à diſpoſitiuis, & aſſertiua ab enunciatiuis differre, aſſerunt, & de omnibus prædictis tribus formis, ſeu modis loquendi apparet in dicto cap. ſi Papa: de enunciatiua namque, ſiue narratiua forma pronuntiandi, & loquendi loquitur principium eius textus, vſque ad verſiculum, autem. De modo & forma loquendi aſſertiuè, à verſiculo, ſi autem, vſque ad verſiculum, & eſt idem. De tertia forma loquendi, à verſic. & eſt idem, vſque ad finem dicti cap.

Verba autem enunciatiua, ſiue narratiua dicuntur illa, quæ non conſtant per ſe principaliter, nec in eis inſiſtit, & remanet voluntas, ſed tranſeunt ad aliud, & ſic proferuntur per modum tranſeuntis: quod aperte colligitur ex principio dicti cap. ſi Papa, vbi Archidiaconus, Ioannes And. Dominicus, Francus, & Philippus Probus, in addit. ad Monachum, Bartolus, in dict. l. ex hac ſcriptura: vbi Socinus iunior, in repetitione, in principio, & Pariſius; idem Pariſius, in conſil. 127. num. finali, lib. 1. Baldus, in l. prima num. 2. C. de falſa cauſa adiecta legato: & eſt de mente Crauetæ, vbi ſupra. Caldas Pereira, de nominatione emphyteutica, quæſt. 1. num. 42. vbi etiam adducit aliam deſcriptionem verborum enuntiatiuorum, traditam à Paulo Caſtrenſe, in conſilio 246. numero ſecundo, libro primo, quod ſcilicet verba enunciatiua dicuntur, quæ proferuntur per tempus præteritum, veluti Donaui, Legaui, & ſimilia, & aliam Pauli de Montepico, in repetitione l. Titia cum teſtamento, §. Titia cum nuberet, poſt numerum 2. de legatis ſecundo: quam ſequitur Menchaca, controuerſiarum illuſtrium, libro primo, cap. 30. num. 8. quæ omnes in effectu tendunt in idem. Prætis etiam, de interpretat. vltimar. voluntat. lib. 2. interpretatione tertia, ſolutione tertia, numero decimo octano, fol. 256. vbi dicit, quod cum aliquid in præteritum, vel in præſens, vel in futurum enunciant, dicuntur verba enunciatiua, quæ non ſtant per ſe, & in eis quodammodo non conſiſtit voluntas, ſed tranſeunt in aliud; & non ſunt verba principalis orationis: Franciſcus Mantica, de coniecturis vltimarum volunt. lib. 3. tit. 12. num. 4. qui inquit, iuxta ſententiam communem, verba enunciatiua dici, quando non vt diſponant, proferuntur principaliter, ſed ob aliam cauſam: Cardinalis Thuſcus, tom. 8. littera V. dicta concluſ. 81. ex num. 1. vſque ad num. 9. vbi quod verba enuntiatiua dicuntur pluribus modis, & aliorum ſententiis relatis. Tandem concludit n. 7. poſt Alex. & Pariſium, quod verba enunciatiua, ſeu narratiua dicuntur illa, quæ ſunt ad proœmium, vel præambulum, in quibus non conſiſtit voluntas, ſed tranſeunt, & non ſtant per ſe, & non ſunt verba principalis diſpoſitionis: & n. 8. inquit, quod verba enunciatiua dicuntur, quæ ſunt ipſum proœmium, & præambulum, & non ſunt diſpoſitiua; vel ſunt illa, quæ non ſtant per ſe, & in eis non conſiſtit voluntas, ſed tranſeunt, & non conſiſtit in eis verbum principale orationis, & diſpoſitionis:ſed verba diſpoſitiua ſtant per ſe, & principaliter propter ſe, vt Alexand. ibi relatus notauit, ſed & ipſe Cardinalis Franciſcus Mantica, alio in loco nouiſſimè, de tacitis & ambiguis conuent. lib. 2. titulo 6. num. 1. poſt alios iuris Interpretes, communem Doctorum traditionem probauit, verba ſcilicet enunciatiua dici, quæ per ſe non ſtant, ſed in aliud tranſeunt, neque in eis voluntas conſiſtit, vnde infert, quod verba enunciatiua regulariter modicum operantur, l. ſcriptura, C. commnuia vtriuſque iudicij. ucm concord. adductis per Oldradum, in conſil. 257. num. 2. Hippolytus Riminaldus (quem nullus commemorat) in conſil. 382. num. 27. & 28. lib. 4. vbi poſt Baldum, tribus in locis ibi relatis, notauit, quod verba enunciatiua ſunt, quæ non ſunt ipſa diſpoſitio, ſed adiectio quædam, vel oratio, aliud quam ſe ipſam ſignificans; & quando quid enunciant per verba temporis præteriti; non de præſenti; provt ibi obſeruat.

Diſpoſitiua verò verba ſunt illa, quæ ſtant per ſe, & principaliter enunciant id, de quo agitur per orationem perfectam:ſiue quæ vt diſponant, principaliter proferuntur, & emanant principaliter propter ſe; ita probat textus, in dicto cap. ſi papa, de priuilegiis, in ſexto, in verſiculo, & eſt idem, & infra, & docent omnes ſuprà allegati. Conueniunt etiam vnanimiter referendi infrà. Alexander quoque, in conſilio 181. ſub num. 2. lib. 7. & in conſilio 190. num. 29. & ſeq. lib. 6. Pariſius, in conſil. 26. num. 125. & ſequent. lib. 2. & poſt alios Caldas Pereira, de nomination emphyteutica, quææſtione prima, numero 42. qui aliorum obſeruationes, ſeu definitiones in propoſito adducit. quæ tamen omnes in idem tendunt: Simon de Prætis, libro 2. dicta ſolutione 3. numero 1. folio 255. Mantica, de coniectur. vltimar. volunt. libro tertio, titulo 12. num. 4. qui enunciatiui, & diſpoſitiui verbi exemplum proponit, veluti ſi teſtator dixerit, Titio fundi Semproniani vſumfructum lego: nam hæc verba nullam aliam ob cauſam ſunt pronunciat, niſi vt Titius fundi Semproniani vſumfructum conſequatur, & ideò rectè diſpoſitiua nuncupantur; quod ſi teſtator dixerit: cuius fundi proprietatem (puta) te Titium conſecuturum, ſi non contenderis cum hærede meo, ſed potius concordaueris, hæc verba non ſunt emiſſ eò principali propoſito, vt Titius fundi proprietatem conſequatur, ſed vt alliciatur ad incundam, & colendam, & conſeruandam amicitiam hæredis, & ideo ex eis non intelligitur legata fundi proprietas. Hippolytus Riminaldus, qui etiam communem probat ſententiam, in conſil. 382. numero 26. lib. 4. dicens, quod verba diſpoſitiua ſunt illa quæ ſtant per ſ, & emanant principaliter propter ſe: Verba denique aſſertiua dicuntur illa, quæ licet ſola per ſe non ſubſiſtan, tamen ſuper eis intentio, & meus proferentis illa, fundatur, & pronunciantur in negotio, de quo principaliter agitur; ſicuti probat textus, in dicto cap. ſi papa, in verſiculo, ſi autem Eccleſiæ, in illis verbis: Cum de ipſius exemptionis negotio ageretur, aſſ ipſam Eccleſiam fore exemptam: & docent iidem Authores præcitati ſuprà, & alij plures referendi inferiùs, ex quibus apparet, inter verba enunciatiua, aſſertiua hoc conſtitui diſcrimen, quod licèt in vtriſque aliquid de præterito narretur, & enuncientur; tamen in aſſertiuis profertur cum iudicio, & deliberatione, cum ponatur pro fundamento rei, & negotij, de quo agitur, quod in enunciatiuis ſecus eſt; provt exemplo demonſtrat Craueta, de antiquitate temporis, §. ampliatur, numero trigeſimo primo. Hippolytus Riminaldus, dicto conſilio 382. num. 29. & tribus ſeq. libro 4. vbi tradidit poſt alios Authores, quod verba aſſertiua differunt ab enunciatiuis, & diſponunt, quando proferuntur ſuper negotio, de quo principaliter agitur, ſecus, quando ſuper alio negotio: putà ſi principaliter agitur de aliqua dignitate alicuius Prælati, & Papa aſſerit eum eſſe in tali dignitate, etiam quod non eſſet, videtur Papa de nouo eam dignitatem conferre. Secus in verbis enunciatius. quæ vbi de iure operantur, tantum probant, non diſponunt. Verba verò aſſertiua non diſponunt, quando proferuntur ſuper alio negotio, de quo principaliter non agebatur; purà principaliter non agebatur de dignitate Prælati, & tamen Papa in alio negotio aſſerit, aliquem eſſe in tali dignitate; certè non inducitur diſpoſitio, quod de nouo cenſeatur collata talis dignitas: vt pulchrè declarant Calderinus, & Craueta, quod recenſet Riminaldus metipſe, & hactenus libro 2. quotidianar. har. controu iur. cap. 26. ex num. 73. vsque ad numerum 76. obſeruaui: Riminaldi tamen mentionem non feci tunc.

Nunc autem erit & neceſſariò adijciendum, inter diſpoſitiua, & enunciatiua verba, ex eo etiam diſcrimen conſtituendum forè, quod quando verba per teſtatorem prolata, ſuapte natura diſpoſitiua ſunt, indiſcriminatim diſponunt; ſiue referantur ad hæredem, vt in l. damnas eſto, in principio, ff. de legatis 3. ſiue referantur ad Tertium, l. cum pater, §. donationis de legatis ſecundo: ſiue etiam referantut ad honoratum, l. miles ad ſororem, in principio, l. peto, in principio, eod. titulo, de legatis ſecundo, l. fideicommiſſa, §. ſi quis ita, de legatis tertio: per quæ iura ita vnanimiter obſeruarunt, atque ſcripſerunt omnes Interpretes ibi: & ex communi ſententia tradiderunt Franciſ. Mantica, de coniectur. vltimar. volunt. libr. 3. tit. 12. num. 1. Simon de Prætis, de interpretar. vltimar. volunt. lib. ſecundo, dicta ſolutione 3. num. 1. folio 255. Paulus de Montepico, in repetitione l. Titia cum teſtamento, §. Titia cum nuberet, numero primo, ibidem eruditè (vt adſolet) Petrus de Peralta, numero 4. fol. 453. & 450. qui ſingulariter notauit, vidiſſe in facto caſum dicti, §. ſi quis ita, dictæ l. fideicommiſſa, in teſtamento cuiuſdam Doctoris Medici Vniuerſitatis Salmanticenſis, in quo poſt inſtitutionem factam de quadam filia cum alijs filijs, inter alia dixit, quod ſufficeret filiæ tale prædium, quod ſibi prælegauerat, vel reliquerat, quod tamen re vera non fecerat: nihilominus tamen quod per illum textum, eodem Peralta allegante, fuit deciſum, quod cenſeretur ſibi prælegatum, & haberet, prout habuit illud præcipuum, vice ac loco meliorationis partis tertiæ bonorum. Cæterum quando teſtator loquitur per verba enunciatiua, non parum refert, ad quem talia verba dirigantur, nam ſi ad grauatum, diſponunt; & legatum, ſeu fideicommiſſum indicunt, quia non niſi grauandi cauſa cenſentur adiecta; ac ideo ne fides, quam de hærede ſuo teſtator præſumpſit, illum decipiat, legatum, ſeu fideicommiſſum validum reſultat, l. vnum ex familia, §. vltimo, de legatis ſecundo: vbi Bartolus, & Doctores ita notarunt. Sed cum verba enunciatiua diriguntur ad honoratum, ſecundum communem Doctorum ſententiam non diſponunt, l. generali, in principio, ff. de vſufructu legato, quia cenſentur adulatoria, quorum natura eſt, nullam inducere obligationem, neque diſpoſitionem; vt probatur ex eadem l. generali, in principio: vbi Bartolus, l. Iulianus, §. ex his, de legatis tertio: idem Bartol. & Doctores communiter poſt Gloſſam ibi, in d.l. peto, de legatis ſecundo. vbi ſic diſtinguunt: Bartol. ipſe, in l. ex hac ſcriptura, col. 2. de donat & in l. fideicommiſſa, §. hæc verba, & in l. pamphilo, de legatis 3. Socinus, in conſ. 227. col. 2. verſ. secunda regula eſt. decius, in conſ. 23. num. 4. & eſſe communem reſolutionem profitentur Paulus de Montepico, in d. §. Titia cum nuberet, num. 19. vbi Petrus de Peralta. num. 4. per totum. Graſſus, §. fideicommiſſum, quæſt. 4. num. 12. Marc. Anton. Peregrinus, de fideicommiſſis, art. 1. num. 48. Mantica, de coniectur. vltimar. volunt. lib. 12. tit. 3. num. 2. qui recte aduertit, quod quamuis ſint Authores nonnulli, qui generaliter putant, verba enunciatiua in vltimis voluntatibus inducere diſpoſitionem, tametſi relata fuerint ad honoratum, vt Cumanus, & Fulgoſius, & Pet. Beſut. ibi relati, ſcribunt: nihilominus tamen veriorem eſſe ſupradictam diſtinctionem communem, quam Picus tuetur vbi ſuprà, 7. numero 6. & ſequentibus reſpondet fundamentis omnibus partis contrariæ. Et ſequitur Alciatus, diſpunct. libro 4. cap. 19. nec diſſentit; imò & communi videtur adhærere ſententiæ Antonius Faber, ad titulum C. de probationibus, definitione 23. folio 331. vbi inquit, quod cum quæritur, de verborum enunciatiuorum poteſtate, an probent, diſtinguere ſolemus vltimas voluntates à contractibus, vt poſt Bart. in d.l. ex hac ſcriptura, numero 13. cæteri fecerunt Interpretes. Nam in vltimis voluntatibus eò facilius & frequentius probant, quò facilius & frequentius inducunt diſpoſitionem: plus enim eſt, diſpoſitionem inducere, quam probare, In contractibus non aliter diſponunt, quam ſi à præſente præſenti dicta ſint, vt inferiùs dicetur, & probatur in l. nuda ratio 26. ff. de donat. l. non ſolum, 4. in fine, ff. de peculio, in vltimis voluntatibus nihil intereſt, cum quo loquatur, ſed illud tantùm inſpicimus, in quem voluntatis intentio dirigatur, dicta l. miles ad ſororem, 75. in principio, l. cum pater, 77. §. donationis, de legatis ſecundo, non tamen in vltimis voluntatibus perpetuum eſt (ſubdit Faber ipſe) vt diſponant, ſed ita demum, ſi in præteritum tempus conferantur, vt in d.l. ex hac ſcriptura, & vt Noſtri loquuntur, propter ſe principaliter; non propter aliud incidenter: nam ſi conferantur in futurum, tametſi dirigantur ad honoratum, videntur adulatoria potius, quàm diſpoſitiua. Et citat text. in d.l. generali, de vſufructu legato. l. Iulianus, aliàs, teſtatorem, 68. §. ex his verbis, ff. de legatis tertio, l. Lucius, 78. §. filiam ſuam. ff. ad Senatuſconſultum Trebellian. communem denique ſententiam expreſsè ſequitur Alexander Trentacinquius, variar. libro primo, titulo de verborum ſignificat. reſolutione 2. ex numero 37. cum pluribus ſeq. maximè numero 42. vbi quando verba non ſunt diſpoſitiua, ſed enunciatiua, facit eandem diſtinctionem, an ſcilicet ad grauatum referantur, & tunc diſpoſitionem inducunt; ſecus verò ſi ad honoratum, vt latius ibi.

Secundò deinde & principaliter obſeruandum, atque conſtituendum erit, verba enunciatiua propter aliud emiſſa, regularirer ſui naturâ neque probationem, neque diſpoſitionem inducere. Quam regulam ita generaliter per manus quotidie tradiderunt, atque infinitis caſibus practicis applicarunt Interpretes noſtri, vt conſtat ex hactenus dictis ab initio huius capitis. Et ij quidem aliquando ita indiſtinctè adnotarunt, aliquando verò vltimas voluntates à contractibus; & alijs diſpoſitionibus diſtinxerunt, & ſepararunt. Aliquando denique, in contractibus quoque verba enuntiatiua probare, eo etiam caſu, quo non diſponunt, ſi inter eaſdem partes prolata ſint, ſcripſerunt. Sed & quandoque in diuerſis materijs, 7 diſpoſitionibus conſtituti, quod verba ipſa enunciatiua, propter aliud emiſſa, non probent neque diſponant, obſeruarunt, atque exornarunt, indiſtinctè loquentes, nec aliter explicarunt. Et idcirco pro varietate caſuum occurrentium, & diuerſarum diſpoſitionum, & totius materię abſoluta explicatione, admoneo nunc, ſequentes à me prælectos fuiſſe Authores originaliter qui & pro reſolutione perfecta prælegendi, & videndi erunt omninò.

Canoniſtæ, in cap. ſi Papa, per illum tex. de priuilegijs, in 6. & in Clementina, ſi ſummus Pontifex, per eum quoque text. de ſententia excommunicat.

Bartol. Bald. Alex. Decius, Marſil. Iaſon, Purpurat. Afflictus, Rebuf. Calderin. Gerard. Aymon, Craueta, Franciſ. Viuis, Felinus, & alij multi, quos citat, & latè explicat Gratianus, regula 165. & 483. vbi vide.

Pet. Paul. Pariſius, & Curt. iunior, vterque latiſſimè, in repetitione, l. ex hac ſcriptura, ff. de donat. vbi Bartoli doctrinas, & diſtinctiones proſequuntur dilucidè.

Idem Pariſius, in conſilio 27. numero 34. & ſeq. libro 3.

Ancharanus, in conſilio 291.

Gratus, in conſilio 104.

Berous, in conſilio 87. libro 2.

Ruinus, in conſ. 167. num. 24. & ſeq. lib. 1.

Vitalis de Camban. in tractatu clauſularum, in cap. de verbis enuntiatiuis, ex folio 131. vſque ad folium 167. vbi latiſſime de eorum verborum virtute, & effectu, in omni materia, & diſpoſitione.

Craueta, videndus omnino, de antiquitate temporum, prima parte principali, in particula, Propoſitum noſtrum, quæ eſt folio 119. ex numero 18. vſque ad numerum 65. & particula ſtatim ſequenti incipit, Ampliatur nunc, folio 30. per totam.

Ioannes Cephalus, in conſilio 191. numero 34. libro ſecund. & in conſilio 47. numero 32. libro primo, & in conſilio 443. ex numero ſeptimo, libro quarto.

Iacobus Menochius, in conſilio 147. ex numero ſecundo, & numero 19. & ſequentibus, libro ſecundo.

Hippolytus Riminaldus, in conſilio 41. ex numero 8. cum ſequentibus, libro primo, & in conſilio 84. ex numero 19. eodem libro, & in conſilio 339. ex numero 44. libro tertio, & in conſilio 382. ex numero 24. vſque ad numerum 47. libro quarto, & in conſilio 693. numero ſecundo, cum ſequentibus & numero 15. 55. & 56. libro 6.

Tiberius Decianus, in conſilio 21. numero 25. & in conſilio 41. numero 122. libro 1. & in conſilio 44. numero 53. & numero 29. & 34. & numero 44. & 48. libro 3.

Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. 4. cap. 1. num. 48.

Ioſephus Maſcardus, de probationibus, concluſione 106. per totam, & concluſione 621. per totam, vbi plena manu.

Caldas Pereira, de nominatione emphyteutica, quæſtione 1. ex numero 33. cum 47. numeris ſequen. vsque in finem quæſtionis, vbi latiſſimè, & vtiliter.

Simon de Prætis, de interpretat. vltimar. volunt. libro 2. interpretat. 3. ſolutione 3. ex numero 1. & nu. 18. & ſeq. fol. 255. & 256.

Antonius Galeatius Maluaſſia, in conſilio 91. ex num. 34. & numero 41. & quinque ſeq.

Cardinalis Franciſcus Mantica, de coniecturis vltimar. volunt. libro tertio, titulo 12. par totum.

Idem Mantica nouiſſimè, de tacitis & ambiguis, conuention. libro ſecundo, titulo ſexto, per totum. Et hic quidem, de coniecturis verborum enuntiatiuorum circa contractus, ibi verò, circa vltimas voluntates.

Marc. Antonius Eugenius, in conſilio 58. ex num. 45. cum ſeq.

Marcabrunus, in conſilio 29.

Petrus Surdus, in conſilio 5. numero 6. libro primo, & in conſilio 241. ex numero primo, cum ſeq. libro 2. & in conſilio 574. numero 51. libro quarto, & in conſilio 546. ſerè per totum, vbi vide omnino, eodem libro quarto.

Franciſcus Viuius, deciſione 283. ex numero 16. libro 2.

Rota, deciſione 388. prima parte, in nouiſſimis.

Sfortia Oddus, in conſilio 64. ferè per totum, libro primo.

Fabius Turretus, in conſilio 71. ex num. 1. vſque ad numerum 19.

Ioannes Franciſcus de Ponte, in conſilio 95. ex n. 12. vſq. ad numerum 19.

Laderchius Imolenſis, in conſ. 49. numero 3.

Ioannes Vincent. Hondedeus, in conſ. 31. numero 8. & numero 28. & ſeq. libro. 2.

Ioannes Gutierrez, practicarum libro 3. quæſtione 17. ex numero 63. vſque ad numerum 74.

Borgninus Caualcanus, deciſione 16. numero 40. & 57. & deciſione 17. & 18. prima parte.

Ludo Zuntus, reſponſo pro vxore, ex numero 380. cum ſeq.

Proſper Paſetus, in conſilio 92. ex num. 13.

Alexander Raudenſis, in conſilio 36. numero 52. 55. 65. & 74. cum ſeq. lib. 1.

Cæſar Ruginellus, practic. cap. 20. ex numero 10. & ſeq.

Camillus Gallinius, de verborum ſignificatione, libro 5. cap. 14. numero 8.

Achilles Pedrocha, in conſilio 32. num. 123. & ſeq.

Ludouicus Caſanate, in conſilio 16. ex num. 6. cum multis ſeq. & in conſilio 19. numero 6. & numero 23. & ſequentibus.

Antonius Faber, in libros 9. C. ad titulum, C. ſi tutor vel curat. Interuen. definitione tertio vbi agit de verbis enuntiatiuis prolatis per minorem contrahentem cum authoritate curatoris: & inquit, verba enunciatiua in contractu cum minore geſto appoſita, quæ contra maiorem probarent, probare etiam contra minorem, ſi curatoris authoritas in contractu interuenerit, non aliter, & c.

Idem Faber, ad titulum C. de probationibus, definitione 23. vbi explicat, verba enuntiatiua, quando probent, ſiue in contractibus, ſiue in vltimis voluntatibus: & definitione 25. & definitione 63.

Andreas Fachineus, in conſilio 37. ex numero 28. libro primo, & in conſilio 98. ex numero ſeptimo & numero 12. & 13. eodem lib. 1.

Hieronymus à Ponte, de finibus regundis, cap. 60. ex num. 1. cum ſeq.

Cæſar Barzius, deciſione ſecunda, numero 21. & 22.

Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſionum iuris, tomo octauo, littera V. concluſione 81. per totam, ex folio 509. & ſequen. vbi latè de verbis enuntiatiuis, & eorum materia; & concluſione 82. vbi de verbis enuntiatiuis conditionaliter prolatis: & concluſione 83. vbi de verbis diſpoſitiuis.

Ex his autem hactenus commemoratis Authoribus, deducuntur nonnulla, quæ communi eorundem placito recipiuntur; & ad limitationem regulæ ſuperioris, quod verba enuntiatiua non probant, neque diſponunt, diriguntur.

Ac primum equidem, verba enuntiatiua, etiam emiſſa propter aliud probare, & diſponere, quando ſimul concurrunt aliæ coniecturæ, & præſumptiones. Quòd ad noſtrum tractatum pertinet omninò, & in terminis ita obſeruarunt Roman. in conſ. 65. num. 3. colum. finali, verſ. ſecundo ad idem. Crau. de antiquit. temporum, prima parte, ſect. 4. dict. verbo ampliatur nunc, num. 49. Additio ad Alex. in conſ. 2. verb. Enuntiatiua, lib. 1. Maſcard. de probationibus, tomo 2. concluſ. 621. num. 25. Afflictis, in deciſione 83. numero 1. Ruinus, in conſilio 167. numero 24. & ſeq. libro primo, Gratus, in conſilio 104. numero 4. & ſeq. libro primo. Ludouicus Caſanate, in conſilio 16. numero 26. Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſion. iur. tomo 8. littera V. dicta concluſione 81. numero 73. & 134. & cum Afflicto, Cæſar Vrſillo, Gramatico, & Paſeto Cæſar Barzius, dicta decisione ſecunda, numero 22. ſic etiam, verba enuntiatiua, licèt non eſſent apta, ad inducendam diſpoſitionem de nouo, ſunt tamen aptiſſima, & ſufficiunt, ad inducendam voluntatem præſumptam, & declarationem diſpoſitionis præcedentis; prout ſuprà tetigi numero 2. Et probatur per text. in l. cum proponebatur. ff. de legatis ſecundo, vbi Bartolus, numer 2. ex eo textu deduxit, verba enuntiatiua inducere probationem eorum, quæ in teſtamento geſta dicuntur: & quod ad probandum qui teſtator voluerit, ſufficit ſi enunciatiuè hoc ſcripſerit in teſtamento, l. Publiæ, 23. §. finali ad finem. ff. depoſiti. vbi cum dixiſſet Iure conſultus, verba enunciatiuè prolata, nullam in caſu eius textus diſpoſitionem inducere, & conſequenter nec obligationem; Subdit ſtatim. probationem depoſitarum rerum impleri poſſe Et ita adnotarunt, atque intentionis voluntatis teſtatoris coniecturam, & declarationem voluntatis eiuſdem ex verbis enunciatiuis deduci: ſcripſerunt Craueta, in conſilio 62. num. 11. verſic. tertia coniectura, Ioannes Cephalus, in conſilio 134. num. 16. & in conſilio 196. numero 11. & 20. libro 2. Tiberius Decianus, in conſilio 34. numero 44. & 45. & in conſilio 44. numero 29. & 37. 48. libro 3. Alexander Raudenſis, in conſilio 36. num. 52. & 55. & 74. libro primo. Hippolytus Riminaldus, in conſilio 23. num. 95. libro primo. Paſetus, in conſilio 92. numero 13. Aluarad. de coniecturata mente defuncti, libro 4. cap. primo num. 48. Caldas Pereira, de nominatione emphyteutica, quæſtione prima numero quarto, Ludouicus Caſanate, in conſilio 16. ex numero 27. vſque ad numerum 34. & in conſilio 16. numero 6. per totum, quò loci poſt alios multos Authores, quos citat, plene probauit, verba enunciatiua ſufficere ad declarandum fideicommiſſum præcedens, de quo dubitatur, cum facilius declaretur factum fideicommissum, quàm de nouo inducatur; vt tradunt Interpretes plures ibi commemorati: imo & in fortioribus terminis, quod verba enunciatiuè prolata, ſufficiunt ad fideicommiſſum inducendum de nouo, quod ex verbis quibuſcunque, etiam enunciatiuis, inducitur; per text in l. etiam hoc modo, & in l. & hoc modo, ff. de legatis primo, l. vnum ex familia, § finali, l. codicillis, § matre, ff. de legatis ſecundo, l. fideicommiſſum, §. hæc verba, ff. de legatis tertiò. Aſſeuerarunt Decius, in conſilio 23. numero 4. & in conſ. 38. num. 2. & in conſilio 673. num. 9. Cephalus, dicto conſ. 134. num. 26. Ludouicus Caſanate, dicto conſ. 16. numer 20. & 27. Peregrinus, de fideicommiſis, articulo primo, num. 47. vbi ad hoc propoſitum expendit, & inducit iura nonnulla.

Vbicumque autem verba enunciatiua diſponunt, aut probant, hoc procedere ex benigna, & fauorabili interpretatione, ob præſumptam teſtatoris voluntatem: ideo in odioſis talia verba minus operari, quàm in fauorabilibus; tradiderunt Baldus, in l. 2. in fine, C. de neceſſarijs ſeruis hæred. inſtitut. & alij, cum qui Lodou. Caſanate, dicto conſilio 19. numero 23. 24. & 25. qui in eum ſenſum Baldum accipit, non vt dixerit Baldus ſimpliciter, quòd verba enunciatiua non diſponunt in odioſis; ſed ſolum, quod minus operantur, quàm in fauorabilibus, & ante ipſum ſic Baldum eundem intellexit Simon de Prætis (quem non citat) libro 2. interpretatione 3. dicta ſolutione tertia, numero 20. folio 256. Thuſcus verò, dicto tomo 8. littera V. concluſione 81. numero 33. non ita explicauit, nec aliquem ex prædictis Authoribus commemorauit: ſed ſimpliciter dixit, quod in odioſis verba enunciatiua nunquam diſponunt: & citat ſolum Decium in cap. per tuas, numero 30. de probationibus, diſponunt autem verba ipſa enunciatiua, aut probant multis in caſibus, quos interpretes noſtri conſiderarunt, id que in omni materia, & diſpoſitione, non modò in teſtamentis, & vltimis voluntatibus: & ſiue per modum conditionis, aut per modum cauſæ, aut per modum demonſtrationis, vel per modum modi prolata fuerint: quibus modis adijci, atque proferri poſſe verba enunciatiua, docuit Bartolus approbatus communiter, in dicta l. ex hac ſcriptura, numera ſecundo, vt conſtat ex infinitis Authoribus, relatis ſupra num. 15. & ex referendis inferius, ex Trentacinquio etiam, variarum libro primo, titulo de verborum ſignificat. reſolutione ſecunda, num. 48. 49. & 50. Cardin. Tuſcho. practicar. concluſion. iur. tomo. 8. littera V. concluſione 80. 81. &82. &83. Ac primùm quidem diſponunt, quando in verbis enunciatiuis continetur, & comprehenditur aliquod antecedens, vel conſequens neceſſarium, ſine quo non poterat valere principalis diſpoſitio: Bartolus, in eadem l. ex hac. ſcriptura, numero 3. verſ. ſed contra prædicta, & num. 4. verſ. ex his ergo, & num. 6. Alexander, in conſ. 104. num. 4. libro primo, qui allegat text. in l. denique, §. interdum, ff. de peculio legato, & in l Proculus, ff. de vſufructu. Sequntur, & latius declarant Interpretes nonnulli, quos retuli, & ita quoque notaui libro 2. har. quotidianar. contro. iur. iuris, lib. 2. cap. 26. num. 82. Ludou. Caſanate, dicto conſ. 16. num. 8. & tribus ſeq. & numero 15. & quatuor ſeq. vbi quod verba enunciatiua conditionaliter, aut per modum demonſtrationis prolata, diſponunt ratione antecedentis neceſſarij, Antecedens namque neceſſarium, etiam ad inducendum fideicommiſſum, efficax eſt: ſicuti Bartolus tradit in l. Centurio, num. 37. ff. de vulg. & pup. ſubſtitut Decius, in conſilio 22. numero. 2. Gozadinus, in conſilio 68. numero. 13. Pariſius, in conſilio 6. numero 19. libro 3. Burſatus, in conſ. 227. num. 34. libro 2. Decianus, in conſ. 23. numero 15. libro 4. Surdus, in conſilio 448. numero 15. libro 3. & cum alijs Ludou. Caſanate, dicto conſilio 16. numero 18. ſic etiam, quod verba enunciatiua diſpoſitionem in ducant, quoties id, quod enunciatur, neceſſarium eſt ad id, de quo agitur: latè probauit Pariſius, in conſilio 77. ex num. 30. cum ſeq. libro primo. Sequitur Caldas Pereira, de nominatione emphyteutica, quæſtione prima, num. 81. & libro 2. dicto cap. 26. numero 80. ego ipſe ſic annotaui: & ibidem numero 77. ſcripſi, quod verba enunciatiua, quoties proferuntur per tempus præteritum, aut id, quod enunciatur, eſt præteriti temporis, diſpoſitionem teſtamentaria, dicens ita tenuiſſe Doctores communiter, in d.l. ex hac ſcriptura. Corneum etiam, Caſtrenſem, Decium, Sfortiam Oddum, & Caldas Pereiram, ibi relatos: Nunc adijcio, intelligendum id, iuxta ea, quæ ſuperiùs dicenda, Sic quoque tradidiſſe Bolognium, in conſilio finali, numero 67. Alexand. in conſilio 190. numero 31. libro 6. Marcabrunum, in conſilio 29. num. 22. & ſeq. & cum Baldo, Celſo: Pancirolo. Ludouico Zunto, & alijs, Ludouicus Caſanate, in conſilio 16. num. 24. ſcripſi etiam eodem in loco, num. 78. & 79. id maxime procedere, ſi ipſemet, qui enunciat, & refert aliquam ſuam voluntatem ne præterito, talis eſt, quod poſſet ex integro adhuc illam facere, & ita diſponere: & retuli Sfortiam, in conſ. 64. numero 77. alios plures id ipſum tenentes, referam ſtatim: ſed & generaliter adieci ibidem, numero 79. quod verba enunciatiua diſpoſitionem inducunt, quando proferuntur ſuper his, quæ dependent à voluntate partium, & ſuper quibus poſſunt liberè diſponere: & retulit Bartolum, Decium, Curtium, vtrumque Socinum, Pariſium, Ruinum, Ioannis Franciſc. de Ponte, & Caldas Pereiram, & cum Bartolo, Afflictis, & Maſcardo, ſic quoque concludit Ludouicus Caſanate, dicto conſilio ſexageſimo, numero 21. & idem tenet Ioannes Gutierrez, practicarum libro tertio, quæſtione 17. numero 68. Petrus Surdus ſingulariter, in conſilio 546. numero tertio, quarto & quinto, libro quarto. Alexander Trentacinquius, variarum libro primo, titulo de verber. ſignificatione, reſolutione ſecunda, numero 92. adieci quoque d. capite 26. numero 69. quod verba enunciatiua eius quod tempore enunciationis, aut aſſertionis eſſe poteſt, plene probant, ex ſententia eorum, quos ibi recenſui, & numero 70. ſcripſi, idem eſſe, quando enunciatio pertinent ad rem, quæ pendet ex declaratione animi enunciantis, & n. 27. quando proferuntur ſuper eo, ſuper quo partes ſibi poſſunt præiudicare; vſque adeo, vt non admittatur probatio in contrarium; vt inferiùs dicetur nu. 42. & per Alex. Pariſium, Marc. Anton. Eugen. Maſcardum, & alios ibi relatos. Petrum Surdum, vbi ſupra ex numero 3. & 4. ac denique num. 81. poſt Decium, Pariſium Ruinum, Cephalum, Peraltam, & Cald. Pereir. ſimiliter obſeruaui, quod verba enunciatiua per modum cauſæ prolata, tiamſi ſint emiſſa propter aliud, & diſponunt, & probant id, quod præſupponunt, aut enunciant: per text. in l. emptor, §. ancilla, vbi Gloſſa, verbo, voluntatis, & Bartol. ff. de rei vendicat. l. qui volebat. 61. ff. de hæred. inſtit. vbi Bart. l. finalis, §. auus nepotibus, ff. de doli exceptione, cap. finali, de ſucceſſio. ab inteſtato: & cum Bartolo, Craueta, Maſcardo, Peregrino, Deciano, Socino, Decio, Menochio, & Fabio Turreto notauit Ludouic. Caſanate, d. conſ. 16. n. 13. & ij quidem vnanimiter obſeruarunt, verba enunciatiua in antiquis probare; ſicuti latius tradiderunt Ioannes Gutierrez practicarum lib. 3. quæſtione 17. nu. 71. Maſcardus, de probationibus, tomo 1. concluſione 106. per totam. Achilles Pedrocha, in conſilio 32. numero 124. Alexander Trentacinquius, variar lib. primo, titulo de verbor. ſignificat. reſolucione 2. numero 8. latiùs ex num. 88. vbi explicat: Ludouic. Morotius, in reſponſo 14. numero primo, vbi poſt alios, quod verba inſtrumenti enunciatiua in antiquis probant confinia: Mieres, de maioratu, 4. parte, quæſt. 20. vbi quod antiquitati multum tribuendum eſt, & de apocha antiqua, & quod inſtrumentum antiquum probat filiationem, etiam ſi obiter in eo dicatur, Titius filius Seij: & etiamſi verba enunciatiua ſint. Andreas Fachin. in conſil. 98. num. 8. & 9. lib. 1. vbi quod ad probationem dominij, iuriſdictionis, & finium, antiqua inſtrumenta plurimùm conducunt, etiamſi in eis verba appoſita, enunciatiuè prolata ſint: Anton. Faber, ad lib. 9. C. definitione 23. ad tit. de probat, vbi quod verba enunciatiua, etiam inter alios probant, accedente temporis longa antiquitate, cuius inter cætera hoc vnum priuilegium, eſt, quod facilius inducit probationem, & ijs etiam caſibus, quibus alioquin probatio nulla induceretur: idem Faber, definitione 63. eiuſdem tituli, fol. 342. in verſic. hoc vero maxime, & in addit. num. 5. vbi ſcribit in hunc modum. Fauore ſcilicet, & veneratione antiquitatis, quæ ſupplet defectum probationis in ijs omnibus, quæ propter antiquitatem probare non poſſunt: & citat Afflict. Alexand & alios, Cardinalis Tuſcus, practicar. concluſio. iur. tomo 8. littera V. concluſione 81. num. 68. Cardinalis Mantica, de tacitis & ambig. conuent lib. ſecundo, tit. 6. num. 21. & 21. & 22. qui inquit num. 23. quod verba enunciatiua, vt fidem faciant contra Tertium in antiquis, requiritur, quod ſint ſaltem duæ enunciatiuæ diuerſorum inſtrumentorum, & diuerſarum perſonarum: vt tenent plures Authores, quos ibi refert ipſe Mantica, & num. 25. ſcripſit quod plures enunciatiuæ plurium inſtrumentorum, & diuerſarum perſonarum, ita demeum fidem faciunt, ſi fuerint pronunciatæ à perſonis non ſuſpectis, alioquin reijciuntur, ſicuti tradiderunt Interpretes ibi commemorati. Cæterum, vbi agitur de modico præiudicio, quod ſufficiunt verba enunciatiua vnius inſtrumenti: adnotarunt Iaſon, in conſilio 65. columna ſecunda, lib. primo. Craueta, & alij, cum quibus Hippolyt. Riminaldus. in conſilio 137. numer. 19. libro 2. Fabius Turretus in conſilio 71. num. 14.

Rurſus & tertio loco, atque vltra ea, quæ numeris præcedentibus adnotaui, & ſcripſi, & lib. 2. d. cap. 26. obſeruata reliqui, conſtituo, & adijcio nunc, poſt ſupleriora omnia à mea elaborata, & ſcripta, ad manus meas perueniſſe Alexandri Trentacinquij variar. roſolutionum commentaria, & hunc quidem Authorem huiuſce materiæ explicationem ex propoſito ſuſcepiſſe libro primo eius operis, titulo de verborum ſignificat. dicta reſolutione 2. per totam (prout dixi in initio huius cap.) & circa propoſitum noſtrum, vtrum verba enunciatiua in vltimis voluntatibus, quando emittuntur propter ſe tantum, vel incidenter propter aliud, diſpoſitionem inducant, vel non: & quid ſi eiuſmodi verba incidenter prolata fuerint per modum conditionis, aut per modum cauſæ, aut per modum demonſtrationis, aut per modum modi; & in effectu ſic ſe habuiſſe, quod quando verba enunciatiua emittuntur propter ſe tantum, in vltimis voluntatibus diſpoſitionem inducunt, iuxta communes Bartoli doctrinas, & diſtinctiones per illum textum, in d.l. ex hac ſcriptura, & concluſione generali ſtatuit dicta reſolutione 2. numero 38. & limitat ſtatim octo modis, ex numero 39. vſque ad numerum 48. Primo, vt non procedat, quando verba enunciatiua fuerunt prolata in præiudicium Tertij: nam tunc diſpoſitionem non inducunt, l. verba, C. de teſtament. Secundo, quando fuerunt prolata in præiudicium hæredis erroneè; quia tunc etiam non diſponunt, l. ſecundo. C. de fal. cau. adiec. legato. Tertiò, ſi modificatè prolata fuerunt, nam tunc vltra modificationem non diſponunt, l. filia. ff. ad Trebellian. Quarto, vt inducant diſpoſitionem, quando ad grauatum referuntur, ſecus ſi ad honoratum, prout ſuprâ ego ipſe probaui, & tradit ibi num. 42. Quintò, procedit (vt ſubdit numero 43.) quando verba enunciatiua prolata propter ſe fuerunt emanata circa ea, quæ per defunctum poſſunt diſponi: Secus ſi prolata fuerint circa ea, quæ per ipſum teſtatorem diſponi non poſſunt; nam tunc diſpoſitionem non inducunt, vt ſupra dixi, & probatur in l. cum pater, §. pater filio, ff. de legatis ſecundo, & l. prima, C. arbitrium tutelæ. Sextò procedit in quantum natura verborum prolatorum patiatur; ſed ſecus eſt, ſi illa verba non patiantur, l. Titia cum teſtamento, §. Caius, ff. de legatis ſecundo. Septimò procedit, quando verba enunciatiua proferuntur; at ſecus eſt, ſi non exprimantur, ſed intelligantur fortè propter dictionem taxatiuam; nam tunc diſpoſitionem non inducunt, l. rationes, in fine, C. de probat. Octauò & vltimò non procedit, quando proferuntur per modum conditionis, & nulla ſpecies, ſeu quantitas fuerit expreſſa: nam tunc nec probationem, nec diſpoſitionem inducunt, licèt propter ſe fuerint emiſſa, l, cum poſt, §. gener. ff. de iure dotium, & hactenus Alex. Trentacinq. in prima concluſione, quando verba enunciatiua emittuntur propter ſe tantum. In ſecunda verò concluſione, quando proferuntur verba enunciatiua incidenter propter aliud, quatuor caſus principales conſtituit.

Primus eſt, quando proferuntur per modum conditionis: & tunc Barto, in d.l. ex hac ſcriptura, dicit, quod aut nulla fuit expreſſa ſpecies, vel quantitas, & tunc dicta verba non inducunt diſpoſitionem, nec probationem, vt in l. Titia, in princip. ff. de legatis tertiò, ſecundum primam lecturam: aut fuit expreſſa ſpecies, ſeu quantitas; & tunc quoad id, quod principaliter eſt in conditione, verba enunciatiua non inducunt diſpoſitionem, vt in l. ex facto, ff. de hæred. inſti. & argum. l. ſi quis ſub conditione, ff. ſi quis omiſſa cauſa teſtam. Quoad id autem, quod eſt antecedens, vel conſequens ad ipſam conditionem; aut eſt tale, quod poſſit per teſtatorem induci, & tunc verba prædicta diſpoſitionem inducunt, aliàs ſecus; vt in l. Proculus, ff. de vſufruct. & l. denique, §. interdum, ff. de peculio legato. & l. final. ff. de collat. dotis, & ita Trentacinquius, variar. lib. primo, tit de verbor. ſignifi. reſolut. 2. num. 48. fol. 204. & Vltra eum Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſionum iuris, tom. 8. littera V. concluſ. per totam, fol. 158. vbi inquit num. primo, regulam eſſe, quod verba enunciatiua, ſeu narratiua conditionaliter prolata, non diſponunt, quod latè comprobat iuribus, & Authoribus, vſque ad numerum 10. & extendit vſque ad numerum 21. & 22. vbi inquit, quod Alex. in locis ibi relatis, ita in propoſito conciliat opiniones contrarias, quod verba enunciatiua conditionaliter propter aliud prolata, non inducunt diſpoſitionem, niſi ſint prolata in aliquo antecedenti, vel conſequenti, quod eſſet neceſſarium ad implendum illud, quod eſt in conditione: ſi verò illud ſuppoſitum non eſt neceſſarium ad illum actum, verba enunciatiua conditionalia, ſupponentia aliquid, non diſponunt ſuper ſuppoſito, & ponit exemplum eodem num. 22. & numeris ſeq. alijs modis explicat concluſionem propoſitam.

Secundus caſus eſt, quando ponuntur verba enuntiatiua per modum cauſæ: & tunc ſecundum Barto. in d.l. ex hac ſcriptura, quoad effectum excipiendi, inducunt diſpoſitionem, l. emptor. §. finali, ff. de rei vend. & videtur text. in l. finali, §, primo, ff. de doli exceptione, quoad effectum vero agendi, & quoad actionem, inducunt diſpoſitionem, ſi ſuper enunciatis teſtator poterat diſponere, l. qui volebat, ff. de hæred. inſt. idque quoad actionem perſonalem, l. penult. ff. de collat. dotis, ſecus verò quo ad actionem realem, nam quoad eam eiuſmodi verba diſpoſitionem non inducunt, ſecundum Barto. ita diſtinguentem inter actionem perſonalem, & realem. Barto. autem ſequuntur quamplures iuris interpretes: Alij verò aliter ſentiunt, prout animaduertit, & latiùs explicat Alexand. Trentacinquius dicta reſolutione 2. ex num. 48. per tres columnas, vbi vide: & vltra eum Cardinalis Franciſcus Mantica, de tecitis & ambiguis conuent. lib. 2. titu. 6. num. 12. fol. 78. breuius ſe expedit, inquit enim, quod verba enunciatiua, quæ in modum cauſæ finalis ſunt prolata, valent non modò ad probandum, ſed etiam ad diſponendum: per tex. in d.l. emptor, §. ancilla, ff. de rei vendic. & citat, Bartol. Alex. Crauet. & Corn. ita tenentes, ſubdit etiam, hoc habere locum, etiam in contractibus, Bart. per illum tex. in l. cum tabernam, §. idem quæſiit, ff. de pignoribus, Pariſ. & Craueta, qui commemorantur ibidem. Tertius caſus eſt, quando verba proferuntur in vltima voluntare per modum modi, & tunc quia ſunt diſpoſitiua, ideo ex eis oritur actio, l. final. C. de his, quæſub modo, & l. quoties, C. de donat. quæ ſub modo: & ita tradit Alex. Trentacinq. eadem reſolutione 2. libri primi, d. titu. de verbor. ſignific. fol. 205. & vltra eum Franciscus Mantica, d. tit. 6. lib. ſecundi, nu. 16. vbi inquit in hunc modum: Sciendum eſt etiam, quod verba enunciatiua prolata per vitam diſponunt, l. 2. C. de donat, quæ ſub modo. Bald. in l. ex his, nu. 2. verſ. item oppono, quod verba enunciatiua, C. de teſtam. milit. & Paul. Caſtr. in 1. ex hac ſcriptura, nu. 2. verſic interdum omittuntur, ff. de donat. & Craueta, in conſ. 217. nu. 17.

Quartus & vltimus caſus eſt, quando verba enunciatiua proferuntur per modum demonſtrationis, & in hoc caſu concludit, non inducere diſpoſitionem, l. cum tale, §. fin. ff. de condit, & demonſt. l. ex his, C. de teſtam, militis, Fallit hæc concluſio fauore militiæ, & liberatis ſimul, d.l. ex his & ibi notant Scribentes. Item fallit ſi fuit iuratum, in authent, quod obtinet, C. de probat, ita Trentacinq. ipſe, & reſolutione 2. num. 50. & vltra eum Hippolyt. Rimin. in conſ. 382. num. 44. & 45. libr. 4. vbi inquit id ipſum, quod ſcilicet verba enunciatiua per modum demonſtrationis prolata, non diſponunt, vt per gloſ. Bart. Alex. Papienſ. & Simon. de Præt. ibi relatos.

Et ij quidem omnes, ſuperius præcitati, pro certo tradiderunt, verba enunciatiua geminata probationem, & diſpoſitionem inducere: & ita poſt Bart. Ange. Roman. Purpurat & Decia, adnotauit Cardinal. Franciſc. Mant. de tacitis 7. ambig. conuent. lib. 2. d. titulo 6. num. 20. Cardin. Dominicus Tuſcus, practicar. concluſ. iur. tomo 8. littera V. concluſione 81. num. 162. fol. 517. vbi citat alios Authores, & num. 163. poſt Gratum, & Decianum extendit, ſiue geminatio ſit in eadem oratione, & ſcriptura, ſiue in diuerſa, licèt magis ſi ſunt diuerſa inſtrumenta; & num. 164. quod verba geminata enunciatiua, nedum inducunt diſpoſitionem, ſed inducunt etiam certam ſcientiam, & clauſulam motus proprij; vt per Decianum, in conſilio 7. numero 24. & ſeq. libro. 3. & num. 166. extendit in verbis geminatis inſtrumentorum, vel teſtamentorum, aut conſtitutionis, vel ſtatuit: & idem ex communi Interpretum placito reſoluit Alex. Trentacinq. variar. reſolut. libro 1. dicto titulo de verbor. ſignificat. reſolutione 2. num. 86. fol. 209. vbi quod verba geminata, etiam enunciatiua probant, & diſpoſitionem inducunt: & quoad contractus probari in l. cum ſcimus, & per Bart. ibi, C. de agricol. & cenſit. lib. 11. quoad teſtamenta, in l. Pamphilo, §. propoſitum, ff. de legatis tertio, quoad alias diſpoſitiones, per Roman. Alexan. Barbat. Soci. Curt. Corſet. Iaſ. Decium. Gozadin. Gratum, Ferretum, Corne. & Ioſeph. Ludou. ibi relatos, & ibidem explicat, vtrum id procedat in fauorem Tertij contra enunciantes, & inter contrahentes præſentes, & abſentes: & in præiudicium Tertij abſentis, & non conſentientis, & an vbi concurrunt plura ſpecialia: de quo etiam Thuſcus, vbi ſupra, nume. 164. Fauore quoque dotis verba enunciatiua plenam probationem inducere; per text. in l. 2. cum Gloſſa, C. de dotis promiſſione & alijs Authoribus reſolutiuè Cardinalis Mantica, de tacitis & ambiguis conuent. libro 2. dicto titulo 6. nu 15. quitamen ſubdit, quod ille textus cum Gloſſa loquitur inter ipſos contrahentes, non inter alios: quanquam idem etiam inter alios ex facto reſpondit Bartol. in conſilio 123. num. primo, & 2. libro primo, quod abſente etiam parte verba enunciatiua probent fauore dotis, ſæpiùs in Rota fuiſſe reſolutum, teſtatur ipſe Mantica: & cum Bartol, in dicto conſilio 123. Decio, Alex. Iaſone, Deciano, Caſtrenſe, Ruino, & alijs Cardinalis Tuſcus, tomo 8. littera V. dicta concluſione 81. num. 135. fol. 515. & adijcit nu. 136. quod confeſſio dotis per verba enunciatiua habet exequutionem, prout ſi diſpoſitiuè eſſet facta in inſtrumento habente executionem: vt per Iaſonem, Alex. & Caſtrenſem ibi relatos: per Ruinum, in conſilio 34. numero 5. lib. 4. per Alex. Trentacinquium, variarum libro primo, dicta reſolutione 2. numero 79. folio 208. numero 22. & 23. libro primo. declarat duobus modis, primò vt non procedat, quando diſputaretur de actus ſubſtantia, hoc eſt, an dos fuerit conſtituta, vel non: ſecundo declarat intelligi contra ipſas partes: & ideò ſecus eſſe in fauorem mulieris contra virum, qui non interuenit in ipſo inſtrumento, in quo verba enunciatiua oppoſita fuere: vt per eundem Menochium, dicto conſilio 81. ſub numero 22. qui dicit ita loqui Bart. in d. conſ. 123. & Doctores, quieum ſequuntur: ita quoque Bartolum retulit Mantica, lib. 2. dicto titulo 6. numero 15. dicens, quod licet verba enunciatiua plenam non faciant fidem, nec probationem, tamen inducent ſaltem ſemiplenam, ſicut confeſſio facta extra iudicium: ex quo concludit, mulieri, quæ ex verbis enunciatiuis deſcriptis in inſtrumento inter alios facto, dotem petit, deferendum eſſe iuramentum: vt in l. in bonæ fidei. c. de rebus creditis, & in l. admonendi. ff. de iureiur. & hactenus in cauſa dotis: ſed & fauore cauſæ piæ verba enunciatiua probare, & diſpoſitionem inducere; poſt Bartol. & alios radidit Alexander ipſe Trentacinquius, libro primo, dicta reſolutione 2. numero 91. folio 210.

Denique & vltimo loco obſeruandum, atque conſtituendum erit, ſuperiorum omnium, quæ ſpecificè ad vltimarum voluntatum tractatum, & interpretationem pertinent, & notauimus; nonnulla non modò teſtamentariæ, ſed & conuentionum, & alterius generis diſpoſitioni cuicunque conuenire; ac maximè ea, quæ ad limitationem præfatæ regulæ generalis, quod verba enunciatiua regulariter non probant, nec diſponunt; adduxi ſuprà ex numero 23. cum ſeq. ſic ſane, quamuis enunciatiua verba reſpectu Tertij, nec probationem, nec diſpoſitionem inducant in contractibus regulariter; vt latè deduxerunt, atque comprobarunt Authores omnes illi commemorati ſuprà, ex numero 15. tamen inter eaſdem partes ſolent probare, & fidem facere: vt eſt textus, in l. optimam. C. de contrahenda, & commit. ſtipulat. & tradiderunt Hippolytus Riminaldus, in conſilio 382. numero 42. libro 4. Cardinalis Tuſchus, practicar, concluſion. iuris, tomo 8. littera V. dicta concluſione 81. numero 10. & 11. fol. 510. vbi quod verba enunciatiua non probant quoad alios, quoad enunciantes: & numero 13. vbi quod non extenduntur verba enunciatiua ad alias perſonas, quæ non fuerunt præſentes, nocent tamen hæredibus, & vniuerſali, vel ſingulari ſucceſſori, vt ibidem probat, numero 14. & 15. & numero 20. & 21. quoad verba enunciatiua non probant, neque diſponunt contra abſentes, neque pro abſentibus, & ſic non operantur contra Tertium, neque pro Tertio: & numero 51. & ſeq. id ipſum proſequitur. Cæſar Barzius, deciſione Bononiæ 2. numero 21. & 22. vbi etiam quod verba enunciatiua ſicut probant ad præiudicium partium, ita debent probare contra eorum ſucceſſores, vt per Cephalum, in conſilio 90. numero 3. libro primo. Fabios Turretus, in conſilio 71. numero 4. libro primo. vbi quod verba enunciatiua regulariter probant contra proferentem ea. Cardinalis Franciſcus Mantica, de tacitis & ambiguis conuent. libro ſecundo, dicto titulo ſexto, numero ſecundo, vbi quod verba enunciatiua fidem faciunt inter contrahentes, etiam de his, quæ non potuerunt interuenire tempore inſtrumenti, propter tacitam conditionem, quæ ex inſtrumento colligitur: & ibidem numero 13. vbi profitetur, plus quam manifeſtum eſſe, quod verba enunciatiua inter aliquos dicta, nihil alijs poſſunt prodeſſe, nec obeſſe, poſt Bartol. & Roman. quos citat, & inde infert, quod contractus, qui in aliquo inſtrumento enunciatur, nec ex curſu longi temporis præſumitur in alterius præiudicium; quia ſemper dici poteſt, illud inſtrumentum non probare, niſi inter contrahentes, authent. ſi quis in aliquo documento. coniuncta dicta l. optimam. Quinimo verba enunciatiua, neque ad præiudicium, neque ad fauorem aliorum fidem facere, tametſi iureiurando fuerint confirmata, quia ſicut iuramentum non nocet Tertio, ita etiam non debet prodeſſe, ſicuti probat ibidem Mantica ipſe. Petrus Surdus ſingulariter, in conſilio 546. numero tertio, libro quarto. vbi poſt Alexan. Bertrand. Beroum, Crauetam, Oſaſcum, Menochium, & alios, quod verba quantumuis enunciatiua, probant inter partes id, quod fuit enunciatum, quicquid ſi quoad eos, qui contractui non interuenerunt: & quod id procedit non ſolum inter partes, ſed etiam inter eos, qui titulo ſingulari ſucceſſerunt, vt concludunt Socinus, & Craueta, ibi relati. Quinimo etiam inter eos, qui conſenſerunt actui, in quo contigit talia verba enunciari: vt voluerunt Socinus, Craueta, & Menochius, quos citat ipſe Surdus, dicto nu. 3. & repetit nu. 7. in eodem conſilio 546. libro 4. dicens, quod verba enunciatiua non probant, quando tractatur de præiudicio Tertij, qui actui, vel conctractui non interuenit, quia etiam aſſertiua tunc non probarent, ſed quando agitur de ſolo confitentis præiudicium verba enunciatiua, probant in præiudicium confitentis, ſicuti ſcribunt Authores ibi relati. Fachineus etiam, in conſilio 37. numero 29. libro 1. & in conſilio 97. ex num. 7. eod. lib. vbi quod verba enunciatiua probant inter ipſas partes in materia finium, & iuriſdictionum. Et ibidem numero 12. vbi quod verba enunciatiua probant non modo contra ipſum contrahentem, ſed etiam contra eius ſucceſſores, iuxta Authores ibi relatos num. 13. Alexander Trentacinquius, variar. reſolut. libro 1. titulo de verborum ſignificat. dicta reſolutione 2. ex numero 51. cum ſeq. vſque ad numerum 76. ex folio 205. quò loci, in verbis enunciatiuis in contractibus appoſitis, inquit duas faciendas concluſiones ſecundum Bartol. in d.l. ex hac ſcriptura, ff. de donat. Prima eſt, quando verba eiuſmodi proferuntur ad liberationem: Secunda eſt, quando emittuntur ad obligationem. In prima concluſione duos caſus conſiderat: Primus eſt in inductis principaliter propter ſe; & tunc dicta verba diſpoſitionem inducunt, l. tale pactum, in principio, ff. de pactis. Secundus caſus eſt in inductis ob aliud incidenter; & tunc, quod diſpoſitionem non inducant, tenent Bartol. Practi, Papien. & Ancharanus, qui commemorantur ibidem, numero 54. In ſecunda concluſione ſimiliter ſunt conſiderandi caſus: Primus eſt in verbis enunciatiuis principaliter propter ſe emiſſis; & tunc inducunt probationem, & non diſpoſitionem, l. publia, §. finali, ff. depoſiti. Secundus eſt caſus in verbis enunciatiuis propter aliud emiſſis; & tunc, aut fuerunt emiſſa in contractatu aliquo inter præſentes celebrato: & inducunt probationem, ſeu præſumptionem, donec probetur contrarium: d.l. optimam, C. de contrahent. & commit. ſtipulat. & l. quidam. C. de probat. & ſic quod partes contrahentes, & eos qui fuerunt præſentes enunciationi etiam ſi enunciatum, tale ſit, quod interuenire non potuerint tempore ipſius, ſecus tamen inter abſentes, vt latius ibi ex nu. 57. vſque ad nu. 64. & hactenus Trentacinquius, qui (vt vides) communibus interpretum placitis accedit in omnibus prædictis: in eo etiam quod dicit num. 59. verba enunciatiua incidenter emiſſa propter aliud, inducere præſumptionem quoad tertium abſentem, cui præſumptioni ſtandum eſt, donec probetur contrarium, ſicuti ex multis alijs Authoribus obſeruaui ſuprà numero 4. & 5.

Verumenimvero, id quod diximus, verba enunciatiua inter eaſdem perſonas probare, debet intellegi, vt habeat locum, quando illud, quod à contrahentibus verbis enunciatiuis expreſſum eſt, ex eorum pendet arbitrio, & voluntate, & in eo poſſunt ſibi præiudicare; ſecus tamen, quando non poſſunt ſibi confitendo præiudicare: quia tunc id non præſumitur, ſed debet potius probari: ſic ſane poſt alios multos Authores, vnanimiter obſeruarunt Card. Mantica, de tacit. & ambig. conuent. lib. 2. tit. 6. nu. 2. in fine, qui plura exempla adducit ex nu. 4. vsque ad num. 8. Andr. Fachin. dicto conſ. 37. nu. 29. per totum, lib. 1. Cæſar Ruginel. practicar, cap. 20. n. 21. Ant. Faber, ad tit. C. de probat. definitione 23. & ad tit. C. ſi tutor, vel curat. definitione 3. nu. 1. in addit. fol. 138. Alex. Trentacinq. variar. lib. 1. de verb. ſignific. dicta reſotione 2. n. 75. per totum. vbi eadem, quæ Franc. Mantica adducit, exempla commemorat, ſed eum non citat. Petrus. Surd. in conſ. 546. num. 1. & 2. lib. 4. qui ipſamet exempla proponit, ibid. num. 4. per totum videlicet, quod ſi in inſtrumento alienationis bonorum Eccleſiaſticorum, factæ à Capitulo alicuius Eccleſiæ, dictum fuerit, præcedentibus legitimis tractatibus, & habita licentia Epiſcopi, hæc verba non probant legitimum tractatum præceſſiſſe; quoniam hoc non pendet ex eorum libera poteſtate; nam talis tractatus exigitur pro forma alienationis bonorum eccleſiæ, vt fiat diſcuſſio inter Prælatum, & eos, qui ſunt ex Capitulo; an talis alienatio ſit neceſſaria, vel vtilis Eccleſiæ; vnde cum hæc forma non poſſit à contrahentibus remitti, ex verbis eorum, vel Notarij, non præſumitur interueniſſe; & ideò inſtrumentum detractatu ſeparatim fieri debet; vt latius per Manticam, vbi ſupra, num. 6. & cæteros in locis nunc præcitatis. Ita ſimiliter non creditur Notario rogato de inſtrumento interpoſitionis decreti in alienatione rei Minoris: ſi dicat interpoſitum cum cauſæ cognitione; cùm illo tempore non potuit cognitio interponi, vt ex Caſtrenſe, & Iaſone refert Trentacinquius, vbi ſupra, dicto num. 75. Petrus Surdus, dicto num. 4. per totum, vbi eleganter & verè notauit, quod Authores, & doctrinæ quamplurium iuris Interpretum, qui voluerunt, nunciatiua verba non probare in his, quæ ab ipſarum partium voluntate non dependent; intelligi debent, quando circa ea emiſſa ſunt, in quibus partes ſibi præiudicare non poſſunt; & ita diſponere non poſſunt in ipſarum partium præiudicare, confitendo, alienando, & in. d.l. optimam, loquitur de his, in quibus partes obligando: ſecus in alijs, quia talia verba emittuntur eadem facilitate, qua fit principalis contractus: & quod ita etiam loquuntur Bartolus, & alij, quos refert ipſe Surdus. dum dicunt, quod verba enunciatiua inter eaſdem perſonas, probant, cum enunciant ſolemnitates, quibus partes renunciare poſſunt, aliàs ſecus: & ponunt exemplum in fiſco, minore vel Eccleſia vendentibus, & dicentibus, quod præceſſerunt tractatus, & alia neceſſaria; quia tales ſolemnitates non probantur per illa verba interueniſſe, ex quo illis partes renunciare non poſſunt: vt latiùs ibi idemmet Surdus, qui numero 2. dixerat, quod ſolemnitas, & authoritas non probatur interueniſſe in actu per verba narratiua ſcripturæ, quia à poteſtate aliorum, quàm partium dependet: & numero primo adduxit exemplum illud Manticæ, dicto tit. 6. num. 7. quod ſi filius familias, qui ex forma ſtatuti obligari non poterat, niſi eſſet mercator, mutuans, & accipiens pecuniam, fateatur ſe mercatorem, illa confeſſio ſibi non præiudicauit; quia verba enunciatiua à partibus prolata, non probant circa ea, in quibus partes ſibi præiudicare non poſſunt. Ei idem eſſe, ſi quis alteri pro benemeritis donauerit; hæc namque verba inter perſonas donare prohibitas, vt putà inter patrem & filium, & inter virum & vxorem, inter quos donatio ſimplex conſiſtere non poteſt benemerita non probant: l. qui teſtamento. ff. de probat. cum vulgatis, & per Manticam, dicto titulo 6. num. 2. & 3. Petrum Surdum, dicto conſ. 546. num. 1. 2. & num. 4. lib. 4. qui vſque adeo in conſideratione habuit ſuperiùs obſeruata, & an partes in ipſarum præiudicium renuntiare poſſint, vel non ſolemnitati à iure introductæ; vt non dubitauerit afferere dicto num. 4. verba enunciatius propter aliud emiſſa, probare in contractibus, inter eaſdem perſonas, enunciatum, de quo partes diſponere non poſſunt, quamuis non probent id, in quo partes ſibi confitendo: non poſſunt præiudicare: & quod probent ea, de quibus partes diſponere non poſſunt, ex pluribus demonſtrare contendit partium licet non ſit facere, quod quis in facultate partium licet; tamen ſi inter partes dicatur aliquem eſſe ſeruum, talia verba probanunt, eum talem eſſe, d.l. optimam ſimiliter noſtra aſſertio non poteſt eum dominum facere, qui alioqui dominus non ſit; tamen ſi contrahentes aſſerant, rem eſſe in domino alicuius, talia verba eum probabunt dominum eſſe: vt per Alexan. Crauetam, dicto num 4. relatos: Smiliter (ſubdit idem Surdus, num. 5.) verba enunciatiua probant litis conteſtationem præceſſiſſe, & tamen conteſtatione parte diſponere non poſſunt: & ſi appellatus fateatur per verba enunciatiua, aduerſarium appellaſſe debito tempore, & debita forma, nocebit ſibi talis confeſſio; cùm tamen quod ſit, vel non ſit in tempore appellatum, non pertineat ad partium diſpoſitionem; vt Bellamera, deciſione 684. Lauanquam, de appellat, annotauit: quam refert Surd. ibi, dict. n. 5. Trentacinq. reſolutione 2. dict. n. 75. id ipſum etiam ratione comprobari poſſe, ex eo deducit Surd. acutè; nam dum quæritur, an confeſſio confitenti præiudicet ad probationem, debebit conſiderari, an id, quod quis confitetur, ſit in partis diſpoſitione; poteſtas namque diſponendi ad ipſam refertur diſpoſitionem, non autem ad probationem: ſi enim quæreremus, an verba enunciatiua diſponant, benè diceremus, hoc verum quoad ea, de quibus partes diſponere poſſunt, quia vbi agitur de actu, ſupponi debet poteſtas acteum gerendi, ſine qua actus in eſſe non producitur. Sed vbi tractamus, an confeſſio probet, fruſtra quæritur, an talis confirmens poſſet illum actum facere, quia multa probari poſſunt noſtra confeſſione, quæ tamen fieri à nobis non poſſunt putà, quando confeſſio verſatur circa actum, qui miniſterio Tertij expeditur, vt quò Titius ſit Sempronij filius, quòd ſit hæres, quòd testamentum condiderit, quòd ſe obligauerit, & ſimilia: & ſane abſurdum eſſet dicere, hæc non poſſe probari per verba enunciatiua, & eſſet reſtringere hanc regulam ad caſum, qui nunquam eueniret, quinimò eſſet deſtruere regulam, ſi enim probaret ſolum in his, de quibus partes diſponere poſſunt, vtique frustratoria eſſet his caſibus probatio, quia induceretur diſpoſitio, ſi res eſſet in faculatate diſponentis: & hactenus Petrus ipſe Surd. & admodum ſubtiliter (vt vides) qui in fine num. 6. in hunc modum concludendo, ſcripſit. Sicuti igitur confeſſio per verba aſſertiua nocet confitenti, & probat id, quod conſitetur; ita pari modo probabit, ſi fiat per verba enunciatiua, etiam ſi de eo partes diſponere non poſſent, & qui aliter diceret, meo iudicio grauiter contra textus & naturalem rationem erraret, ſtantibus ſupractis.

Rurſus, id ipſum, quod dictum eſt, verba enunciatiua probare inter eaſdem perſonas in contractibus, reſtringi quoque debet, vt habeat locum quoad iſtum effectum, vt contractus in quo fuerunt pronuntiata, non poſſint à contrahentibus impugnari, vt loquitur text. in d.l. optim. C. de contrah. & commit. ſtipul. ſed ſi id quod verbis enuntiatiuis expreſſum eſt, principaliter in iudicium deducatur, & in dubium reuocetur, tunc ſane non præſumitur, nec probationem inducit, ſed potius probari debet, cap. illud, de præſumpt. prout latius eum textum inducit, atque expendit Mantic. de tacit. & ambig. conuent. lib. 2. dicto tit. 6. num. 8. & 9. per tot qui fatetur hanc eſſe communem ſententiam, & frequentiori calculo receptam, quamuis ipſe contendiſſet antea, aliter eum textum accipere. Hippolytus Rimin. in conſ. 382. n. 43. lib. 4. vbi dicit quod quamuis verba enunciatiua ſoleant interpartes probare, id nequaquam procedit, quando principaliter contingit diſputare de ipſo enunciato, tunc namque nec inter eaſdem partes probant, nec fidem faciunt verba enunciatiua, prout tenent quamplurimi Authores, quos ipſe refert. Alex. Trentacinq. variar. reſolution. lib. 1. tit de verb. ſig dict. reſolu. n. 64. vbi citat Ant, de Butr. Bald. Alex. Corn. Decium, Iaſon. Felin. Curt. Iun. & Cephal. ita tenentes: & dicit eſſe exemplum in d.l. optimam. C. de contr. & com. ſtip. ſeruus etenim ſtipulari poteſt de iure domino, quamuis alter alteri regulariter ſtipulari non poſſit: ſi ergo Titius Sempronio, tamquam eius ſerus ſtipuletur, dicendo, Titius ſeruus Sempronij; iſta verba enunciatiua probabunt, quoad hoc, vt ſtipulatio valeat, ſed ſi poſtea contingat principaliter diſputari de dominio ſerui, cuius ſcilicet ſit, etiam inter promiſſorem, & Sempron. & ſic inter eaſdem perſonas, talia verba non probant, nec præiudicant. Surd. denique, dicto conſ. 546. n. 7. lib. 4. refert Authores nonnullos tenentes, quod verba enunciatiua probant, etiam vbi de enunciato contingit principaliter diſputari, & ſtatim profitetur, contrariam ſententiam eſſe magis tutam, prout tenent Authores illi commemorati antea per Surdum ipſum, ibi n. 2. verſ. secundò dicit. & tenendo communem ipſam ſententiam, quod verba enunciatiua non probant, etiam inter eaſdem perſonas, quando principaliter contingit diſputari de enunciato; ſingulariter explicat, quod id procedit, quando contingit de veritate rei enunciatæ principaliter dubitari ad alium finem, quàm emiſſa fuerit enunciatio: ſecus tamen, ſi ad effectum validitatis contractus, ſuper quo emanarunt, licet principaliter de eorum veritate tractetur, idque per text. in d.l. optim. vbi ſi quæratur principaliter, an quis eſſet ſeruus Titij, ad effectum, vt ſuſtineatur ſtipulatio nomine Titij facta, verba illa probabunt; ſicuti declarat Decius, in d. authent. ſi quis in aliquo documento, num. 17. dicens, quod verba enuntiatiua probant ad effectum contractus, ſuper quo emanarunt, licet principaliter de eorum veritate tractetur, quamuis ſecus ſit, quando ad alium finem, vel effectum examinatur veritas enunciatorum. Idem Decius in conſ. 213. col. finali, verſ. & vlterius ad hoc. & ante eum Baldus, in l. ad probat. num. 7. C. de probat. vbi loquendo de verbis enunciatiuis prolatis incidenter, & propter aliud, dicit, quod incidentia non operantur, niſi quatenus operantur ad ipſum principale, d.l. optim. & ſic præſupponit (vt rectè Surdus animaduertit) quod ad conualidandum, & exequendum contractum, verba enuntiatiua probant: & eodem modo loquuntur Alexand. & Berous, ibi relati per Surdum, qui ipſe in hunc modum concludit: Cum itaque verba hæc ponderemus ad eundem finem, & effectum, ad quem prolata fuerunt, absque dubio probabunt, ſiue principaliter, ſiue incidenter ſuper eis fiat de veritate diſceptatio. quòd ſi verba enunciatiua fuerint prolata propter ſe, quod probent tunc, etiamſi contingat diſputari ſuper enunciato, tenuerunt Socinus, in conſ. 68. num. 8. lib. 4. Afflictis, deciſione 83. Cephalus, in conſ. 443. n. 7. lib. 3. & de his hactenus.

CAPVT XLVII.

Ex verbis in præfatione, aut in proœmio teſtamenti ſiue vltimæ voluntaris, & diſpoſitionis cuiuslibet alterius appoſitis, aut ex præfationibus ipſis, & proœmijs, quemadmodum coniectura voluntatis deducit, atque interpretatio fieri poſſit, & debeat, vt præfationum vis, & natura non modò, ſed intentio etiam, atque animus diſponentis, qualis fuerit, dignoſcatur dilucidè, vbi vulgatiſſimum illud Interpretum omnium axioma, ex l. fin. ff. de hæred. inſtitu. deductum, & per manus traditum quotidie, quod diſpoſitiones omnes à præfationibus, & proœmijs rationem, atque interpretationem accipiunt; declaratur, atque exornatur nonnullis. Denique, in præfationibus, & tractatu, quæ dicta ſunt, an in contractu repetita intelligantur, ad l. Titia, 134. §. idem reſpondi, de verbor. obligat. breuiter, & diſtinctè explanatur,

SVMMARIVM.

- 1 Verba in præfationibus, aut in proœmijs diſpoſitionis appoſita declarant mentem, & intentionem, atque voluntatem diſponentis.
- 2 Et aperiunt cauſam, per quam mouetur diſponens.
- 3 Declarant etiam, an diſpoſitio ſit fauorabilis, vel odioſa.
- 4 Idque, etiamſi ratiocinando, & enunciatiuè prolata fuerint.
- 5 Et ad omnia referuntur.
- 6 Etiam quando diſpoſitio ſui natura ſtrictè interpretanda eſt, nam ob rationem in præfatione expreſſam, largè interpretari debet.
- 7 Præfationem duplicem eſſe dici, ſiue dupliciter conſiderari.
- 8 Vna dicitur quæ in actu, & diſpoſitione non ſcripta adhibetur, & qua vulgato nomine tractatus appellatur.
- 9 Altera, quæ ſolet ab initio actus, & diſpoſitionis ſcriptæ apponi.
- 10 In præfatione dicta, repetita præſumuntur in ipſo, actu, & diſpoſitione.
- 11 Niſi quando inter vtrumque magnum temporis interuallum interceſſiſſet.
- 12 Vel quando partes ipſæ non ſe firmarunt ſuper dictis in tractatu, & præfatione contractus.
- 13 Vel quando dicta in tractatu, ſunt omnino diſtincta, & ſeparata ab ipſo contractu.
- 14 Vel inter perſonas diuerſas, aut in materia odioſa.
- 15 Vel quando actus, & diſpoſitio principalis redderetur inutilis, ſi dicta in præfatione, cenſerentur repetita in ipſo actu principali.
- 16 In præfationibus, vel tractatu, quæ dicta ſunt, an in contractibus repetita intelligantur; de quo ſupra, ex num. 10. quemadmodum Cardinalis Franciſc. Mantica, nouiſſimè explanauerit.
- 17 Præfationes, & proœmia, quibus teſtatores, & quicunque alij diſponentes vtuntur, declararè, coniecturamque facere, quid in ipſa diſpoſitione diſponentes voluerint. Et intentionem eorum detegere. Incertitudinem tollere; Præſtare lumen, & intellectum diſpoſitioni; & per eas tolli omnem ſubſequentem dubitationem. Inducere etiam cauſam finalem diſpoſitionis, ex quæ diſpoſitio ipſa extenditur, & ampliatur, atque declaratur, & reſtringitur, ſiue limitatur.
- 18 In vltimis voluntatibus prefatio obtinet vicem cauſæ, deciſio verò cauſati. In præfatione, & proœmio, tanquam in cauſa, conſiſtit ratio diſpoſitionis.
- 19 Intelligentia dictorum ſumenda eſt ex his, quæ in proœmio dicuntur, tamquam ex cauſis.
- 20 Quod eſt in præfatione, tanquam in cauſa, eſt volitum volentis, & intentum agentis ſignificans, & ſignificatum.
- 21 Cæteræ diſpoſitiones ſunt referendæ ad proœmia, & præfationes, ita vt ab eis non diſcrepent.
- 22 Omnis diſpoſitio teſtatoris habet ſenſum verum à proœmio, etiam contra, & præter verba teſtatoris.
- 23 A præfationibus & proœmijs ſtatuta, leges, reſcripta, contractus, & omnes diſpoſitiones rationem accipiunt. Et præfationes ipſæ obtinent cauſæ finalis rationem, & diſpoſita ſupplent, & emendant. Idem in omni actu, & materia, iuxta ſuperiora, & l. finalis, ff. de hæred. inſtit. deciſionem.
- 24 Quam etiam in omni diſpoſitione Menochius accipit, prout hic obſeruatur, & ipſius Authoris placita in propoſito commemorantur.
- 25 Thuſcus quoque generaliter eandem regulam accipit. Et inquit, præfationum vim, & effectum obtinere in omni diſpoſitione teſtatoris, ſiue vniuerſali, ſiue particulari, in legatis, & fideicommiſſiis, & cæteris alijs. Et in ſententia, & decreto Iudicis, & in reſcriptis, & Bullis Papæ. In gratia, in inueſtitura, in priuilegiis, in ſtatutis, in laudo, & concordia, in exequutione laudi. In ſupplicatione, in regula Cancellariæ. In contractibus, in tranſactione, donatione, permutatione, in diuiſione, locatione. In libro rationum, & in libro ſociali, vel computorum. Et generaliter, provt hic obſeruatur.
- 26 Præfatio diſpoſitionis, non declarat ipſam diſpoſitionem, quando concluſio præfationi derogaret, vel quando ipſa præfatio à diſpoſitione reſtringeretur.
- 27 Præfatio, & proœmium ſi generale ſit quamuis poſtea ſubiiciantur verba ſpecialia, tamen virtute proœmij generalis, reſultat etiam generalis dispositio.
- 28 Præfationes, & proœmia, quod coniecturam faciant, & diſponentium voluntatem declarent; non ex proœmij, ſeu præfationis natura, ſed ex natura cauſæ in præfatione expreſſæ, contingere.
- 29 Idcirco, vt cauſam finalem inducant, quod cauſam habeant expreſſam, neceſſarium eſt.
- 30 Et quod in quolibet caſu ſub tali diſpoſitione incluſo eadem adſit ratio.
- 31 Nec tantum exprimantur gratia frequentiores contingentiæ.
- 32 Quod in dubio non eſt præſumendum.
- 33 Diſpoſitio cum eſt clara, & ſpecifica, non recipit intellectum reſtrictiuum, aut ampliatiuum ex ratione, ſeu cauſa poſita in proœmio, quantumuis finali. Sed è contra proœmium recipit interpretationem à clara diſpoſitione.
- 34 Præfationis & proœmij ratio præſumitur finalis, ſi reſpicit futura, ſi præterita, impulſiua.

PRo dilucida, & diſtincta huiuſce cap. explicatione, obſeruandum, atque conſtituendum erit primo loco, certiſſimi iuris eſſe, & ab vtriusque iuris Interpretibus, mille in locis repetitum, quod verba in præfationibus, aut in proœmiis diſpoſitionis appoſita, declarant mentem, & intentionem, atque voluntatem diſponentis; idque per textum valde vulgatum, in l. finali. ff. de hæred. inſtit. per quem ita tradiderunt infiniti Authores, qui commemorabuntur ſtatim: & in terminis (quod attinet ad noſtrum tractatum) quod ex verbis præfationum, & proœmiorum coniectura maxima voluntatis colligitur, atque interpretatio diſpoſitionis cuiuslibet deducitur; adnotarunt Alexander, in conſ. 75. num. 3. lib. 6. Pariſius, in conſil. 33. n. 17. lib. 3. Decius, in conſ. 600. ex num 1. cum ſeq. Tobias Nonius, in conſil. 10. num. 7. Franciſcus Burſatus, in conſil. 93. num. 13. lib. 1. Cagnolus, in l. prima, num. 36. ff. de regulis iuris. Hieronymus Gabriel, in conſil. 113. num. 29. lib. 1. Ioannes Vincent. Hondedeus, in conſil. 64. num. 40. lib. 1. Rolandus, in conſil. 49. num. 43. lib. 1. Molina, Mieres, & Aluaradus, in locis referendis infrà. Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſ. iuris, tom. 6. littera P. concluſione. 892. folio 706. & ſequentibus, numero 3. quod ex præfationibus declaratur animus proferentis, poſt Ancharanum, in conſilio 398. Dominicus Rex, numer. 5. & numer. 4. idem Thuſcus, quod elicitur cauſa, per quam mouetur diſponens, & eius intentio, poſt Alexand. in conſilio 160. Viſio, numero 9. libro 6. Et dignoſcitur, an diſpoſitio ſit fauorabilis, vel odioſa; vt dicit Romanus, in conſilio 16. numer. 5. vbi late Apoſtil. & in conſilio 328. num. 3. & in conſilio 90. Matth. de Afflict. de iur. protimiſ. §. 4. num. 13. & refert Thuſcus, vbi ſupra, numero 6. Antonius Theſaurus, quæſtion. forenſium, quæſt. 1. numer. 1. in principio, Barnaba Cornazanus, deciſion Lucenſi 4. & vt generaliter dixerim, quod diſpoſitiones omnes à præfationibus, & præmiſſis, rationem, interpretationem, atque coniecturam accipiunt; tradiderunt Alexander, in conſilio 7. numer. 5. libro 2. & in conſilio 54. num. 11. lib. 4. Socinus, in conſ. 165. num. 6. & 7. lib. 2. Barbatia, conſil. 19. lib. 1. Romanus, dicto conſ. 16. num. 4. Bertrandus, in conſil. 182. libr. 1. Curtius iunior, in conſil. 5. num. 19. Hippolyt. Riminald. in conſil. 25. num. 29. libro primo. Ioannes Garſia, in proœmio, ſiue diuiſione operis de nobilitate, num. 61. & ſeq. And. Fachineus, in conſil. 10. num. 43. lib. 1. Alderanus Maſcardus, de interpretatione ſtatutorum, concluſione 2. numero 180. & 181. vſque adeò, vt verba, quæ in præfationibus dicuntur, etiam ratiocinando, & enuntiatiuè, aperiunt teſtatoris, vt cuiuſlibet alterius diſponentis voluntatem, & finem: Bologninus, in l. penultima, numero 1. C. de teſtamentis. Bologninus, in conſil. 74. verſic. 5. Cardinalis Mantica, de coniectur. vltimarum, volunt. lib. 6. titul. 13. numer. 2. Et ad omnia referuntur, ambiguaq́ue diſpoſitionis diluunt; vt poſt alios Authores firmauit Simon de Prætis, de interpretat. vltimarum voluntat. lib. 2. interpretat. 3. dubitatione 1. ſolutione 3. num. 37. & 38. folio 240. Etiam quando diſpoſitio ſui naturâ ſtrictè interpretaretur, vt quia in ea ageretur de materia, in qua ſtricta de iure deberet ſumi interpretatio; aam ob rationem in præfatione expreſſam, large diſpoſitio interpretari debet: ita Craueta, in conſil. 192. num. 21. Socinus ſenior, in conſ. 91. columna 1. libr. 1. Decius, in conſil. 10. num. 2. verſic. 1. quia, Gezadinus, in conſil. primo, n. 16. Menoch. lib. 6. præſumptione 2. num. 14. Alderanus Maſcardus, dicta concluſion. 2. num. 183. & ſeqq. qui aſſignat rationem, quoniam cauſa, ſeu ratio, quæ colligitur ex proœmio, ſeu præfatione, cenſetur in ſequentibus repetita (vt inferiùs dicendum eſt) & ideò ſequens diſpoſitio ſecundum dictam declarationem regulari debet, nam plus eſt attendenda ratio, & mens diſponentium, quam ipſius diſpoſitionis verba; & diſpoſitio: vt ibi comprobat, & latiùs dicetur alio cap. infrà.

Secundo deinde & principaliter obſeruandum, atque conſtituendum eſt, præfationem in propoſito duplicem eſſe dici, ſiue dupliciter conſiderari: Vna dicitur; quæ in actu, & diſpoſitione non ſcripta adhibetur, & quæ vulgato nomine tractatus appellatur: Altera, quæ ſolet ab initio actus, & diſpoſitionis ſcriptæ apponi: ſicuti ſenſit Bartolus, in l. ſi ita stipulatus, §. Chriſogonus, numer. 3. in fine, de verborum obligat. & ex Recentioribus ita diſtinctè adnotauit ſolus Menochius, & duos caſus principales proponit, dicta præſumptione 2. libri 6. num. 1. vbi agit de præfatione prima, ex num. 18. cum ſeqq. vſque in finem præſumptionis: & pro regula generali conſtituit, quod in præfatione dicta, repetita præſumuntur in ipſo actu, & diſpoſitione; ſicuti manifeſte Iureconſultus reſpondit in l. item quia §. vltimo, ff. de pactis, & in l. Titia, 134. §. idem respondit. 1. de verborum obligat. vbi omnes Scribentes communiter declarant. Rolandus eiam, in conſil. 76. num. 83. & 84. libr. 3. Petrus Surdus deciſione 288. numer. 30. Antonius Theſaurus, quæſtione prima forenſi, ex numero ſecundo, cum ſequentibus. vbi ex præfata regula, quod in præfationibus dicta, cenſeantur in ſubſequenti contractu repetita, infert ad quæſtionem practicam, quæ ex facto contigit, an ſcilicet tractatus præcedens, repetitus cenſeatur in apocha ex interuallo. Et adducit declarationes nonnullas ad ipſam regulam: quam etiam repetunt Alderanus Maſcardus, de interpretat. ſtatutorum, dicta concluſ. 2. n. 184. & 185. fol. 115. Cardinal. Thuſcus, tomo ſexto, dicta concluſione 892. numero 93. littera P. cum itaque pro regula generali ita conſtituiſſet Menochius, vt dixi, & latiùs explicaſſet materiam, limitauit ſtatim numero 19. quod in præfatione dicta, repetita non præſumitur in ipſo actu, & diſpoſitione: quando inter vtrumque, magnum temporis interuallum interceſſiſſet: quod tenent etiam relati per Theſaurum, vui ſuprà, & per Manticam, referendum infrà: vel quando partes ipſæ non ſe firmarunt ſuper dictis in tractatu, & præfatione contractus, vt ibi, num. 20. vel quando dicta in tractatu, ſunt omnino diſtincta, & ſeparata ab ipſo contractu, vt ibidem, num. 21. vel inter diuerſas perſonas, vt etiam per Theſaurum, dicta quæſtione prima, num. 5. vbi poſt Vitalem, quod iſtis præfationibus creditur, quoad eos, qui illas faciunt, & in tractatu interueniunt, ſecus tamen quoad alios: & quod duo requiruntur, vt præfationes operentur: Primò, vt probetur tractatus, & quid in præfatione ſit actum: Deinde, contractum eſſe factum intra modicum tempus. Inter diuerſas itaque perſonas, aut in materia odioſa, limitat etiam Menochius ibi, num. 22. & 23. vel quando actus, & diſpoſitio principalis redderetur inutilis, ſi dicta in præfatione, cenſerentur repetita in ipſo actu principali: quod in dicto §. idem reſpondit, exprimitur: & notauit Antonius Theſaurus, dicta quæſtione prima, numero 2. Franciſcus Mantica nouiſſimè, de tacitis & ambiguis conuent, lib. 3. titulo 4. num. 14. qui vt explicaret propoſitam materiam, in præfationibus ſcilicet, vel tractatu, quæ dicta ſunt, an in contractu repetita intelligantur; ordine ſequenti ſe habuit. Primò namque, ex num. 1. vſque ad numerum 6. ſtatuit, quod dicta in præfationibus, & tractatu, intelliguntur repetita in contractu, qui in continenti ſequitur, non ex interuallo: & quod repetitio facilius inducitur in eiſdem rebus, & perſonis. Contrahentes namque præſumuntur à præcedenti tractatu receſſiſſe, ſi contractus ſequatur ex interuallo; niſi contractus præcedens haberet tractum futuri temporis, tunc etenim extenditur, etiam ſi contractus ſequatur ex interuallo: vel niſi illud, quod ſequitur ex interuallo, tanquam acceſſorium reſpiciat ſuum principale, quia tunc qualitas expreſſa in principali, intelligitur repetita, etiam ſi ſequatur ex interuallo; provt hæc omnia latius exornat, & comprobat, vſque ad dictum numerum 6. quò loci Secundò conſtituit, regulam eandem dicti §. idem reſpondit. debere reſtringi, vt repetitio eorum, quæ dicta fuere in tractatu, inducatur, quando fuit concluſum: & ſic quod habet locum in eo, quod in præfationibus dicitur, & concluditur, quia multa tractantur, quæ non concluduntur: & quod teſtes, qui fuerunt præſentes in tractatu, & in concluſione non interſuerunt, non probant actum perfectum, vt latius dicto num. 6. & num. 7. inquit Mantica ipſe, quod repetitio eorum, quæ dicta ſunt in tractatu, inducitur, quando ſunt præparatoria ad contractum: quod explicat num. 8. & 9. & num. 10. quod error præſumitur, ſi id quod ſequitur, cum præfationibus, vel tractatu non conuenit: & numero 11. & 12. quod cauſa expreſſa in tractatu, intelligitur repetita in contractu, ſi ſequatur incontinenti, non ex interuallo: & contractus non reddatur inutilis, vt ibidem, num. 14. & ſit inter eaſdem perſonas, vt numero 13. & tandem numero 15. quod repetitio non inducitur, ex interuallo, quando præfationes non fuerunt deductæ in obligationem efficacem, & numero 16. quod præfationes, quæ tranſeunt in obligationem efficacem, non ſunt ſimplices præfationes. Et hactenus de præfationibus, & proœmiis actus, & diſpoſitionis non ſcriptæ, tractatus ſcilicet (vt dixi) & de materia dicti §. idem reſondit.

Quoad præfationes verò, & proœmia actus, & diſpoſitionis ſcriptæ, quibus teſtatores, & alij diſponentes quicunque, tam inter viuos, quàm in vltima voluntate frequentiſſimè vtuntur, & hoc in cap. agitur; obſeruandum, atque conſtituendum erit tertio loco principaliter, præfationes ipſas, & proœmia declarare, coniecturamq́ue facere, quid in ipſa diſpoſitione diſponentes voluerint: & intentionem diſpoſitionis eiuſdem detegere: incertitudinem tollere, præſtare lumen, & intellectum diſpoſitioni, & per eas tilli omnem ſubſequentem dubitationem: inducere etiam cauſam finalem diſpoſitionis, ex qua diſpoſitio ipſa extenditur, & ampliatur, atque declaratur, & reſtringitur, ſiue limitatur: ita ſane per text. vulgatiſſimum (vt ſuperiùs dixi) & quotidie allegari ſolitum, in l. finali. ff. de hæred. inſtitut. obſeruarunt, atque exornarunt poſt alios Authores (quos ideò ſciens prætereo) & multis caſibus practicis aſſiduè occurrentibus, applicarunt ſequentes iuris Interpretes, qui ingenti ſtudio, & prolixo labore aggregantur in vnum.

- Abbas, in conſil. 103. ex num. 2. lib. 1.
- Alexander, in conſilio 7. num. 12. lib. 2. & in conſilio 68. num. 5. lib. 3. & in conſil. 143. numero tertio, lib. 6.
- Fulgoſius, in conſil. 158.
- Bertrandus, in conſ. 182. volum. 1.
- Ancharanus, in conſil. 73. num. 2. & in conſ. 141. in principio.
- Socinus ſenior, in conſ. 159. ex num. 2. cum ſequent. lib. 2.
- Barbatia plenè, in conſil. 1. num. 1. lib. 3. & in conſilio 10. num. 3. lib. 1. & in conſil. 64. in principio, lib. 4. & in conſ. 14. eod. libro.
- Decius, in l. 1. ex n. 1. ff. ſi certum petatur, & in conſil. 86. col. 4.
- Felinus, in cap. contingit, col. 1. de fide inſtrumentorum.
- Romanus, ſingulari 255. incipit, item, & in conſ. 16. num. 4. & ſeq.
- Ludou. Gomezius, in regula Cancellar. q. 1. in regula de annal. poſſe. vbi latè in propoſito.
- Curtius iunior, conſil. 5. n. 19. latiùs in conſil. 185. num. 1. & in conſil. 174. n. 1. & 2.
- Portius Imolenſis, in conſ. 125. n. 10. lib. 2. vbi plura cumulat.
- Purpuratus, in l. cum quid, n. 110. verſic. & in præfatione. ff. ſi certum petatur.
- Brunus, in conſ. 73. num. 8.
- Rolandus, in conſ. 49. n. 43. lib. 1.
- Pariſius, in conſil. 83. n. 13. & ſeq. lib. 3.
- Tobias Nonius, in conſil. 10. n. 7.
- Zuccardus, in l. vltima, num. 330. C. de edicto diui Adria. tollen.
- Tiberius Decianus, in conſil. 3. n. 116. & in conſ. 7. n. 16. & in conſil. 25. n. 88. lib. 1.
- Cardinalis Franciſcus Mantica, de coniecturis vltimar. volunt. lib. 6. tit. 13. n. 2.
- Tiraquellus, in tractatu, deceſſante cauſa, limitatione 1. n. 64. & 65.
- Hippolytus Riminaldus, in conſilio 171. ex numero 36. lib. 2. & in conſil. 320. ex num. 10. cum ſeq. lib. 3.
- Lanfrancus, qui plura cumulat in repetitione cap. quoniam contra falſam, de probat. n. 1.
- Cagnolus, in l. 1. n. 36. ff. de regulis iuris.
- Petrus de Peralta, in l. ſi quis in principio teſtamenti, n. 83. de legat. 3.
- Hieronymus Gabriel, in conſ. 113. n. 29. lib. 1.
- Marc. Anton. Eugenius, in conſ. 1. n. 70.
- Marſilius, in conſ. 19. n. 5.
- Ripa, reſponſo 3. n. 7. lib. 2.
- Gozadinus, conſ. 1. n. 16.
- Rota Genuenſis, deciſ. 31. n. 8.
- Simon de Prætis, de interpretat. vltimar. voluntat. lib. 2. interpret. 3. dubit. 1. ſolut. 3. ex numero 36. fol. 240.
- Villalobos, commun. opinio. littera P.n. 344.
- Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. 2. c. 3. ex n. 40. meliùs, lib. 4. cap. 4. n. 9. 10. & 11.
- Ludou. Molina, de Hiſpanor. primogeniis, lib. 1. c. 5. num. 1. & quinque ſeqq.
- Padilla, in l. eam quam, ex n. 47. & ſeq. C. de fideicommiſſis.
- Pelaez à Mieres, de maioratu, in initio 2. partis, num. 47.
- Marzarius, in conſil. 20. num. 17. & in conſil. 22. num. 50.
- Franciſcus Beccius, in conſ. 20. n. 11. & in conſ. 21. num. 37.
- Octauianus Cacheranus, deciſ. 52. num. 10. & deciſione 58. ex num. 5. & deciſ. 85. num. 5. & deciſ. 100. num. 9. & 10.
- Minadous, conſil. 6. num. 1.
- Marcabrunus, in conſilio 26. numero 179. & num. 302.
- Burſatus, in conſ. 93. n. 3. lib. 1.
- Ioſephus de Ruſticis, an & quando liberi in condit. poſſi. cenſean. vocat. lib. 1. c. 2. n. 100.
- Ioannes Gutierrez, practicar. lib. 2. q. 159. n. 2. & lib. 3. q. 18. n. 88. & tribus ſeq.
- Petrus Surdus, in conſ. 240. n. 15. lib. 2.
- Cæſar Barzius, deciſ. 94. n. 17. & deciſ. 96. n. 2. & 8. & deciſ. 97. n. 35. 39. & 42.
- Andr. Fachineus, in. conſ. 10. n. 43. lib. 1.
- Sylueſter Aldobrandinus, in conſ. 2. n. 96. & in conſil. 34. num. 16.
- Ioſeph. Maſcard. de probat, tom. 3. concluſione 1417. num. 27.
- Ioannes Vincent. Hondedeus, in conſil. 11. num. 11. & in conſil. 14. n. 13. & in conſil. 64. n. 46. lib; 1. & in conſil. 9. ex n. 23. lib. 2.
- Achilles Pedrocha, in conſil. 10. n. 38. & in conſ. 36. num. 265.
- Ludon. Caſanate, in conſil. 10. n. 34. & 35.

Alderanus Maſcardus, de interpretatione ſtatutorum, concluſ. 2. ex num. 176. fol. 115. vſque ad n. 188. & concluſ. 5. ex num. 18. vſque ad num. 23. fol. 207. vbi tradit quamplurima de præfationum, & proœmiorum Virtute, & effectu.

Antonius Theſaurus, quæſtione prima Forenſi, ex numero primo. vbi quod præfatio mentem contrahentium indicat, & diſpoſitionum ſeriem notam facit, clarioremq́ue reddit: & diſpoſitio ipſa ampliatur, & reſtringitur iuxta præfactionem, & ex ea dignoſcitur diſpoſitionis qualitas, 7 natura. Et quod id obtinet in ſtatutis, & edictis Principum, in quibus præfatio operatur ad conſiderandam Legiſlatoris rationem. Item in priuilegiis, & reſcriptis: in contractibus, & ſtipulationibus: & in vltimis voluntatibus, provt hæc omnia latiùs comprobat ibi.

D. Perez Lara, de vniuerſ. & Capellan. lib. 1. cap. 10. num. 53. fol. 106.

Ioannes Garſia, in diuiſione, ſiue præfatione operis de Nobilitate, vbi inquit, num. 2. quod quæ præmittuntur, ſequentium præſtant intellectum euidentiorem, iuxta ſingulare dictum Baldi, in rubrica, C. de ſeruis fugitiuis. quia cuiuſque rei potiſſima pars principium eſt, vnde poſteriora eluceſcunt, & conſtant, l. prima, ff. de origine iuris: & num. 4. inquit poſt Zazium, quod præfationes lumen præſtant diſpoſitioni: & num. 5. & 6. Garſia ipſe annotauit, quod in vltimis voluntatibus præfatio obtinet vicem causæ; quia naturalis diſpoſitio exigit, vt præfatio obtineat vicem cauſæ, deciſio verò cauſati: & num. 7. quod in proœmio, & in præfatione, tanquam in cauſa conſiſtit ratio diſpoſitionis. Et quod colligitur coniectura expreſſa ex præfatione teſtatoris, per text. in l. finali, ff. de hæred. inſtit. & num. 8. quod intelligentia dictorum ſumenda eſt ex his, quæ in prooemio dicuntur, tanquam ex cauſis: capit. intelligentia, de verborum ſignificat. & n. 9. Garſiam et idem inquit, quod eſt in præfatione, tanquam in cauſa, eſt volitum volentis, & intentum agentis ſignificans, & ſignificatum: & num. 10. quod cæteræ diſpoſitiones ſunt referendæ ad proœmia, & præfationes, ita vt ab eis non diſcrepent: & num. 11. quod omnis diſpoſitio teſtatoris habet ſenſum verum à proœmio, etiam contra, & præter verba teſtatoris: l. cum pater, §. dulciſſimis, ff. de legatis 2. l. ſcire oportet, §. ſed ſi maxime, ff. de excuſat. tutor. & tandem n. 61. & duob. ſeqq. Ioannes ipſe Garſia probauit, quod à præfationibus, & proœmiis ſtatuta, leges, reſcripta, & omnes diſpoſitiones rationem accipiunt, & præfationes ampliant, & reſtringunt diſpoſitionem, vt latiùs ibi: & n. 64. quod in contractibus etiam præfationes obtinent cauſæ finalis rationem, & diſpoſita ſupplent, & emendant; provt ibidem comprobat.

Iacobus Menochius, lib. 6. præſumpt. 2. ex n. 1. vſque ad n. 18. qui etiam dilucide exornat materiam dictæ l. finalis, ff. de hæred. inſtitut. & eam accipi in omni actu, materia, & diſpoſitione: in ſtatuto ſcilicet, in legibus, in reſcriptis Principis. Idem de priuilegij, & Bullæ Summi Pontificis proœmio. Idem de præfatione decreti Principis, & ſententiæ Iudicis, & laudi, & inueſtitutæ. Idem de præfatione contractus, & diſpoſitionis teſtatoris. Et inquit n. 13. quod hæc præſumptio, & coniectura, quæ à præfatione, & proœmio deducitur, ea ratione fulcitur, quia proœmium; & præfatio oſtendit cauſam finalem, qua motus eſt conficiens actum, diſponenſq́ue ad ita agendum; provt ibi comprobat.

Cardinalis denique Thuſcus, ipſammet materiam dictæ l. finalis, ff. de hæred. inſit. late exornat, atque pertractat. practic. concluſ. iuris, tom. 6. littera P. concluſ. 891. per totam. ex fol. 706. in fine, & 707. quò loci, generaliter quoque eandem regulam accipit ex n. 1. cum multis ſeq. & n. 45. cum ſeq. vſque ad n, 85. & inquit præfatinum vim, & effectum obtinere in teſtamentis, in codicillis, & in omni diſpoſitione teſtatoris, ſiue vniuerſali, ſiue particulari, in legatis, & fideicommiſſis, & cæteris aliis & in ſententia, & decreto Iudicis, & in reſcriptis, & Bullis Papæ: in gratia: in inueſtitura, in priuilegiis, in ſtatutis, in laudo, & concordia in exequutione laudi: in ſupplicatione, in regula Cancellariæ: in contractibus, in tranſactione, donatione, permutatione, in diuiſione, & locatione: in libro rationum, & in libro ſociali, vel computorum: & generaliter in omni actu, & diſpoſitione (vt dixi) & latiùs comprobatur per Thuſcum.

Cæterum, quando concluſio præfationi derogaret, vel quando ipſa præfatio à diſpoſitione reſtringeretur, tunc præfatio non declararet ipſam diſpoſitionem provt obſeruat Menochius, libro 6. dicta præſumptione 2. num. 15. aliàs autem & regulariter declarat, vt ſæpè dictum eſt: vſque adeò, vt ſi præfatio, & proœmium generale ſit, quamuis poſtea ſubiiciantur verba ſpecialia, tamen virtute prooemij generalis reſultat etiam generalis diſpoſitio: l. regula, circa finem, ff. de iuris & facti ignorant. ibi; nam initium conſtitutionis generale eſt. Per quem text. Bartol. & communiter Scribentes notarunt, quod ſi præfatio legis, aut diſpoſitionis generalis ſit, lex ipſa, aut diſpoſitio generaliter eſt intelligenda, quamuis in ſequentibus ſpecificè diſponat: refert Ludouic. Molina, libro 1. de Hiſpanorum primogen. cap. 5. num. 3. Ioannes Gutierrez, practicarum libro 3. dicta quæſtione 17. num. 90. & 91. & quotidianarum harum controuerſiarum iuris, lib. 2. cap. 22. num. 99. ſic quoque ego obſeruaui: & retuli Imolam, Decium, Corneum, Geminian. Aldobrandinum, & Camillium Gallinium, quem propoſito illius textus commendaui: & idem quoque tradidit Alderanus Maſcardus, de interpretatione ſtatutorum, concluſione 5. num. 18. & tribus ſeq. fol. 207. Antonius Theſaurus, dicta quæ. 1. Forenſi. n. 1.

Tertiò & vltimò obſeruandum, atque conſtituendum eſt, præfationes & proœmia, quod coniecturam faciant, & diſponentium voluntatem declarent; non ex proœmij, ſeu præfationis natura, vt eam vim obtineat, contingere; ſed ex natura cauſæ in præfatione expreſſæ euenire; id quod Tiraquellus poſt Bartol. & Panormitan. in dicto tractatu, de ceſſante cauſa, limitatione 1. num. 65. & poſt eum Aluaradus lib. 4. dicto cap. 4. num. 10. fol. 173. recte adnotarunt, & cum aliis, quos citat, eruditè admodùm (vt adſolet) idem quoque animaduertit Petrus de Peralta, in l. ſi quis. in principio teſtamenti, num. 83. de legatis. 3. dicens, regulam ſuperiorem non debere allegati ita generaliter, vt ſolet; ſcilicet quod præfationes diſpoſitionum, earum finalem cauſam oſtendant: quia hæc allegatio perfecta non ſit; cum hoc procedat in his tantum præfationibus, quæ cauſam habent expreſſam: & ſic quod cauſales tantum præfationes, & proœmiales finalem cauſam diſpoſitionis cuiuque deſignant, & non impulſiuam, & conſequenter diſpoſitioni, cui præponuntur, cohærere dicuntur: provt latius ibi comprobat Peralta, & dupliciter limitat regulam eandem generalem, Primò, vt ipſa procedat, vbi in quolibet caſu ſub tali diſpoſitione incluſo, eadem eſt ratio; nam ea ceſſante, talis cauſa expreſſa impulſiua cenſeretur, vt ibidem quoque comprobat, & Baldum adducit: & idem cum Iaſone, Alexandro, & Lapo notauit Cardinalis Thuſcus tom. 6. littera P. dicta concluſione 892. n. 103. folio 710. Secundò limitat, niſi tales præfationes, ita cauſaliter expreſſæ, gratia frequentioris contingentiæ exprimerentur, & illius intuitu ex profeſſo: nam hoc caſu, quod cauſa illa finalis ſit, dici minime poterit, ſed potius impulſiua; quod etiam comprobat ibi: & ſequitur Aluaradus, lib. 4. dicta cap. 4. num. 12. Regulariter autem (vt dixi) præfationes ipſæ, & proœmia multum operantur, non modò in hac præſumpta materia, ſed in qualibet alia, efficaciterq́ue coniecturam faciunt, vt mentem, & intentionem declarent, nec gratia frequentioris contingentiæ, ſed ex propoſito potius, maximoq́ue myſterio, & vt operentur, cenſeri debent adiectæ; provt deducitur ex ratione textus, in dicta l. finali, ff. de hæred. inſtitut. & obſeruationibus quamplurimorum quos ſuprà commemoraui: & ita temperari, atque intelligi debent Peralta, & Aluaradus, in locis nunc relatis.

Cæterum, cum diſpoſitio eſt clara, & ſpecifica, non recipit intellectum reſtrictiuum, aut ampliatiuum ex ratione, ſeu cauſa poſita in præfatione, ſeu proœmio, quantumuis finali; ſed è contra proœmium recipit interpretationem à clara diſpoſitione: ita eleganter per totum, lib. 4. Corneus, in conſ. 177. num. 5. lib. 4. Thuſcus, tom. 6. dicta concluſ. 892. num. 97. & 98. fol. 710. & vltra eum Sylueſter Aldobrandinus, in conſ. 62. num. 16. Alderanus Maſcardus, de interpret. ſtatut. concluſ. 2. num. 186. fol. 116. qui limitat deciſionem dictæ l. finalis, ſingulariter: & ſublimitat n. 188. vt ibi videbis: & per Thuſcum, vbi ſupra, qui adiicit num. 105. poſt Ioannem de Imola, in clementina 1. num. 21. de electione, quod præfationis, & proœmij ratio præſumitur finalis, ſi reſpicit futura, ſi præterita, præſumitur impulſiua.

CAPVT XLVIII.

Ex verbis, ſiue ex clauſulis, in executiuis (vt vulgò circunferri ſolet) non in principali diſpoſitione appoſitis, quemadmodum coniectura voluntatis, & intentionis teſtatoris deduci, atque interpretatio fieri valeat in caſu dubio; & quando verba ipſa, aut clauſulæ in executiuis diſpoſitionem, aut ſaltem coniecturam, & declarationem, quando etiam præcedentium mutationem, aut alterationem, ſiue quid aliud inducere poſſint: vbi vulgatum illud Scribentium axioma, ex Clementina 1. in fine, de præbentis, aſſiduè prolatum, quod clauſulæ in executiuis; non ampliant principalem diſpoſitionem; ſed potiùs regulantur ſecundum naturam ipſius; exornatur permultis: & vtrùm in teſtamentis, & vltimis voluntatibus locum obtineat, dilucidè magis, quam antea fuiſſet, explicatum relinquitur, vt hic videbitur.

SVMMARIVM.

- 1 Ex verbis, ſiue ex clauſulis, in executiuis, non in principali dispoſitione appoſitis, voluntatis, & intentionis teſtatoris coniectura ſumitur, & interpretatio congrua colligitur.
- 2 Cum ex illis deducatur qualis fuerit mens, finis, ſiue intentio diſponentis.
- 3 Clauſulæ, an ſint poſitæ in diſpoſitiuis, an in executiuis, multùm intereſſe.
- 4 Clauſulæ acceſſoriæ, ſeu poſitæ in executiuis, non ampliant, neque alterant, aut immutant diſpoſitionem principalem. ſed ſolum in ſuo primo intellectu confirmant, & regulantur ſecundum naturam principalis diſpoſitionis. Quod latius comprobatur, atque exornatur deciſio textus: in Clementina 1. in fine, de præbendis. & num. ſeq.
- 5 Donatio cauſa mortis, an ſit, vel non, ex verbis prolatis in principali diſpoſitione diiudicandum eſt, non ex dictis, ſiue appoſitis in executiuis.
- 6 Pactum de non reuocando donationem cauſa mortis, poſitum in clauſulis executiuis, etiam ſi iuratum ſit, non impedit reuocationem.
- 7 Pactum de non contraueniendo, non alterat naturam contractus.
- 8 Clauſula ad habendum, tenendum, poſſidendum, & quicquid perpetuo ſibi, & ſuis placuerit, faciendum, in conceſſione feudi appoſita; vtrùm facultatem alienandi importet.
- 9 Clauſulæ, quando dicantur diſpoſitiuæ, vel executiuæ, ſiue poſitæ in executiuis, & non in diſpoſitionis.
- 10 Bonorum diuiſione facta cum clauſula ad habendum, tenendum, poſſidendum, & quicquid placuerit, faciendum; vtrum videatur tributa, & conceſſa alienandi facultas. aut remiſſum eſſe fideicommiſſum, remiſſiuè.
- 11 Legatum puellæ factum, vt poſſit nubere, an ſit purum, aut conditionale; dignoſcendum ex eo, quod verba eiuſmodi adiecta fuerint in diſpoſitiuis, vel in executiuis. Aut ex coniecturis, & præſumpta voluntate, provt hic adnotatur.
- 12 Clauſulæ in executiuis adiectæ, declarant diſpoſitionem principalem, & ſunt aptiſſimæ, & ſufficientes ad declarandum mentem diſponentis, eandemque diſpoſitionem præcedentem.
- 13 Clauſulæ in executiuis appoſitæ, ampliant præcedentem diſpoſitionem; cum appoſitæ ſunt ſuper diſpoſitione, quæ eis non repugnat.
- 14 Vel quando in ea diſpoſitione nihil aliàs operarentur.
- 15 Aut in fauorabilibus; ſecus in reſcriptis gratioſis & ſimilibus; idque ex ſententia quamplurimorum.
- 16 Quæ per Authorem ſingulariter explicatur, atque temperatur.
- 17 Et Ludouici Molinæ, in eodem propoſito reſolutiones, atque obſeruationes probantur, & commendantur, & numeris ſeqq.
- 18 Vbi Clementinæ primæ, in fine, de præbendis, verus traditur intellectus.
- 19 Res denique ipſa, dilucide magis, quam antea fuiſſet, explicata relinquitur.
- 20 Singularis etiam, & noua Authoris conſideratio in eodem propoſito ſcribitur.
- 21 Clauſulas acceſſorias, ſiue executiuas, potius adiici ex voluntate partium, quàm ex ſtylo Notarij.
- 22 Nec præſumi, quod ipſe notarius clauſulas tanti ponderis ex ſolo ſuo capite inſtrumento adſcribat.
- 23 Nec poteſt ipſe plus ſcribere, quam quæ propriis vidit oculis, vel propriis audiuit auribus.
- 24 Et cenſetur rogatus à partibus, vt clauſulas conſuetas apponat.
- 25 Debétque inſtrumentum coram partibus legere.
- 26 Notarij verba, eſſe partium.
- 27 Clauſulam codicillarem cenſeri ex voluntate teſtatoris inſertam in inſtrumento.
- 28 Idem de cæteris accidentalibus, & ſubſtantialibus.

PRo dilucida, & diſtincta huiuſce capitis explicatione obſeruandum, atque conſtituendum erit primo loco, quod ex verbis etiam, ſiue ex clauſulis, in executiuis, non in principali diſpoſitione appoſitis, voluntatis, & intentionis teſtatoris coniectura ſumitur, & interpretatio congrua deducitur; id quod in terminis aſſeuerarunt permulti iuris Interpretes, qui clauſulas in executiuis appoſitas, declarare mentem diſponentis, adnotarunt ſpecificè. Et ij ſane fuerunt quamplurimi, quorum ſtatim mentio fiet. Inter alios autem, quod præbeant coniecturæ, & interpretationis cauſam verba eiuſmodi in executiuis prolata; egregiè ſcripſerunt Aretinus, in conſilio 164. Magnifici excelſi. colum. 3. in verſic. fortiter tamen. Carolus Ruinus, in conſil. 71. num. 33. lib. 3. Decius, in conſil. 185. num. 8. in fine, & in conſilio 423. numer. 13. Curtius iunior, in conſilio 2. n. 3. verſic. ad iſtud ſubtile, lib. 1. qui poſt Baldum, in l. eam quam, in penult. colum. verſic. ſed pone quidam, C. de fideicommiſ. ſcriptum reliquit, ex verbis quoque, ſiue ex clauſulis in executiuis deduci, qualis fuerit mens, & finis, ſiue intentio diſponentis: Octauianus Cacheranus, deciſione Pedemontana 161. numero 1. Gratus, in conſilio 8. numero 16. lib. 2. Beccius, in conſ. 88. num. 50. Marcabrunus, conſ. 111. numer. 31. alios multos ſciens, conſultòque prætermitto, quoniam numeris ſeqq. commemorabo eos.

Ex eiſdem autem omnibus vnanimiter deducitur; multum proculdubio intereſſe, an clauſulæ ſint poſitæ in diſpoſitiuis, vel in executiuis, vt diſpoſitionem inducant, vel non: provt etiam aſſeuerarunt infiniti illi Authores, qui numero ſequenti pro ornatu, & explicatione textus, in Clementina prima, in fine, de præbendis, præcitabuntur: & poſt Decium, Curtium iun. Crauetam, Brunum, Gratum, Pariſium, Cacheranum, & Franchis; ſic obſeruat M. Anton. Peregrinus, de fideicommiſſis, artic, 52. num. 43. in fine, verſic. item aduertendum, fol. 501. indeq́ue ſtatuiſſe, atque adnotaſſe ipſomet iuris vtriuſque Interpretes, quod clauſulæ acceſſoriæ, ſeu poſitæ in executiuis, non ampliant, neque alterant, aut immutant diſpoſitionem principalem, ſed ſolum in ſuo primo intellectu confirmant, & regulantur ſecundum naturam principalis diſpoſitionis. Ad quod quotidie allegant textum, in dicta Clementina prima, ad finem, de præbendis. qui eſt textus ſolemnis, & ſingularis ad hoc ſecundum Scribentes mille in locis, vbi profitentur regulam hanc generalem, & eſſe bonam in practica, & ſæpè contingentem, atque menti tenenda. Allegant etiam pro eodem aſſumpto text. in l. quidam in teſtamento, in principio, ff. de legatis primo, & in l. prædiis, in princip. de legat. 3. ita autem inducunt præcitatam Clementinam primam, quod volens ipſa tradere exemplum de clauſula executiua, primò diſponit, quod alicui debeat prouideri de dignitate ad cuiuſque, vel quoruncumque collationem, prouiſionem, ſeu quamlibet diſpoſitionem aliam, in certa Eccleſia pertinente, quam intra menſem duxerit acceptandam: quæ verba ſecundum Gloſſam, & communem interpretationem non trahebantur ad beneficium electiuum, licèt poſtea ſubiiciatur clauſula, inhibentes illi, vel illis, ad quorum collationem, prouiſionem, ſeu electionem, Dignitates in ipſa Eccleſia pertinere noſcuntur, ne interim ad collationem ipſarum, ſeu prouiſionem procedant, vel quemquam eligant ad eaſdem: ſubdit textus, quod Dignitate, ad quam conſueuit quis per electionem aſſumi, non poterit impetranti prouideri, cum in conceſſione gratiæ (ad quam non augendam, ſed exequendam debent quæ de inhibitione ſequuntur, referri) nullam de electione fecerimus mentionem. Et ita rectiſſimè textum ipſum induxit Curtius iunior, in conſilio 56. n. 3. lib. 1. Induxerunt etiam quamplurimi ex referendis nunc, & axioma præfatum, quod clauſulæ appoſitæ in executiuis non debent alterare, neque mutare principalem diſpoſitionem, exornarunt permultis, & caſibus variis practicis occurrentibus aſſiduè applicarunt: & ij quidem ingenti ſtudio & labore à me prælecti, & euoluti fuere, & ſequenti ordine debent recenſeti, atque commemorari, vt nihil euenire poſſit in propoſito præfatæ allegationis vulgatæ dictæ Clementinæ primæ, quod penes eoſdem non inueniatur.

- Abbas, in cap. cum noſtris, in fine, de conceſſione præbendæ.
- Antonius de Butrio, in conſ. 29. viſis puncto, & quæſito.
- Cardinalis, in conſ. 25. in fine.
- Calderinus, in conſil. 16. poſito ſub titulo, de præbendis.
- Felinus latè, & adducens quamplurima, in cap. licet, de officio ordinarij, colum. 3. ex num. 7.
- Alexander, in l. quæ dotis, col. 4. ff. ſoluto matrim. & in l. more maiorum, num. 17. ff. de iuriſdict. omn. iud. & in conſ. 60. n. 22.
- Decius, in ead. l. more maiorum. num. 32. & 33. & in l. non omnis, n. 21. ſi certum petatur, & in conſil. 2. in fine, & in conſ. 142. & in conſ. 52. n. 14. & in conſ. 304. num. 6. & ſequentibus, & in conſ. 413. num. 8. & 9. & ibi Apoſtill. & in conſ. 219. num. 9. & in conſ. 423. numer. 19. & in conſil. 470. num. 4. & in conſilio 500. In cauſa quæ Mantuæ, ex numer. 9. vſque ad numer. 13. & in conſilio 521. numero 14. & 15. & in conſ. 495. numer. 8.
- Idem Decius, in conſil. 373. num. 14. vbi ampliat, etiamſi plures ſint clauſulæ acceſſoriæ exequutiuæ, quia non diſponunt: & refert Thuſc. in loco referendo infra, num. 34.
- Romanus, in conſilio 458. in caſu, in quo quæritur.
- Iaſon, in conſ. 6. libro 2. & in l. qui Romæ, §. duo fratres, num. 33. & num. 73. in d.l. more, num. 49. & in l. iusciuile. num. 8. de iuſtitia & iure, latius in l ex pupillari, vbi multis exornat, ff. de vulg. & pup. ſupſtit.
- Ioannes Crotus, in d.l. qui Romæ, §. duo fratres, num. 47.
- Galiaula, in l. centurio, column. 78. de vul. & pipil. ſubſtit.
- Berous, in conſ. 84. n. 59. lib. 2.
- Ripa. in d.l. qui Romæ, §. duo fratres, ex num. 45. & numer. 84.
- Purpuratus, in l. 1. numer. 612. ff. de officio eius. cui mand eſt iuriſd. & in dict. l. more maiorum. n. 42.
- Aimon Sauail. in conſ. 110.
- Bellonus, in conſ. 6. ex n. 9. cum ſeqq.
- Craueta, in conſil. 25. num. 2. & ſeq. & in conſ. 256. numer. 4.
- Socinus iunior, in conſ. 93. num. 27. & ſeqq. lib. 3. & in conſ. 116. num. 33. lib. 1.
- Natta, in conſilio 25. num. 3. & in conſ. 263. n. 3. latiſſimè in conſil. 582. numer. 1. & ſequentibus, vbi exoranat.
- Geatus, in conſil. 9. num. 4. lib. 1. & in conſ. 8. num. 16. libro 2.
- Curtius, iunior, in conſ. 3. n. 2. & 73. & in conſ. 56. num. 3. lib. 1.
- Carol. Ruin. in conſ. 29. num. 5. & in conſ. 51. lib. 1.
- Brunus, in conſ. 38. ex num. 1. cum ſeq.
- Rolandus, in conſ. 8. num. 15. & num. 38. lib. 1. & in conſ. 61. n. 13. & ſeqq. eod. lib.
- Pariſius, in conſilio 11. numer. 134. & in conſil. 20. num. 88. & in conſ. 23. num. 123. & num. 153. & in conſil. 54. n. 36. lib. 1. & in conſil. 16. lib. 2.
- Ioannes Cephalus, in conſ. 55. num. 10. & in conſilio 94. num. 32. & ſeq. lib. 1. & in conſil. 424. num. 116. libro 3.
- Burgos Paz, in conſil. 25. n. 35.
- Tiberius Decianus, in conſ. 52. numer. 20. &27. & ſeqq. lib. 1. vbi optime, & in conſ. 63. num. 47. & quatuor ſeqq. lib. 4.
- Celſus Hugo, in conſ. 51. n. 7. & in conſ. 881. n. 25. & in conſ. 120. num. 38.
- Portius Imolenſis, in conſ. 80. n. 18.
- Franciſcus Burſatus, in conſ. 347. n. 12. lib. 4.
- Antonius Gabriel, concluſ. lib. 6. titul. de clauſulis, conſil. 10.
- Berreta, in conſ. 16. num. 12. & in conſ. 51. num. 1. & in conſil. 74. n. 42. lib. 1.
- Andreas ab Exea, in rubrica de pactis, numer. 220. & 226.
- Hippolytus Rimminaldus, in conſ. 54. num. 54. & 55. & 63. & 64. & in conſ. 77. num. 29. & in conſ. 80. numer. 34. lib. 1. & in conſil. 358. num 72. & numer. 242. lib. 4. & in conſ. 552. num. 53. & 54. lib. 5.
- Marcabrunus, in conſ. 3. ex num. 58. vſque ad n. 64. vbi exornat, & in conſ. 111. n. 41. Gozadinus, in conſ. 28. num. 22. & ſeqq. & num. 36. & ſeqq.
- Iacobus Mandel. de Alba, in conſ. 263. & in conſilio 473. numer. 9. vbi vide omnino Additionatorem littera C.
- Didac. Couar. in rubrica de teſtamentis, 2. part. numer. 12. & 13.
- Rodericus Suarez, allegatione 14. circa finem.
- Octauianus Cacheranus, deciſ. 144. ex n. 1. & deciſione 164. num. 2. & ſeqq.
- Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. 3. cap. 2. num. 45.
- Ludouic. Molina, de Hiſpanorum primogen. lib. 4. cap. 2. ex num. 41. vſque ad numerum 51. vbi ſingulariter explicat. deciſionem textus, in dicta clementina prima, in fine, de præbendis: & idcirco videndus erit omninò.
- Franciſcus Beccius, in conſilio vigeſimo quarto, ex numero vigeſimo primo, & in conſilio 38. num. 50. & in conſ. 88. num. 50. & in conſ. 11. num. 25.
- Laderchius Imolenſis, in conſil. 1. num. 12.
- Pelaez à Mieres, de maioratu, prima parte, quæſt. 30. num. 9. in fine, & num. 10.
- Iacobus Menochius, in conſilio ſecundo, num. 58. & in conſilio 61. num. 28. & 32. lib. prima, & in conſil. 160. num. 38. lib. 2. & in conſil. 484. num. 5. libro 5. & in conſil. 522. num. 5. lib 6. & in conſil. 87. ex n. 41. lib. 1. & præſumpt. 15. num. 43. lib. 3.
- Borgninus Caualcanus, deciſion. 43. ſub n. 35. verſic. nec obſtat. prima parte, & deciſione 36. n. 18. & 400. parte ſecunda.
- Simon de Prætis, de interpretat. vltimar. volunt. libro ſecundo, interpretat. 3. ſolutio. 3. num. 13. & tribus ſeqq. fol. 256.
- Ioannes Franciſcus de Ponte, in conſ. 54. n. 16. Vincent. de Franchis, deciſ. 6. ex numer. 6. cum ſequentibus.
- Petrus Surdus, in conſilio 45. numero 6. & 24. & & ſequentibus, lib. 1. & in conſ. 179. num. 5. & 58. lib. 2. & in conſ. 243. num. 40. & 21. eod. lib. & in conſ. 402. num. 32. libro 3. & in conſilio 523. numero trigeſime ſecundo, lib. 4.
- Fuluius Pacianus, in conſilio 134. num. 34. vbi nouè explicat textum, in dicta Clementina prima, de præbend.
- Sylueſter Aldobrandinus, in conſil. 93. numer. 10. & 11.
- Marcus Antonius Peregrinus, de fideicommiſſis, articulo 52. numero quadrage tertio, i fine, & numero 44. & in conſili. octauo, numero vudecimo lib. 3.
- Alexander Trentacinquius, variar. reſolut. lib. 1. titulo de reſcripti, & priuilegiis, reſolutione 8. numero 2. fol. 37.
- Marta, in tratactu de clauſis, 4. parte clauſula 20. & 21.

Cardinalem Thuſcus, latiſſimè, practicar. concluſ. iur. tot. prima. littera C. verbo, clauſula, concluſione. 312. ex folio 842. vbi in argumento ſic inquit, clauſulæ exequutiuæ non ampliant diſpoſitionem, imo non valeant, niſi valeat diſpoſitio principalis: & in contextu latè proſequitur, & quamplurima ponit exempla: aliqua etiam adducit Curtiu iunior in conſilio 3. numero 2. libro primo. Decius, in conſilio 500. cum ſequentibus, Tiberius Decianus, d. conſ. 64. ex numer. 47. lib. 4. qui inde deducit, n. 49. poſt Abbatem, & Imolam, quod licet iſta verba, authoritate noſtra cognoſcas, faciant commiſſarium delegatum; attamen id verum eſt, quando hæc verba apponuntur in principali diſpoſitione, ſecus ſi in executione: & numer. 50. refert vimili idem dixiſſe Bartolum, & voluiſſe, quod licet procurator cum libera intelligatur conſtitutus per iſta verba, ad firmandum quidquid conſtituens facere potuiſſet; tamen id verum, vbi ipſa verba ſunt poſita in principali diſpoſitione; ſecus ſi in executione, & num. 48. inquit ipſe Decianus, poſt Alexandrum, & alios Authores, quod ad iudicandum, an ſit donatio cauſa mortis, attenduntur verba prolata in principali diſpoſitione, non autem in executiuis: quod etiam tradit Cutius iunior, in conſ. 56. num. 3. libro primo. Vbi inquit poſt Deci. & alios Authores, quod pactum non reuocando donationem cauſa mortis, poſitum in clauſulis executiuis, etiamſi iuratum ſit, non impedit reuocationem: Couar. in rubrica de teſtamentis ſecunda parte, numero 12. Mieres, prima parte, dicta quæſtion. 30. num. 7. Ludouic. Molina, de Hispan. primogen. lib. 4. cap. 2. num. 40. in fine. & numero 41. & vide num. 44. & ſeqq. vbi explicat. text. in l. vbi ita donatur, ff. de donat. cauſa mortis: & iterum numero 52. & numero 46. tradit etiam poſt alios Authores, quod pactum de non contraueniendo, non alterat naturam contractus: improbat tamen Decij concordiam probatum ab Anton. Gabriele, & Didaco Couar. ibi relatis, an pactum de non contraueniendo donationi cauſa mortis, ſit in verbis ſubſtantialibus, an verò in verbis exequutiuis; & in ea opinione eſt, vt exiſtimet, quoad donationem cauſa mortis nihil intereſſe, an in verbis diſpoſitiuis, vel in executiuis pactum adiiciatur; provt ibi videri poterit, & per Anton. Gomez. variar. tomo 2. cap. 4. de donatione, num. 22. per totum, vbi etiam de intellectu dictæ l. vbi ita donatur, & admittit præfatam diſtinctionem, an pactum prædictum adiectum ſit in diſpoſitiuis, vel in executiuis. Surdus etiam in conſil. 243. numer. 40. & 41. libr. 2. per Guil. Benedict. in cap. Rainuntius, de teſtam. verbo, teſtamentum, 4. ex num. 23. Matienzum, in l. 7. titul. 10. gloſſa prima, numer. 14. lib. 5. Angulum, ad leges meliorat. l. prima, gloſſa 11. ex numero 12. Silueſt. Aldobrandinum, in conſilio 93. numeri nono, & decimo, qui exiſtimat, quod actus, ſiue diſpoſitio alteratur, quoties alteratur ſubſtantia, & adiicitur pactum quod alterat actus ſubſtantiam, & ponit exemplum in donatione cauſa mortis, cui in executiuis, ſine in fine adiicitur pactum de non reuocando, ſiue de non contraueniendo. Et inde præſtat intellectum ad text. in dict Clementia prima, de præbend. vbi reſcriptum ſuper executione, non alterat diſpoſitionem principalem: & inquit, illud eſſe verum, quia ibi non tractabatur de alteratione ſubſtantiæ, ſed de lateratione augmenti, vel diminutionis, quæ non reſpicit eſſentiam, & ſubſtantiam, ſed qualitatem rei diſpoſitæ; & ideo bene habet locum, quod ibi dicitur; ſecus tamen in terminis dictæ l. vbi ita donatur, & hactenus Aldobrandinus metipſe, qui in effectu inquit, quod reſcriptum ſuper executione non alterat principalem diſpoſitionem, cum reſpicit qualitates, ex dicta Clementia prima; ſecùs ſi eſſentiam, & ſubſtantiam, ex nunc dictis. Sed in altero dubio, vtrùm inquam clauſula, ad habendum, tenendum, poſſidendum, & quicquid perpetuo ſibi, & ſuis placuerit faciendum, in conceſſione feudi appoſita; importet facultatem alienandi: ita quoque poſt Decium, Iaſonem, Natam, Socinum, Imolam, Felinum, Brunum, Crauetam, Pariſ. de Put. Iacobin. à ſan. Georg. Curtium, Gratum, Pariſium & alios diſtinguunt Octauianus Cacheranus, dicta deciſione 164. numero, & ſecundo, Vincentius de Franchis, dicta deciſione septima, numero ſexto, quod ſi clauſula præfata appoſita eſt in verbis diſpoſitiuis inueſtituræ, tunc cenſeatur conceſſa licentia alienandi feudum: ſi vero in executiuis, cum nec alteret, nec immutet principalem diſpoſitionem, nec ipſam ampliet; non cenſeatur conceſſa prædicta licentia, vt ibidem latius explicant. Et tradunt etiam, clauſulæ, quando dicantur diſpoſitiuæ, vel exequutiuæ, ſiue poſitiuæ in exequutiuis, & non in diſpoſitiuis; ibidem Vincent. numer. 7. & Octauianus, numero tertio. Decius quoque id ipſum explicat (quem ipſi non citant) in conſ. 500. num. 9. &10. & in conſil. 521. num. 15. Thuſcus, dicta concluſ. 312. libri primi, n. 26. folio 843. qui ex relatione aliorum inquit, quod clauſula acceſſoria, & exequutiua, quæ non ampliat diſpoſitionem, dicitur, quando eſt in clauſulis generalibus poſt diſpoſitiuam; videlicet quando ponitur clauſula, quæ omnia, & c. ſi verò eſt in parte ſubſtantiali, & in diſpoſitiua, ſecus eſt: & quod hoc modo cognoſcitur, an ſit exequutiua, vel non. Addiderim ego, id ſemper intelligendum iuxta reſolutiones, & obſeruationes Ludouici Molinæ, libro 4. dict. cap. 2. numero 48. 49. & 50. vbi ſingulariter & vtiliter modificat, atque explicat vulgatam traditionem Doctorum, ex textu, in dict. Clementia prima, de præbend. deductam: & vide Menochium, in conſ. 140. n. 38. libr. 2.

Rurſus & in altero dubio, vtrum bonorum diuiſione facta cum clauſula ad habendum, tenendum, possidendum, & quicquid placuerit, faciendum, videatur tributa, & conceſſa alienandi facultas, aut remiſſum eſſe fideicommiſſum: nonnulli iuris Interpretes totum fundamentum faciunt in eo, quod verba prædicta appoſita fuerint in diſpoſitiuis, vel in executiuis, ſicuti apparet penes Peregrinum, de fideicommiſſis: articulo 52. num. 43. in fine. Alij verò aliter ſentiunt, & pro varietate caſuum diuerſimode reſpondent; provt inuenies poſt infinitos alios plena & abſoluta manu explicatum per Menoch. lib. 3. præſumpt. 15. ex num. 42. vſque ad num. 67. & in conſ. 87. num. 45. libro primo, & in conſ. 545. ex num. 3. cum ſeqq. lib. 6. Peregrinum, d. artic. 52. ex num. 37. vſque ad num. 49. vbi latiſſimè.

Denique, ſi teſtator legauerit centum puellæ vt poſſit nubere, quod ſi à teſtatore ſit facta mentio iſta in ea parte teſtamenti, quæ ad executionem legati, non ad diſpoſitionem pertineat; legatum ſit purum, & non conditionale, ex regula dictæ clementinæ primæ, in fine, de præbendis, adductus, reſpondit, & notauit Aimon Sauail. in conſil. 110. ſequitur Couarr. in c. 3. de teſtamentis, num. 10. verſitertio inde. Mieres de maioratu, prima parte, dict. quæſt. 30. numero 10. in fine, quibus iunge Michaël Graſ. receptar. Sententiar. §. legatum, quæſt. 48. per totam. Perez de Lara, de anniuerſariis, & capet. libro primo, cap. 21. ex num. 23. qui in eo dubio, an legatum dotis, ſiue pro dote relictusm, ſit purum, vel conditionale; latius ſe habent, atque ex coniecturis id diſcernendum exiſtimant, vt per Graſ. ibi num. 4. & hactenus de prima obſeruatione in hac materia.

Secundò deinde & principaliter obſeruandum atque conſtituendum erit, idque ad limitationem eorum, quæ num. præcedentibus adnotata, atque ſcripta fuere, ex deciſione præcitatæ Clementinæ primæ, quod clauſulæ acceſſoriæ, & executiuæ, ſiue quæ in executiuis apponuntur: quamuis diſpoſitionem principalem non alterent, nec amplient, nec immutent; eam tamen declarant, & ſunt aptiſſimæ, & ſufficientes ad declarandam mentem diſponentis, eandèmque diſpoſitionem præcedentem: quod poſt Bartol. Bald. Curt. ſen. Socin. ſen Decium, Ruin. Alciatum, Nattam, Gratum, Socin. iun. Curt. iun. Mandellum de Alba, Vincent. Annibald. Couar. Beccium, Caualcanum, Ioannem Franciſcum de Ponte, & alios obſeruat Ludouicus Caſanate, in conſil. 19. numer. 7. & vltra eum, poſt Aretinum, Ruinum, Decium, Curtium iun. Ripam, & Oſaſcum, Iacob. Menochius, in conſilio 545. numero 3. verſic. nec repugnat. lib. 6. Petrus Surd. in conſil. 45. numero 24. libro primo, & in conſ. 179. numero 58. libro 2. Marcabrunus, in conſil. 111. num. 31. Simon de Prætis, de interpretat. vltimar. volunt. lib. 2. interpretatione 3. ſolutione 3. numero 14. folio 256. vbi in idem citat Sebaſtian. Sapin. & Galiaul. à ſuperioribus non relatos. Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſ. iuris, tomo primo, littera C. dicta concluſion. 312. num. 28. & 72. imo diſpoſitionem metipſam præcedentem ampliant clauſulæ eædem in executiuis, cum appoſitæ ſunt ſuper diſpoſitione, quæ eis non repungnat; provt in terminis declarauit Ripa, in dicta l. qui Romæ, §. duo fratres, numero 84. & illum ſequutus eſt Socinus iunior, in conſilio 93. num 27. libro tertio, Fuluius Pacianus, in conſilio 140. num. 34. vbi inquit, quod clauſula in executiuis, ampliat, auget, & declarat diſpoſitionem præcedentem, quando diſpoſitio ſe compatitur cum ea, aliàs ſecus. Vel quando in ea diſpoſitione nihil aliàs operarentur: vt Socinus iunior, vbi ſupra, numero 25. poſt Iaſon. Gratum, & Ripam probauit. Iacobus Menochius, dicto conſil. 87. n. 41. & 42. lib. 1. Fuluius Pacianus, dicto numer. 43. Vincent. Annibald. Iacobi Mandelli de Alba Additionator, ad dictum conſilium 473. littera C. qui etiam adiiciunt, illud quod dicitur, clauſulas in excutiuis non ampliare diſpoſitionem, ſolum procedere in reſcriptis gratioſis, & ſimilibus, quæ ſtrictam interpretationem admittunt; ſecus verò in fauorabilibus; vt per Socinum iun. dicto conſilio 93. numer. 30. libro 3. quem ſequitur Menoch d. conſ. 87. num. 43. Vincent. Annibaldus, vbi ſupra, in verſ. item regula, vbi inquit, quod regula dictæ Clementinæ primæ, procedit in materia odioſa, quæ non debet extendi ad caſum, in quo materia fauorabilis eſt, & ita declarare Decium, in conſ. 185. ſub. n. 7.

Ego vero etiam in fauorabilibus, & ſic in vltimis voluntatibus, & in quancumque alia diſpoſitione, quantumcunque fauorabili, non modò in reſcriptis gratioſis procedere regulam præductam, ex ea Clementina deductam, exiſtimo, nec congruam inuenio differentiæ rationem: ſic ſane permulti illi iuris Interpretes, à me commemorati ſuprà num. 4. indiſtincte loquuntur, & allegant dictum axioma in omni actu, materia, & diſpoſitione. atque ad ſola reſcripta gratiæ non ſe reſtringunt & in ſubſtitutionibus, ac fideicommiſſis verſantes, regulam ipſam præfatæ Clementinæ expendunt Tiber Decian in conſil. 63. numero 50. libro quarto, Iacob. Menochius, in conſilio 260. num. 38. libr. 2. provt ibi appater ſpecificè. In eo autem inſiſtendum duntaxat arbitror (quæcunque materia, & diſpositio ſit, etiam fauorabilis quantumcunque) an ſcilicet diſpoſitione principali iam deliberatè, & perfectè, atque abſolutè facta, poſtmodùm, ſine in executiuis) vt circumferri ſoler commnuniter) aliquod quaſi obiter & incidenter adiectum fuerit, etiam generali clauſula appoſita; & tunc quidem diſpoſitio ipſa principalis non amplietur, neque innouetur, aut immuretur aliquo modo; & communis allegatio illius textus obtineat: veriſimile namque non eſt, ex clauſula obiter, & quaſi incidenter adiecta, voluiſſe diſponentem immutare, aut alterate diſpoſitionem præcedentem, ſic deliberatè & absolutè factam: idque maxime, ſi in re magni ponderis & momenti, ex huiuſmodi clauſula ſic obiter adiecta induceretur de nouo diſpoſitio, aut augeretur aliter, quàm ex diſpoſitione principali poſſet conſtare, ſiue deduci. Secus verò, quando ex clauſula huiuſmodi, etiam in executiuis appoſita, conſtare, & elici poſſer, aut ſuaderi deberet veriſimiliter, non obiter, ſed ex propoſito, atque vt diſpoſitio effectum alium produceret, teſtatorem, vel alium diſponentem quemcunque, clauſulas in executiuis adieciſſe: quod ſatis apertè viſus eſt præſentire Menochius, dicto conſilio 87. numero 44. libro primo, apertiùs Socin. iunior, dicto conſ. 93. num. 33. vbi inquit, quod tunc clauſulæ executiuæ non extendunt diſpositionem, quando ſimpliciter ex ſtilo Notarij ſunt appoſitæ, quaſi non principaliter conſideratæ, ſed acceſſoriè: ecce vbi is Author id duntaxat conſiderat, an principaliter, atque ex propoſito; vel incidenter, ſeu obiter adiectæ fuerint clauſulæ hæ executiuæ, quod etiam conſiderant, & an clauſula verè acceſſoria fuerit, an potius principalis; Craueta, & Decius, cum quibus Thuſcus, tomo 1. littera C. concluſ. 312. numer. 50. folio 844. conuenit etiam Vincent. Annibald. in addit. ad dict. conſilium Mandelli 473. in illis verbis; Limita etiam, quod prædicta procedunt in clauſulis, ſen verois acceſſoriis, ſcilicet conditionaliter prolatis, quæ executionem reſpticiunt, & non diſponunt: ſecus, quando ſunt verba dispoſitiua, quæ principaliter diſponunt. Conuenit denique Ludouicus Molina, qui ſingulariter & vtiliter ſuperiora viſus eſt percipere de Hiſpanor. primogeniis, libro quarto, cap. 2. ex numero 40. cum ſeq. ibi namque, ſub numero 50. ad finem, rectiſſimè percipit intellectum dictæ clementinæ primæ, de præbendis, in fine, dum dicit, quod ille textus loquitur in gratiis à Romano Pontifice conceſſis, in quibus de ſtilo Curiæ ſolent plures clauſulæ executioni adiici, etiam Romano Pontifice inconſulto, nec ſolent conceſſiones ampliare; idcirco eam deciſionem ad alios caſus, aliſq́ue diſpoſitiones, non ita de facili trahendam; agnoſcit tamen trahendam plerumque, vt ibidem dixerat antea num. 42. & ſic quamuis ſtatuerit, in reſcriptis gratioſis clauſulas executiuas non ampliare diſpoſitionem; provt etiam dixerunt à me relati ſupra Authores, in fauorabilibus non ita indiſtinctè & regulariter aſſeuerauit ampliate, vt indiſtinctè commemorati ſuprà, num. 15. probarunt. Sed in effectu Molina ipſe diſtinctione propoſita vti videtur quamuis ſub. d. num. 50. iuxta terminos dicta, Clementinæ primæ exemplum propoſuerit, vt ſtatim dicetur: & n. 48. & 49. præmittit idemmet Molina, illud quod dici ſolet, quod clauſula acceſſoria ſequitur naturam principalis diſpoſitionis, intelligendum eſſe, quando clauſula eſt verè acceſſoria, & dependens; ſecus, quando in diſpoſitione apponitur clauſula importans aliquid diuerſum, & ſeparatum æquè principaliter; tunc etenim ea clauſula non ſequitur naturam diſpoſitionis principalis; provt expreſſim notarunt Decius, Ruinus, & Anton,. Gabr. ibi relati. Deinde inquit d. num. 50. quod textus, in d. Clementina prima, in fine, de præbend. vbi verba appoſita in clauſulis executiuis non attenduntur, vt ex illis gratia augeatur; intelligendus eſt, quando in illis clauſulis non diſponitur principaliter illud, ex eis comprehendi prætenditur; ſed ſolum obiter, atque incidenter, & ad alium finem mentio fit de aliquo, quod non erat ſub diſpoſitione principali comprehenſum; veluti ſi in gratia duorum beneficiorum alicui facta, in clauſulis executiuis dicatur: ita tamen quod cura animarum non negligatur, ex hac clauſula obiter atque incidenter appoſita, non eſt augenda gratia, vt ad beneficia curata extendantur; non enim res tanti præiudicij ex ea clauſula inducenda eſt: ſed ſi Romanus Pontifex propoſito dixiſſet, quam gratiam volumus effectum obtinere, etſi ea beneficia curata ſint, vel etiam ſi alterum eorum curam animarum annexam habeat, nulli dubium, quin hæc clauſula ſufficeret, in quancunque parte addiciatur, ad hoc, vt diſpoſitum fuiſſe cenſeatur: quod probatut in duobus exemplis, in dicta Clementin prima appoſitis, & declararunt ita Authores relati per eundem Molinam, dicto numer. 50. dum dicunt, quod ratio decidendi ad illam Clementinam eſt, quia intentio Papæ non tendebat ad illud, nec in eo fundabatur; alià autem ſecus foret; hactenus in propoſito Molina ipſe ex quo, & ſuperioribus Authoribus, atque ex Antonio Gabriele, commun. concluſ. lib. 6. titulo de clauſulis, concluſion. 10. numero 7. rectiſſima ego iuris ratione obſeruo, non ex eo, quod materia, aut diſpoſition ſit fauorabilis, aut quod non ſimus in reſcriptis gratiæ, ſed in fauorabilibus, dicendum eſſe, quod regulariter non ſit locus deciſioni dictæ Clementinæ primæ, de præb. in fine, aut clauſulas in executiuis ampliare diſpoſitionem principalem: id namque potiùs eſſet plerumque odioſum, & voluntari diſponentis contrarium, omninoq́ue repugnans, quàm fauorabile: Sed attenendum eſſe, an perfecta, & abſoluta diſpoſitione præcedenti, clauſulæ veluti incidenter & obiter, & ſic verè acceſſoriè, an æquè principatliter adiectæ fuerint: qualiter etiam, ſiue qua intentione conceptæ, ad quid adiectæ videri poſſint: & an ex ſtilo Notarij duntaxat. Et ſecundum hæc diiudicandum, an ſit locus, necne deciſio in dictæ Clementiæ primæ, & communi Scribentium omnium placito, ex eo textu deſumpto: cui (vt exiſtimo) in reſcriptis gratioſis, & in gratiis à Romano Pontifice conceſſis, facilius erit locus: non tamen inde excluditur, quin etiam in vltimis voluntatibus, & in aliis diſpoſitionibus præter reſcripta gratiæ, eidem locus ſit futurus regulæ, ac eſſe debeat, ſi ratio, ac natura diſpoſitionis, & verborum prolatorum forma (quæ verè acceſſoria videatur) ſic ſuadeat: & ita in omni diſpoſitione inuenies loquutos permultos illos iuris Interpretes, relatos ſupra, num. 4. & in vltimi voluntatibus quamplures ipſorum, atque ſpecificè Tiber. Decianus, & Menoch commemorati ſuprà, num. 16. in principio. Prætis etiam, qui in teſtamentis, & in eorum interpretatione locum habere dictam regulam: nec ampliare diſpoſitionem clauſulas in executiuis, obſeruauit. lib. 2. interpret. 3. ſolut. 3. num 13. folio 256. citat iura nonnulla, quæ in ipſis vltimis voluntatibus loquuntur, in l. quidem teſtamento, in principio, ff. de legat primo, l. prædiis, in principio, ff. de legatis tertio. Inſpiciendum itaque erit, etiam in teſtamentaria diſpoſitione, an clauſula vere acceſſoria, & dependens adiuncta fit, an verò impropter, vt per Molinam ibi num 48. Pro quo denique non mediocriter iuuat conſideratio illa, verimile non eſſe, quod diſpoſitionem præcedentam abſolutè, atque deliberatè ordinam, verbiſque, & clauſulis ſpecificis, & expreſſis compoſitam, poſterioribus, atque generalibus, & acceſſoriis, ſiue executiuis clauſulis teſtator derogate voluetit, aut quod eiſdem aliquid momenti, nouumvè, aut derogatorium ſuperius ſpecificè diſpoſitorum reſeruauerit, nec clauſula ſpeciali, & magis certa id expreſſerit, aut quod ita incidenter & obiter in eo ſe habuerit. Idcirco, niſi in diſpoſitione apponatur clauſula importans aliquid diuerſum, & ſeparatum, & æquè principaliter, clauſulæque ipſæ ſatis apertè voluntatem demonſtrent, aut æquè principalem inducant, docendum erit, locum eſſe regulæ prædicatæ, nec clauſulis acceſſoriis & executiuis alterari diſpoſitionem principalem; vt cum iudicio idemmet Molina obſeruauit lib. 4. d. cap. 2. n. 48. & duob. ſeqq.

Nec verum eſt regulariter, clauſulas has executiuas, ſiue acceſſorias eſſe ex ſtilo Tabellionum; nam imo eſſe ex voluntate partium, ſcripſit Bartol. in dict. l. qui Romæ, §. duo fratres, quæſtione 8. & ibidem Ripa, num 49. & veriſſimum profitetur Menochius, dicto conſil. 87. num. 45. 46. & 49. libro primo. Si quidem magna eſt pro Notario præſumptio, vt ſit ſatis peritus, & inſtructus, nec clauſulas tanti ponderis ex ſolo ſuo capite inſtrumento adſcribat, cum non poſſit plus ſcribere, quàm quæ propriis audiuit auribus, vt inquit Baldus, in rubrica, C. de fide inſtrument. num. 10. & poſt alios ſequitur Menochius, in eodem conſil. 87. num. 47. imo cum Notarius ſemper cenſeatur rogatus à partibus, vt clauſulas conſuetas apponat, caſq́ue de voluntate partium cenſeatur apponere: ſicuti cum aliis Authoribus adnotauit ipſe Molina, libr. 4. dicto cap. 2. num. 51. Menochius, dicto conſil. 87. num. 49. & inſtrumentum illud coram ipſis partibus legere debet; ſequitur equidem, inſtrumento eo partibus lecto, verba illius, non Notarij, ſed partium dici debere, & ſic clauſulas ſimiles ſuum effectum operari; vt poſt Imolam, & Alexand. profitetur idem Molina, dicto num. 51. Menochius, vbi ſupra, num. 48. & 49. qui inquit, quod his rationibus adductus, aliquando interrogatus reſpondit, clauſulam codicillarem inſtrumento teſtamenti cenſeri inſertam voluntate teſtatoris; non autem ſtilo Notarij: & ita in ſimilibus clauſulis, quæ vel ſubſtantialia, vel accidentalia actus reſpiciunt: firmarunt Alexand. Ruinus. Decius. Ripa, & Neuizanus, quos retulit Menochius, dicto conſilio 87. numero 51.

CAPVT XLIX.

Ex verbis præſentis, vel futuri temporis, & quibus vno tempore diſpoſitio fit, & quoad ſui effectum in aliud dirigitur, quemadmodum coniectura voluntatis deduci, atque interpretatio fieri poſſit, & debeat. Ad tempus etiam facti teſtamenti, vt verba referantur, ſiue diſpoſitio reſtringatur, nécne, vtrùm interpretatio fieri debeat in teſtamentis, & vltimis voluntatibus; ſiue coniectura hæc, quæ ex eiuſmodi verbis colligitur, quanti habenda ſit regulariter. Denique, donatio inter virum, & vxorem (quæ de iure communi improbatur, provt hic explicatur) pactum etiam reciprocum de futura ſucceſſione inter ipſos, vtrùm de iure huius Regni valeat, ſi fiat poſt annum contracti matrimonij: & an maritus poſſit augere dotes vxoris: breuis, & diſtincta reſolutio, atque explanatio.

SVMMARIVM.

- 1 Ex verbis præſentis, vel futuri temporis ex tempore etiam teſtamenti, aut factæ diſpoſitionis; atque ex tempore, id quod dispoſitio confertur, ſumitur efficax, & vrgens coniectura ad vltimam quamcunque voluntatem interpretandam.
- 2 Interpretatio in teſtamentis fit ſecundum tempus mortis teſtatoris, quo tempore ſua dispoſitio recipit perfectionem.
- 3 Habita tamen ratione ad intellectum verborum tempore conditi teſtamenti.
- 4 Interpretatio non poteſt ſumi ex actu futuro.
- 5 Teſtamentorum verba regulariter referri ad tempus teſtamenti facti, ſiue circa res, ſiue circa perſonas fiat diſpoſitio. Et quæ ſunt præſentis temporis, minime comprehendere futura.
- 6 Idque in omni actu, & materia, & in diſpoſitione quacunque.
- 7 In contractibus etiam, in quibus verba præſentis temporis non trahuntur ad futurum. Licet in aliquibus caſibus ſecus ſit; & quomodo id procedat, remiſſiuè.
- 8 Teſtator, an, & quando præſumatur legaſſe ea tantum, quæ habebat tempore conditi teſtamenti, vel etiam deinde quæſita: quod exornatur, & latè declaratur, remiſſiuè.
- 9 Verba, & diſpoſitionem temporis præſentis, legatæ etiam non includere futura, ſed intelligi iuxta tempus facti teſtamenti, multis exemplis Interpretes iuris demonſtraſſe, quorum nonnulla commemorantur hoc loco.
- 10 Legata etiam coniunctis relicta, intelliguntur ſecundum tempus facti teſtamenti, nec extenduntur ad acquiſita poſt teſtamentum.
- 11 Tempus facti teſtamenti non attendi, cum teſtatoris voluntas repugnare videtur. Sic ſane ex præſumpta teſtatoris voluntate, verba teſtamenti, etiam ſi præſentis temporis eſſe videantur, & verè ſint, ad futurum etiam tempus referri. Et à regula ſuperiori ex coniecturis recedi.
- 12 Verba teſtamenti ex veriſimili voluntate trahuntur ad futurum tempus, etſi eſſent præſentis temporis.
- 13 Legatum, quod regulariter, & in dubio intelligitur de rebus, quæ fuerunt teſtatoris, tempore teſtamenti. Ex coniecturis, atque ex præſumpta voluntate teſtatoris, futura etiam comprehendit.
- 14 Verbum ambiguum in teſtamentis, & vltimis voluntatibus cum reperitur, de tempore futuro intelligitur.
- 15 Maxime, vbi dispoſitio habet tractum ad futurum tempus: tunc namque, etiamſi verbum ſit præſentis temporis, tamen in qualitate adiecta inſpicitur tempus futurum.
- 16 Diſpoſitio omnis in dubio videtur tacite collata in tempus, & caſum, quo erit vtilis, & neceſſaria.
- 17 Tempus præſentis temporis, vel præteriti imperfecti trahitur ad futurum, cum in præſenti verificari non poteſt.
- 18 Legatum factum de certa ſpecie, non recipit augmentum, & qua ratione, remiſſiuè.
- 19 Verba præſentis temporis collectiua, quomodo extendantur ad futurum: quod exornatur, & de verbis quoque indefinitis, ſeu generalibus agitur.
- 20 Legatum debetur ſecundum naturam, quam habet tempore mortis teſtatoris, non teſtamenti.
- 21 Vltima quæque voluntas (ſicut & diſpoſitio alia quæcumque coniecturatur) atque interpretatur ex tempore, & ſecundum tempus. id quod confertur.
- 22 Et ſic facta vno tempore, & quoad ſui effectum in aliud collata, iudicatur ſecundum tempus, in quod dirigitur, neque tempus, quo fit ipſa dispoſitio, attenditur.
- 23 Vnde quoad validitatem ipſius, tempus, in quod confertur, inſpicitur. Quod procedit, quando ſubſtantia actus confertur in tempus prohibitum; ſecus verò ſi executio ſola, vt inferius, num. 27.
- 24 Paria ſunt, quod fiat aliquid tempore prohibito; vel fiat licito, & conferatur in tempus prohibitum, vel è contra, & numeris ſeq.
- 25 Maritus non poteſt augere dotes vxoris, nec vxori dotem conſtituere.
- 26 Quod procedit, etiamſi ante matrimonium contractum præceſſit promiſſio augendi dotes, augmentatio autem fuit collata in tempus matrimonij, & num. ſeqq.
- 27 Donatio collata in tempus illicitum, habetur, ac ſi prohibito tempore facta eſſet, & numero 29. in fine.
- 28 Donatio ſimplex inter virum & vxorem non valet, & ſubinde poteſt ad libitum per donantem reuocari. Sed ſi non reuocetur, morte confirmatur, trahitúrque retrò. Quod exornatur, & latiùs explicatur remiſſiuè materia vniuerſa, quæ attinet ad titul. de donat. inter vir. & vxor.
- 29 Et extenditur, vt procedat, etiam inter ſponſum, & ſponſam de præſenti ante receptas Eccleſiæ benedictiones, ex ſententia multorum.
- 30 Donatio inter virum & vxorem iure Regio valet, dum tamen fiat poſt annum contracti matrimonij.
- 31 Valet etiam inter ipſos pactum reciprocum de futura ſucceſſione, dummodo fiat poſt annum contracti matrimonij. Vſque adeo, vt præiudicet etiam aſcendentibus præmorientis in ſua legitima.
- 32 Maritus an poſſit augere dotes vxoris de iure huius Regni, poſt annum contracti matrimonij.
- 33 Arræ conſtitui poſſunt conſtante matrimonio.

PRo breui, & diſtincta huiuſce cap. explicatione præmittendum, atque conſtituendum erit primo loco, quod ex verbis quoque præſentis, vel futuri temporis, & ſic ex tempore facti teſtamenti, aut diſpoſitionis; ex tempore etiam, in quod diſpoſitio confertur, vel dirigitur, efficax, & vrgens coniectura ſumitur, ad vltimam quamcunque voluntatem, ſeu dispoſitionem interpretandam, & coniecturandam. Ita ſane deducitur apertè ex placitis, atque reſolutionibus communibus Authorum quorundam, qui mox rreferuntur: & in terminis poſt alios Authores ſcriptum reliquit Iacob. Menoch. in conſil. 106. num. 323. lib. 2. & in conſil. 97. num. 64. & 65. libro primo, & præſumptione 127. fere per totam, lib. 4. Socinus iunior, in conſil. 99. num. 10. libro 3. Ruinus, in conſil. 160. num. 14. libr. 2. Rolandus, in conſil. 160. num. 15. libr. 4. Pariſius, in conſil. 12. ex num. 31. cum ſeqq. lib. 2. Hieronymus Gabriel, in conſilio 98. ex num. 24. cum ſeqq. & in conſil. 120. libro 1. latius Cardinalis Franciſcus Mantica, de coniectur. vltimar. voluntat. lib. 3. titulo 11. per totum, Simon de Prætis, de interpretat. vltimar. volunt. lib. 4. dubitatione 9. ex num. 35. fol. 323. Sic equidem interpretatio voluntatis teſtatoris, quamuis verè fiat ſecundum tempus, quo diſpoſitio applicatur ad actum, & ideo interpretatio fit in teſtamentis ſecundum tempus mortis teſtatoris, quo tempore diſpoſitio ſuam perfectionem recipit: l. prima, C. de SS. Eccleſiis, & l. prima, ff. de teſtament. l. 4. ff. de adimen. legat. & §. poſteriore, Inſtitut. quib. mod. teſtam. infirmentur, attamen hoc fit habita ratione ad intellectum verborum tempore teſtamenti: ita in ſpecie declarat Marianus Socinus, in conſil. 6. Prædicta conſultatio, numer. 2. lib. 1. qui ita citat Bartolum, & cæteros, in l. ſi ita, ff. de auro & arg. legato, & refert Menochius, in conſilio 97. num. 149. & 150. lib. 1. qui inquit num. 151. ea ratione pulchra motum eſſe Socinum, quod interpretatio verborum non poteſt ſumi poſt actum perfectum, atque ita inſpecto tempore futuro, cum diuinare non potuerit ipſe diſponens, quod ſignificatio illa varietur, atque mutaretur, eſt enim futurum incertum, & ſoli Deo cognitum. Voluntas ergo (concludit Menochius) teſtatoris ſua morte confirmatur, l. prima, ff. de teſtament. & interpretatur iuxta tempus ſuæ diſpoſitionis: & ſubdit in hunc modum, & multum ad propoſitum noſtrum. Ita in caſu noſtro voluit D. Mercurius teſtator, quod primogenitus D. Salomeæ ſibi ſuccederet per fideicommiſſum, cum ille primogenitus D. Baiardæ de Baiardis eſſet mortuus ſine liberis maſculis: quoad caſum, & tempus ſucceſſionis huius primogeniti dom. Salomeæ attenditur quidem tempus mortis dicti primogeniti D. Baiardæ: ſed quis ſit iſte primogenitus. D. Salomeæ attenditur tempus conditi teſtamenti: cum (vt diximus) obſeruari debeat interpretatio verborumillius temporis, & non futuri. Idcirco teſtamentorum, & vltimarum voluntatum verba, regulariter referuntur ad tempus teſtamenti, vel factæ diſpoſitionis: idque, ſiue circa res, ſiue circa perſonas facta ſit diſpoſitio, & quæ ſunt præſentis temporis minimè comprehendunt futura, l. ſi itæ ſcripſiſſet, ff. de legatis ſecundo: quò loci dicitur, verba illa teſtatoris: lego quod mihi L. Titium dare, & facere oportet, non includere quæ poſt teſtamentum Titius cæpit debere, quia verbum (dare oportet) præſentis temporis non includit futurum, l. vltima, §. 1. de legat. ſecundò: vbi illa verba, communes ſunt, præſentis temporis, non includunt futura, & ibi annotauit Bartolus poſt Gloſſam: quod ea magis vrget, quod ibi teſtator vſus eſt illis verbis, propter res vniuerſas, quæ ſui natura includere ſolent etiam futura, provt perpendit cum aliis Authoribus Menochius, dicto conſil. 97. ſub numer. 72. l. ſi ita legatum, ff. de auro & argento legato: vbi Iureconſultus ait, quod verba teſtatoris in dubio prolata quæ tempus præſens & futurum ſignificare poſſunt; ad præſens tantum referuntur, ita enim ibi ſcriptum eſt: Quia præſens tempus ſemper intelligitur, ſi aliud comprehenſum non ſit. Si ergo ita de verbis, quæ vtrumque tempus poſſunt includere, conſtitutum eſt, quanto fortius idem conſtituendum eſt de expreſſis verbis temporis præſentis, quæ ſolum præſens ſui natura & proprietate ſignificant: l. vltima, in fine principij, eo. tit. de aur. & arg. legat. l. Iulianus, §. vltimo, ff. de legatis tertio, vbi prædiis legatis cum iis inſertis, quæ in ea poſſeſſione ſunt, veniunt mancipia, quæ eo tempore ibi ſunt, immo & ea, quæ poſtea acceſſerunt: Si modo (inquit Iureconſultus) hoc teſtatormanifeſte expreſſit. Ecce ergo, quod verbum præſentis temporis non includit ſui natura futurum, ſed opus eſt, quod manifeſtè exprimatur, l. his verbis, l. vxorem, §. teſtamento. 1. ff. de legatis tertio, quò loci dicitur, quod cùm teſtator relinqueret quinque pueros ætatis ſeptem annorum: & vixiſſet is teſtator poſt conditum teſtamentum multos annos, & tempore mortis habuiſſet alios illius ætatis pueros, ſolum debentur pueri illius ætatis tempore conditi teſtamenti. Et ſubiungit verba quædam, quæ maxime ad propoſitum pertinent. Respondi eam videri ætatem deſignatam, quæ eſſet, cum à teſtatore relinquerentur, l. Aurelius 29. §. primo, & l. finali, ff. de liberatione legata. Sic ſane, quod vltimæ, & alterius cuiuſque diſpoſitionis verba, ad tempus teſtamenti, vel factæ diſpoſitionis reſtringantur, & quæ ſunt præſentis temporis, aut ambigua, futurum tempus non comprehendant; obſeruarunt, & latè exornantes, atque explicantes materiam d.l. ſi ita, & traditionum Bartoli ibid. multis caſibus practicis applicarunt Caſtrenſis, Alexander, vterque Socinus, Fulgoſius, Decius, Felinus, Curtius, iunior, Aretinus, Romanus, Berous, Corneus, Capra, Cephallus, Herculanus, Craueta, Pariſius, Rolandus, Neuizan. Cagnolus, Crotus, & alij, quos recenſet, & de hac materia late & diſtincte commentaria conficit Iacob Menoch. libro 4. præſumptione 127. per totam; vbi vide omnino, atque ex numer. 6. vſque ad numerum 16. ita regulam ſuperiorem deducit, & illuſtrat permultis, provt ego quoque ipſum commemoraui, & ita pariter adnotaui in commentariis de vſufructn, cap. 44. num. 2. idem Menochius, in conſilio 97. num. 64. & ſeqq. num. 70. & ſeqq. vſque ad numerum 78. num. 120. & num. 136. vſque ad numerum 152. libro primo, vbi etiam ſingulariter declarat hanc materiam: & in conſilio 115. num. 66. & in conſilio 106. ex num. 61. & num. 169. vſque ad numer. 180. & num. 192. 194. &267. lib. 2. & in conſil. 330. ad finem, lib. 4. Didac. Couar. practicarum cap. 2. ex num. 2. cum ſeqq. vbi ſingulariter, & eruditè (vt adſolet) Dueñas, regula 205. Ioannes Baptiſta Cephalus, inter conſilia Cephali genitoris, in conſil. 773. num. 21. & multis ſeqq. lib. 5. Hieronymus Gabriel, in conſilio 98. ex num. 24. cum ſeqq. & in conſilio 120. per totum, libro primo. Gaſpar Cauellinus, milleloquio 38. num. 3. Ioannes Garcia, de expenſis & meliorationibus, cap. 22. num. 33. per totum, Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. 2. cap. 2. §. primo, num. 38. Aluarus Valaſcus, conſultatione 58. num. 3. & ſeqq. Peregrinus, in conſil. 19. numer. 36. lib. 4. de fideicommiſſis, articul. 13. num. 78. late Alexand. Raudenſ. variar. libro 1. cap. 1. 2. & 3. Marta, deciſion. 6. Cardinalis Franciſcus Mantica, de coniecturis vltimar. volunt. lib. 3. tit. 11. per totum. Hippolytus Riminaldus, in conſil. 244. num. 193. libro 3. Andreas Fachineus, controu. iuris, lib. 12. cap. 76. Simon de Prætis, de interpretat. vltimar. volunt. libr. 4. dubitatione 9. ex numero 35. cum ſequentibus, folio 323. & libro 5. interpretatione 2. dubitatione vltima, numero 274. folio 550. Ioſephus Ludouicus, deciſion. 61. ex numer. 37. cum ſequentibus, Mieres, de maioratu, prima parte, quæſtion. 10. num. 37. Borgninus Caualcanus, de vſufructu mulieri relicto, ex num. 85. vſque ad num. 88. fol. 255. Michaël Graſſus, receptar. ſentent. §. legatum, quæſt. 29. per totam. Sfortia Oddus, in conſilio 69. per totum, libro primo, vbi vide: latiſſime Ioannes Vincent. Hondedeus, in conſilio 63. ex numero primo, vſque ad num. 34. & num. 41. vſque ad numerum 74. libro primo, & in conſilio 14. num. 34. lib. 2. Ludouicus Caſanate, in conſilio 44. ex num. 2. Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſ. iuris tomo 5. littera L. concluſion. 59. per totam, ex folio 62. in fine, & folio 63. & tomo 8. littera T. concluſ. 136. fol. 122. vbi in arugmento, quod teſtatoris diſpoſitio regulariter reſtringitur ad tempus teſtamenti; & quando ſecus: & eodem tomo 8. littera V. concluſ. 113. 114. & folio 547. & ſeqq. D. Perez de Lara, de capellam. & anniuerſariis, libr. 1. cap. 16. per totum: qui cum excitauerit dubium illud, vtrum poſſidens bona cum onere ſoluendi certam ſummam (pitanciam, vt ipſe inquit) Clericis alicuius Eccleſiæ pro anniuerſario, an teneatur ſoluere augmentatis, vel ſolum pro numero exiſtentium tempore conſtituti anniuerſarij; multa in propoſito adducit ex numero primo, vſque ad numerum 9. quæ concludunt, regulam ſuperiorem quod teſtatoris diſpoſitio regulariter reſtringitur ad tempus teſtamenti; procedere in omni actu & materia, & in diſpoſitione quacunque: quod ipſum, & quod tempus præſens, ſiue factæ diſpoſitionis inſpici debeat in omni materia; poſt Baldum, Iaſon. Alexand & Socinum iun. adnotauit Ludouic. Caſanate, dicto conſilio 44. numero 3. qui cum aliis quoque tradidit Authoribus, in contractibus etiam id habere locum, ac in eis verba præſentis temporis non trahi ad futurum; per text. in l. Rutilia Polla, ff. de contrahenda empt. l. non modus, C. de ſeruitutibus: idem etiam firmauit Barboſa, in l. ſi cum dotem, in principio, numero 40. ff. ſoluto matri. Perez de Lara, dicto cap. 16. ex numero primo. Cardinalis Mantica, de tacitis & ambiguis conuent. libro 3. titulo 15. numero 26. & 27. & libro 29. titulo 13. numero 5. & 9. Fontanella, de pactis nuptial. clauſula 4. gloſſa 9. parte 4. numero 6. folio 102. & vltra relatos ab eis, eleganter Menochius, in conſilio 97. numero 70. & num. 136. libro primo: vbi quod verba præſentis temporis non trahuntur ad futurum in contractibus; per text. in l. ſi ſtipulatus fuerim, §. cum ſtipulatur, & l. ſi à colono. & l. cum ſtipulatus ff. de verbor. obligat. licet in aliquibus caſibus ſecùs ſit, vt in caſu legis primæ, in fine, & l. ſi quis ſocietatem, ff. pro ſocio, & l. vltimæ, C. quæ res pignori obligari poſſunt. Et quomodo id procedat, explicat ibidem, numero 137. Ego quoque generaliter propoſui regulam ſuperiorem in commentariis de vſufructu, dict cap. 44. vbi dubium illud commune excitaui, an ſcilicet, & quando præſumatur teſtator teſtator legaſſe ea tantum, quæ habebat tempore conditi teſtamenti, vel etiam inde quæſita: & numero 3. ſtatui legatum regulariter intelligendum in dubio iuxta tempus teſtamenti, & de rebus quæteſtatoris tunc fuerunt; & poſt alios Authores ſic ſcripſiſſe, & latius explicaſſe, Menochium, Manticam, Graſſum, Hondedeus, & relatos ſuprà, numero 5. & ibi num. 9. idem diſpoſitum obſeruaui in legato vſusfructus omnium bonorum: nunc verò addiderim vltra ea, quæ ibi dixi, & Authores à me relatos, videndos Thuſcum, & D. Perez de Lara, in locis relatis ſuprà, & nouiſſimè Iacob. Cancerium, variar. cap. 20. de legatis, ex numero 118. & numer. 129. Denique, huc ſpectare multorum iuris Interpretum authoritates, & placita, quibus paſſim affirmarunt, verba, & diſpoſitionem temporis præſentis, legata etiam non includere futura, ſed intelligi iuxta tempus facti teſtamenti: ita enim ſcribit Caſtrenſis, in l. cum. ſtipulamur, ff. de verbor. obligat. dum ait, ſe aliquando reſpondiſſe, quod cum teſtator legaſſet Hoſpitali, quidquid reſtaret de ſuis bonis, de pecuniis in monte Florentiæ, & prius ſolutis omnibus debitis, reſtarent mille: & deinde pòſt acquiſierit vſque ad tria millia, quod illa mille, quæ tempore teſtamenti ſupereſſe poterant, debentur, non autem alia duo millia, & ita iudicatum ſuiſſe ſcribit Caſtrenſis, & ſequitur ibi Alexander; & Felinus, in cap. ad hæ, primo, de reſcriptis. Socinus iunior, in conſilio 99. num. 9. libro 3. etſi á Caſtrenſi diſſentiant in ſua illa ſpecie Aretinus, & Iaſon, in d.l. cum ſtipulamur: provt refert Menochius, dicto conſilio 97. numero 72. in fine, libro primo, ita quoque reſpondit Alexander, in conſilio 171. numero primo, libro 6. quod legatum tertiæ partis bonorum, ſolum comprehendit præſentia, tempore ſcilicet teſtamenti; & non deinde acquiſita, idem cenſuit Corneus, in conſ. 14. numero 5. libro primo, quod ſi teſtator legat maſſaritias ſuas intelligitur de his, quas tempore teſtamenti habet, non autem de futuris: ita pariter reſpondit Socinus iunior, dicto conſilio 99. libro 3. quod ſi teſtator reliquit vſumfructum bonorum ſuorum; & omnia eius mobilia, intelligitur de his, quæ habebat tempore teſtament. Et idem reſpondit Pariſius, in conſilio 21. numero 32. libro 2. refert & alia adducit Menochius, vbi ſupra, num. 74. &75. Thuſcus, tomo 8. littera T. concluſ. 136. per totam, fol. 122. & tomo 5. littera L. concl; 59. fol. 62. hunc etiam ſpectat quod ex d.l. ſi ita. ff. de auro & arg. legato; Scribit Socinus, in l. filiæ, §. Titia, in fine, ff. condit & demonſt. poſt Caſtrenſem ibi; dum Caſtrenſis reprehendit Iacobum de Arena, qui afferebat, quod ſi teſator legauit frumentum, quod habet in horreo conditum; & illud conſumat, aliudq́ue reponat loco primi, deberi hoc frumentum quod tempore mortis teſtatoris reperitur, ex dicto §, Titia: Caſtrenſis, & Socinus, ſcribit, dictum §. Titia, procedere, cum teſtator locutus eſt per verba futuri temporis, non autem præſentis; quia ſi ver verba præſentis temporis fiat legatum, non debetur quod tempore mortis reperitur; ſed tempus teſtamenti ſolum inſpicitur, dicta l. ſi ita. In hoc tamen contrarium reſoluit Menochius, præcitato conſil. 97. numer. 147. videndus ex numero 145. vbi in legato facto de frumento, quod inſpiciatur tempus mortis teſtatoris reſpondit poſt Bartol. ea ratione adductus, quod variatio ſit circa eandem rem, & numero 128. tradidit poſt Bartol. & alios Authores, quod legatum factum de omnibus bonis, quæ Peruſiæ reperiri poſſunt, ſolùm intelligunt de his, quæ tempore teſtamenti in ea ciuitate reperiebantur. Huc denique ſpectat quod poſt alios iuris Interpretes adduxit Perez de Lara, de anniuerſariis, libro primo, dicto cap. 16. numero ſeptimo, quod ſi tempore contractus, aut teſtamenti erat certus numerus Clericorum, promiſſum, ſeu relictum pro anniuerſario, non debetur augmentatis, vt latius ibidem, vbi explicat numeris ſeqq. Spectant etiam & alia, quæ recenſent relati ſuprà, numero quarto, qui maiori ex parte conueniunt, deciſionem textus, in dict. l. ſi ita. ff. de auro & argento legato, locum etiam habere in legatis relictis coniunctæ perſonæ, & ſic etiam in coniunctis legatum non extendi ad acquiſita poſt teſtamentum: & in commentariis de vſufructu, dicto cap. 44. numero 11. & 12. ita tenuiſſe Authores ibi relatos, ſcripſi: & contrariis Authoritatibus ſatisfeciſſe pleniſſimè Ioannem Vincent. Hondedeus, in conſilio 63. ex num. 48. vſque ad num. 68. libro primo: ita etiam tenuerunt Alexand. Capra, & Corneus, quos citat Thuſcus, tomo quinto, littera L. dicta concluſ. 59. numer. 11. folio 63. qui tamen ſtatim num. 38. dicit contrarium, & refert Corneum, ita dicentem: contrarium etiam tenuiſſe Socinum Graſſum, & Ioſephum Ludouic. conſtat ex notatis, atque à me ſcriptis, dicto cap. 44. numero vndecimo: & refert Fachineus, controu, iuris, libro 12. cap. 76. ſed ipſe cum Cagnolo, & aliis, etiam in coniunctis perſonis id defendit, provt dicto numero 12. defendi: & hactenus de prima obſeruatione in hac materia.

Secundò deinde & principaliter obſeruandum, atque conſtituendum eſt, teſtamenti facti tempus aliquando non inſpici, ſicque plerumque à regula ſuperiori recedi; idque maxime, cum teſtatoris voluntas repugnare videtur. Sic ſane ex præſumpta teſtatoris voluntate, verba teſtamenti, etiamſi præſentis temporis eſſe videantur, & vere ſint; ad futurum etiam tempus referuntur, & à regula ſuperiori, ex textu, in d.l. ſi ita, ff. de auro & arg. legat. & aliis iuribus deſumpta, ex coniecturis, & præſumptionibus receditur (vt dixi) quod ex ipſiſmet iuribus non obſcurè deducitur, & in terminis obſeruarunt Socin. iun. in conſ. 98. num. 26. lib. 1. Roland. in conſ. 39. numero 20. libro 4. latius Hieronymus Gabriel, in conſilio 119. libro 1. Cardinalis Franciſcus Mantica, de coniecturis, vltimar. volunt. lib. 3. titluo 11. ex numero 12. & numero 23. & 24. vbi quod verba teſtamenti ex veriſimili voluntate trahuntur ad futurum tempus, etſi eſſent præſentis temporis vt ibidem comprobat, & latius Ioannes Vincent. Hondedeus. dicto conſilio 63. ex numero 36. cum ſeqq. & de vſufructu, dicto cap. 44. numero 13. ſic etiam notaui: & num. 3. ita pariter poſt alios Authores ſcripſi, quod etſi legatum regulariter intelligatur in dubio de rebus, quæ fuerunt teſtatoris tempore mortis; idque intellexi etiam in legato generali bonorum, & aliorum iuris Interpretum allegatione comprobaui, ex præſumpta tamen teſtatoris voluntate, atque ex coniecturis futura etiam comprehendere, iuxta Authores ibi relatos, & maximè Hieronym. Gabriel, & Hondedeum, dicto numero 13. commemoratos, & id ipſum, quod ſcilicet ex coniecturis, & præſumpta teſtatorum voluntate legatum non reſtringatur ad bona tempore teſtamenti exiſtentia, ſed etiam contineat futura tempore mortis; poſt Alexand. Decium, Curt. iun. & Hieronym. Gabrielem, tradidit Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſ. iuris, tom. 5. lit. L.d. concluſ. 59. n. 19. 33. & 38. ſic quoque, cum verbum ambiguum in teſtamentis, & vltimis voluntatibus repetitur, ad coniecturas recurrendum eſſe, ex eiſdem colligitur Authoribus, quos nunc præcitaui: & intelligi de tempore futuro; Bartolus ſcriptum reliquit in l. ſi ita legatum, ff. de condit. & demonſt. & in l. ſolemus, per illum text. vbi etiam Socinus notat numero ſecundo, & refert Mantica, de coniectur. vltimar. voluntat. libro 3. dicto titulo 11. numero 27. idque maxime, vbi diſpoſitio habet tractum ad futurum tempus; tunc namque, etiamſi verbum ſit præſentis temporis, tamen in qualitate adiecta inſpicitur tempus futurum: ita declarant Ripa, in l. ex facto, numero 38. & in l. centurio, num. 144. ff. de vulgat. & pupil. ſubſtitut. Alciatus, in conſ. 499. numero nono Rolandus, in conſilio 39. numero 54. libro quarto. Petrus Surdus, dicto conſilio 335. numero 20. & 21. libro tertio, Menochius, in conſilio 97. numero 118. libro primo. ludouic. Caſante, in conſilio 44. numero 32. & 39. & aliis confirmat ex numero 36. cum ſeqq. & vide in conſilio 10. num. 64. & num. 110. vbi poſt alios multos non inutiliter adnotauit, quod diſpoſitio omnis in dubio videtur tacitè collata in tempus, & caſum, quo erit vtilis, & neceſſaria, l. Gallus, §. quidam recte: & ibi Paulus, numero 2. de liber. & poſthum. ita pariter dicimus, verbum, præſentis temporis, vel præteriti imperfecti trahi ad futurum, cum in præſenti verificari non poteſt, l. ſi debitor, §. quia veriſimile, ff. de contrah. empt. l. cum certus, ff. de trit. vino, & oleo legat. & declarat egregie Corn. in conſ. 304. numero 14. libro tertio, ſentit Felin. in cap. ad hæc, colum. prima, verſic. ſecundus caſus, de præſcript. refert Menochius, dicto conſilio 67. numer. 120. libro primo, & num. 121. vbi inquit etiam, quod legatum factum de certa ſpecie, non recipit augmentum, & interpretatur text. in l. talis ſcriptura, in principio, iuncto §. vltimo, & l. ſeqq. de legatis primo, ideò ibi verba illa temporis præteriti protrahi ad futurum, quia augmentum verſabatur circa eandem rem. Nam teſtator legauit in teſtamento pecunias annua, bima, trima die præſtandas: deinde alias legauit in codicillis, eadem qualitas hic ſubintelligitur, ſcilicet eſſe annua, bima, trima die ſoluendas, cum augmentum eiuſdem rei ſit, vt declarant Authores ibi relati per ipſum Menochium. Qui ſecundò interpretatur textum, in d.l. talis. procedere eo caſu, cum pecuniæ legatæ non ſunt per diei appoſitionem demonſtratæ, atque deſignatæ: ſecus ſi deſignatæ fuerunt, vt ibi in principio, ſcriptum eſt. Nam deſignatione illa facta, certa ſpecies relicta dicitur, quæ ſane ſpecies non recipit augmentum, & ideo ad poſtea legatas non fit extenſio, provt ſentiunt Bartolus, & Alciatus, ibi commemorati.

Denique, & in verbis collectiuis præſentis temporis limitatur communiter deciſio dictæ l. ſi ita, ff. de auro & arg. legato, ſic ſane diſpoſitio facta de nomine collectiuo per verbum præſentis temporis extenditur ad fututum, ſicuti latius explicauit Menochius, præcitato conſilio 97. ex numero 138. vſque ad numerum 154. qui inquit, planius id ita declarari, ſcilicet collectiuum nomen eſſe, quo plura corpora, vel gradus continentur; quemadmodum nomen familiæ, liberorum, ſuorum, agnationis, vt latius ibi. Atqui cum diſpoſitio eſt de nomine collectiuo, verbum præſentis temporis includit futurum, & ideo hoc in caſu inſpicitur tempus mortis teſtatoris, vt docuerunt Bartol & Caſtren. relati ibi, n. 141. per Menochium, qui inde infert num. 142. quod pax facta pro ſe, & ſubditis ſuis, extenditur ad futuros ſubditos, iuxta annotationem illam Ioannis Andreæ, ita ſirmiliter poſt Alberic. & Cæpolam, quod ſi quis mihi promittat pro certa mercede coquere Panem pro me, & familia mea; an teneatur pro eadem mercede coquere, aucta familià ſ & teneri ait Cæpola: quia verbum familiæ, eſt nomen collectiuum, quod augmentum recipit: & ideo verba temporis præſentis etiam ſuturum includunt, quod ibidem n. 21. declarat, distinguendo nomen hoc collectiuum, ſic que generale, à nomine indefinito. Refert Menoch. vbi ſupra, D. Perez de Lara, de anniuerſar. & capel. lib. 1. c. 16. ex n. 9. cum ſeq. vbi diluit præfatam quæſtionem de eo, qui ſe obligauit coquere panem alicuius familiæ, & num. ſeq. inquit, multum intereſſe, an promiſſio, ſeu obligatio facta fuerit nomine vniuerſali, generali, indefinito, aut particulari: & latius id explicat, atque interpretatur text. in l. non modus, C. de ſeruitutibus, & in cap. cum capella. & cap. quia circa, de priuilegiis, in commentariis quoque de vſufructu, d. cap. 44. num. 5. poſt Bartol. & Manticam conſtitui, quoddà eſſe legatum vniuerſale, quod relinquitur ſub aliquo nomine appellatiuo de ſui natura collectiuo, vt peculium, grex, & ſimilia, & tunc illud recipit augmentum, & diminutionem, & comprehendit etiam futura: ſicuti ex multis comprobat Menoch. lib. 4. dicta præſumptione 127. num. 26. quoddam vero eſſe legatum generale per aliquod ſignum, quod ei apponitur, vl lego omnes res, & ſimilia, & tunc refertur ad tempus teſtamenti: provt cum aliis Authoribus explicauit Ioannes Vincent. Hondedeus, in conſil. 63. num. 42. lib. 1. Semper tamen obſeruandum erit, legatum deberi ſecundum naturam, quam habet tempore mortis teſtatoris, non teſtamenti; ita ſane poſt alios Authores ſcripſit: & in legato alimentorum, quæ vno modo fuerunt præſtita tempore teſtamenti; alio modo tempore mortis, & in legato veſtium, quæ corruptæ reficiantur: & in legato frumenti, monetæ, libri, aut alterius ſimilis, in quibus contingit variatio, vt tempus mortis ſemper inſpiciatur; exempla ponens, obſeruauit Menoch. d. conſil. 97. num, 145. 146. & 147.

Vltimò & principaliter obſeruandum, atque conſtituendum erit, quod vltima quæque voluntas, ſicut & diſpoſitio alia quæcunque coniecturatur, atque interpretatur ex tempore, & ſecundum tempus id quod confertur, l. Titio cum morietur; ff. de vſufruct. Bart. & Bald. in l. quod ſponſæ, C. de donat. ante nupt. Tiraquell. de primogenitura, q. 40. n. 174. Menochius, in conſ. 106. num. 323. lib. 3. Ioannes Vincent. Hondedeus, d. conſ. 63. num. 84. lib. 1. & in conſ. 83. num. 47. lib. 2. & ſic facta vno tempore, & quoad ſui effectum in aliud collata, iudicatur ſecundum tempus, in quod dirigitur, neque tempus, quo fit ipſa diſpoſitio, attenditur. Provt clare probat textus, in d.l. quod ſponſæ, & in l. quia in hoc tempus, ff. de donat. inter vir. & vxor. l. eum qui iudicare, in fine, ff. de iuriſdict. omn. iud. Albanus, in conſil. 109. num. 9. Achilles Pedrocha, in conſil. 10. num. 39. & in conſil. 20. num. 104. & in conſ. 35. numero 62. Ioannes Cephalus, in conſil. 773. num. 18. lib. 5. Craueta, in conſ. 175. num. 8. vbi plura allegat. Palacios Rubios, in repetitione rubricæ de donat. inter, §. 30. num. 2. & ſequent. vnde quoad validitatem ipſius, tempus, in quod confertur, inſpicitur, & non tempus actus eiuſdem geſti, vt per text. in l. ſi certarum, in fine, iuncta Gloſſa, ff. de militari teſtamento. Notarunt Ancharanus, in cap. præſenti, num. 1. ad finem, de officio legati, lib. 6. & Felinus, in cap. dilectus, n. 1. de accuſat. per text. etiam, in l. cum hic ſtatus, §. ſi ſponſus ſponſæ, & l. ſi cum ſeruum, in fine, cum ſeq. ff. de donat. inter. l. penultima, cum Gloſſa, ff. de pactis dotalibus, l, libertas, cum concordantibus per Gloſſam ibi allegatis, ff. de manumiſſis teſtam. Baldus, in conſ. 337. column. 1. volumine 1. & paria ſunt, quod fiat aliquid tempore prohibito, vel fiat tempore licito & conferatur in tempus prohibitum; vel è contra, vt per text. in ipſa l. quod ſponſæ. Adnotarunt Bartol, Baldus, Salicetus, & Albanus ad Bartolum. Panormitanus, in conſil. 12. Socinus, regula 313. referendi infrà, per text. etiam. in l. in tempus. ff. de hæred. inſtitut. vbi Bald. Imola, & alij, l. ſi res, vbi notat Bald. ff. de iure dotium, l. ſtichus ſeruus, ff. de manum. teſtam. cap. de vxore, vbi Gloſſa, Hoſtinenſis, & præter alios, Abbas. n. 2. & 4. de ſepulturis. Bartol, in l. ſi conſtante, §. quoties, n. 3. & 7. ff. ſoluto matrimon. latius Felinus, in cap. cum dilectus, col. 1. de accuſat. Tiraquel. de conſtitut. 3. parte, limitat. 1. num. 3. cun ſeq. Coſta, in l. Gallus, §. & quid ſi tantum, in 2. parte, num. 172. Ludouic. Molina, de Hispanor. primogen. lib. 2. cap. 7. ex num. 40. latius Mieres, 1. parte, quæſtione 2. per totam, Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſion. iuris, tom. 6. littera P. concluſione 88. per totam, fol. 81. vbi in argumento inquit in hunc modum: paria sunt, actum fieri tempore permiſſo, verl fieri tempore prohibito & conferri in tempus permiſſum, & è conuerſo: & id tempus permiſſum, & è conuerſo: & id explicat Petrus Surdus ſingulariter in conſil. 164. num. 58. 59. & 60. vbi inquit, quod maritus non poteſt augere dotes vxoris, nec vxori dotem conſtituere, quia hoc eſſet donare, l. finali, §. ſi à ſocero, ff. de. his, quæ in fraudem creditorum, l. ex promiſſione, ff. de obligat. & action. Natta in conſ. 147. num. 3. donatio autem eſt prohibita inter maritum & vxorem (vt ſtatim dicetur) & in ſpecie, quod maritus non poteſt dotare vxorem, eſt textus, in l. ſi quis vxori ea conditione, ff. de donat. inter vir. & vxor. qui etſi loquatur, quando maritus dotauit conſtante matrimonio, & aliud ſit quando id fecit ante nuptias, ex quo non prohibetur ſponſus donare ſponſæ, l. inter eos, & l. cum hic ſtatus, §. ſi quis ſponſam, ff. de donat. inter vir. & vxor. cum Authoribus ibi relatis per Pet. Surd. num. 59. tamen ſi conſtat, quod fuit contractu matrimonium cum illa promiſſione augendi dotes, & ita augmentatio illa fuit collata in tempus matrimonij, ideo non valet, perinde ac ſi facta fuiſſet poſt matrimonium; quia paria ſunt, quod fiat donatio tempore prohibito, vel fiat tempore licito & conferatur in tempus prohibitum, d.l. quod ſponſæ, C. de donat. ante nuptias, & de vxore, de ſepulturis, & per Authores commemoratos per Sur. ibidem. n. 60. Addiderim ego, Petri Surdi obſeruationes prædictas, ex ſequentibus confirmari, atque declarari. Inprimis ex his. quæ plenè tradit Craueta. in conſ. 175. ſuprà citat. n. 8. vbi loquitur in donatione facta ante matrimonium, & collata in tempus matrimonij à marito, quia non valet, ſicut non valeret facta conſtante matrimonio. Et Crauet. à Surdo non relatum commemorauit Thuſcus, d. concl. 88. n. 3. vbi declarat id procedere, quando ſubſtantia actus confertur in tempus prohibitum, ſecùs verò ſi executio ſola; poſt Ruinum, in conſ. 180. num. 16. lib. 1. & in l. ex hoc edicto, §. nunciatio, ff. de noui operis nunciat. n. 162. & ſeq. deinde confirmari etiam ex his quæ in ipſomet propoſito donationis in tempus prohibitum collatæ; adnotauit late Palacios Rubios, in d. rubrica, de donat. inter. §. 30. n. 2. & ſeq. Pater Thomas Sanchez, de ſponſalibus, lib. 6. diſp. 1. ex fol. 891. qui cum ſtatuiſſet n. 1. donationem ſimplicem inter virum & vxorem non eſſe validam, & ſubinde poſſe libitum per donatorem reuocari, l. 1. 2. & 3. ff. de donat. inter. cap. finali. eod. titulo. l. 4. tit. 11. partita 4. ideo autem dici nullam, quia poteſt ad libitum à donatore reuocari, non quod omnino nulla, & inualida ſit; morte namque confirmatur, trahiturque retro, ſi non reuocetur, vt latius explicat, & proſequitur materia hanc donationis inter virum & vxorem, P. Thom. Sanchez, diſp. 1. per totam. Antonius etiam Gomezius. tom. 2. variar. c. 4. de donatione, ex n. 23. cum ſeq. & in l. 60. Tauri, ex n. 64. Ioannes Gutierrez, de iuramento confirmatorio, 1. p.c. 3. Pater Ludou. Molin. tom. 2. de iuſtitia & iure. diſputat. 289. Couar. in rubrica de teſtamentis, 2. parte, num. 10. Menochius, de arbitrariis, lib 2. centura 2. caſu 132. num. 3. Palacios Rubios, in rubrica de donat. inter, §. 28. & 29. Ioannes Philippus. in. ſumma vtriuſque iuris, ad titulum, ff. de donat. inter. Anton. Theſaurus, deciſione Pedemontana 42. And. Gaill. pract. obſeruat. lib. 2. obſeruat. 40. & ibidem Græueus, eius Additionator, ex fol. 135. & ſeq. Minſingerus, centuria 2. obſeru. 33. Cæuallos, commun. contra communes, q. 140. Barboſa, in l. quæ dotis. n. 20. &2. ſeq. & n. 66. & 67. Anton Faber. ad titul. C. de donat. inter. definitione l. & duabus ſeq. fol. 572. Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſ. iuris, tom. 2. littera D. concluſ. 691. & ſeq. ex fol. 899. vſque ad folium 913. eleganter, atque diſtinctè (vt adſolet) Cardinalis Mantica, de tacitis & ambiguis conuent lib. 21. titul. 1. vbi explicat, donationes inter virum & vxorem quo iure ſint prohibitæ, & quemadmodum prohibitio intelligatur: & titulo ſecundo, vbi qua ratione donationes inter virum & vxorem ſint prohibitæ: & titulo 3. vbi quibus perſonis donationes propter nuptias prohibitæ intelligantur: & titulo 4. vbi latè, in quibus caſibus donationes inter virum & vxorem permiſſæ intelligantur: & titulo 5. vbi ſi vit vxori legat rem alienam, an donatio valeat: & tit. 7. vbi quibus modis donationes inter virum & vxorem confirmentur: & tit. 8. an iureiurando confirmentur: & titul. 9. an tunc poſſint reuocari: & tit. 10. vbi latè quibus modis donationes inter virum & vxorem reuocatæ intelligantur: & tit. 11. vbi quatenus reuocari poſſint donationes inter virum & vxorem. Cum itaque (vt ad propoſitum accedamus) ita ſtatuiſſet (vt dixi) num. 1. pater ipſe Thomas Sanchez, quod ſcilicet donatio inter coniuges eſt inualida, poteſtq́ue ad libitum reuocari: & num. 4. ampliaſſet, vt id procedat, etiamſi fiat ante conſummatum matrimonium, receptaſq́ue Eccleſiæ benedictiones, & ſic non valere, etiam inter ſponſum, & ſponſam de præſenti ante conſummatum matrimonium, vt latiùs ibi, atque ex relatione permultorum iuris Interpretum, licet alij contrà tenuerunt, vt etiam ibi commemorantur: ſubdit ſtatim num. 6. & pro ſecunda concluſione ſtatuit, vſque adeò non valere donationem inter coniuges, vt etiam non valeat ante contractum matrimonium facta, ſi effectus eius differatur in matrimonii tempus: per text. in d.l. quod ſponſæ: & reddit rationem prædictam, quia idem eſt. aliquid fieri tempore inhabili; vel prohibito, & conferri ad tempus inhabile, & prohibitum: & n. 7. reſpondet ad text. in l. inter eos, 28. ff. de donat. inter. qui videtur probate contrarium, vt ibi bidebis.

Addiderim etiam, de iure huius Regni hodie valere donationem inter virum & vxorem conſtante matrimonio, dummodò fiat poſt annum contracti matrimonij, & non antea, & liberos non habeant, & ſic corrigi ius commune ex deciſione l. 3. tit. 12. de las donaciones, lib. 3. fori, quia ceſſat ratio fundamentalis, qua fuit prohibita donatio inter virum & vxorem, ne ſcilicet mutuo amore ſe ſpolient; quia poſt annum non videtur eſſe inter. eos ille amor tam feruens, ſicut eſt ante annum: & ita poſt. Ant. Gomezium: & Palac. Rubi. rectè deducit Ioan. Gutierr. d.c. 3. n. 16. & ſeq. & explicat n. 25. dummodò probetur, dictam legem fori in vſu fuiſſe: & id ipſum ex Ant. Gomez. Montalu. Palac. Rub. Dueñas, Bernar. Diaz, Gutierr. Olano, & aliis, obſeruat P. Thom. Sanchez, lib. 6. de ſponſalibus, dicta diſp. l. num. 5. per totum. Pater Molina, tom. 2. de iuſtitia & iure, diſp. 289. colum. 8. ver ſic. Guterius, fol. 253. Cæuallos, dicta q. 140. num. 12. qui num. 7. & ſeq. & n. 12. & 13. poſt Ioan. Gutierr. de iuram. confirmat. 1. parte, dicto cap. 3. num. 21. & ſeq. & num. 26. & alio Authores firmauit, inter coniuges poſt annum contracti matrimonij valere pactum reciprocum de futura ſucceſſione: vſque adeò vt præiudicet etiam aſcendentibus præmorientis; quia adhuc etſi aſcendentes legitimi ſint, contrahendo reciprocè ratione dubij euentus, poſſunt coniuges illis in ſua legitima parte præiudicare. Et affirmat, ita fuiſſe iudicatum in Regia Cancellaria Pinciana. Et ipſum in facti contingentia obtinuiſſe. Temperat autem, atque intelligit numero octauo, & nono, Cæuallos metipſe, modò inter maritum & vxorem detur æqualitas reſpectu ætatis & bonorum, & etiam valetudinis; & fraus, & dolus abſit omninò, quod iuris rationi congruit, vt ibi adnotatur. Et vide Fontanellam, de pactis nuptialibus, folio 291. num. 110.

Addiderim denique, ex his nunc adnotatis explicari debere Petri Surdi obſeruationes ſuperiùs relatas, quod attinet ad ius noſtrum Regium, dum dixit, maritum non poſſe conſtante matrimonio augere dotes vxoris; quia hoc eſſet donare; nam ſi verum eſt, quod donatio inter virum & vxorem non ſit prohibita de iure huius Regni, dum tamen fiat poſt annum contracti matrimonij; videtur equidem, nec augmentum dotis prohiberi, dum mod fraus & dolus ceſſet omninò, & id ipſum ſtatuatur, quod in donatione, aut pacto reciproco ſucceſſionis, ex Cæuallos ſtatui diximus. Sic ſanè & arrhæ poſſunt conſtitui conſtante matrimonio: l. 1. in fide, tit. 11. partit. 4. l. 87. tit. 18. partit. 3. & cum Caſtello, Palac. Rub-Montaluo, Anton. Gomezio, Suarez, Couar, Baëça, Matienzo, Azeuedo, Ayora, Ioann. Gutierr. & Aluaro Valaſco, rectè obſeruauit, & contrariam ſententiam improbauit P. Thom. Sanchez, de ſponſalib. lib. 6. diſp. 28. fol. 1005.

CAPVT L.

Ex contextu omnium verborum totius teſtamenti, aut diſpoſitionis cuiuſque totius ſimul, ex vna etiam ſcriptura, aut diſpoſitione ad aliam ſcripturam: aut diſpoſitionem; ſed & ſupplendo vnam ſcripturam, aut diſpoſitionem ex alia; ex vicinis quoque verbis, ſiue clauſulis, ex his, quæ præcedunt, vel quæ ſequuntur, & ſic præcedentibus circa ſequentia, aut ſequentibus circa præcedentia; item ex vna teſtamenti, aut diſpoſitionis parte ad determinationem, ſeu declarationem alterius partis, quemadmodum coniectura deduci, atque interpretatio fieri debeat in teſtamentis, & vltimis voluntatibus. Vbi trita illa, & aſſidua adeo Interpretum omnium axiomata, quod per manus traduntur quotidie; videlicet, quod vna teſtamenti, aut diſpoſitionis pars ab alia interpretationem, atque declarationem recipit; clauſula ſtans de per ſe, vel non, ſiue in principio, ſiue in medio, aut in fine diſpoſitionis appoſita, an, & quibus caſibus referatur ad omnia præcedentia, vel ad omnia ſequentia, ſiue proxima, vel remota, aut omnia concernat, vel non; ſingulariter, & dilucidè explanatur, & materia relatiua clauſularum, ingenti ſtudio peragitur.

SVMMARIVM.

- 1 Voluntas teſtatoris ex contextu verborum omnium ſimul totius teſtamenti, aut diſpoſitionis ſumitur; efficaxque coniectura, & interpretatio deducitur.
- 2 Idcirco non vnam tantum clauſulam teſtamenti, aut diſpoſitionis, ſed omnes debemus attentè perſpicere.
- 3 Nam ex vnis clariùs, quàm ex aliis colligitur teſtatoris mens, & voluntas.
- 4 Atque ex vicinis verbis, ſeu clauſulis, aut ſcripturis vicinis, verbum ambiguum declaratur.
- 5 Et ſic ab his, quæ præcedunt, vel quæ ſequuntur; præcedentia namque, & ſequentia præbent coniecturam.
- 6 Coniectura autem ſumpta à verbis præcedentibus, diuerſa eſt ab ea, quæ ſumitur à ſubſequentibus.
- 7 Et ſic duæ ſunt ſeparatæ coniecturæ, vna est à verbis antecedentibus, altera est à verbis ſubſequentibus. Licet eas malè Noſtri vnà miſceant, ſed Alij rectè ſeparant, vt hic adnotatur.
- 8 Præcedentium quadruplex eſt virtus, ſcilicet declarandi, ſupplendi, ampliandi, & reſtringendi.
- 9 Media ex præcedentibus, & ſubſequentibus colliguntur.
- 10 Verba ſequentia, quamuis ſint generalia, debent intelligi cum qualitate, aut iuxta rationem, naturámve præcedentium.
- 11 Subſtitutiones ſequentes cenſentur factæ retento themate, & forma ſubſtitutionis antecedentis.
- 12 Præcedentia magis declarant mentem in ſubſequentibus, quam è contra.
- 13 Et ſic coniectura ducta à verbis præcedentibus, præfertur ei, quæ ſumitur à ſubſequentibus.
- 14 Quoniam præcedentia faciliùs influunt in ſequentibus, quam è contra.
- 15 Clauſula præcedens potentior, & fortior eſt, vt ſequentia determinet, quam è contra.
- 16 Sequentia in dubio magis referuntur ad præcedentia, quam è contra.
- 17 Teſtamenti pars vna, quæ ambigua ſit, ab alia declarationem, atque determinationem recipit: quod exornatur, & latè comprobatur, & numeris ſequent.
- 18 Sic vna pars ſubſtitutionis declaratur, & fuppletur per aliam.
- 19 Et ſi imperfecta, ſeu diminuta ſit in aliquo; perficitur, ampliatur, & ſuppletur per alias partes, in quibus teſtator magis clarè & ſpecificè loquutus eſt.
- 20 Sic etiam, ſi verbum multiplicem habeat ſenſum, & intellectum, debet intelligi ſecundum eam ſignificationem, ſecundum quam reperitur in alia parte teſtamenti.
- 21 Et verbum æquiuocum prolatum in vna parte diſpoſitionis, intelligitur eodem modo, in alia parte. Diſpoſitum namque in vna parte, oſtendit quid teſtator voluerit in alia parte teſtamenti, aut diſpoſitionis.
- 22 Teſtamenti, aut alterius diſpoſitionis pars vna alteram declarat, vbi militat eadem ratio, ſecus ſi diuerſa.
- 23 Idcirco ex identitate, vel diuerſitate rationis, conciliatur, atque explicatur alia regula, quæ contradicit, materiam hanc brocardicam reddit, quod ſi voluiſſet teſtator, expreſſiſſet.
- 24 Subſtitutionis pars vna alteram declarat, etiam in dubio, et ſi non conſtet adeſſe eandem rationem, quando ratio diuerſitatis reddi non potest.
- 25 Vel vbi hoc ſuadent aliquæ coniecturæ; ſecus verò, ſi in contrarium coniecturæ, aut præſumptiones exiſtant.
- 26 Teſtamenti, aut dispoſitionis pars vna alteram declarat in caſu dubio, non verò vbi pars altera eſt certa, & clara.
- 27 Et in materia fauorabili, non autem in odioſa.
- 28 Atque ex identitate, vel diuerſitate perſonarum, provt hic declaratur.
- 29 Interpretatio voluntatis teſtatoris congruè fit ex vna ſcriptura, & dispoſitione ad aliam; quoniam vna ſcriptura alteram interpretatur.
- 30 Hæres non poteſt venire contra confeſſionem à teſtatore factam in partitas ſui libri, nec eum redarguere de mendacio.
- 31 Scriptura defuncti dicitur in ſe continere iuramentum, vel eius vigorem.
- 32 Interpretatio voluntatis teſtatoris optimè fit, ſupplendo vnam ſcripturam ex alia.
- 33 Nec nouum eſt, quod ex duabus ſcripturis ſimul iunctis conſequamur illud, quod ex vna tantum non conſequeremur.
- 34 Teſtamenti vnius ad aliud quoad qualitatem aliquam in vno expreſſam, & in alio omiſſam, declaratio, ſeu interpretatio deduci non valet, provt hic explicatur.
- 35 Clauſula cuiuſuis diſpoſitionis interpretatur aliam, & per aliam.
- 36 Clauſula de per ſe ſtans, aut non de per ſe, ſiue in principio, aut in medio, vel in fine diſpoſitionis appoſita; an referatur ad omnia præcedentia, vel ſequentia, ſiue ad quæ; latus, & difficilis, atque intricatus articulus, & à multis explicatus, provt hic obſeruatur.
- 37 Clauſulas in principio, aut in medio, vel in fine diſpoſitionis appoſitas, congruam præſtare interpretationem, atque coniecturam eorum, quæ in præcedentibus, vel ſequentibus dicta fuere.
- 38 Regulariter tamen clauſulas eiuſmodi, quantumcunque generales, in vltimis voluntatibus appoſitas, reſtringendi ad ea; quæ ſunt ſimilia expreſſis, non ad diuerſa.
- 39 Et ad ſpecificata; dummodò intelligatur provt hic declaratur.
- 30 Et ſic ad ea, quæ habent determinatam, & claram diſpoſitionem.
- 41 Sic etiam reſtringi, vt non referantur ad omnia præcedentia, vel ſequentia, quando repugnaret præſumpta teſtatoris voluntas.
- 42 Clauſula de per ſe ſtans, & ſeparata, refertur ad omnia, ſiue ſit poſita in principio, fiue in medio, ſiue in fine: quod latè probatur.
- 43 Clauſula dicitur per ſe ſtans, ſi habeat orationem perfectam, & abſolutè, non relatiuè poſita ſit.
- 44 Clauſula ſeparata, & de per ſe ſtans, refertur ad omnia, vbi eſt eadem ratio, vel vbi non poteſt aſſignari ratio diuerſitatis.
- 45 Secus tamen, ſi non ſit eadem ratio, vel quando diuerſitatis ratio aſſignari poteſt.
- 46 Et vbi militat eadem ratio, ad omnia refertur, etiamſi clauſula poſita ſit, ad qualificandum aliquem ex caſibus, aut capitulis.
- 47 Clauſula de per ſe ſtans, refertur ad omnia, quandocunque poteſt commodè, & congruè ad omnia referri, quia omnibus congruit; aliàs ſecus, & vel referenda ad ea duntaxat, quibus commodè congruit.
- 48 Clauſula de per ſe ſtans, refertur ad omnia niſi contrarium ſuadeat aliqua ratio contrarietatis, incompoſſibilitatis, ineptitudinis, deſtructionis recti ſermonis, ſuperfluitatis, diuerſitatis, ſeparationis, abſurditatis, repugnantiæ, inconuenientis, vel proprietatis verborum.
- 49 Et ad hæc in effectu reducuntur variæ obſeruationes, atque Interpretum limitationes, quibus limitant generalem regulam, ſiue traditionem præfatam.
- 50 Reducuntur quoque Iacobi Menochij ad ipſammet regulam limitationes plures, provt hic referuntur.
- 51 Clauſula quando eſt appoſita ad qualificandum aliquam dispoſitionem, vel capitulum aliquod; ad omnia non refertur.
- 52 Sed hoc explicatur, & maximè quando de eo conſtat, non in dubio.
- 53 Clauſula in fine poſita, quibus in caſibus referatur ad omnia præcedentia, vel non; quemadmodum ex ſententia communi Ioannes Vincent. Hondedeus explicauerit,
- 54 Clauſula, ſiue in principio, ſiue in medio, ſiue in fine diſpoſitionis appoſita, refertur ad omnia, ſi continuatiuè ſcripta ſit; provt latius hic explicatur.
- 55 Scriptura, quando dicatur continuata.
- 56 Clauſula poſita in fine vnius orationis, ad omnia præcedentia refertur, quæ comprehenduntur in eadem oratione, ſiue ſit oratio ſimplex, ſiue ſit oratio compoſita, comprehendens ſub ſe plures orationes ſimplices, quæ ab eodem verbo principali reguntur, & copulantur.
- 57 Clauſula poſita inter vnum capitulum, ſiue in principio, aut in medio alicuius capituli, ad illud tantum refertur intelligendo, provt hoc numero, & ſeq. latius explicatur.
- 58 Et quando ſit vnum capitulum, vel plura remiſſiuè.
- 59 Limitationes, atque declarationes quamplures, in hac ipſa materia relatiua clauſularum proponuntur.

PRo dilucida, & abſoluta huiuſce capit. explanatione obſeruandum, atque conſtituendum erit primo loco, teſtatoris voluntatem, non modò ex verbis, quæ capitibus præcedentibus ponderata, atque adnotata fuere; ex his etiam, quæ. cap. ſequent. adnotantur, & traduntur; ſed ex contextu etiam omnium verborum ſimul totius ſcripturæ teſtamenti, aut totius diſpoſitionis ſumi, & dignoſci; efficacenque coniecturam, & interpretationem deduci: l. Mæuia. ff. de manumiſſis teſtamento. l. nummis. ff. de legat. 3. & cum Mantica, & Simone de Prætis, Petrus Surdus notauit deciſ. 210. n. 11. Ludou. Caſanate, in conſ. 47. n. 38. vbi refert Paulum, Romanum, Ancharanum, Manticam, & Simonem de Prætis, ita tenentes. Borguinus Caualcanus, deciſ. 18. p. 3. num. 78. 96. 107. 110. & 118. vbi oſtendit, quàm efficax, & vrgens ſit coniectura, quæ ex tenore totius teſtamenti, aut diſpoſitionis poteſt deprehendi. Idcirco non vnam tantum clauſulam teſtamenti, aut diſpoſitionis, ſed omnes debemus attentè perſpicere; vt admonet Baldus, in conſil. 136. Viſo teſtamento. circa medium, lib. 3. comprobat Iaſon, in conſ. 140. col. 7. verſic. 8. lib. 1. idem Bald. in conſ. 184. verſic. ſi qua, lib. 3. Simon de Prætis, de interpret vltimar. volunt. lib. 2. interpret. 2. dubitat. 2. ſolut. 3. n. 215. fol. 256. vbi citat textum, in l. quamuis, C. de fideicommiſſis, in illis verbis; Tamen quia inferioribus verbis teſtamenti. Ex quo apparet, quod ex inferioribus verbis teſtamenti quid teſtator ſenſerit, intelligi, & elici poteſt: & ita per eum textum annotauit Cardinalis Mantica, de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 6. titulo 13. numero primo. Ludouicus Caſanate, in conſil. 47. numero 36. & 37. Debent ergo teſtamentorum, & diſpoſitionum omnia verba, & clauſulæ omnes diligenter, & accuratè inſpici, & ponderari; nam ex vnis clariùs quàm ex aliis colligitur teſtatoris mens, & voluntas: quod non malè comprobat Prætis, vbi ſupra, ex numero 229. atque ex vicinis verbis, ſeu clauſulis, aut ſcripturis vicinis verbum ambignum declaratur; vt poſt alios Authores ſcripſit idem Mantica, dicto titulo 13. numero primo, in principio, & numero 3. Iacobus Menochius, lib. 1. præſumptione 18. ex num. 2. Borgninus Caualcanus, dicta deciſione 18. parte 3. num. 72. 79. 106. & 119. vbi quod eſt optima declaratio, & interpretatio, quæ ſumitur ex connexitate, & vicinitate ſcripturarum, & ſic ab his, quæ præcedunt, vel quæ ſequuntur; præcedentia namque, & ſequentia præbent coniecturam: provt hæc omnia probant ſingulariter iura quamplurima; textus inquam, in l. ſi ſeruus plurium, §. vltimo, ff. de legatis 1. quò loci Accurſius ſubiungit, quod vicinitas ſcripturarum ſignificat, qualis fuerit diſponentis voluntas: l. heredes palam, §. ſed et ſi notam, ff. de testamentis, in illis verbis; Vtique placet, coniecturam fieri eius, quod reliquit, vel ex vicinis ſcripturis, l. qui filiabus, in principio, ff. de legat. 1. l. nummis. ff. de legatis 3. l. cum pater, §. cum imperfecta, ff. de legatis 2. vbi probatur, ex verbis antecedentibus, & ſubſequentibus orationem obſcuram ob ſui imperfectionem declarari: l. item quia, §. vltim. ff. de pactis. l. ſi vero non remunerandi. §. idem Papinianus, ff. mandati, l. Titia, §. idem reſpondit, ff. de verbor. obligat, provt hæc iura ponderauit eruditè Menochius, lib. 1. dicta præſumpt. 18. num. 3. & 4. Sic ſanè, atque ex præcitatis iuribus, quod voluntatis teſtatoris coniectura, & interpretatio eliciatur à ſcriptis antè, vel poſt, & ex vicinis ſcripturis, & ex his, quæ præcedunt, & quæ ſequuntur; obſeruarunt, & quamplurimis comprobarunt Afflictis, deciſione 44. num. 27. & deciſione 275. num. 2. Pariſius, in conſil. 64. num. 48. lib. 1. Craueta, in conſil. 220. Tobias Nonius, in conſ. 36. num. 18. Marcabrunus, in conſ. 137. n. 138. Mantica, de coniectur. vltimar. volunt. lib. 6. dicto titul. 13. ex num. 1. cum ſeq. Iacob. Menochius, lib. 1. dicta præſumpt. 28. ex num. 10. Simon de Prætis, lib. 2. interpretat. 2. dubitat. 2. dicta ſolut. 3. ex num. 39. vſque ad num. 61. folio 240. & 241. Camillus Gallinius, de verborum ſignificat. lib. 2. cap. 22. num. 5. & lib. 5. cap. 6. num. 10. Tiraquellus, in l. ſi vnquam, in verbo, donatione largitus, num. 57. Mieres, de maioratu, in initio 2. partis, num. 43. verſ. 14. Ioannes Vincent. Hondedeus, in conſil. 1. num. 50. & in conſil. 29. num. 106. & in conſil. 51. num. 20. lib. 1. & in conſil. 30. num. 15. lib. 2. Achilles Pedrocha, in conſil. 38. num. 138. Ludou. Caſanate, in conſil. 17. num. 2. & 3. & in conſil. 47. num. 36. 37. & 38. & quidem coniectura ſumpta à verbis præcedentibus, diuerſa eſt ab ea, quæ ſumitur à ſubſequentibus; quod Iacob, Menochius, lib. 1. dicta præſumpt. 28. num. 21. ſingulariter obſeruauit, dicens, quod Iulianus Iureconſultus (vt ipſe præter Accurſium, & cæteros, cenſet animaduertendum) in dicta l. ſi ſeruus plurium, §. vltimo, ff. de legatis 1. in illis verbis; Item earum, quæ præcedunt, vel quæ ſequuntur ſummarum, ſcripta ſunt, ſpectanda: duas coniecturas fecit, vna eſt à verbis antecedentibus, altera eſt à verbis ſubſequentibus. Quas ſanè ſeparatas coniecturas malè Noſtri (vt inquit idem Menochius) vna miſcent, & vnam ſolam faciunt. Et horum numero vltra Menochium fuere Alexand. Aretinus, Iaſon, Pariſius, Craueta, & alij, quos Ioannes Vincent. Hondedeus, in locis nunc relatis commemorauit. Cæterum coniecturas eas rectè ſepararunt Mieres, in initio dictæ 2. partis, dicto numero 43. dicens, non minimam eſſe coniecturam ex præcedentibus circa ſequentia: & ſubiiciens ſtatim, quod ſequentia etiam declarant præcedentia: dicta l. ſi ſeruus plurium, §. vltimo, Simou quoque de Prætis, dicta ſolutione 3. libro ſecundo, folio 240. vbi num. 40. reliquit ſcriptum poſt alios Authores, quod ſcriptura præcedens, media, & ſequens ex aliis declarantur, ex Cicerone, cuius locum ibi adducit. Et quod præcedentium quadruplex eſt virtus, ſcilicet declarandi, ſupplendi, ampliandi, & reſtringendi, provt ibi comprobat. Mieres etiam, parte 2. quæſtione 12. numero quinto. Deinde numero 43. inquit Prætis ipſe, quod ex præcedentibus arguitur ad interpretationem ſequentium, quæ poteſt euenire vno ex quatuor modis relatis ſupra. Et num. 47. quod ex ſequentibus quoque agitur ad determinationem, & declarationem præcedentium. Et num 52. quod media ex præcedentibus, & ſubſequentibus colliguntur, atque declarantur: l. quæſitum, §. primo. l. quisquis, l. prædijs, in principio, & l. penultima, ff. de legatis 3. & latius exornat Prætis metidem, numeris ſeqq. & ſecundum hæc, verba ſequentia, quamuis ſint generalia, debent intelligi cun qualitate, aut iuxta rationem, naturàmve præcedentium, vt in l. finali, §. finali. ff. de vino, tritico, & oleo legato: & per Abbatem in cap. ſedes. num. 2. & 8. de reſcriptis: Ioannem Gutierrez, in conſ. 4. numero 3. Aluaradum, de coniecturata mente defuncti. libro primo, cap. 2. numero 5. & conueniunt Ancharanus, in conſilio 137. Cumanus, in conſilio 118. Alexander, in conſil. 24. numero 5. libro 3. Craueta, in conſ. 205. num. 5. Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſ. iur tom. 2. littera C. concluſ. 325. fol. 840. Et inde, quod ſubſtitutiones ſequentes cenſeantur factæ retento themate, & forma ſubſtitutionis antecedentis; ſcripſerunt Natta, in conſilio 200. numero 5. Hieronymus Gabriel, in conſ. 113. num. 3. lib. primo, Menochius, in conſ. 106. numero 202. libro 2. & in conſ. 319. numero 16. lib. 3. Zuchardus, in l. prima, num. 276. C. de pactis Peregrinus, de fideicommiſſis, articulo 15. numero 29. Petra, de fideicommiſſis, quæſt. 6. numero 7. Cæterum præcedentia magis declarant mentem in ſubſequentibus, quam è contra; Gloſſa, in l. filium, ff. quando dies legati cedat. Bart. in. auia, ff. de condit. & demonſtrat. Alex. in conſ. 51. numero 2. lib. 3. Tobias Nonius, in conſ. 22. num. 13. Natta, in conſ. præcitato ſupra, & in authent. hoc inter liberos, num. 40. C. de teſtamentis. Ioannes Vincent. Hondedus, in conſil. 29. num. 106. lib. primo. Et ſic coniectura ducta à verbis præcedentibus, præfertur ei, quæ ſumitur à ſubſequentibus. Nam & hoc Iuliani ordo, in d.l. ſ ſeruus plurium, §. vltimo, ff. de legatis primo ſignificat, ac etiam obſerua. tur â Papiniano, in l. cum pater, §. cum imperfecta. ff. de legatis ſecundo. Et ratio ipſa ſuadet, quia præcedentia facilius influunt in ſequentia, quam è contra; vt vtrumque adnotauit eruditè Menochius, libro 1. dicta præſumptione 28. num. 22. & 23. quocirca ſubiicit ipſe numero 25. (& refert alios ſic tenentis) inter omnes iuris Interpretes dici ſolitum, quod clauſula præcedens potentior, & fortior eſt, vt ſequentia determiner, quam è contra: l. quisquis, vbi Gloſſa, ff. de legatis 3. vtrumque etiam adnotauit poſt alios Authores idem Menochius, de arbitrarijs, lib. 2. caſu 64. num. 19. Simon de Prætis, lib. 2. dicta ſolutione 3. num. 44. & num. 50. & num. 49. inquit, quod in dubio ſequentia magis referuntur ad præcedentia, quem è contra, quando ſunt diuerſa negotia: Petrus de Peralta, in l. ſi quis, in principio teſtamenti, numero 166. & 167. de legatis tertio. Galganetus, & Thuſcus, in locis referendis infrà.

Deinde & ſecundò obſeruandum, atque conſtituendum erit, ex eiſdem quoque iuribus, & principijs, & regulis effiuxiſſe vulgata aliam, & per manus traditam quotidie Scribentium omnium regulam, & doctrinam; videliet quod teſtamenti pars vna, quæ ambigua ſit, ab alia declarationem, atque determinationem recipit: idque per text. vulgatum, in dicta l. qui filiabus, ff. de legatis primò, vbi Vlpianus ſcripſit, Qui filiabus legauit, ſi mentionem aliqua parte teſtamenti de poſthuma fecit, videtur in filiarum legato, & de poſthuma ſenſiſſe. Ecce vbi facta mentione poſthumæ in vna parte teſtamenti, & poſtmodum in alia parte eiuſdem teſtamenti habita mentione filiarum, in dubio comprehenditur ipſa poſthuma. per textum etiam, in l. ſi ſeruus, §. finali, ff. de vino, tritico, & oleo legato. l. quæſitum, §. Papinianus quoque, ff. de fundo inſtructo. ibi, niſi inquit ex alia parte. l. ſi frater, C. de fideicommiſſis, ibi, Sed ſi verbis fideicommiſſi aliqua parte teſtamenti. l. cum in teſtamento, §. finali, ff. de hæred. inſtit. l. vtrum. ff. de petitione hæreditatis. Et ita quod vna pars teſtamenti, aut diſpoſitionis per aliam declaretur; pro regula generali deduxerunt, atque exornarunt permultis pro diuerſitate caſuum, & negotiorum occurrentium, Socinus, Curtius, Alex. Corneus, Decius, Craueta, Gozadinus, & alij, cum quibus Simon de Prætis, libro 2. interpretatione 2. ſolutione 3. numero 65. & tribus ſeq. folio 241. & cum Romano, Baldo, Decio, Angelo, & Gozadino, Mantica, lib. 6. de coniecturis vltimarum voluntatum, titulo 13. num. 5. Michael. Graſſus, receptar. ſentent. §. teſtamentum, quæſtione 76. num. 21. & 22. Menochius, libro 1. præſumptione 28. numere 19. & in conſilio 232. numero 20. libro 3. Bertazolus, in conſilio ciuili 15. numero primo, & per totum. Tiberius Decianus, in conſ. 44. numero 51. libro 4. Hippolytus Riminaldus in conſ. 19. numero 65. libro 1. Peregrinus, de fideicommiſſis, articulo 25. numero 29. & ſeq. & articulo 16. numero 108. Laderchius Imolenſis, in conſilio 47. numero 3. libro primo. Alexander Raudenſis, in conſilio 36. numero 52. & 55. numero 74. verſic. hic autem caſus, libro 1. & deciſione 31. numero 240. Sfortia Oddus, in conſ. 95. numero 76. Borgninus Caualcanus, deciſione 17. num. 24. & deciſione 18. numero 118. 119. & 121. parte 3. Ioannes Guttierez, in conſil. 4. numero 4. Antonius Galeatius Maluaſſia, in conſilio 49. numero 13. & in conſ. 52. numero 36. & in conſ. 125. numero 5. Burſatus, in conſilio 433. numero 15. libro 4. Ioannes Vincent. Hondedus, in conſilio 48. numero 3. in conſil. 49. numero 29. in conſil. 54. num. 38. & in conſil. 82. numero 27. lib. 2. Marcabrunus, in conſil. 37. numero 135. 136. 161. & 190. & in conſilio 68. numero 36. & 54. & in conſilio 85. numero 39. & ſeq. Cæſar Barzius, deciſione Bononiæ 12. num. 11 & 12. Petrus Surdus, deciſione 210. numero 10. & in conſil. 313. num. 88. & in conſilio 375. numero 28. libro 3. & in conſilio 455. numero 10. libro 4. Ludou. Caſanate, in conſilio 17. numero primo, & 3. & numero 25. & ſeq. & in conſilio 47. numero 36. & duobus ſeq. & numero 60. & ſequent. & quotidianarum harum controuerſiarum iuris, libro 2. cap. 4. ex numero 11. cum ſeq. & cap. 26. numero 15. 16. & 17. & ſupr eodem libro, & tractatu, cap. 9. in quinto fundamento partis affirmatiuæ, ita quoque notaui: & quod ſubſtitutionis vna pars declaratur, & ſuppletur per aliam; tenuit Ludouic. Caſanate, dicto conſilio 17. numero. 3. poſt Authores ibi relatos: & conueniunt plures à me relati libro ſecundo dicto cap. 4. numero 10. & quatuor ſeq. idem Caſanate, præcitato conſilio 17. numero 4. vbi quod generaliter vna pars ſubſtitutionis imperfecta, ſeu diminuta in aliquo, ſuppletur, & perficitur, & ampliatur per alias partes, in quibus teſtator magis clarè, & ſpecificè loquutus eſt: quod poſt alios multos tradiderunt Cephalus, in conſilio 196. numero 15. & 20. libro 2. Hipploytus Riminaldus, in conſilio 23. numero 95. libro primo. Proſper. Paſechus, in conſilio 92. numero 13. & 14. libro primo. idem Caſanate, in conſilio ipſo 17. numero octauo & in conſilio 47. ex numero 42. cum ſequentibus & in conſilio 53. numero 66. & 83. Vnde ſi verbum multiplicem habeat ſenſum, & intellectum, debet intelligi ſecundum eam ſignificationem, ſecundùm quam reperitur in alia parte teſtamenti, vt per tex. in d.l. qui filiabus, & poſt Bartolum, in d.l. Centurio, numero vigeſimo ſeptimo. ff. de vulgatis, & pup. ſubſtitu. adnotarunt Corneus, Socinus vterque, Pariſius, & alij, cum quibus Mantica, libro ſexto, dicto titulo decimotertio, numero quinto, Graſſus, dicto §. teſtamentum, quæſtione ſeptuageſimaſexta, numero vigeſimo, Sfortia Oddus, in conſ. 95. num. 76. Menoch. in conſ. 452. num. 7. lib. 4. Marcabrunus, in conſ. 37. num. 131. & 178. & cum Angelo, Imola, Alex. Ruino, Aretino, Curttio iun. Peregrino, Thobia, Nonio, Mandello, &. alijs, Caſanate, dicto. conſ. 17. num. 25. & in conſ. 47. n. 44. & in conſ. 52. n. 21. & dicto cap. 4. lib. 2. n. 11. ſic quoque notaui: Peregrin. etiam ſic obſeruauit de fideicommiſſis, dicto art. 16. num. 108. verſic. prætereà addo. quò loci, poſt Corneum, & alios ſcripſit, quod verbum æquiuocum prolatum vno modo in vna parte teſtamenti, intelligitur eodem modo in alia parte. Pet. Surd. dicto. conſ. 313. num. 88. & dicto conſ. 375. num. 28. lib. 3. Et quando vnum verbum in vna parte diſpoſitionis poſitum, eſt ambiguum, intelligi, & interpretari debet ſecundum quod in alia parte reperitur clariùs poſitum, & capi debet eo modo, quo in alio loco vſus eſt teſtator illo: & quod interpretatio vnius verbi deſumenda eſt. ab eo, quod in alio loco vtendo eodem verbo diſponens explicauit; prout ibi comprobat Surd. & repetit dicto conſ. 455. ex num. 7. vſq. ad numerum 12. lib. 4. vbi inquit num. 7. quod ex præcedentibus declarantur ſequentia: & num. 8. quod verbum vnum ambiguum declarantur ex vicinis ſcripturis: & n 9. quod vnum verbum ambiguum exiſtens in vna parte teſtamenti; intelligitur ſecundum quod in alia parte teſtamenti fuit explicitè poſitum: Et quod verbum ſcriptum in vno loco, intelligi debet eo modo, quo teſtator intellexit in alio: & num. 10. quod vna pars teſtamenti aliam declarat: & vnum atque idem verbum in eodem teſtamento poſitum, non debet cenſeri diuerſimodè, nec capi ſecundum diuerſos intellectus: 1. eum qui ædes, ff. de vſucap. prout hæc omnia comprobat ibi Surd. idem: & repetit in conſ. 468. ex num. 6. cum ſeq. eod. lib. 4. diſpoſitum namque in vna parte, ostendit, quid teſtator voluerit in alia; vt ipſe Surd. firmauit. Peregrin. etiam, vbi ſupra, & n. 108. Cæſar Barius, deciſione Bononiæ 12. num. 12.

Cæterum axioma præfatum, ſiue regula prædicta, quod vna pars teſtamenti alteram declarat; tunc demum procedit, quando eadem militat ratio, ſecus ſi diuerſa. Ex identitate namque rationis obtinet regula textus, in d.l. qui filialibus, cum ſimilibus: quod ſcilicet vna diſpoſitionis pars intelligitur, & declaratur ſecundum aliam: Ex diuerſitate vero rationis, & ſic vbi diuerſa militat ratio, obtinet regula textus, in l. vnica §. ſin autem ad deficientis, C. de caducis, tollendis. quæ contradicit, & materiam hanc brocardicam reddit; quod ſcilicet ex eo, quod in alijs partibus expreſſit teſtator & in alia omiſit, intelligatur ſcienter omiſiſſe, cum facile illi fuiſſet exprimere, ſi hoc voluiſſet. Et ita regulas prædictas contrarias conciliant Decius, in conſ. 480. num. 4. verſi. & concluſ & in conſ. 415. num. 3. Ruinus, in conſ. 93. num. 15. lib. 2. Socinus iunior, in conſ. 160. n. 36. lib. 3. Craueta, in conſ. 62. n. 14. & in conſi 130. n. 3. Gozad. in conſ. 4. colum. penult. Hieronym. Gabriel, in conſ. 97. in princip. lib. 1. Graſſus, §. teſtamentum, dicta quæſt. 76. num. 2. Burſatus, in conſ: 433. num. 29. lib. 4. Hippolytus Riminald. in conſ. 19. n. 65. lib. 1. Alex. Raudenſ. in conſ. 36. num. 45. lib. 1. Curt. Menochius, Mantica, Decianus, Sfortia Oddus, & alij, cum quibus ita ſpecificè explicat materiam hanc brocardicam, & propoſitas duas regulas contrarias ita concordari profitetur Ludou. Caſanat. dict. conſ. 17. num. 6. 7. & 8. & in conſ. 47. num. 45. 46. & 47. vbi n. 48. & dicto conſ. 17. num. 9. ſubdit, idem eſſe in dubio; & ſi non conſtet, adeſſe eandem rationem, quando ratio diuerſitatis reddi non poteſt, quare teſtator in vna parte expreſſerit, & in alia omiſerit: & dicit ita tenere Rotam Florentinam, in conſ. pro Triuultijs, num. 7. in fine & poſt eam Burſ. in conſ. 228. num. 61. lib. 3. Sfortia Oddus, in conſ. 95. num. 83. dicens, hanc concluſionem procedere ſine aliquo ſcrapulo: Ioan. Vincentius Hondedues in conſ. 16. num. 26. & in conſ. 48. num. 50. lib. 2. Caualcanus, deciſione 18. parte 3. numero 78. & 79. & 96. & 110. Menochius, in conſ. 220. numero 88. libro 3. vbi quod ſubſtitutio vna non declaratur ab alia, quando habent conditiones diuerſas: l. ſub conditione, ff. de hæred. inſtituendis. Hondedus, dicto conſilio 48. num. 49. libro 2.

Rurſus regula metipſa, quod teſtamenti, aut diſpoſitionis vna pars intelligitur, & declaratur ſecundum aliam; procedit indubitanter, vbi hoc ſuadent aliquæ coniecturæ, ex quibus veriſimile ſit, teſtatorem idem ſenſiſſe in caſu dubio, quod expreſſit in alio caſu: ſecus verò, vbi non adſint aliæ coniecturæ, aut præſumpta teſtatoris voluntas ex coniecturis deducta: ita ſane diſtinguit Socinus iunior, in conſ103. numero 55. libro 1. Cephalus, in conſ. 656. num. 50. & ſeq. libro 5. Hippolytus Riminaldus, in conſilio 19. num. 65. verſiculo, non omitto, lib. 1. Graſſus, §. teſtamentum, dicta quæſtione 76. num. 23. & cum Decio, Mantica, Simone de Prætis, & Menochio, Ludou. Caſanate dicto conſ. 17. num. 10. & in conſ. 47. num. 49. 50. & 51. & multo magis non habebit locum regula. dictæ l. qui filiabus. ſed regula dictæ l. vnicæ, §. ſin autem ad deficientis, C. de caducis tollendis. quando ex coniecturis in contrarium appareat, quod teſtator in caſu dubio non videatur voluiſſe, prout in alio caſu expreſſit; idque ex eiſdem Authoribus ibi commemoratis: vltra ipſos per Anton. Galeat. Maluaſiam, in conſi 95. numero 22. illis verbis: Niſi aliqua ratio diuerſitatis, ſen coniectura in contrarium reſultaret, per quam preſumatur mentem teſtatoris fuiſſe, quod ſequentia non declarentur perpræcedentia; quia tunc quando de tali ratione diuerſitatis, ſeu coniectura apparet, memorata regula ceſſat, quod pars vna teſtamenti per aliam declaretur. Et idem ego quoque obſeruaui atque ſcriptum reliqui lib. 2. dicto cap. 4. num. 101. Item contrarium erit, vbi alia pars ſit clara, & certa, aut ex probabilibus coniecturis, & præſumptionibus certa reddi poſſit, quoniam regula prædicta, quod vna pars teſtamenti alteram declarat, ſolum habet locum, vbi alia pars eſt dubia, non vbi certa, & clara ita ſane ſcribit Caſtrenſis, in l. hæredes palam, § ſi quis notam num. 5. ff. de teſtamentis. Decius, in l. edita num. 49. C. de edendo Paris. in conſ. 38. n. 31. & in conſ. 87. n. 49. lib. 2. Socin. Curt. Gozad. &. alij, cum quibus Caſanat. dicto conſ. 47. n. 26. per totum. & vltra relatos ab eo Achil. Pedroc. in conſ. 38. n. 138. Pereg. de fideicommiſſis, art. 16. numero 47.

Prætereà, regula eadem, quod dictum in vna parte, intelligatur repetitum in alia, ſiue quod vna teſtamenti pars declaretur per aliam; quod habeat locum in materia fauorabili, non autem in materia odioſa, ſed tunc procedat regula dicti §. ſin autem ad deficiantis. pro concordia dicti Brocardici ſcripſerunt Decius, in conſ. 567. num. 6. Alciatus, in conſ. 96. num. 23. & 27. Berous, in conſ. 120. num. 69. lib. 2. Mantica, de coniect. vltimarum voluntatum, lib. 6. titulo 13. numero 9. verſic. non omitto, quod Decius, Ludouicus Caſanate, dicto conſ. 17. num. 12. & 13. latius in conſ. 47. num. 53. & ego etiam notaui lib. 2. dicto cap. 4. num. 103. Ac denique, quod teſtamenti vna pars aliam declarat. Et quod id indubitanter procedat quoad vnam & eandem perſonam, vt ſcilicet dictum in vna parte quoad vnam perſonam, declaretur, & intelligatur, prout dictum fuit in alia parte quoad eandem personam; ſecus tamen quoad alias perſonas; tenuerunt permulti iuris Interpretes, quos retulit Ludouic. Caſanate, dicto conſilio 17. numero 11. & dicto conſ. 47. num. 54. 55. & 56. qui inde infert ad reſolutionem illius quæſtionis, an ſcilicet qualitas maſculinitatis expreſſa, ſeu requiſita in vna parte cenſeatur repetita in alijs. Cæterum quoniam qualitas eadem, etiam inter diuerſas perſonas, repetita plerumque cenſeri debebit, nec modo inter vnam & eandem, ſed etiam inter plures, diuerſàque perſonas locus eſſe poterit. ac eſſet debebit multoties regulæ præfatæ, quod vna teſtamenti pars alteram declarat; non ita ſimpliciter traditio, hæc accipienda eſt, ſed pręlegi, atque perpendi attenta mente debebunt ea omnia, quæ quotidian har. controu. iuris, lib. 2. cap. 4. per totum, plena & abſoluta manu, ſcripta reliqui. Ex illis namque, & coniecturis, atque obſeruationibus ibi ponderatis, etiam inter diuerſas perſonas diuerſásque clauſulas, locus eſſe poterit eidem regulæ. Imo & in fortioribus terminis, quod interpretatio voluntatis teſtatoris fieri poſſit, ac recte & congrue fiat ex vna ſcriptura, & vna diſpoſitione ad, aliam ſcripturam, & diſpoſitionem, non modo ex vna eadèmque ſcriptura, aut diſpoſitione, ſiue ex verbis eiuſdem diſpoſitionis, & diuerſis patribus, per tex. in l. Lucius, in principio, de legatis ſecundo. & in l. prædijs Titio, & in l. ſeruis vrbanis, in principio. & in l. qui concubinam. §. cum ita legatum. 33. ff. de legatis tertio. & in l. prædia, in principio, cum ſua Gloſſa. ff. de fundo inſtructo. & in l. finali, ff. de peculio legato, obſeruarunt Bartolus, in l. alimenta, ff. de aliment. & cib. legat. in princip. Socin. in l. 1. num. 7. ff. de rebus. dubijs. Caſtrenſis conſ. 117. lib. 2. Iaſon. in d.l. qui filiabus, in princip. col. 2. in verſ. Sextò adde Craueta, in conſ. 231. num. 12. & in conſ. 234. num. 4. & in conſ. 267. ſub num. 2. latius Simon de Prætis, de interpret. vltimar volunt. lib. 1. interpretatione prima, dubitatione 3. ſolutione 5. ex num. 41. vſque ad numerum 47. fol. 31. vbi inquit numero 44. certum eſſe, quod vna ſcriptura interpretatur aliam: & quod verba, contractus declarantur ex verbis prolatis in teſtamento: & quod voluntas dubia teſtatoris poteſt probari, & declarari per aliam ſcripturam priuatam, & numero 14. ex alijs ſcriptis extra teſtamentum, & numero 43. quod hæres non poteſt venire contra confeſſionem à teſtatore factam in partitis ſui libri, nec eum redarguere de mendacio; vt latè probauit Craueta, in conſ. 125. numero ſecundo, tertio & ſexto. quia ſcriptura defuncti dicitur iu ſe continere iuramentum, vel eius vigorem: vt poſt alios multos Authores, probauit Prætis ibi, numero 46. & vltra eum quòd voluntatis teſtatoris interpretatio optima fiat, ſupplendo vnam ſcripturam ex alia; idque interpretandi genus optimum eſſe poſt Baldum, in cap. auditis, numero 4. de præſcriptionibus, & in l. finali, numero primo, C. de falſa cauſa adiecta legato, Iaſonem, in l. certi conditio, §. quoniam, numero 8. ſi certum petatur. Iacob Mandellum de Alba, in conſilio 599. numero 13. obſeruauit Ludou. Caſanate, in conſ. 57. num. 78. qui Prætis, & Crauetam, nunc relatos non citat: optimè & tamen perpendit textum, in l. qui duos, ff. de coniungend. cum emancip. liberis eius in illis verbis: Bonorum poſſeſſionem accipere poteſt propter aliud caput edicti, quod à Iuliano introductum eſt ex noua clauſula: & in l. Gallus, §. ille caſus, ff. de liberis & poſthu. ibi. Iuliano tamen videtur, duobus quaſi capitulis legis commixtis, in hoc quoque inducere legem: & ſubdit, non eſſe nouum, quod ex duabus ſcripturis ſimul iunctis conſequamur illud, quod ex vna tantum non conſequeremur; prout dixit Mandellus de Alba, vbi ſupra numero 13. Cæterum teſtamenti vnius ad aliud, quoad, qualitatem aliquam in vno expreſſam, & in alio omiſſam, declaratio, ſiue interpretatio, quod deduci non valeat, quando in vno teſtamento aliquid exprimitur cum aliqua qualitate, & in alio idem ſine illa qualitate expreſſum eſt, quia intelligitur qualitas hæc in alio teſtamento potius reiecta, quam repetita, nec ſumi poſſit declaratio ex reiectis; poſt alios Authores obſeruauit Simon de Prætis, lib. 2. interpretation ſecunda. dubitation. ſecunda. ſolution. tertia, num. 68. in fine & 69. folia 241. & hactenus de ſecunda obſeruatione in hac materia.

Nunc verò & tertio loco principaliter obſeruandum, atque conſtituendum erit idem quod verbis aliquibus, ſiue vna teſtamenti, aut diſpoſitionis parte hactenus diximus; & de clauſulis quibuſcunque diſpoſitionis dicendum, & conſequenter iuxta ſuperiora, clauſulam vnam cuiuslibet diſpoſitionis interpretari aliam, & per aliam; in quo ſuperiores omnes conueniunt. & in terminis poſt Baldum, & alios Authores ſcripſit Simon de Prætis, lib. 2. interpretat. 2. ſolut 3. num. 213. fol. 250. aliquando etiam non interpretari; iuxta eadem, quæ ſuperius dicta fuere.

Id tamen vt diſtinctius, & dilucide magis appareat, nonnulla conſtituere, neceſſarium omnino erit. Ac quidem primum, ad interpretationem teſtamentorum, maioratuum inſtitutionum, & vltimarum voluntatum omnium, earumque clauſularum, diſcutiendum eſſe vnum, in quo Scribentes ferè omnes non ſatis ſe explicant, nec diſtincta, & abſoluta manu procedunt, imò paſſim, variant diuerſis in locis, & diuerſas proferunt ſententias; cùm tamen quotidie ſe offerat, & præ manibus habeatur, nec certa definiri poſſit regula, aut doctrina generali; vtrùm inquam clauſula de per ſe ſtans, aut non de per ſe, ſiue in principio, aut in medio, vel in fine diſpoſitionis appoſita; referatur ad omnia præcedentia, vel ſequentia, ſiue proxima tantum, aut etiam remota, vel omnia concernat, aut non; & quæ præſumi debeat teſtatoris voluntas in eo articulo, adeò lato, & difficili, & in quo latiſſimè, diuerſimodè ſcripſiſſe iuris vtriuſque Interpretes compertum eſt. Idque tam in l. talis ſcriptura, ff. de legat. 1. & in l. 3. §. filius inter medias, ff. de liber. & poſth. & in l. fin. ff. de rebus dubijs, & in l. ſi idem cum eodem, §. 1. ff. de iuriſdict. omni iudi. quam in cap. ſecundo requiris, & in cap. inquiſitioni, de appellat. Inter alios autem Iaſon, in d.l. talis ſcriptura, ex num. 37. & in l. 1. C. de lib. præter. Felinus, in cap. cauſámque, num. 15. de reſcript. Anton. Gabriel, commun. concluſ. lib. 6. tit. de clauſulis, concluſ. 9. latiùs Portius Imolenſis, regula ſiue concluſ. lib. 2. concluſ. 38. & infiniti alij, quos commemorauit Gratianus, regula 412. & vltra relagos ibi, Sebaſtianus Sapia, in repetitione l. primæ, ff. quod quiſque iuris, ex num. 26. cum ſeq. Auiles, cap. 1. prætorum, gloſſa, ſuſodicha: & cap. 2. gloſſa, ſo pena. Albanus, in addit. ad Bartolum, in d.l. ſi idem, §. primo. ff. de iuriſdict. omni. iud. Iacob Menochius, lib. 4. præſump. 181. per totam. Peregrinus, de fideicommiſſis, art. 16. ex num. 102. cum ſeq. & hos commemoraui quotidianarum harum controuerſiarum iuris, lib 2. cap. 4. num. 126. Nunc verò addo Cardinalem Franciſcum Manticam, de coniecturis vltimar. voluntatum, lib. 3. tit. 14. num. 8. & libro 6. titulo 13. num. 10. Simonem de Prætis, lib. 2. interpret. 2. dubitatione 2. ſolutione 3. ex num. 178. vſque ad numerum 213. fol. 248. Mieres de maioratu, ſecundæ parte, quæſtione 12. ex num. 3. cun ſeq. Iacob. Mandell. de Alba, in conſ. 88. num. 6. & in conſ. 330. num. 3. Tiberium Decianum, in conſ. 70. num. 19. & 20. lib. 3. & in conſilio 26. numero 44. libro 2. Cephalum, in conſilio 196. numero 17. & 18. lib. 2. Laderchium Imolensem, in conſ. 72. n. 16. Gregorium Lopez, qui multa notanda, quæ ſparſim diſperſa erant colligit (vt ipſe inquit) in l. 9. tit. 7. partita 6. verbo, entendieſſe, ex verſ. item ex illa lege, cum eius concordantibus, Petrum Surd. in conſ. 282. num. 43. lib. 2. & conſ. 379. ex num. 1. lib. 3. Alex. Raudenſ. deciſione 25. num. 39. & ſeq. 1. parte. Sfortiam Oddum, in conſ. 95. ex num. 83. & ſeq. Ludou. Caſanat. in conſ. 47. ex num. 71. vſq. ad num. 101. & in conſ. 53. ex num. 24. vſq. ad n. 62. Leand. Galganat. de condit. & demonſtrat. ſecunda parte, cap. 6. quæſt. 7. per totam, folio 352. Cardinal. Thuſcum, practicarum concluſionum iuris, tomo primo, littera C. concluſione 289. fol. 807. vbi latè agit, quando clauſula in principio poſita, referatur ad ſequentia, vel non, & tomo 8. littera V. concluſ 144. folio 567. vbi etiam agit, quando verba præcedentia declarent ſequentia: & dicto tomo 1. littera C. concluſ. 290. fol. 808. vbi explicat, clauſula in medio poſita, ad quæ referenda, & quid operetur: & eadem littera C. concluſ 291. vbi latè agit, quando clauſula in fine poſita, referatur ad omnia præcedentia, vel non: de quo etiam optimè Hondedeus, in conſilio 64. lib. 2. ex his autem iuris Interpretibus, & alijs quos prætermitto conſultò, ſequentia (vt antea dicebam) obſeruanda, atque conſtituenda erunt.

Et primò, cerri quidem iuris eſſe, clauſulas in principio, aut in medio, vel in fine diſpoſitionis appoſitas, congruam præſtare interpretationem, atque coniecturam eorum, quæ in præcedentibus, vel ſequentibus dicta fuere per teſtatorem, aut diſponentem, & quid ipſe præſenſerit, & voluerit, augendo ſcilicet, diminuendo, excipiendo, limitando, aut modificando eadem præcedentia, vel ſequentia. In quo (vt videri poteſt) vnanimiter conueniunt omnes ferè ſuprà præcitati Authores: atque ex mente communi obſeruauit Simon de Pretis, lib. 2. dicta ſolut. 3. numero 178. fol. 248. Regulariter tamen clauſulas huiuſmodi, quantumcunque generales, in vltimis voluntatibus appoſitas, reſtringi ad ea, quæ ſunt ſimilia expreſſis, non ad diuerſa: l. vltima, §. cui dulcia. ff. de vino, tritico, & oleo legato. cap. ſedes, vbi Doctores, de reſcriptis. Clementina, non poteſt, de procuratoribus: per quæ iura ita notarunt Aretinus, in l. 2. numero 2. de verbor. obligat. Socinus, in conſ: 296. numero primo, libro 2. Mantica de coniecturis vltimar. volunt. libro 5. titulo 14. numero 7. Mieres, de maioratu, parte 2. quæſt. 12. num. 4. qui etiam dicit, quod licet clauſula generalis reſtringatur ad ſpecificata; per text. in dicto §. cui dulcia: Id eſt verum, quando genus exprimitur per aliquod adiectiuum poſitum, prout eſt in ipſomet §. cui dulcia. vbi teſtator legauit vinum, & omnia dulcia. secùs, quando genus exprimitur per nomina ſubſtantiua; quia tunc numeratio ſpecierum non reſtringit genus: l. ſtipulationes commodiſſime, l. doli clauſula. ff. de verbor. oblig. & ita declarant Bartol. Socinus, & Rebuffus, ibi relati. Reſtringi etiam clauſulas eaſdem, quantumcunque etiam generales, vt non referantur ad præcedentes, vel ſubſequentes, habentes determinatam, & claram diſpoſitionem; poſt Bart. Bald. & infinitos Authores alios, & tradiderunt Antonius Gabriel, commun. concluſ. libro 6. titulo de clauſulis, concluſione 9. numero 8. Prætis, libro 2. dictæ ſolution. 3. num. 189. fol. 249. & quod potius debeant intelligi adiectæ ad declarandum & determinandum ea, quae nondum fuerunt declarata, & quæ determinatione, & declaratione indigebant, per tex. in l. cum teſtamento, §. finali, ff. de hæred. inſtitut. l. cohæredi, §. qui patrem, vbi Imola, & Alexand. ff. de vulg. & pup. ſubſtitut. cap. cum dilecti, de donat. & poſt Bartolum, Iaſonem, Decium, Ruinum, Hieronymum, Gabriel. Garſiam, Pariſium, & Surdum. Ludou. Caſanate, in conſilio 47. numero 109. Menochius, libro 4. præſumptione 181. numero 6. Sic etiam, clauſulæ metipſæ, in fine, vel in medio poſitæ, aut etiam in principio, non referuntur ad omnia præcedentia, vel ſequentia, quando repugnaret præſumpta teſtatoris voluntas: Socinus, in l. finali, ff. de rebus dubijs, Oldrald. Abbas, & Craueta, cum quibus Menochius, libro 4. dicta præſumptione 181. numero 20. Simon de Prætis, lib. 2. dicta ſolutione 3. num. 200. fol 250.

Cæterum, quoties præcedentia, vel ſequentia non habent certam ſpecificam diſpoſitionem, nec teſtatoris præſumpta voluntas repugnat; tunc equidem clauſula, ſiue in principio, ſiue in medio, ſiue in fine adiecta, quæ abſolutè & ſimpliciter, atque principaliter appoſita ſit, & de per ſe ſtat, èſtque perfecta, & ſeparata, ad omnia præcedentia, vel ſequentia, & ad media etiam refertur, l. talis ſcriptura, §. finali. ff. de legatis primo, l. 3. §. filius inter medias, ff. de liberis & poſthumis. l. prima, C. de liberis præteritis. l. finalis. ff. de rebus dubijs, cap. ſecundo requiris, de appellat. ex quibus, & alijs iuribus ita generalem regulam tradiderunt Gloſſa, in l. ſi idem cum eodem, §. finali, ff. de iuriſdict. omni. iud. Bartolus, Alexander, Iaſon, & cæteri Scribentes, in d. §. filius inter medias. & in d.l. talis ſcriptura. & in d.l. prima. C. de liberis præteritis. Decius, in dicto cap. ſecundo requiris, num. 2. & 3. Felinus, in cap. cauſam quæ, num. 4. de reſcriptis. Capicius, deciſione 108. num. 9. Romanus, Alex. Iaſon, Bologninus, Decius, Socinus iunior, Alciatus, Berous, Gozadinus, cum quibus Menochius, lib. 4. dicta præſumpt. 181. num. 2. & quatuor ſeqq. dicens, quod hæc communis regula multo magis locum habet, quando omnes conditiones, & qualitates poſitæ eſſent ſub vnica diſpoſitione, & ab eodem verbo regerentur: aut quando præcedentia eſſent ipſis ſequentibus ſimilia, aut ius commune minus læderetur, Ac etiam in materia odioſa procedere, dummodo ex præcedentibus vni ſpecialiter non ſit prouiſum; tunc enim ad illud non refertur generalis clauſula ſubſequent; vt latius explicat ibi num. 6. & duobus ſeqq. Franciſcus Mantica, de coniectur. vltimar. volunt. lib. 3. tit. 14. num. 8. vbi eandem proponit regulam, ſcilicet quod clauſula poſita in fine ſubſtitutionum, ad omnes gradus referatur. Et citat alios ita tenentes; id ipſum tenent etiam Anton. Gabriel, commun. concluſ. lib 6. titulo de clauſulis, concluſ. 9. numero primo, & 2. Gratianus, regula 412. Simon de Prætis, libro 2. interpret. . 2. dubitat. 2. ſolutione 3. num. 179. & 180. folio 248. vbi eandem conficit regulam, quod ſcilicet vbi aliqua clauſula ſcripta reperitur abſolutè & ſimpliciter, poſita per ſe principaliter, faciens capitulum, modificans, vel qualificans cætera; & ſit poſita in principio, vel in medio, vel iu fine ſcripturæ, alia capitula continentis, & dubium ſit, ad quæ referatur; & quæ per eam veniant declaranda; quod tunc clauſula eiuſmodi refertur ad omnia præcedentia, media, & ſequentia: Tiberius Decianus, in conſilio 70. num. 19. & 20. libro 3. Alexander Raudenſis, deciſione Piſana 25. numero 39. & ſeq. 1. parte. Sfortia Oddus, in conſilio 95. numero 82. & ſeq. Pelaez à Mieres, de maioratu, ſecunda parte, quæſtione 12. numero 5. in verſic. prætereà, vbi inquit, quod clauſula generalis non incluſa iu cerio capitulo, refertur ad omnia, ſiue in principio, ſiue in medio, ſiue in fine poſita ſit. Modern. in conſuetud. Pariſien. prima parte, §. 33. gloſſa 2. numero ſecundo. Marc. Anton. Peregrinus, de fideicommiſſis, articulo 16. numero 102. folio 455. vbi profitetur, communem reſolutionem eſſe, quod clauſulæ iſtæ de per ſe ſtantes, quæ habent ſuam orationem perfectam, ſiue ſint poſitæ in principio. ſiue in medio, ſiue in fine, ad omnia ſuperiora referantur: Iacob. Mandellus de Alba, in conſilio 330. numero 3. Ludou. Caſanate, in conſilio 47. numero 74. & 75. & in conſilio 53. numero 24. & 25. qui inquit poſt Tiberium Decianum, perinde eſſe, vt relatio ſic fiat, ac ſic clauſulæ huiuſmodi ſingulis capitibus, & diſpoſitionibus fniſſet expreſſa, & appoſita.

Clauſula autem de per ſe ſtans, in propoſito dicitur, quæ ſuam habet perfectam orationem, & quæ abſolutè, non relatiuè poſita fuerit: in quo omnes fere nunc relati Autores conueniunt: & ante alios ſic rem hanc explicarunt Bartolus, & Caſtrenſis, in dict l. finali, ff. de rebus dubijs, Baldus, indicta l. prima, C. de liberis præteritis, Iaſon, in d. §. filius inter medias, numero 9. cum ſeq. cum quibus ita reſoluunt Peregrinus, dicto articulo 16. numero 102. Ludou. Caſanate, dicto conſ. 47. num. 76. & in conſ53. num. 51. cum ſeq. vſque ad numerum 38. quò loci primum ſtatuit, materiam hanc duplici modo diſtinguendam, atque enucleandam; Primo dum quæritur, an clauſula poſita in aliqua diſpoſitione, concernat omnia præcedentia, vel ſequentia; Secundò, an qualitas poſita in principio, vel in fine in aliqua diſpoſitione, referatur, ad omnia præcedentia, vel ſequentia: prout vtramque materiam diſtinguunt Bartolus & Abbas, ibi relati. Et primo caſu inquit, certum eſſe, quod clauſula de per ſe ſtans, referatur ad omnia. In ſecundo verò caſu ſtatuit, quod quando non eſt clauſula de per ſe, ſed qualitas in fine adiecta per viam modificationis, ſeu qualificationis præcedentium; quod tunc qualitas huiuſmodi poſita in fine, etiamſi non ſit in oratione de per ſe, & ſeparata, ſed qualificatiua, regulariter refertur ad omnia præcedentia, prout docuit Bartolus, communiter receptus, per textum ibi, in l. doli clauſula. ff. de ſeruo corrupto: eo namque in textu, verbum illud dolo malo, poſt duo poſitum, refertur ad vtrumque, licet non ſtet in oratione de per ſe, ſed qualificatiuè, & acceſſoriè: & aliud exemplum adducit Bartolus, in eadem l. doli clauſula.

Procedit autem indubitanter regula ſuperior, quod clauſula de per ſe ſtans, & ſeparata, referatur ad omnia; vbi eſt eadem ratio; vbi non poteſt aſſignari ratio diuerſitatis, quare magis referatur ad proxima, vel ad remota; vel ad vnum, quàm ad aliud. Secus tamen, ſi non ſit eadem ratio, vel quando diuerſitatis ratio aſſignari poteſt, cur magis ad vnum, quàm ad aliud, ſiue ad proxima immediatè præcedentia, quam ad omnia præcedentia referri debeat. Sic ſanè ſcripſerunt Bartolus, Caſtrenſis, Lancelotus, Decius, Barbat. Bald. Socinns, Gozadinus, Afflictis, Imola, Abbas, Corneus, Alexand. Aretinus, Romanus, Corſetus, Ancharanus, Decius, Chaſſaneus, Ruinus, Craueta, Pariſius, Boërius, quos in vnum congeſſit; & ita reſoluit Anton. Gabriel, commun. concluſ. libro 6. titulo de clauſulis, dicta concluſione 9. numero 6. Mantica, de coniect. vltimarum volunt. lib. 3. titulo 14. numero 8. Mieres, de maioratu, parte ſecunda, quæſtione 12. numero 3. Simon de Prætis, lib. 2. dicta ſolution. 3. num. 198. & 199. ſol. 249. Menochius (qui ita limitat, & declarat regulam ſuperiorem) lib. 4. dicta præſumptione 181. num. 2. in principio. Thuſcus, & Galganetus, in locis ſuprà. Peregrinus, de fideicommiſſis, art. 16. numero 102. in illis verbis: Si non ſit aliqua ratio, propter quam magis debeant referri ad vnum, quam ad aliud. Hic eſt caſus, in d.l. prima, C. de liber. præt. & in dicto § filius inter medias. Et numero 107. ibi: Illud autem. planum eſt, clauſulam in fine, vel in principio, vel aliter poſitam, non referri ad omnia, quando non eſſet eadem ratio. Alexander Raudenſis, deciſione 25. numero 41. & 42. prima parte, Hippolytus Riminaldus, in conſilio 300. numero 16. libro. 3. Sfortia Oddus, in conſ. num. 82. Ioannes Vincent Hondedus, in conſ. 54. num. 28. lib. 1. Ludou. Caſanate, in conſ. 47. num. 95. & 66. & in conſ. 53. num. 26. & 27. & ſubdit dicto conſ. 47. num. 97. quod quando militat eadem ratio, tamen in vno caſu, quàm in altero, etiamſi clauſula poſita ſit ad qualificandum vnum ex illis duobus caſibus; attamen ad vtrumque caſum clauſula illa debet referri; prout Bartol. Decius, Craueta, & Menochius ibi relati obſeruarunt. Procedit etiam regula eadem indubitanter, quod clauſula de per ſe ſtans referatur ad omnia, ſiue in principio, ſiue in medio, ſiue in fine poſita; quandocunque poteſt congruè & commodè referri ad omnia; quia omnibus congruit, aliàs ſecus: vel referenda ad ea duntaxat, quibus commodè congruit; dicta l. 3. §. filius inter medias. d.l. talis ſcriptura, §. finali. Caſtrenſis, Iaſon, Socinus, Alex. Iacob. de Belu. Aretinus, Barbatia, Bald. Gozadinus, Afflictis, Ruinus, Socinus iunior, cum quibus Anton. Gabriel, dicta concluſ. 9. num. 16. dicens, quod concluſio præfata, quod clauſula in fine poſita, referatur ad omnia, præcedentia; intelligitur, ſi poteſt æquè commodè, & aptè ad omnia capitula referri; ſed ſi non poteſt congruè ad omnia referri, refertur clauſula in fine poſita ad ea, ad quæ congruè referri poteſt. Et id ipſum cum decio, Iaſone, Socino iun. Craueta, & Rolando tenuit Peregrinus, de fideicommiſ. d. art. 16. numero 105. & 106. vbi inquit, quod ſi plura ſint capitula, & ad aliqua non poſſit commodè referri, ad vltimum, id eſt ad magis proximum, non ad omnia adaptatur: quamuis melius ſit, vt ad omnia referatur, ad quæ commodè referri poteſt, ſecundum Aretinum, & alios ibi relatos: & poſt Felinum, & Iaſone, Simon de Prætis, lib. 2. dicta ſolutione 3. num. 180. fol. 248. Alexan Raudenſis, dicta deciſ. 25. numero 39. Prima parte. Laderchius Imoleſis, in conſ. 72. numero 16. Ludouicus Caſanate, in conſ. 33. num. 26. & numero 38. vbi inquit, quod magis radicitus extricando materiam hanc, quod dicitur de clauſula abſoluta, & per ſe inſtanti; intelligitur eo reſpectu, quod ſit apta, vt poſſit referri, tam ad proxima, quàm ad remota; ita vt non magis conſtet ad proxima, vel ad remota referri. Quod verò dicitur de clauſula poſita ad qualificandum vnum gradum, intelligitur eo reſpectu, quod non ſit apta, vt poſſit referri ad omnia, vt quod expreſsè conſtet, quod fuerit reſtricta, limitata, ſeu alligata ad vnum gradum.

Deinde, regula metipſa, regulatiter (vt dixi) procedit, niſi contrarium ſuadeat aliqua ratio contrarietatis, incompoſſibilitatis, ineptitudinis, deſtructionis recti ſermonis, ſuperfluitatis, diuerſitatis, ſeparationis, abſurditatis, repugnantiæ, incouenientis, vel proprietatis verborum; prout hæc omnia tradidit, & comprobauit Simon de Prætis, libro ſecundo, dicta ſolution 3. numero 180. & ſeq. folio 248. refert, & ſequitur Ludou. Caſanate, in conſilio 53. numero 28. & ad hæc in effectu reducuntur variæ obſeruationes, atque Interpretum noſtrum limitationes, quibus limitant generalem regulam, ſiue traditionem præfatam materiæ repetituæ clauſularum: vt conſtat ex traditis per Anton. Gabriel. commun. concluſion. lib. 6. titulo de clauſulis, dicta concluſione 9. numero 9. & 10. numero 28. & 31. latius per Menochium, lib. 4. dicta præſumptione 181. ex num. 9. cum ſeq. vſque in finem præſumptionis: vbi si Author regulam metipſam propoſuit, & exorauit: poſt modum ex dicto num. 9. limitauit, vt ſcilicèt conditio, aut qualitas in vltima clauſula appoſita, non referatur ad præcedentia, quando præcedentia repugnarent, contrariàque eſſent ſequentibus: Idem, quando ex relatione ſequeretur legum correctio, vt ibi num. 10. Idem quando ex relation huiuſmodi, diſpoſitio ad quam fieret relatio, efficeretur inutilis, vt num. 11. ibidem: Idem quando tali relationi repugnaret ſermonis proprietas; vt ibi per Menochium, n. 12. Idem, quando ex relatione reſultaret abſurdum, vt num. 13. Idem quando ex tali relatione diſpoſitio, quæ vt fauorabilis eſſet extendenda, reſtringeretur, vt numero 14. Iden dicendum quoad poſita acceſſoriè, & cauſâ demonſtrationis, ad quæ non fit relatio, vt num. 15. Idem. quando ratio ſuadet, quod ad immediatè precedentia tantum referatru, vt num. 16. Idem, quando ratio eſt diuerſa, relatio enim fit ſolum ad id, cui ratio adaptatur, vt num 17. Idem quando maior ratio adeſſet in vno, quàm in altero, vt per ipſum Menochium ibi, numero 18. Idem in caſibus priuilegiatis, vt num. 19. Idem quando repugnaret præſumpta teſtatoris voluntas, vt num. 20. Idem, quando qualitas, & clauſula tacitè ſubintelligitur, vt n. vigeſimo primo: Idem, quando clauſula eſt appoſita ad qualificandam diſpoſitionem aliquam, vt num. 22. Idem, quando aliquo interuallo diſtarent præcedentia à ſequentibus, vt numero 23. & hactenus Menochius, qui hæc omnia latius comprobat, atque exornat, vt ibi videri poterit. Et dum dicit, relationem non fieri, quando clauſula eſt appoſita ad qualificandum; idem quoque poſt alios multos obſeruauit Simon de Prætis, libro ſecundo, dicta ſolutione tertia, numero 196. folio 249. dicens poſt Iaſonem, quod locum non habet dicta regula, quando clauſula poſita eſt ad qualificandum aliquod capitulum, quia tunc ad alia non refertur, vt quando conditio, vel modus apponitur vni legato, non refertur ad aliud legatum, l. filium, ff. quando dies legati cedat: & ibi Bartol. & poſt multos Anton. Gabriel, dicta concluſione nona, numero vndecimo, & poſt Alexand. Curtium, ſenior. Pariſium, Mandellum de Alba, Curtium iunior, & Socium iun. Ludouic. Caſanate, in conſilio 47. numero 72. & in conſilio 53. numero 47. & 48. vbi poſt Bartol. Decium, Menochium, & alios limitat, quando eadem militat ratio, tam in vno caſu, quam in alio; tunc namque, etiam clauſula poſita ad qualificandum vnum ex illis caſibus, ad vtrumque refertur. Et idem dicit ex identitate rationis, etiamſi non ſit clauſula ſeparata perfecta, & per ſe ſtans, ſed ſit imperfecta vni articulo, ſeu capitulo vnita, vel annexa acceſſoriæ, qualificatiuè & immediate poſita, dummodo ponatur non clauſa intra articulum, ſed in principio, vel in fine articuli, vt idem Caſanate obſeruat, & in eodem conſilio 53. numero 30. ſingulariter admonet, id quod diximus nunc, clauſulam acceſſoriè poſitam ad qualificandam diſpoſitionem, reſtringi ad immediatè præcedentia; intelligendum eſſe, quando de hoc conſtaret, non verò in dubio. Et citat Capicium, deciſione 108. num. duodecimo, & obſeruat (vt dixit) quod hæc limitatio intelligitur in clauſula in fine poſita, ex cuius verbis expreſsè apparet, quod eſt poſita ad qualificandam proximam diſpoſitionem, & quod eſt reſtricta ad illam tantum; & quod ita procedit textus, in dict. §. filius inter media s. Et Bartol. & Baldus, in l. finali, ff. de rebus dubijs, qui clarè loquuntur, vbi conſtat, quod clauſula eſt poſita ad qualificandum vnum capitulum tantùm. Alioquin quod (inquit Capicius, dicto numero duodecimo,) aliter intelligendo, obſtare multum text. in l. talis ſcriptura, ff. delegatis primo, nam illa clauſula illius textus. Quas pecunias legaui, quibus dies appoſita non eſt. Etiam eſt appoſita non principaliter per ſe, ſed ad qualificandam aliam diſpoſitionem præcedentem: & tamen textus vult referri ad omnia capitula etiam remota. Denique ſubdit eodem numero 30. in fine, vltra Capicium ipſum conſiderare, quod deſtrueretur aliàs regula ipſa communis; nam dum Doctores dicunt, quod clauſula in fine poſita, refertur ad omnia, & qualilificat omnia; iam præſupponunt, quod eſt poſita ad qualificandum; & nihilominus dicunt, quod refertur ad omnia, & ita præſupponunt (vt eruditè dixit Capicius) tunc tantùm procedere dictam limitationem, quando clarè & expreſsè conſtat, quod eſt poſita ad qualificandum vnum tantum capitulum: conuenit etiam ſuperioribus omnibus Ioannes Vincentius Hondedeus, in conſilio 64. libro ſecundo, qui vt explicaret, quibus in caſibus clauſula in fine poſita, referatur ad omnia præcedentia; breuiter ſtatuit, inprimis, numero ſeptimo, ibi, quod clauſula in fine poſita, regulariter refertur ad omnia, vt ibi comprobat: & quod magis hæc concluſio procedit, quando ad omnia commodè poteſt referri, aut ratio recti ſermonis ita ſuadet, vt ibidem, numero octauo, & numero nono, vbi quod quando clauſula in fine poſita, pote ſt ſalua ratione recti ſermonis, ad omnia referri, illa omnia determinat, per textum, in l. prima, C. de liber. præteritis; aut quando reſpectu omnium militaret eadem ratio; aut non poteſt conſiderari diuerſa ratio, cur magis ad vnum, quàm ad aliud referatur; tunc etenim clauſula in fine poſita, ſemper referatur ad omnia; ſicuti probauit ibidem, numero decimo, per totum: & id procedit etiam in materia odioſa, ac etiam in materia exorbitante; vt ibi etiam per Hondedeum, numero decimo quinto, & numero decimo ſexto, & multo magis in materia fauorabili quia in fauorabilibus clauſulæ finales includent etiam maiora expreſſis; vt etiam numero 17. & num. 18. & 19. quod clauſula finalis non refertur ad omnia, etiam in caſu, in quo aliàs fieri regulatiter deberet relatio, ſi ex huiuſmodi relatione aliquod ſequeretur abſurdum: prout nec quando diſpoſitio, quæ vt fauorabilis eſſet extendenda, reſtringeretur: & numero 20. idem è contra ſtatuit Hondedeus metipſe dicendum eſſe, clauſulam finalem etiam, quæ regulariter ad omnia non refertur; tamen omnia determinare, quando ſi non fieret huiuſmodi relatio, ſequeretur aliquod abſurdum, aut reſtrictio diſpoſitionis fauorabilis & extendendæ, vt in ſimili reſpondent Authores ibi relati. Attamen, quod clauſula in fine poſita, non refertur ad præcedentia, habentia claram, & determinatam diſpoſitionem; aut cum ponitur in fine ad aliud qualificandum; ſcripſerunt permulti iuris Interpretes, quos recenfet Hondedeus metidem, dictor conſilio 64. numero primo. & 2. lib. 2. & quod clauſula in principio, in medio, vel in fine poſita, referatur ad omnia, procedit etiam, quando clauſula huiuſmodi continuatiuè, ſcripta fuerit; per textum, in dict. l. finali, ff. de rebus dubijs; per quam Bartolus, & Paulus ibidem deducunt, quod clauſula in fine poſita, non refertur ſolum ad proxima, ſed ad omnia præcedentia in ſcriptura continuatiuè prolata, per text. etiam, in l. hæres meus, §. vxori, ff. de legatis tertio, l. Seio, §. Caio. ff. de fundo inſtructo. Neuizanus, in conſ. 72. num. 14. Berreta, in conſilio 118. num. 55. & 56. Alexander Raudenſis, in conſilio 35. ex num. 20. cum ſeq. lib. 1. Ludou. Caſante, dicto conſ. 53. num. 58. latiùs dicto conſ. 47. ex num. 79. vſque ad numerum 87. vbi inquit inprimis, quod clauſula in fine continuatiuè poſita poſt duas orationes continuatiuè ſcriptas, dicitur continuari, & referri ad omnia ex vi continuati ſermonis, & dicit etiam, eſſe vnicam, orationem continuatiuam, quæ efficit, vt copulata iunctàque omnia ita eſſe dicantur, & idem de vltimis copulatis, quod de præcedentibus, quibus copulatio, fit, iudicandum fit. l. cum de lanionis, §. aſinam, ff. de fundu inſtructo, & repetit dicto conſilio 53. numero 55. & 56. vbi & Menochium, & Alex. Raudenſem in propoſito adducit, & ſubdit, quod vbi plures ſubſtitutiones ſub copula in eadem continuata ſcriptura coniunguntur, & copulantur, meritò ex vi copulæ cenſetur vnica oratio, & totus clauſularum contextus cenſetur vnicuni corpus, & redigitur ad vniformem qualitatem, & interpretationem. Et citat Mandellum de Alba, Socino. ſen. & Surdum. Deinde in eodem conſilio 47. numero 85. & 86. & dicto conſilio 53. numero 59. inquit Caſanate ipſe, quod ea, quæ doctores dicunt de duabus orationibus ſeparatis & diſtinctis, procedit, quando non ſunt vnitæ. ſed ſeparatæ per intermediam aliquam diſpoſitionem, vel ſaltem non ſunt continuatæ, & connexæ. Si autem ſint vnitæ, continuatiuæ, ſucceſſiuæ, & copulatæ, ſecus ſit, in hac materia relationis, licet quælibet haberet orationem ſeparatam, & perfectam. Id quod tradiderunt etiam, ac multorum Authoritate combrobarunt Menochius; in conſ. 106. n. 291. & 297. lib. 2. Sfortia Oddi, in conſ. 95. n. 86. & ſummè commendat ad declarationem eorum, quæ in ipſa materia relationis ad omnia faciendæ, & etiam in ſimili materia repetitionis tradiderunt Interpretes, multis in locis, diſtinguendo, an verſemur in eadem oratione, vel in diuerſis; vt ſcilicet quod dicitur de diuerſis orationibus, intelligatur, quando duo concurrunt, nempe quod clauſule ſint omnino perfectæ, & quod etiam ſint omnino ſeparatæ, & diſtinctæ, ita quod vna ab altera dependentiam, & continuationem non trahat. Quod verò dicitur de eadem oratione, procedat, ſi ſit vna, & ſimplex oratio, ſiue ſint duæ, vel plures orationes, quæ tamen pro vnica reputentur propter copulam, & propter continuationem ſermonis, & ſcripturæ.

Dicitur autem ſcriptura continuata (vt poſt alios Authores ipſe Caſanate reſoluit dicto conſ. 47. num. 81. & duob. ſeq.) non ſolum, quando eſt vnica oratio, ſed etiam, quando ſunt plures, & diuerſæ orationes dummodo ſint ſucceſſiuæ, continuatæ, ordinatæ, & coniunctæ aliæ poſt alias; id quod pulchrè declarauit Sfortia Oddus, d. conſ. 95. n. 86. & multorum authoritate comprobauit, dicens, procedere id, quod Doctores dicunt duabus diuerſis orationibus, ſeu clauſulis ſeparatis, quando ſubſtitutio præcedens, & ſubſequens non eſſent vnitæ, ſed ſeparatæ per intermediam aliquam diſpoſitionem, vel ſaltem non eſſent continuatæ, & connexæ: ſecus tamen, ſi ſint vnitæ, aut continuatæ, vel connexæ, licet quælibet haberet orationem ſeparatam, & perfectam.

Procedit etiam doctrina prædicta, quod clauſula poſita in fine vnius orationis, ad omnia præcedentia refertur, quæ comprehenduntur in eadem oratione; ſiue ſit oratio ſimplex, ſiue ſit oratio composita, comprehendens ſub ſe plures orationes ſimplices, quæ ab eodem verbo principali reguntur, & copulantur; id quod Ludou. Caſanate, dicto conſ. 47. num. 89. & tribus ſeq. & dicto conſ. 53. num. 49. & 50. latius comprobauit, atque exornauit, & dixit, iuxta id, intelligendas traditiones communes Doctorum de eadem, aut de diuerſis orationibus, vt ibi videri poterit.

Cæterum, quando clauſula poſita ſit inter vnum capitulum, ſiue in principio, aut in medio alicuius capituli, ad illud tantum refertur; vt eſt caſus in d.l. 3. §. filius intermedius, ff. de liber. & poſth. vbi Bartolus notauit ſub num. ſecundo & in l. penultima, ff. de iniuſto rupto: idem Barthol. in dict. l. 1. C. de liberis præteritis, & in dict. l. talis ſcriptura, §. finali Albas, in cap. Secundà requiris, num. 10. & 11. de appellat. Bald. in dict. l. 1. num. 6. & 7. Decius, in conſilio 213. num. 6. & 7. Capicius, deciſione 108. num. 12. Anton. Gabriel, commu. lib. 6. tit. de clauſulis, dicta concluſ. 9. num. 20. Mieres de maioratu, 2. parte, quæſtione 12. num. 5. in fine. M. Anton. Peregrinus de fideicommiſſis, articulo 16. num. 103. fol. 455. quod intelligitur, niſi non facta relatione, aut repetitione, sequens capitulum redderetur inutile, vt poſt Ruinum, & Zanchum ſcripſit Peregrinus, dicto art. 16. dicto num. 103. qui poſt Bartol. & alios Authores dilucidè explicat, quando ſit vnum capitulum, vel plura: & eidem addendus eſt Caſanate, dicto conſ. 53. ex num. 38. vſque ad num. 49. vbi ex propoſito probat, tunc demum clauſulam ad vnum tautum capitulum, ſeu articulum referri, quando clarè & expreſsè conſtat, quod fuit reſtricta ad vnum articulum, ita quod non poſſit referri ad alios, nec ſit poſita in principio, nec in fine articuli, ſed intra articulum: & ſubdit num. 41. & 42. id procedere, etiamſi clauſula aliàs ſit imperfecta, & de per ſe non ſtans, ſed acceſſoria, & adiuncta, ſiue vnita immediatè præcedentibus, & inducit textum, in d.l. finali, ff. de rebus dubijs, & alia exempla deducit, vt ibidem quoque videri poterit, & de cæteris alijs, quæ ad hanc materiam pertinent, per Thuſcum, in quatuor locis, relatis ſupra, hoc eod. cap. num. 36. per Anton. Gabriel. dicta concluſ. 9. ſub titulo de clauſulis, lib. 6. vbi proponit regulam generalem quod clauſula in fine poſita, refertur ad omnia præcedentia: & ampliat, vt id procedat, etiam in materia odioſa; prout etiam Surdus, quem vide in conſ. 379. num. 1. & ſeq. lib. 3. & in conſ. 315. num. 9. & 10. eod. lib. & in conſ. 450. num. 48. lib. 3. vbi quod clauſula in fine poſita, non refertur ad omnia præcedentia, ſi diſpoſitio redderetur inutilis de quo etiam Anton. Gabriel, num. 20. qui 22. limitationes adducit ad regulam prædictam, vide etiam eundem Surd. in conſ. 242. num. 20. & in conſ. 241. num. 2. lib. 2. & deciſ. 88. n. 6. & 13. Franciſ. Viuium, dicta concluſ. ſeu regula 38. vbi 27. limitationes congeſſit ad eandem regulam Galganetum, in loco relato ſupra, dicto num. 36. hoc eſt 2. parte, cap. 6. quæſtione 7. per totam, ex fol. 352. vbi late, & 23. limitationes adducens: & ibidem ad finem, tres caſus conſiderat, atque diſtinguit in hac mataria, qui ſunt notandi: vide etiam Burg. de Paz. in l. 3. Tauri, num. 67. & 81. cum ſeq. Seſe, deciſ. 205. num. 39. & Theoricam, quam in hac materia adducit d. Franciſ. Sarmient. ſelect. lib. 4. ad l. 3. §. filius inter medias, ff. de lib. & poſth. num. 14. vide etiam Ioan. Vincent. Honded. alio in loco, vltra relatum ſuprà, vbi communes Doctorum reſolutiones amplectitur, ſcilicet in conſ. 4. ex num. 33. vſque ad num. 42. lib. 1. vide denique in hac ipſa materia D. Martam, in tract. de clauſulis, par. 4. quæſtione 23. per totam, vbi late, & n. 23. ex alijs multis tradidit, quod clauſula in materia plurium ſubſtitutionum, in fine poſita, ad omnes refertur: vide etiam omninò clauſulâ 24. & 25. eiuſdem 4. partis, & clauſulâ 26. vbi quod clauſula in proœmio diſpoſitionis appoſita, refertur ad totam diſpoſitionem; & clauſulâ 27. vbi quod clauſula ad qualificandum, non refertur; & clauſula 28. vbi an omnes clauſulæ cenſeantur appoſitæ ex voluntate diſponentis.

CAPVT LI.

Ex verborum diſpoſitionis, ſiue litteræ, aut ſcripturæ ordine, quemadmodum voluntatis, atque intentionis coniectura deduci, & interpretatio fieri valeat, non modò in teſtamentis, & vltimis voluntatibus, ſed in alijs etiam diſpoſitionibus quibuſcunque, & quàm verum ſit, ſiue quemadmodum intelligi, atque explicari debeat vulgatum illud interpretum omnium axioma, & pronuntiatum, quod ab ordine litteræ elici ſolitum eſt; vt ſcilicet ordo denominationis, & vocationis deſignat ordinem charitatis, & maioris dilectionis; quod breuiter, & dilucidè explanatur, & infertur ad quæſtionem, nunquid legatarij quantitatum ſimul concurrere debeant pro rata, nulla prænominationis, ſiue ordinis litteræ habita ratione, cum hæreditas non ſufficit ad integram legatorum omnium ſolutionem: & quid in caſu magis difficili, & in quo mire variant Interpretes noſtri, quando legatarij corporum, aut ſpecierum, & quantitatum reperiuntur, & hæreditas ſoluendo non eſt, ære alieno deducto: vbi Senatus Regij Hiſpalenſis deciſiones duæ in eodem caſu in medium proferuntur, & articulus hic accuratè peragitur.

SVMMARIVM.

- 1 Ex ordine, contextúque verborum diſpoſitionis, aut ſcripturæ, coniecturam, & argumentum frequens admodum, & vſitatum eſſe, & iuridicè deduci. Idque non modò in teſtamentis, & vltimis voluntatibus, ſed in alijs etiam diſpoſitionibus quibuſcunque; & vide infra, num. 6.
- 2 Ex ordine verborum regulam dari in dubijs.
- 3 Ordinis verborum, ſiue ſcripturæ, ſeruandi, vel non ſeruandi materiam brocardicam eſſe: nec ſemper argumentum, & coniecturam ab ordine procedere in iure, & inferius, num. 14.
- 4 Ordinis verborum regula eſt limitata, & ſublimitata, vt plurimùm tamen non eſt contemnendæ conſiderationis, quinimò maxime conſiderabilis, prout oſtenditur numeris ſeqq.
- 5 Ordinis verborum, ſiue litteræ, aut ſcripturæ, argumenti coniecturalis, & præſumpti materiam, & effectum, & quando argumentum ipſum ab ordine procedat, vel non: abſoluta, & plena manu explicaſſe Authores permultos, qui ingenti ſtudio, & diligentia commemorantur hoc loco.
- 6 Atque ex ipſis vnanimiter deduci, ex ordine verborum diſpoſitionis, ſiue litteræ, aut ſcripturæ validum deduci argumentum, & coniecturam regulariter, prout dictum fuit ſupra, num. 1. Sicque dubiam diſpoſitionem ex ordine litteræ, aut ſcripturæ declarari. Et ex ordine locutionis verba interpretari. Ex ordine quoque ſcripturæ colligi teſtatoris voluntatem, & eius intentionem. Nam orde verborum deſignat ordinam intellectus Et quod prius eſt in voce, præſumitur eſſe prius, & principalius in intentione.
- 7 Ordo ſcripturæ in quo conſiſtat.
- 8 Ordinis ſcripturæ coniectura, & prærogatiua, quare procedat.
- 9 Ordo ſcripturæ, & prioris denominationis deſignat, & denotat ordinem voluntatis, charitatis, affectionis, & prædilectionis.
- 10 Quæ procedunt in nominatione expreſſa, & ſpecialiter facta, ſecus ſi fiat per verba generalia, vt hic explicatur. Et agitur de l. cum ita, §. in fideicommiſſo, ff. de legatis ſecundo, & de conſultatione Aluari Valaſci 121 vbi caſus practicus, & vtilis commemoratur.
- 11 Nominati nomine proprio, præſumuntur magis dilecti, quàm nominati nomine collectiuo.
- 12 Ex ordine ſcripturæ, aut diſpoſitionis argumentum quod deducitur, procedit duntaxat, cum in dubio, vel in ambiguo verſamur. Quando verò ſumus in caſu certo, nihil releuat ordo.
- 13 Dicitur enim voluntas tacita, & non expreſſa, quæ ex ordine ſcripturæ deducitur.
- 14 Et ideo non attenditur, nec curatur ordo ſcripturæ, vbi teſtatoris mens, aut voluntas repugnat.
- 15 Etſi conſtat de mente loquentis, mens præualet ordini diſpoſitionis, attenditur autem ordo, cum de mente non conſtat, quod latius probatur. Non attenditur, cum extat in contrarium validior, aut efficacior coniectura. Et magis intellectus, quam ſcripturæ ordo attendi debet, vt ibidem probatur.
- 16 Ac denique, Nicolai Euarardi ex mente communi Doctorum diſtinctio, & reſolutio probatur.
- 17 Ordo ſcripturæ, vel diſpoſitionis plerumque neceſſitatem non inducit, nec argumentum ex eo deductum procedit in aliquibus caſibus: prout hic obſeruatur.
- 18 Ordo ſcripturæ, vt dinoſcatur, an ſeruari debeat, vel non, quemadmodum Baldus diſtinxerit, vbi & aliorum commemorantur ſententiæ.
- 19 Legata ab ordine litteræ teſtamenti ſoluenda, ſi pro omnibus legatarijs bona non ſufficiant, nec concurſum dari inter ipſos pro rata, etiam in legatarijs quantitatum, idque ex ſententia quorundam. Pro quibus fundamenta, & rationes expenduntur.
- 20 Contrarium ex veriori, & communiori Interpretum ſententia, legatarios ſcilicet quantitatum concurrere ſimul pro rata, nulla prænominationis habita ratione. Quod comprobatur, & exornatur, & num. ſeq. vſque ad num. 26.
- 21 Legatarij partem condicere poteſt collegatarius, ſi intergerè legatum alteri ſolutum fuiſſet.
- 22 Teſtator æqualem affectionem omnibus legatarijs habuiſſe videtur, & ita præſumendum eſt, niſi aliud apparet, ſaltem ex coniecturis, & præſumptionibus.
- 23 Legatarios quantitatum ſimul concurrere, nec haberi prænominationis rationem, etiam in legatis pijs, prout latius hic adnotatur.
- 24 L. quoties, ff. de vſufructu. explicatur.
- 25 L. qui duos. ff. de legatis 1. & l. legatum 68. §. 1. eod. tit. declarantur.
- 26 Legata in ſpecie, vtrùm diminuantur per legata quantitatum: & ſic quando extant ſimul legatarij corporum, & quantitatum, & in hæreditate deducto ære alieno, non reperiuntur niſi aliqua ex corporibus legatis: an ſimul ij legatarij pro rata concurrant, vel non. Vbi pro parte negatiua, quod concurſus non admittatur, ſed legatum ſpeciei præferatur; fundamenta, & Authores expenduntur.
- 27 Sed pars affirmatiua, quod legatarij quantitatum, cum legatarijs ſpecierum, vel corporum concurrant; magis probatur, & dilucidè comprobatur.
- 28 Fundamentis etiam partis contrariæ, breuiter, & dilucide reſpondetur, & numero ſequenti.
- 29 Legatum recta via tranſire in legatarium (quod per manus traditur quotidie) quemadmodum explicari, atque intelligi debeat.

PRO abſoluta, & dilucida huiuſce cap. explicatione, in cuius tractatu, & reſolutione intricat & minus abſolutè, & diſtinctè, quàm neceſſe erat, ſe habuiſſe interpretes omnes videntur; obſeruandum, atque conſtituendum erit primo loco; ex ordine, contextúque verborum diſpoſitionis, aut ſcripturæ coniecturam, & argumentum, frequens admodum, & vſitatum eſſe, & iuridicè deduci. Idque non modò in teſtamentis, & vltimis voluntatibus, ſed in alijs etiam diſpoſitionibus quibuſcunque: quod inferius traditur pro regula generali, num. 6. & poſt alios multos Authores obſeruauit nouiſſimè Cardinalis Thuſcus, practicarum concluſ. iuris, tomo 5. littera O. concluſione 196. qui generaliter hoc accipit in omni actu, & materia, in legibus inquam, in ſtatutis, in reſcriptis, & gratijs, in contractibus, in honore, vel honore, & cæteris quibuslibet; vt late ibi, & vltra relatos per eum id ipſum quoque notarunt poſt alios Authores, Euerardus in loco, ab ordine, num. 2. fol. 25. Mantica, de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 6. tit. 13. num. 5. volumine 3. Simon de Præt. in conſ. 509. num. 13. volumine primo. Tiberius Decianus, in conſ. 62. n. 14. libro 2. Cephalus, in conſ. 133. num. 37. libro primo, Proſp. Paſechus, in conſilio 22. numero 3. Medices, de definit. quæſt. 3. primæ partis n. 24. Franciſc. Viuius deciſione 255. num. 33. & 34. libro. 2. Fuluius Pacianus, de probationibus, lib. 2. cap. 25. num. 44. cum pluribus ſequent. eleganter, & vtiliter pertractat iſtam materiam: & num. 65. poſt Baldum, in l. prima, columna finali, C. de impuberum, ſingulariter ſcribit, ex ordine verborum regulam dari in dubiis: Iacobus Menochius, lib. 1. præſumptione 28. num. 1. & 2. latius, atque eruditè admodum (vt adſolet) Petrus de Peralta, in l. ſi quis in principio teſtamenti, ex num. 155. cum pluribus ſequent. fol. mihi 463. & 464. & in l. ſi quis ſeruum, §. certam, num. 3. & 4. de legat. 2. fol. 118. & 119. alios quamplurimos iuris Interpretes ſtatim commemorabo, & iura nonnulla pro hac ſententia præcitabo. Ex præfatis autem apparet etiam, ordinis verborum, ſiue ſcripturæ, ſeruandi, vel non ſeruandi materiam, brocardicam eſſe: nec ſemper argumentum, & coniecturam ab ordine procedere in iure; vt inferius numero 14. & iuridicè adnotarunt Felinus, in cap. cum dilecta, numero 4. verſic. ordo ſcripturæ, de reſcriptis. Fuluius Pacianus poſt Gloſſam, & Barbatiam, quos refert, dicto cap. 25. numero 76. & 77. Euerardus, in dicto loco, ab ordine, in vltimis verbis, fol. 36. Thuſcus etiam vbi ſupra, columna finali: ſic ſane, argumentum ab ordine interdum eſſe probabile, interdum etiam neceſſarium, & interdum efficax, ex his deducitur manifeſtè, quæ Burg. de Paze, in conſilio 34. num. 14. adnotauit, & expreſſim tradidit Petrus de Peralta, in dict. l. ſi quis in principio teſtamenti, ex num. 155. & n. 161. cum iudicio aduertit, quod iſta regula ordinis verborum, eſt limitata, & ſublimitata, hoc eſt, limitatione, & ſublimitationes recipit; vt plurimùm tamen non eſt contemnendæ conſiderationis, quinimo maximè conſiderabilis: vt ipſe comprobat nonnullis iuribus, & Baldi locum ſingulariter expendit.

Ordinis ergo verborum, ſiue litteræ, aut ſcripturæ vel diſpoſitionis, argumenti coniecturalis, & præſumpti materiam, & effectum: & quando argumentum ipſum ab ordine procedat, vel non; abſoluta, & plena manu explicarunt Authores permulti, qui ingenti ſtudio, & diligentia à me euoluti, atque prælecti ſuere, & poſt ordinarios, alioſq́ue multos antiquiores ad modum ſequentem videndi, atque recenſendi erunt.

- Felinus, in cap. cum dilecta, de reſcriptis, ex num. 4. cum ſeq.
- Calderinus, in conſil. 460. aliàs 3. de ſponſalibus.
- Ancharanus, in conſil. 334. latiùs in conſ. 202.
- Abbas, in conſ. 85. column. 3. lib. 1. & in conſil. 65. column. 2. lib. 2.
- Lapus, allegat. 85. num. 7.
- Iaſon, in principio, Inſtitut. de actionibus, num. 6. & ſequent.
- Caſtrenſis, in conſ. 164. In præſenti cauſa col. penult. lib. 2.
- Alexander, in conſ. 81. ex n. 7. lib. 3. & in conſil. 70. n. 4. & ſeq. lib. 7.
- Baldus, in conſil. 197. Omnia pacta, lib. 5.
- Nicolaus Euerardus, in centuria locorum legalium, in loco, ab ordine, ex quo tractatum incipit, fol. 22.
- Andreas Tiraquellus, de primogenitura, quæſt. 19. per totam.
- Robertus Maranta, de ordine iudiciorum, in proœmio, item & in 3. parte, ex num. 106. cum multis ſeqq. vbi vide omnino.
- Petrus à Monte, in quæſt. 5. de Monarchi. conciliorum, in 1. parte.
- Florian. de ſant. Petr. in l. quoties, in principio, ff. de vſufructu.
- Curtius iunior, in conſil. 161. Præſupponitur, ex num. 10. cum ſeq.
- Carolus Ruinus. in conſil. 186. columna finali, lib. 2. & in conſ. 118. colum. 6. lib. 3.
- Martinus Laudenſis, in tractatu. de dignitatibus, in quæſt. 10.
- Petr. Paul. Pariſius, in conſil. 31. num. 9. lib. 3. meliùs in conſil. 21. n. 10. cum ſeq. eod. lib. & in conſ. 82. columna finali, lib. 2.
- Cumanus, in conſ. 106.
- Collegium Ferrariæ, conſil. 3. poſt conſilia Zabarellæ, n. 25. & ſeq.
- Collegium Paduanum, conſil. 2. poſt conſ. Zabarel. ipſius, n. 21. & ſeq.
- Collegium Bononienſe, conſil. 1. poſt eiuſdem quoque Zabarel. conſilia, n. 28. & ſeq.
- Socinus iunior, in conſ. 71. n. 15. & ſeq. lib. 1.
- Albertus Brunus, in tractatu, de rebus, & diſpoſition. dub. verſic ſequitur videri.
- Corneus, in conſil. 136. colum. penultima, lib. 3. vbi copiosè.
- Caſſaneus, in catalogo gloriæ mundi, in 1. parte, in vltimis conſiderationibus.
- Petr. de Peralta (qui originaliter, & omninò videndus eſt) in d.l. ſi quis in principio teſtamenti, ex n. 155. vſque ad num. 162. & in d.l. ſi quis ſeruum, §. certam, de legatis 2. n. 3. & 4.
- Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. 4. cap. 2. num. 12. fol. 160. vſque ad n. 19. vbi vide.
- Berous, in conſ. 176. num. 69.
- Simon de Prætis, lib. 1. interpretat. 2. ſolut. 5. num. 18. fol. 104. & lib. 2. interpret. 3. dubitation. 1. ſolution. tertia, ex num. 12. vſque ad numerum 33. fol. 239.
- Cardinalis Franciſcus Mantica, de coniecturis vltimar. voluntat. lib. 6. titul. 13. n. 11. & 12.
- Ioannes Cephalus, in conſil. 379. n. 14. lib. 3. & in conſil. 473. ex num. 15. cum ſeq. lib. 4. & in conſ. 638. num. 20. lib. 5.
- Tiberius Decianus, in conſil. 49. n. 26. & in conſ. 63. n. 20. lib. 2. & in conſil. 13. n. 27. lib. 3.
- Hippolytus Riminaldus, in conſil. 244. ex num. 45. & in conſil. 313. ex num. 56. cum ſeq. lib. 3. & in conſil. 517. num. 39. & tribus ſeqq. lib. 5. & in conſil. 662. (vbi eſt videndus in Author) ex num. 49. cum. ſeq. lib. 6. & in conſ. 782. ex n. 95. cum. ſeq. lib. 7.
- Sebaſtian. Medices, de diffinitionibus, cap. 3. 1. partis, num. 24.
- Proſp. Paſechus, in conſ. 22. ex n. 3. cum ſeq.
- Aluarus Valaſcus, conſultat. 121. ex num. 1. vſque ad num. 7.
- Vincent. de Franchis, deciſ. 236. in principio.
- D. Perez de Lara, de capell. & anniu. lib. 2. cap. 3. ex num. 46.
- Octauian Cacheranus, deciſione Pedemontana 141. num. 8.
- Pelaez à Mieres, de maioratu, in initio 2. partis num. 31. & n. 41.
- Camillus Gallinius, de verborum ſignificatione, lib. 5. c. 17. num. 97.
- Marc. Anton. Peregrinus, de fideicommiſſis, artic. 4. ex num. 59. cum ſeq. & art. 7. n. 69. & 70. & in conſ. 42. n. 1. 2. & 3. lib. 4. & deciſ. 85. n. 3.
- Franciſcus Viuius, deciſ. 255. n. 33. & 34. lib. 2.
- Caldas, de nominat. emphyt. quæſt. 10. ex num. 38. cum ſeq.
- Iacob. Menochius, in conſil. 89. num. 23. & num. 72. & 73. lib. 1. & in conſil. 400. num. 10. lib. 4. & præſumpt. 28. n. 1. & 2. lib. 1. & præſumpt. 16. num. 3. & 4. lib. 4.
- Fabius Turretus, in conſil. 4. ex n. 76.
- Burgos de Paz, in conſil. 27. num. 21. 22. 28. & 29. vbi vide omnino in materia fideicommiſſaria, & ſubſtitutionum: & in conſ. 29. num. 83. & in conſ. 32. n. 13. & 14. & in conſ. 43. n. 32.
- Achilles Pedrocha, in conſil. 1. n. 72. & in conſ. 17. num. 103.
- Ioſeph. Maſcardus, de probat. tom. 3. concluſ. 1417. num. 28. & 3. ſeq.
- Marta, deciſ. 75. per totam.
- Fuluius Pacianus (qui latiſſimè omnium articuli huius tractatum ſuſcepit, & idcirco videndus erit omnino) de probationibus, tom. 2. cap. 25. ex n. 44. vſque ad num. 83.
- Ludouic. Caſanate, in conſil. 15. n. 30. in conſil. 45. num. 94. & in conſ. 47. n. 31.
- Muñozius de Eſcobar, computatione 10. per totam.
- Cardinalis Thuſcus, practic. concluſion. iur. tom. 5. littera O. concluſ. 196. per totam, fol. 1099. vbi latè, quod ordo ſcripturæ attenditur, & quando non.
- Cæuallos, 4. parte, q. 904. ex n. 87.

Ex his autem omnibus præcitatis Authoribus elicitur vnanimiter id, quod dictum fuit ſuprà, numero 1. ex ordine inquam verborum diſpoſitionis, ſiue litteræ, aut ſcripturæ validum deduci argumentum, & coniecturam regulariter: & inſuper, dubiam diſpoſitionem ex ordine litteræ, aut ſcripturæ declarari, & ex ordine locutionis verba interpretari. Colligi quoque ex ordine ſcripturæ teſtatoris voluntatem, & eius intentionem: nam ordo verborum deſignat ordinem intellectus, & quod prius eſt in voce, præſumitur eſſe prius, & principalius in intentione: ſic quando de mente diſponentis dubitari contingit, inſpiciendus eſt ordo litteræ, & locutionis, & inducit maiorem prædilectionem, vt inferius dicetur, nam quod primo loco nominatur, habetur pro principali: & quod ſecundo habetur, pro acceſſorio: & ſi ex pluribus nominatis non poteſt aliqua res competere, niſi vni tantum, competit primò nominato, quia primò nominatus, præfertur in fideicommiſſis, & ſubſtitutionibus; provt hæc omnia exornantur, atque comprobantur à ſuperioribus, & per Aluarum Valaſcum ita in indiuiduo, & ſpecificè, dicta conſultat. 121. ex num. 3. vſque ad num. 7. Euerardum, dicto loco, ab ordine, num. 7. per totum, ex fol. 28. vbi ex regula ſuperiori generali, & argumento, quod ab ordine ſcripturæ, ſeu diſpoſitionis deducitur; infert ad plures notabiles deciſiones, quæ ibi videri poterunt: & per Peraltam, in d.l. ſi quis in principio teſtamenti, ex numero 255. fol. 463. vſque ad numerum 161. & in dict. l. ſi quis ſeruum, §. certam, ex num. 2. cum ſeq. Burg. de Paze, Mieres, Manticam, & Camillum Gallinium, in locis citatis ſuprà, & probantur in l. filium, ff. de vulg. & pup. ſubſtitut. l. cum pater, §. à te peto, ff. de legatis 2. l. hæredes mei, §. à te peto, ff. ad Trebelliam. l. qui ſoluendo, l. 2. ff. de hæred. inſtit. vbi habetur, quod ſi ex pluribus hæredibus in teſtamento ſcriptis, hæreditas non poteſt competere, niſi vni, competit illi ſoli, qui primo loco ſcriptus eſt, & in d.l. quoties, ff. de vſufructu, vbi dicitur, quod ſi legatus ſit vſusfructus fundi Titio, & Mæuio, ita quod eo alternis fruantur annis, nec ſit expreſſum, vter eorum prior vtatur, ille prior incipiet frui, qui primò nominatus eſt; & ibidem Florianus infert ad vnum ſingulare, & notandum, & in l. generaliter, §. quid ergo ſi plures, ff. de fideicommiſſar. libertat. & in l. ſi ſeruus communis ita, in fine, ff. de ſtipulat. ſeruor. & in cap. quoniam Abb. iunctis his, quæ notarunt Panormitan. & Doctores ibi, de officio delegati, ex aliis etiam iuribus, quæ à ſuperioribus expendunt in propoſito: & per Simonem de Prætis, lib. 2. interpretat. 3. dubitatione 1. ſolutione 3. ex num. 12. cum ſequent. fol. 234. & n. 23. & ſeq. qui inquit, quod ordo ſcripturæ palam conſiſtit in eo, quod vnum prius, aliud poſterius apparet ſcriptum, ex quo quandoque diſpoſitio ponitur in obſcuro. Achilles Pedrocha, in conſil. 1. num. 72. & in conſilio 17. numero 103. Menochius, lib. 1. præſumptione 28. numero 1. & 2. Fuluius Pacianus, de probationibus, lib. 3. de. cap. 25. qui ex num. 44. vſque ad num. 73. multis confirmat, atque exornat argumentum hoc ab ordine ſcripturæ expendi ſolitum: & eſſe efficaciſſimum, inquit, num. 69. & reddit rationem num. 55. & 56. dicens, quod iſta prærogatiua ex ordine litteræ, ſiue ſcripturæ emanans, non ſine multa ratione procedit, nam quemadmodum ordo eſt rerum geſtarum, ac gerendarum ſeries, ſecundum prius, ac poſterius; vt ait Baldus, in l. Arethuſa, ff. de ſtatu hominum, in principio: ita etiam credendum eſt, in ordine verborum ſeriem prioritatis, & poſterioritatis fuiſſe ſeruatam. Idque duplici ratione, quam ibidem adducit: ſcripturæ etiam ordo, quare attendi debeat, ſcripſit, & rationem aliam adduxit Petrus de Peralta, in dict. l. ſi quis principio teſtamenti, numero 159. Iacobus Menochius, lib. 1. dicta præſumpt. 28. numero ſecundo, & quod ex ordine ſcripturæ, ſiue verborum prolatorum arguatur prælatio, & maior dilectio, & deſignetur ordo prioris denominationis, voluntatis, charitatis, affectionis, & prædilectionis, per text. in d.l. cum pater, §. à te peto, ff. de legatis ſecundo, & in dict. l. hæredes mei. §. vltimo, ff. ad. Trebel. obſeruarunt poſt alios multos Authores Petrus de Peralta, in d.l. ſi quis ſeruum, §. certam, ff. de legat. 1. num. 3. Mieres, in initio 2. partis de maioratu, num. 41. Mantica, de coniectur. vltimar. voluntat. lib. 6. d. titul. 13. num. 11. & cum Baldo, Caſtrenſe, Imola, Alex. Corneo, Iaſone, Craueta, Socino, & aliis Menochius, lib. 4. præſumptione 16. num. 3. & 4. qui etiam allegat in propoſito textum, in l. Lucius, l. vltima, ff. de hæred. inſtit. l. Publius, §. vltimo, ff. de condit. & demonſtrat. l. vltimam, C. de verbor. ſignificat. Simon de Prætis, lib. 2. interpretat. 3. dubitat. 1. ſolutione 3. numero 20. & 23. & lib. 1. interpretat. 2. ſolut. 5. numero 18. fol. 14. Maſcardus, dicta concluſione 1417. numero 29. & duobus ſeq. Fuluius Pacianus, de probationibus, lib. 2. dicto cap. 25. num. 58. & ſeq. Ludouicus Caſanate, in conſil. 15. num. 30. & in conſ. 45. n. 94. & in conſil. 47. num. 31. & ita quoque notaui in commentariis de vſufructu, cap. 40. num. 18. & quotidianarum controu. iur. lib. 2. c. 26. n. 6. & 7. notauit etiam Aluarius Valaſcus, dicta conſultatione 121. ex num. 1. cum ſeq. vt ſuprà retuli, qui tamen num. 6. inquit, omnia ſuperiora limitanda, & explicanda, vt procedant in nominatione expreſſa, & ſpecialiter facta: nam ſi fiat per nomen generis, ſeu collectiuum, vel vniuerſale, & reperiatur altera facta per nomen proprium perſonæ: illa quidem facta per nomen proprium, vtique præferenda eſt, & antecedere debet alteri factæ in genere, & per nomen collectiuum, idque per text. elegantiſſimum, & ſemper ſignandum (vt ipſe inquit) in l. cum ita, §. in fideicommiſſo, ff. de legatis 2. ex quo diluit, atque diſſoluit quæſtionem ibi propoſitam, quo inquam ordine ſuccedendum ſit in adminiſtratione capellæ, relicta per teſtatorem illis, qui forent de ſua parentela, exiſtentibus tempore mortis, & quibuſdam expreſsè vocatis: erant namque Ioannes, & Gondiſaus ſpecificè nominati adminiſtratores, & cum deceſſiſſet Ferdinandus teſtator relicta ſorore, præferendo ipſos ſorori inqui, licet ſit de parentela teſtatoria & ipſi proximior in gradu: idque ex deciſione dicti §. in fideicommiſſo, atque ex coniectura, & præſumptione, quæ colligitur ex vocatione alicuius nomine proprio facta; quia nominati nomine proprio ibi, præſumuntur magis dilecti, quam nominati, ſeu vocati nomine collectiuo; vt per illum text. l. ſi plures, in fine, de legatis 3. tenent alij relati per ipſum Valaſcum, eodem in loco, numero 3. Et hactenus de prima obſeruatione, & regula generali in hac materia, in qua eſt multum ponderanda adnotatio illa Aluaradi, lib. 4. dicto cap. 2. num. 15. argumentum ab ordine litteræ, adeo potens eſſe vt procedat, etiamſi ſecundò nominatus, ſit magis dilectus, & proximior teſtatori, provt in caſu d.l. cum pater 79. §. à te peto, ff. de legat. 2. vbi ibi latius per Aluaradum.

Secundò deinde obſeruandum, atque conſtituendum erit principaliter, quod ex ordine ſcripturæ aut diſpoſitionis, coniectura, & argumentum quod deducitur, procedit duntaxat, cum in dubio, vel in ambiguo verſamur: quando verò ſumus in caſu certo, nihil releuat ordo; dicitur enim voluntas tacita, & non expreſſa, quæ ex ordine ſcripturæ deducitur: & ideò non attenditur, nec curatur ordo ſcripturæ, vbi teſtatoris mens, aut voluntas repugnat, etſi conſtat de mente loquentis, mens præualet ordini diſpoſitionis; attenditur autem ordo. cum de mente non conſtat: ita ſane hæc omnia colliguntur ex doctrinis, & reſolutionibus Alberici, in l. quideam teſtamento, ff. de pecu. legato. per illum textum, & in rubrica, de nouo Codice componendo, num. 23. Baldi, in l. cum virum. column. 2. num. 19. verſic. quo tacite, C. de fideicommiſſis. Mieres, de maioratu, in initio 2. partis, num. 31. Simonis de Prætis, lib. 2. interpretat. 3. dubitat. 1. ſolutione 3. num. 31. fol. 240. & ante alios ſcripſit eleganter Petrus de Peralta, in d.l. ſi quis in principio teſtamenti, num. 158. in illis verbis: Ideo dixi dubiam, nam vbi aliàs constat de intentione disponentis, ſaltem iuris præſumptione, ordo non attenditur, vt ibi illi Doctores dicunt, & eſt bonus textus in eadem l. nec enim, ff. de ſolut. & textus optimus, in cap. auctoritat Martini. de conceſſione præbendæ, in 6. & in cap. penultimo, de præbendis, eod. lib. repetit num. 160. ibi: ſed quando de ea conſtitiſſet, etiam ſola iuris præſumptione fortiore, non eſſet (vt ſupra dixi) de ea curandum: & forte ex hoc secundo caſu generali voluit Marianus colligere prædictam regulam negatiuam, videlicet, quod vbi conſtat de mente diſponentis, ordo non attenditur: ſed in caſibus, in quibus voluntas eſſet omnino ambigua, recurrendum eſſet ad ordinem verborum, ſeu ſcripturæ, & ex ea voluntas elicienda, & ea ſic elicita attenditur, & conſideratur, & conſequenter reſultat regula affirmatiua. Idem quoque Peralta, in d.l. ſi quis ſeruum, § certam, num. 4. de legatis 2. fol. 119. vbi in materia coniecturæ ordinis ſcriptum reliquit, id procedere, & debere intelligi præſumptiuè, & coniecturaliter, & ſic ſtante, aut ſuperueniente fortiori, & validiori coniectura, illi ſtandum, cum vna præſumptio validior alteram tollat minus efficacem. Et Peraltam refert, & ſequitur: & ita in propoſito reſoluit Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. 4. cap. 2. num. 12. Mantica etiam, de coniecturis vltimar. volunt. lib. 6. dicto titulo decimo tertio, num. 12. dicens, quod magis ſpectatur ordo intellectus, quàm verborum, & Mantica ſolo relato Maſcardus, de probat. tom. 3. concluſione 1417. num. 31. vbi inquit, ex ordine ſcripturæ coniecturam, deductam, non procedere, quoties de voluntate contraria apparuerit: optime Burgos de Paz, in conſilio 27. num. 21. & 22. vbi explicat textum, in d.l. quoties, ff. de vſifructu: & concludit, eum procedere in dubio, non verò cum de teſtatoris voluntate, ſeu mente in contrarium apparet; tunc namque de voluntate, non de ordine curatur: & citat textum, in l. cum pater, § fidei tuæ, ff. de legatis 2. ibi. Nam ordo ſcripturæ non impedit cauſam iuris, ac voluntatem, & alia notanda in propoſito adducit ibidem, & in conſil. 29. num. 83. & in conſil. 32. num. 13. & 14. & conuenit Simon de Prætis, lib. 2. dicta ſolution. 3. num. 15. 16. & 17. & num. 25. vbi inquit, quod ordo rationis, & intellectus, magis curatur, quam ordo verborum, & quod mens apparens per verba generalia, vel aliter eſt attendenda, non ordo ſcripturæ: & quod ordo ſcripturæ facit, vt ex eo ſumatur coniectura: quòd ſi alia ſit validior coniectura, illi ſtatur. Conuenit etiam Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſion. iuris, tomo. 5. littera O. concluſione 196. numero 19. in illis verbis: Reſtringe, quando ſumus in caſu certo, quia nihil releuat ordo; ſed in dubio, &c. & num. 27. ibi: limita, quia ordo ſcripturæ quandoque peruertitur, vt ſeruetur intentio disponentis, & citat Oldrad. & Calderinum, ita dicentes, & num. 28. ibi: vbi conſtat de mente disponentis, non attenditur ordo, &c. & idem repetit num. 31. & duobus ſequent. & num. 35. ibi. Declara, quia prædicta ſunt vera in dubio, ſecus ſi conſtat de mente, vt quia aliquid proponitur primo loco, poſtea aliquid euentualiter, & ſecundo loco, quia tunc præferuntur intentio expreſſa, quia res eſt clara. Alex. a. conſ. 70. num. 4. & ſequent. lib. 7. Conuenit denique Nicolai Euerardi in propoſito huiuſce materiæ diſtinctio, & reſolutio; is namque Author, in præcitato loco, ab ordine. num. 11. vt conciliet omnia iura, & Doctorum authoritates in hac materia ordinis ſcripturæ ſeruandi, vel non, atque recolligendo aliorum Interpretum diſtinctiones, ſic exiſtimat dicendum, quod aut conſtat, ordinem eſſe datum pro forma, aut non conſtat: Etſi non conſtat, aut conſtat de mente legiſlatoris, vel alterius diſponentis, & tunc non curatur de ordine, ſed de ordine intentionis, & voluntatis, d.l. nec enim, ff. de ſolut. & d. cap. authoritate Martini, & d. cap. penult. quod ſi de mente diſponentis non conſtat, tunc ex ordine efficax argumentum, atque coniectura deducitur, & in dubio præſumimus affectionem, & mentem, & inſpicimus ordinem; provt alij Authores ibi relati obſeruarunt, & deducitur ex his, quæ Cardinalis Thuſcus, in loco præcitato ſuprà, per totam concluſionem tradidit. Et hactenus de ſecunda obſeruatione, & regula negatiua priori contraria.

Rurſus & tertio loco obſeruandum, atque conſtituendum erit, ex ordine, ſiue contextu literæ, aut ſcripturæ, vel diſpoſitionis, priorìſve nominationis, coniecturam, & argumentum deduci aliquando commodè, non valere aliis etiam de caſus, & rationibus, vltra rationem obſeruatione præcedenti propoſitam, quæ à contraria voluntate, ſiue mente præſumpta originem ſumpſit. Nam (vt in initio huius cap. dixi) plerumque ſcripturæ ordi neceſſitatis non cenſetur, nec neceſſariò ſeruandus eſt, immò leuis reputatur momenti, & præiudicij, l. prima, in fine, ff. de ventre inſpiciendo. Bartol. in l. 2. § prius, ff. de vulg. & pup. ſubſtitut, & cum Corneo, Pariſio, & aliis commune eſſe Doctorum aſſertum affirmat Burgos de Paz, in conſil. 32. num. 14. idque procedere, quando aliqua ratio, vel ſubiecta materia, vel qualitas rei, aut perſonarum, aliàve circunſtantia, ſiue cauſa legitima ſic. ſuadet, vel vbi apparet, quomodo ius diſponat in aliquo caſu, ſiue diſponere voluerit: aut cùm ipſe ordo conformis non eſt iuris rationi, aut æquitati, vel his, quæ ex diſpoſitione ipſa, vel aliunde (legitimè tamen) eliciuntur. Provt hæc deducuntur ex multis Doctorum ſententiis, & obſeruationibus congeſtis in vnum, & ſic acccipiendis; per Fuluium Pacianum, de probat. tom. 2. cap. 25. ex num. 72. vſque ad num. 83. ex quo, Menochio etiam, & Simone de Prætis, ſic etiam notaui; ſed non ita exactè explicaui in commentariis de vſufructu, cap. 40. num. 30. & duobus ſeqq. vbi dixi, ab ordine litteræ argumentum, & coniecturam non indiſtinctè procedere, ſed recipere potiùs nonnullas declarationem & limitationes, & aliquas ibi retuli; vltra ea autem, quæ ibi dixi, Franciſci Manticæ, de coniectur, vltimar. voluntat. lib. 3. tit. 13. num. 12. in finalibus verbis; reſolutio ſuperiora confirmat; inquit namque, Baldum, in l. veluti, in 2. lectura, ff. de iuſt. & iure, eleganter diſtinguere, quod aut ordo ſcriptura congruit rationi, & tunc conſideratur, aut repugnat, & reiicitur; aut dubium eſt. & ſeruatur: quod in effectu (ſed latiori ſermone) probarunt Thuſcus & permulti illi iuris Interpretes aggregati ſuprà, num. 5. Fuluius etiam Pacianus latiſſimè, dicto cap. 25. lib. 2. per totum, qui ex num. 73. cum ſequent. rectè conſiderauit, argumentum ab ordine ſcripturæ, non eſſe ſemper validum in iure, & materiam continere brocardicam (vt ſuprà dixi ad initium huius cap) & ſic ſæpè deficere, imò ſæpiſſimè digniores vltimo loco nominari, & in ordine litteræ deſcribi, vt conſtat ex his iuribus, quæ ponderauit num. 73. & ſequent. & tandem numero 79. inquit, quod diſtingui ſolet, quod aut prior nominatio facta fuit ad ordinam prælationis inducendum, & tunc nemini dubium eſt, quin ordo literæ inſpiciendus ſit, vt patet in l. 1. ff. de albo ſcribendo, aut fuit facta ex quandam ſimplici, & enunciatiua perſonarum demonſtratione, & tunc ordo ſcripturæ non debet attendi. Vt ait Felinus, & ſequitur Maranta, qui ibi commemorantur: & num. 80. concludit: alios dicere, quod quando prior nominatio facta reperitur in tali materia, in qua nulla alia conſideratio prioris nominationis conſiderari poteſt; tunc maior dignitas ex priori nominatione arguitur, aliàs ſecus, vt tradit Decius, in cap. auaritiæ, num. 6. verſic. prædictis tamen, col. 2. de præbendis.

Quartò denique & vltimò obſerundum, atque conſtituendum erit, ex dictis hactenus, & præfata [Ex Regij Hiſpalenſis Senatus egregia definitione.] coniectura, ſiue argumento, quod ab ordine, & contextu ſcripturæ, aut diſpoſitionis deducitur; inferri ad caſum practicum, & quæſtionem ex facto in Regio Hiſpalenſi Senatu hiſce diebus occurrentem; ſi hæreditas inquam non ſufficiat ad integram legatorum omnium ſolutionem, an primò nominata, & ſcripta in ordine diſpoſitionis, prius ſolui, & adimpleri debeant, quam alia, an verò debeat vnicuique pro rata portionis, aut quantitatis ſibi relictæ legatum perſolui. Nam cum de ſe plus frequenter expectent homines, quam habeant in facultatibus ſuis, vt in l. in fraudem, l. 1. ff. qui & à quibus manumiſſi. ſæpe accidere ſolet, vt teſtatores ſubſtantiam ſuam, de qua diſponere poſſunt, in pluribus legatis, tam piis, quam gratioſis diſtribuant, multúmque vires patrimonij in ſimilibus diſpoſitionibus excedant: ſicuti Vincent. de Franchis, & Franciſcus Muñozius de Eſcobar, in locis, infrà commemorandis obſeruant: Et quidem prima facie dicendum videbatur, legata ab ordine litteræ teſtamenti ſoluenda, etiamſi pro omnibus legatariis bona non ſufficiant; talis enim cenſetur eſſe mens teſtatoris, qualis eſt ordo ſcripturæ, qui deſignat, & denotat ordinem voluntatis, & prædilectionis, vt ſuprà traditum eſt, & probatur ex textu ſingulari, in l. quoties, ff. de vſufructu, vbi primò nominatus in alterno vſusfructus legato, præfertur ſecundo. Quod ego quoque adnotaui, & latius eum textum exornaui in commentariis de vſufructu, cap. 40. ex num. 30. cum ſequent.

Secundò deinde facit textus, in l. qui duos, ff. de legatis 1. ibi namque ſtatuitur quòd legatis Titio duobus equis, & Seio aliis duobus ex iis, quos teſtator habet, Titius primò nominatus prior eligit; & ita argumentum videtur deduci, vt generaliter in cæteris legatis id ipſum ſtatuendum ſit, provt deduxiſſe viſus eſt Tiberius Decianus, in conſil. 37. num. 45. lib. 1. Tertiò facit textus, in l. ſi ita legatum, 68. §. 1. ff. de legatis 1. vbi Caius Iureconſultus in hunc modum ſcripſit: Si ita legatum ſit, Seio ſeruos decem do, pater eos decem, quos Titio legaui. Siquidem decem tantum inueniantur in hæreditate, inutile eſt legatum. Si verò ampliores præter eos, quos Titius elegit, in cæteris valet: ſed non ampliores, quam decem, qui legati ſunt: quod ſi minus, in tantos quanti inueniantur. Ecce vbi legatum ſeruorum decem, ſecundo loco factum, inutile eſt, ſi decem tantum in hæreditate inueniantur: quia de decem ſeruis legatum aliud primum præceſſit, nec concurſus admittitur.

Quartò videtur expreſsè vrgere textus, in l. generaliter, §. quid ergo, ff. de fideicommiſ. libert. vbi legata pecunia pro libertatibus certorum ſeruorum comparandis, primò nominatus, primò conſequitur libertatem abſque aliqua defalcatione, & quidem cum cæterorum libertas æque fauorabilis diiudicari deberet; ſatis apertè elici poſſe videtur, non alia, quàm ordinis ſcripturæ (qui voluntatis, & prædilectionis rationem deſignat) adductus ibi fuiſſe Iureconſultus.

Quintò denique vltimò facit ſententia eorum, qui in propoſito articulo, & in legatariis quantitatum concurrentibus ſimul (in quibus terminis loquimur) ita ſtatuerunt, videlicet legatarios quantitatum primò nominatos aliis vlterius nominatis præferri. Caſtrenſis ſcilicet in l. ſi quis teſtamento, §. primo, numero 5. ff. de legatis primo; qui tamen parum vrget, cum aliis in locis contrarium aſſeuerauerit non modò, ſed & firmiter tenuerit: Cifuentes, in l. 30. Tauri, num. 4. quos citat pro hac parte Ioannes Gutierrez, in l. nemo poteſt: numero 97. de legatis primo. Vere tamen, Cifuentes id non adeo apertè inquit, nec præſentit, vt pro ea ſententia allegari poſſit ita ſimpliciter. Sed pro eadem retulit Peregrinus, de fideicommiſſis, art. 4. n. 59. Tiberium Decianum, in conſ. 37. n. 45. lib. 1. alios etiam recenſuit Tiraquellus, in priuilegio piæ cauſæ 72.

Cæterum Senatus Regius Hiſpalenſis contrarium rectius exiſtimauit, & definiuit de iure in cauſa legatariorum Petri de Reina, & hæredum, atque vxoris ipſius, & legatarios eoſdem quantitatum concurrere ſimul pro rata, nulla prænominationis habita ratione decidendo decreuit, inferioris ſententiam confirmans: & verè pars hæc, atque Senatus deciſio ex ſequentibus comprobatur, & fulcitur fundamentis.

Ac primùm quidem ex textu, in l. is cui. 5. §. ſi plures, ff. vt in poſſeſſionem legatorum: nam cum præmiſiſſet Iureconſultus legibus præcedentibus, quod is, cui legatorum, fideicommiſſorúmve nomine non cauetur, mittitur in poſſeſſionem, ſed nunquam pro domino eſſe incipit, nec tam poſſeſſio rerum ei, quam cuſtodia datur: neque enim expellendi hæredem ius habet, ſed ſimul cum eo poſſidere iubetur, vt ſaltem tædio perpetuæ cuſtodiæ extorqueat ab hærede cautionem, l. 5. illius tituli, cum inquam ita præmiſiſſet; inquit in dicto §. ſi plures legatarij miſſi in poſſeſſionem deſiderauerint, omnes venire debent in poſſeſſionem; ſubdit ſtatim in hunc modum: Qui prior miſſus eſt legatarius in poſſeſſionem, non præfertur ei, qui poſtea mittitur. Inter legatarios enim nullum ordinem obſeruamus, ſed ſimul omnes æqualiter tuemur. Et Accurſiuo ibidem ita dixit: Quia eiuſdem ſunt tituli, aliàs ſecus: item nota de ordine non ſeruando. Sebaſtianus etiam Næuius id ipſum inquit, & notat, ordinem inter legatarios nullum ſeruari.

Secundò deinde facit textus, in l. in quantitate, 73. §. finali, ff. ad legem falcidiam, quem velut expreſſum pro hac ſententia omnes Interpretes expendunt communiter: textus etiam, in l. quia autem. 6. ff. ſi quis omiſſa cauſa teſtamenti, quem iuridicè ponderat pro hac parte Peregrinus, de fideicommiſſis, artic. 4. num. 60. vbi etiam citat textum, in l. ſi vero compoſita, ff. de militari teſtamento: ibi enim legatarij in poſterioribus codicillis, concurrunt cum legatariis in præcedenti teſtamento.

Tertio facit textus ſingularis, in l. ſi quis teſtamento. 82. §. 1. ff. de legatis 1. vbi Iaſon facit computationem, dicens, quod quando legata excedunt vires patrimonij defuncti; ita vt non poſſit integrè omnibus ſatisfieri legatariis, iuxta quantitates à teſtatore taxatas, tunc fiat diſtributio legatorum ad quotam minorem, habita tamen ratione, ad quoram ſcriptam in teſtamento, ita vt iſta quota minori quilibet legatarius in tantum alium excedat, quantum in quota maiori excedebat, & ſic cuilibet legatario fiat diminutio pro rata, iuxta voluntatem teſtatoris, donec reducatur ad vires patrimonij. Vnde cùm teſtator voluerit, quod legatarius de triginta, habeat plus decem, quàm legatarius de viginti, & legatarius de viginti, decem plus quam ille cui decem tantùm fuerunt legata, vt in dicto §. apud Iulianum, vbi Gloſſa refert alia iura ſimilia: computationem hanc mathematica demonſtratione veriſſimam reddit Iaſon, dicens, quod ſi cum teſtator, qui habebat viginti in bonis, fecit legata, aſcendentia ad quadraginta, & ſic in duplo illius, quod haberet cuilibet fiat diminutio pro dimidia ſui legati; id manifeſtè docuit Iureconſultus, in dicto §. apud Iulianum, vbi in hunc modum ſcribìt: Apud Iulianum libro 32. Digeſtorum, Marcellus notat, is quis ſola triginta reliquerat, Titio triginta legauit, Seio viginti, Mæuio decem; Maſurius Sabinus probat, Titium quindecim, Seium decem, Mæuium quinque conſequuturos: & huius textus, & computationis prædictæ Iaſonis, poſt Vincentium de Franchis, & Ioann. Iañez Parladorium, ſpecificam mentionem fecit Franciſcus Muñozius de Eſcobar, dicta computat. 10. n. 5. & 6.

Quartò pro hac parte ponderatur textus singularis in l. 2. §. primo, ff. de conditione indebiti, in illis verbis: Vel ſi poſt multum temporis emerſerit æs alienum, vel codicilli diu celati, prolati fuerint, qui ademptionem continent legatorum ſolutorum, vel diminutionem, per hoc quod aliis quoque legata relicta ſunt. Et ibidem Paulus, & Alexander notarunt, quod ſi vni ex legatariis legatum integrè ſolutum fuiſſet, poſſet collegatarius, cum hæreditas non eſt ſoluendo, partem condicere ab illo: & idem Paulus ipſe, in l. finali, §. licentia. Alexander, in §. et ſi præfatam, C. de iure deliberandi. Sequuntur Rolandus, de confectione inuentarij, in quarta parte principali, in cap. quid autem ſi vni. Antonius Gomezius, tomo primo variarum, cap. 12. de legatis, num. 34. in verſic. idem probatur. Marc. Antonius Peregrinus, de fideicommiſſis, articul. 4. num. 64.

Quintò pro eademmet parte vrget, negari non poſſe, quin teſtator, æqualem affectionem omnibus legatariis habuiſſe videatur, & ita præſumendum ſit, nec poteſt aliud in contrarium ex ſolo ſcripturæ ordine, aut contextu diſpoſitionis deduci, niſi vltrà teſtator ipſe proceſſerit, & voluntatem ſuam explicauerit, ſiue alia verba vltra ordinem litteræ in fauorem legatarij protulerit, ex quibus, vel ſaltem ex coniecturis, & præſumptionibus, aut qualitate, coniunctionéve legatariorum, prælationis ratio deprehendi valeat: quod indicant velut manifeſtè omnia iura ſuperiùs præcitata, ſi perpendantur maturè; & agnouiſſe videtur Peregrinus, de fideicommiſſis, dicto artic. 4. num. 60. in fine, dum dixit, non obſtare in propoſito prioritatem temporis in ordine ſcripturæ, quia cùm vltimæ voluntates per mortem, & non ante confirmentur, l. prima, ff. de teſtamentis, l. ſi quis in principio teſtamenti, ff. de legatis tertio. l. 5. §. finali, ff. de adimendis legatis, cap. cum marthæ, de celebratione Miſſarum. Prioritas temporis conſiderari non poteſt; nam reſpectu temporis confirmans prioritas non datur: & num. 61. expendit Doctrinam Bartoli, in l. contractus, C. de fide inſtrument. vbi inquit, quod licet inſtrumento adiecta ſint plura pacta, ſubordinatè ſcripta, attamen vnum non eſt in tempore vlterius altero, quia vna omnium, & inſtantanea fuit ſtipulatio. Sequitur Curtius iunior, in conſilio 147. num. 5.

Sextò denique & vltimò extat in propriis terminis ſententia eorum, qui ſpecificè aſſeuerarunt, legatarios quantitatum ſimul concurrere, nulla prænominationis habita ratione, etiam cum hæreditas ſoluendo non eſt, & ſic non ſufficit ad integram legatorum omnium ſolutionem: ita enim poſt ordinarios iuris Cæſarei Interpretes in locis præcitatis ſuprà, & alios Authores, firmarunt Vincentius de Franchis, deciſione 236. num. primo, vbi inquit, quod quando pluribus factum eſt legatum quantitatis, & hæreditas non eſt ſoluendo, ſit diminutio legatorum pro rata: & id procedere etiam in legatis piis, per text. in l. ſi poſt miſſionem: vbi Bartolus notat, ff. ad legem falcidiam, quem allegat Iaſon, in d.l. ſi quis teſtamento, §. primo, ff. de legatis in primo: & cum Saliceto, & Gregorio Lopezio, in legatis piis, & non piis id ipſum ſtatuit Ioannes Gutierrez, in l. nemo poteſt, ff. de legatis primo, numero 97. in principio. Antonius Gomezius, tomo primo variar. cap. 12. numer. 34. qui in fortioribus terminis, inter legata inquam quantitatis, & legata ſpeciei id quoque admitti, & pro rata legatarios concurrere aſſerit, vt ſtatim dicetur, Hieronymus de Cæuallos, practicar. commun. contra communes, quæſtion. 103. ex num. 30. cum ſeqq. qui primò ſtatuit, creditores ſemper præferri legatariis, vt tradit Gregorius Lopez, ibi relatus, cùm verò legatarij inter ſe concurrunt, diſtinguit, quod aut hæreditas eſt ſoluendo, vel non: in primo caſu omnes legatarij æqualiter conſequuntur legata, argumento textus, in l. priuilegia creditorum, ff. de priuilegiis creditorum. In ſecundo verò caſu, ſi hæreditas non eſt ſoluendo, pro rata inter omnes eſt facienda diuiſio: Et citat Paulum, Alexand. Gregorium Lopez, & Anton. Gomez. ita tenentes: Ioannes Parladorius, libro primo rerum quotidianar. cap. 18. per totum quem ad litteram recenſet Eſcobar, dicta computatione 10. num. 6. & 7. vbi inquit, quod cum defunctus in legando modum exceſſit, ſupputandus eſt exceſſus; quia tertiam & quintam bonorum partem excurrit, & quantum fuerit exceſſus tantum cuilibet legatario pro rata detrahendum erit, vtpurà ſi tertia pars excedat, tertia quoque pars cuilibet legato ſit detrahenda, & loquendo in legato, ſiue in prælegato Tertij, vel Quinti, ponit ſequens exemplum; dicit enim: Pone, quod Tertium, vel Quintum hæreditatis teſtatoris valebat quadringenta, teſtator ſexcenta legauit, quo caſu exceſſus conſiſtit in tertia parte illius, quod legare potuit, tertia igitur pars ſingulis legatis detrahenda erit: cui ergo ſexaginta legata ſunt quadraginta tantum debentur, cui triginta viginti, atque eo pacto fiet, vt defuncto ſingulis quod ſupereſt, omnia legata, vel prælegata tertiam, vel quintam partem non excedant; erit autem computatio ad modum prædictum facienda, vbi teſtator liberos reliquit: at verò ſi filius non liberos, ſed parentes reliquiſſet; & pluſquam tertium bonorum diſponere non poſſit in præiudicium parentum, vt in l. prima, titul. 8. lib. 5. nouæ collect. Regiæ, ad tertiam hæreditatis partem bona erunt redigenda: quod ſi neque liberos, neque parentes teſtatos reliquerit, tunc ſequenda erit computatio, de qua in §. finali, Inſtitut. de lege falcidia, & hactenus Parladorius, & Eſcobar, vbi ſupra. Qui etiam adducit, præfatam defalcationem, & computationem habere etiam locum in legatis piis, vbicunque teſtator taxam, & modum legis exceſſerit, vt latiùs ibi num. 8. ſuperiorem ſententiam, & reſolutionem, quòd ſcilicet legatarij quantitatum ſimul concurrant pro rata, amplectitur M. Anton. Peregrinus, de fideicommiſſis, dicto articul. 4. numer. 60. Surdus, in conſil. 209. num. 6. lib. 2. Coſta, de ratione ratæ, quæſtione 107. Pat. Ludouic. Molina, tomo primo, tractatu 2. disput. 199. fol. 1218. Antonius Faber, ad titul. C. de iure deliber. definition. 15. Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſionum iuris, tomo 5. littera L. concluſione 55. ex num. 6. vſque ad numerum 15. folio 57. vbi inquit, quod ſi fiant tot legata, quæ excedant vires hæreditatis in quantitate, tunc omnes pro rata debent concurrere, non habito reſpectu ad ordinem, quis primò, vel ſecundò ſit vocatus: & quod id procedit in legatis piis, & non piis, vt ſuprà dixi, & etiamſi vni legetur quantitas, vt debita, quia niſi doceat de debito, concurrit cum aliis legatariis: & idem Thuſcus dixerat anteà concluſione 54. folio 56. quod legata patiuntur diminutionem, quando hæreditas minuitur ex cauſa, quæ habet originem ante obitum teſtatoris, quia fingitur, quod talia bona non extent tempore mortis: Secùs ſi poſt obitum teſtatoris habuit originem, quia eſt culpa hæredis, l. in ratione, la 2. ff. ad l. falcid. & id maxime procedere, quando concurrit veriſimilis mens teſtatoris legantis, & latiùs id explicat: & num. 4. limitat, quia ſi teſtator primò legauit Antonio 600. ex mille, quæ debet conſequi à Titio, & alia quadringenta, quæ ſunt ex reſiduo, legat Bernardo: ſi re vera à Titio non debet conſequi, niſi 800. A. primus legatarius habebit ſua ſexcenta, alter ſolum quod ſupereſt, & non concurrit primus legatarius, quia non fuerunt legata mille ambobus, ita vt vnus haberet 60. & alter 400. ſed vt ſecundus haberet ex reſiduo, quod ſupereſt deductis 600. & ita reſoluit Alexander, in conſ. 216. Magiſter Albertus, num. 3. & ſeqq. lib. 7.

Nec refragantur ſuperiori reſolutioni, & Senatus Hiſpalenſis definitioni prædictæ, fundamenta illa, quæ pro contraria parte adducta fuêre ſuprà. Non primum ex l. quoties, ff. de vſufructu, cui reſponſum præberet, nonnulla in ſimili caſu conſiderauit Burg. de Paze, in conſil. 27. num. 21. per totum, & eo non relato, Franciſc. Muñozius de Eſcobar, dicta computatione 10. numer. 12. in verſ. nec etiam obſtat. Reſpondet, quod ideo ibi primò nominatus, priuſquam cæteri ad vſumfructum admittitur, quia ex tali admiſſione ius alterius nominati non tollitur, ſed differtur, & ſuſpenditur. At verò in caſu noſtro, ſi primò nominatus admitteretur ad recipiendum quantitatem ſibi legatum, ius ſecundi penitus euaneſceret, ideò in dicto §. apud Iulianum, ordo ſcripturæ non attenditur, ſed non omnes pro rata diminutionis ad ſua legata admittuntur; vbi cùm agitur de annullando, ordo non attenditur, vt in quidam, ff. de peculio. & ante prædictum Authorem explicauit Iaſon, in eodem l. apud Iulianum, numero 5. verſiculo, contra iſtum. Burg. de Paze, dicto conſil. 27. circa finem dicti numeri 21. in verſic. tum quia in caſu dictæ l. quoties. Peregrinus verò dicto articul. 4. n. 63. in principio, vt diluat ipſummet argumentum ex d. l. quoties, deductum, primò præmittit numer. 60. in legatis quantitatum id quod diximus ſuprà, eos ſcilicet ſimul concurrere, nulla prænominationis habita ratione. Cum verò legatarij ſunt corporum, vel corporum, & quantitatum, inquit, quod ſi neceſſitas poſtulet, vt ſimul concurrere nequeant, veluti in legato vſusfructus alternis annis relicto, vel vbi locus eſt electioni: tunc primò nominatus præfertur, dict. l. quoties, & dict. l. qui duos, ff. de legatis primo; vbi legatis Titio duobus equis, & Seio aliis duobus ex iis, quos teſtator habet, Titius primò nominatus eligit, quia neceſſitas ita poſtulat, cum eo caſu ſimul concurrere non valeat; & idem eſt, cum teſtator ſeruos decem Seio legaſſet præter eos, quos Titio legauit, tunc etenim inutile eſt legatum, ſi decem tantum inuenientur in hæreditate, nec datur concurſus inter legatarios; quoniam adiectio illa, præter, coniunctionem impedit, vt Caſtrenſis, in dicto §. primo, legis, ſi ita legatum, de legatis primo. Profitetur, & ſequitur Peregrinus, dicto numer. 63. Franciſcus Mignon. ad conſuet. Andegauenſes, folio 29. numero 23. & folio 227. colum. quarta. Pontanus, ad conſuet. Bleſenſes, folio 46. columna 2. & folio 49. Similiter, ſi vni certa res, alij portio bonorum legata ſit, quia generi per ſpeciem derogatur, ſoluitur res illa prius particulariter relicta: Bartolus, in l. ſi quis ſeruum, §. finali, de legatis ſecundo, ſed vbi neceſſitas aliqua non vrget, ſiquidem teſtator duobus eandem rem legauerit, vni poſt alium, prior nominatus non præfertur, ſed ambo vti re coniuncti concurrunt, iuxta text. de legatis tertio. Et hactenus in hac materia Peregrinus, qui (vt vides) ſuperiori diſtinctione explicat, atque diluit tria fundamenta, à me propoſita ſuprà pro contraria parte.

Ego verò addiderim, certi iuris eſſe, & communi Interpretum omnium placito receptum (vt ex multis adnotaui ſupra, ſecunda, & 3. principali huiuſce cap. obſeruat.) ex contextu, & ordine ſcripturæ, vel diſpoſitionis argumentum, & coniecturam deductam, regulariter non obtinere, aliquando potius ceſſare omnino; & maximè, cum ex coniecturis, & præſumptionibus de mente, & voluntate teſtatoris, aut diſponentis, aliter, vel in contrarium conſtare poteſt. Procedere autem, cum in dubiis verſamur, vt ibidem dixi. Nec alia ratio, aut ſubiecta materia, vel natura diſpoſitionis, aut præſumpta voluntas aliter ſuader. Cum ergo rationi, vel naturæ, aut ſubiectæ materiæ diſpoſitionis ordo non congruit, quod ordo non attendatur; attendatur autem, cum is non repugnat, iuridicè reſolutum fuit numeris præcedentibus. Id autem euincit, vt in exemplis tribus relatis dictæ l. quoties, ff. de vſufruct. dict. l. qui duos, & l. legatum 68. §. primo, de legatis primò: ordo prioris nominationis, ſiue ibi præfixus attendatur omnino, quia cum ex natura diſpoſitionis, iuxta ſubiectam illam materiam, præſumptam quoque teſtatores voluntatem ſimul concurrere legatarij nequeant; vel quia vſusfructus alternis annis legatur, vel quia electio relinquitur, vel dictio, præter, adiicitur, quæ ſatis apertè inducit prælationem primi legatarij ex voluntate teſtatoris: ordo ſcripturæ deſignat equidem ordinem intellectus, voluntatis, & prædilectionis, vt primò nominatus, primò admitti debeat ſecundum rectam iuris rationem, & teſtatoris mentem præſumptam.

Quartum denique argumentum ex l. generaliter, §. quid ergo, ff. de fideicommiſ. libertat. non refragatur: ibi namque primò nominatus, primò conſequitur legatum abſque aliqua defalcatione, quia fuerat legata pecunia, pro libertatibus certorum ſeruorum comparanda, vnde cum pro omnibus non ſufficeret, non vtique fit diminutio pro rata, ſed affectio teſtatoris conſideratur, iuxta ordinem ſcripturæ legatarij; ita vt primò nominato priùs libertas comparetur; eo quod factum erat indiuiduum, & aliter impoſſibile erat, aliquem ex ſeruis conſequi poſſe libertatem: & ita explicat textum, in dicto §. quid ergo. Curtius iunior, in l. more maiorum, numero 103. de iuriſdict. omni. iud. ſequitur Vincent. de Franchis, dicta deciſione 236. numero finali. Eſcobar, dicta computatione decima, numer. 12. & hactenus de prima Senatus Hiſpalenſis deciſione, quando pluribus factum eſt legatum quantitatis, & hæreditas ſoluendo non eſt.

Dubium autem præcipuum verſabatur in ipſo [Ex altera Senatus Hiſpalenſis definitione.]met Senatu, cum agitaretur cauſa legatariorum eiuſdem Petri de Reina: reſpectu eorum, quibus ſpecies certa veluti ſundus, aut domus, aut vinea fuerat relicta: vtrum inquam ſuperioris deciſionis reſolutiones procedant, quando aliquibus eſt legata ſpecies, & aliis quantitas; & ſic quando extant ſimul legatarij quantitatum, & corporum, & in hæreditate, deducto ære alieno, non reperiuntur niſi aliqua ex corporibus legatis; an horum legatarij illa aſſequantur ſecluſis aliis: & quidem in fauorem legatariorum corporum, ſiue ſpecierum, vt cum eis non concurrant legatarij quantitatum, vrgere videtur textus velut expreſſus, in l. ſi fideicommiſſorum, 11. ff. vt in poſſeſſorum legatorum: vbi in hæc verba ſcriptum reliquit Iureconſultus: Si fideicommiſſorum, vel legatorum ſeruandorum cauſa miſſus in poſſeſſionem, eam rem teneas, quæ mihi per fideicommiſſum relicta eſt; æquius eſt me eam habere, cui ea ipſa relicta eſt: quam te, qui alterius fideicommissi nomine ingreſſus in eam es: nam et ſi mihi ſub conditione legatum ſit, & tu medio tempore in poſſeſſionem eius miſſus fueris legatorum ſeruandorum cauſa, deinde conditio impleta ſit: non denegabitur mihi eius rei integra perſecutio, & c.

Deinde & ſecundò pro hac parte facit, quod rei in ſpecie legatæ dominium tranſit recta via in legatarium, l. à Titio, in fine, ff. de furtis, l. ſi tibi, §. cum ſeruus, ff. de legatis primo, cum aliis vulgatis: non autem ſic eſt in legato in quantitate, quoniam legati quantitatis dominium non tranſit recta via in legatarium: vt cum Gloſſa, Bartolo, & Bologneto reſolſoluit Michaël Graſſus, §. legatum, quæſt. 69. num. 7. qui reddit rationem multum ad propoſitum noſtrum, quod cum legatur quantitas, non eſt certa res legata, ſicut quando ſpecies, vel corpus legatur, quæ ſit iſta pecunia ſoluenda, & ea demum corpora nummorum ab initio legata videntur, quæ hæres tradere voluerit; quod ſecus eſſe in legato ſpeciei, apertiſſimi iuris eſt: & poſt alios Authores ita in propoſito argumentantur Vincentius de Franchis, d. deciſione 236. num. 6. qui etiam adiicit, quod generi per ſpeciem derogari, regula illa procedit etiam in hoc caſu, vt legato quantitatis, & ſic generis, vſque adeò derogetur per legatum ſpeciei, vt in ſpecie legata, nec concurſum pro rata prætendere poſſit legatarius quantitatis, ſi hæreditas ſoluendo non ſit: & ita fortius adſtringit regula illa in propoſito, quam ad modum Authoris prædicti adſtringeret, vt vides, pręfatum etiam fundamentum, quod legatum quantitatis non tranſeat in ipſo iure in legatarium, ſicut ſpeciei; ponderauit Franciſcus Muñozius de Eſcobar, dicta computatione 10. num. 10. qui ideo inquit, in propoſita quæſtione melioris conditionis eſſe legatum ſpeciei, quàm legatum quantitatis: Cæuallos etiam, practicar. commun. contra communes, quæſt. 103. num. 36.

Tertiò facit, quia ille, cui legata eſt ſpecies, dicitur eſſe legatarius illius ſpeciei indiuiduæ, & in ea magis dilectus à teſtatore; quæ omnino diuerſa eſt à legatario quantitatis, quia is dicitur legatarius generis, l. in ratione, §. incertæ, ff. ad legem falcidiam: ſicuti arguendo propoſuit Eſcobar, dicta computatione decima, numero nono, in fine, Cæuallos, dicta quæſtion. 103. num. 35. & ante eos Vincentius de Franchis, dicta deciſione 236. numero decimo, (quem ipſi non citant) dum dixit, quod quando teſtator legauit rem vel ſpeciem, videtur habuiſſe intentionem, quod omnino eam habuiſſet legatarius, quia iam ſciebat, certam rem eſſe in hæreditate, quæ ratio non ita militat in legato quantitatis.

Quartò denique & vltimò facit, quod in legatis corporum, & ſpecierum non cadit congrua diuiſio, ſicut in legatis generis, neque etiam rara, quæ ſine mille ambagibus fieri non poteſt; vt contendit Cæuallos, in loco nunc Præcitato, dicto numer. 35. & ſubdit num. 36. quod qui grauatur in vno, in alio releuari debet (vt certum, & vulgatum eſt) vnde cum legatarius ſpeciei; perempta ſpecie, perdat legatum, adeo vt neque eius æſtimationem petere poſſit, l. quidam teſtamento, §. etſi tibi, l. cum res, §. culpa, ff. de legatis primo; & latius per Thuſcum, tomo quinto, littera L. concluſione 83. fol. 83. legatarius verò quantitatis ſemper illam conſequitur, cum genus perire non poſſit, dict. l. in ratione, §. incertæ, l. incendium, C. ſi certum petatur, & ſic deficientibus bonis reſtatoris, diminiatur legatum quantitatis, ſecùs verò legatum ſpeciei: & ita eam ſententiam veriorem affirmat, & magis conſonam voluntati teſtatoris, & ſecundum eam ſemel practicaſſe, & obtinuiſſe aſſerit ipſe Cæuallos, dicta quæſt. 103. ex num. 35. vſque ad numerum 39. & citat Bald. Angel. & Gregorium Lopez, ita tenentes, tenent etiam opinionem eandem Baldus, Angelus, Caſtrenſis, Iaſon, Crotus, Bald. Nouellus, & Iacobat. provt eos citat, & ponderat Vincentius de Franch. dicta deciſione 236. num. 5. per totum: qui concludit, hanc opinionem fundatam in diſpoſitione dictæ l. ſi fideicommiſſorum, confirmariq́ue authoritate Gloſſæ, Baldi, Angeli, Pauli, Iaſonis, Croti, Baldi Nouelli, & Iacobatij, inſuperq́ue rationibus corroborari, quas ponunt Iaſon, & Crotus: Caſtrenſem etiam Alexand. Bald. Iaſonem, & Angelum pro eadem Alexand. Bald. Iaſonem, & rum ſpeciei, citauit Thuſcus, tomo quinto, littera L. concluſione 55. numer. 16. Albericum quoque, & Riminald. ſen. pro iſta opinione retulit Simon de Prætis, lib. 4. interpretat. prima, dubitat. 2. numero 8. fol. 285.

Verùm ſuperioribus minimè refragantibus, iuridicè & rectè definiuit contrarium Senatus Hiſpalenſis in caſu relato, & iterum in cauſa legatariorum Didaci iañez, & non apparente in contrarium teſtatoris voluntate, ex verbis teſtamenti, vel ex probabilibus, & vrgentibus coniecturis, & præſumptionibus deducta, legatarios quantitatum concurrere cum legatariis ſpecierum, vel corporum, decreuit: ita quod æſtimanda ſint illa corpora, quæ extant, & pro rata inter eos concurſus fiat. Et vere pro hac ſententia, & opinione ſequentia fortiter adſtringunt fundamenta.

Ac primum quidem ea omnia, quæ adducta, & ponderata fuere deciſione, ſiue caſu proximè præcedenti, quando ſcilicet legatarij quantitatum ſimul concurrunt: iura namque, quæ expenduntur ibidem, ita generaliter loquuntur, vt omnes legatarios, omnémque cauſam eorum quando hæreditas non eſt ſoluendo, comprehendere videantur æqualiter, nec congrua, aut concludens videatur aſſignari poſſe aliqua differentiæ ratio.

Secundò deinde facit textus, in l. quærebatur 81. ff. ad legem falcid. vbi Vlpian. reſpondit, cum is, qui ſolum in nomine quadringenta in bonis habebat, ipſi debitori liberationem, Seio autem quadringenta legauerit, ſi debitor vel ſoluendo non ſit, vel centum facere poſſit, quantum quiſque habeat interuentu legis falcidiæ; falcidiam ex eo, quod refici ex hæreditate poteſt, quartam hæredi triuere, reſiduum dodrantem inter legatarios diſtribuere, & quamuis maxima pugna, & controuerſia inter Interpretes noſtros fuerit in propoſito, vtrum legatum liberationis nominis debitoris, de quo in eo textu, dicatur ſpeciei, vel quantitatis, & diuerſi fuerint, eo adducti nonnulli, quod legata liberatione, videatur eſſe legata quantitas, & perinde ſit, ac ſi pecunia ſoluta fuiſſet teſtatori, & poſtea legata, in qua dubium non eſſet, fieri contributionem, ſiue concurſum pro rata inter legatarios; alij verò & è contrario, eo excitati, quod legatum illud dicatur ſpeciei, quia facta exactione, legatum euaneſcit: quamuis inquam inter Scribentes ita controuertatur, vt videre licet penes Vincent. de Franchis dicta deciſione 236. numero ſeptimo, per totum. Eſcobarem, dicta computatione decima, numero vndecimo, ex quo tamen eo in textu id non deciditur, nec explicatur, de quo inter Doctores adeò ambigitur, & generaliter ſtatuitur, diſtributionem inter legatarios fieri, ex quo etiam alio quolibet iure concurſus non denegatur eo prætextu, quod corporis, aut ſpeciei legatum factum ſit, generaliter potius inter legatarios concurſus admittatus pro rata, ſi hæreditas ſoluendo non ſit, iuridicè equidem & congruè deduci videtur fundamentum tam ex eo textu (quando legatum illud quantitatis eſſet quod maximam difficultatem habet) quam ex aliis iuribus generaliter loquentibus, nec caſum legati ſpeciei, aut corporis excludentibus, vt generaliter concurſus admitti debeat. Sic ſane & generaliter condictio, ſeu repetitio conceditur in l. ſecunda, §. primo, ff. de condictione indebiti: nec diſtinguitur, vt id procedat, quando omnia legata ſunt in quantitate; non autem, cùm ſimul concurrunt legata ſpeciei, & quantitatis, ita potius, & generaliter ſtatuitur, quod Iureconſultus præſenſerit differentiam hanc (quæ ex capite Doctorum procedit, vt arbitror, & nunquam in iure expreſſa eſt) in conſideratione non haberi. Quicquid aliter (ſed malè quidem) explicauerint Authores nonnulli relati per Vincentium de Franchis, dicta deciſione 236. ſub numer. 9. verſic. nec etiam iuuari poteſt.

Rurſus & tertiò facit, legata ob benemerita, & affectionem relinqui, l. nec adiecit, cum vulgatis, ff. pro ſocio, & ſic videtur teſtator, ſiue legatum ſit ſpeciei, ſiue quantitatis, ex affectione, quam ad vtrumque legatarium habebat, velle, vel quod vterque legatarius habeat integrum legatum, ſi hæreditas eſt ſoluendo, vel ſi non eſſet ſoluendo, quod diminueretur pro rat, vt in hoc par affectio conſideretur. Nec quod certus ſit teſtator, ſpeciem legatam eſſe in hæredem perſoluim, nec etiam legaſſet: quam rationem, ita in terminis & ſpecificè conſiderauit Vincentius de Franchis ſingulariter, dicta deciſione 236. numer. 111. & forſan ſi eum prælegiſſet Hieronymus de Cæuallos, dicta quæſtione 103. ex num. 35. id ipſum probaſſet; vtpote, cùm negari non poſſit, ſi verum amamus, maiorem voluntatem legandi conſiderari non poſſe, cùm ſpecies, aut corpus legatur, quam vbi genus, aut quantitas relinquitur: imò quoad quantitatem relictam, ineſſe eandem, parem voluntatem, ſicut quando corpus legatur, & forſan plerumque teſtatores potius quantitates, quàm ſpecies aliquibus relinquere, quod melioris conditionis eos eſſe exiſtiment, ſi in quantitate, quàm in corporibus legata deduxerint. Sic autem adeo deterioris conditionis manerent, hæreditate non exiſtente ſoluendo, vt nihil prorſus haberent, ſpecierum autem legatarij integra conſequerentur legata, quod ab ęqualitate, adeò in iure deſiderata, multùm abhorret: æquum enim eſt, ex quo legata ex eodem teſtamento dependent, & debentur, vt eandem fortunam omnes legatarij patiantur; argumento l. cum pater, §. fidei tuæ, ff. de legatis ſecundò. Satius ergo, & rectius erit, quamplurimorum iurium deciſiones generaliter loquentes, quod ad legata etiam corporum accipere, quàm vbi deciſione expreſſa prorſus caremus, id ſtatuere, quo legatarij quantitatum ſuius legatis priuentur omninò.

Quarto denique & vltimo loco facit ſententia, & authoritas eorum, qui partem iſtam, quod ſcilicet legatarij quantitatum cum legatarijs ſpecierum, vel corporum concurrant, vbi de contraria teſtatoris voluntate non apparet (illa namque primum locum obtinet regulariter) defendunt ad vnguem, quorum numero fuerunt Angelus Paulus, Cumanus, Alexander, Corneus, Herculanus, & Pariſius, quos pro hac ſententia refert Vincent. de Franch. d. deciſ. 236. num. 3. & 4. vbi etiam citat Baldum, aliquando ita tenentem, licet aliquando contrà tenuerit: & n. 11. in hac opinione reſidet. Inquit tamen in caſu deciſionis illius contrarium ſtatuiſſe Senatum, quia ex verbis teſtamenti apparebat de voluntate teſtatoris contraria, & ideo illa conſiderata, ita fuit definitum. Eandem etiam ſententiam magis amplectitur Muñozius de Eſcobar, dicta computatione decima, num. 11. Petrus Surdus, de alimentis, priuilegio 30. numero primo, folio 290. & conſtanter tuetur Antonius Gomezius, tomo primo variar. cap. 12. de legatis, numero 34. & contrarium improbat, & ad eum ſe remittit Ioannes Gutierrez, in repetitione l. nemo poteſt, ff. de legatis primò, numero 96. ſequitur etiam Parladorius, revum quotidianar. libro primo, capite decimo octano. Pariſius, in l prima, ff. de legatis primo, numero 139. & firmiter tenent Peregrinus, de fideicommiſ. articulo quarto. numer. 63. in verſic ſed contra quod imo, ſolio 47. Cardinalis Thuſcus, practicar, concluſion. iuris, tomo 5. littera L. concluſione 55. num. 17. folio 58. Simon de Prætis, libro quarto, interpretatione prima circa legata, dubitatione ſeptima, numero vndecimo, folio 301. vbi inquit in hunc modum: Quid ſi legatum, quod reperitur in patrimonio, conſiſtat in ſpecie, & plura alia legata ſint de certis quantitatibus, ſi hæreditas eſt ſoluendo, legatarius ſpeciei cæteris legatariis quantitatum potior eſt in ipſa ſpecie legata, l. ſi fideicommiſſorum, ff. vt in poſſeſſion. legat. ſi vero non eſt ſoluendo hæreditas, legata omnia componantur, & contributio, & ſolutio eorum pro rata fieri debet in eo, quo reperitur, l. quærebatur, ff. ad leg. falcid. & ibi Angelus comprobat. Caſtrenſis, in conſilio 272. Ad primum respondetur, column. finali, libro ſecundo: refert, & proſequitur Ancha. Regien in quæſtione 4. parte prima, idem late comprobando tenet Anton. Gomezius, &c. Et nouiſſime Iacob. Cancerius, variar. capite 20. de legatis, n. 399. & ſeptem ſeqq.

Nec in contrarium vrgent ea, quæ pro contraria parte ſuperiùs conſideramus: Non primum ex l. ſi fideicommiſſorum. 11. ff. vt in poſſeſſion. legat. Nam reſpondent Interpretes noſtri communiter, textum illum procedere, quia ibi præſupponitur, quod hæreditas eſt ſoluendo, & ita in contrarium expendi non poteſt lex ipſa, cùm eo caſu certum ſit, quod legatarius corporis, aut ſpeciei, in ſpecie, aut corpore legato cæteris præferatur, Cùm autem hæreditas ſoluendo non eſt, an id ipſum ſeruari debeat, textus metidem non aperit, nec explicat, quoniam nec id explicare, thematis, aut propoſiti tituli, & rubricæ eius erat (vt vides:) quod ergo integra rei perſecutio concedatur ei, cui res ipſa relicta erat, ſiue quod ipſe, non alius habeat, iuridicè ſtatuitur, iuxta rubricam ipſam, & titulum: quid autem iuris ſit, ſi hæreditas ſoluendo non eſt, ibi non deciditur, ſed aliorum iurium deciſioni relinquitur. Sic ſanè, quòd ibi præſupponatur, hæreditatem ſoluendo eſſe, ex mente communi adnotarunt, nec ſuperiora nunc adnotata adiecerunt Vincentius de Franchis, dicta deciſ. 236. numero decimo, in verſiculo, alia opinio: & iterum in fine eiuſdem numeri. Peregrinus, de fideicommiſſit, articulo 4. num. 63. verſic. nec obſtat textus, vltra quos etiam adiicio, in d.l. ſi fideicommiſſorum, iuridicè dixiſſe Iureconſultum, æquius eſt, me eam habere, cui ea ipſa relicta eſt, quàm te, &c. & in fine, ibi, mihi eius rei integra perſecutio, &c. Nam etſi ego eam habeam, cui res ſpecificè per fideicommiſſum relicta eſt, non tamen inde excluditur legatarij, aut legatariorum quantitatum concurſus pro rata; ego namque eam habebo, ſalua tamen cauſa eorum legatariorum, id eſt contributione, & rata ſoluta, vt iura iuribus concordentur, argumento textus, in l. nihil proponi, §. 1. ff. de legatis 1.

Non obſtat ſecundum, & tertium fundamentum nam cun in propoſito articulo, æqualis affectionis legatariorum omnium, & præſumptæ voluntatis teſtatoris ratio, magis quàm ſubtilitas ea tranſlatiua dominij in conſideration habeatur; nihil equidem intereſt, quod ipſo iure, aut recta via dominium tranſire videatur, vel non, quod per fictionem, & teuocabiliter tranſire dicitur; vt latius explicant, & proſequuntur Dueñas, regula 210. Graſſus, §. legatum, quæſtione 69. & 70. Gratianus, regula 484. Ioannes Garcia, de expenſis, cap. 5. numer. 24. Lara, in l. ſi quis à liberis, § vtrum, ex num. 45. vſque ad numerum 54. Mendez de Caſtro, in repetit, l. cum oportet, de bonis quæ lib. ſub numero 158. vel quod in ſpecie, aut in genere vnde legatum ſoluendum ſit, demonſtretur, cùm verè non maiorem teſtatoris voluntatem circa vnum, quàm circa aliud legatum adeſſe, imo æqualem legandi voluntatem conſiderari debere, adnotatum, & probatum fuerit, atque ex his deducatur rationibus, quas ſuperius ponderaui: & ita quemadmodum teſtator voluit, quod legatarius corporis, aut ſpeciei, corpus, vel ſpeciam conſequeretur omnino; ita etiam quod quantitatem haberet legatarius quantitatis, deſiderauit præcisè; & veriſimiliter credendum eſt non excogitaſſe caſum, quo hæreditas ſoluendo non eſſet, imò potius omnibus ſoluendo futuram credidiſſe.

Quartum etiam fundamentum non refragatur, nam quicquid Hieron. de Cæuallos in argumento relatus dixerit, verè quidem in legatis corporum, & ſpecierum congrua & facilis cadit diuiſio, & rata, & quæ ſine ambagibus aliquibus fieri poteſt; æſtimatis inquam corporibus ipſis, & ſpeciebus, quæ facillimè æſtimantur; & facta æſtimatione, ita rata deducitur provt de pecunia, aut quantitate deduceretur. Sicſanè, quod æſtimatione facta, facilè in contributum legatarij corporum, & quantitatum venieat; agnouit expreſsè Peregrinus, d. articul. 4. num. 63. verſiculo, ſed contra. Quòd ſi legatarius ſpeciei in eo grauatur, vt perempta ſpecie amittat legatum (ſicut in argumento dicitur) legatarius etiam quantitatis grauatur ſæpiſſimè eodem onere, quando hæreditas ſoluendo non eſt, aut maximum æs alienum vrget (vt frequentur accidit) nec inde inferri à ſeparatis poteſt, vt ideo in contributionem legatarios quantitatum non admittat legatarius ſpeciei, quod ipſe non admittatur perempta ſpecie; vtpote cum diuerſa ratio militet, & legatarij quantitatum generalem habeant teſtatoris voluntatem in ea quantitate, nulli corpori, aut pecuniæ reſtrictam, ſicque ex quacunque re hæreditaria, vel pro rata ſaltem deduci, maximè conueniens, & voluntati teſtatorum conſonum eſt: niſi, vt diximus ſuprà, ex coniecturata eorundem præſumptaq́ue mente aliud appareat, aut quæ legata primò ſolui voluerit, ſpecificè dixerit: provt aduertit vltra Authores præcitatos ſuprà, Michaël de Cifuentes, in l. 30. Tauri, in vltimis verbis.

CAPVT LII.

Ex verborum, ſiue actuum geminatione, quemadmodum coniectura voluntatis deduci, atque interpretatio fieri poſſit, & debeat, vt geminata quælibet diſpoſitio, & maximè in vltimarum tractatu coniecturali, & præſumpto, enixam, & deliberatam magis voluntatem habere, & latiorem interpretationem recipere dicatur. Vbi axiomata nonnulla in propoſito, quibus Interpretes noſtri aſſiduè vti ſolent, vt geminationis effectus quamplurimos eliciant, exornantur, atque explicantur. Deinde, Aluaradi obſeruationes quædam, quod ſcilicet geminationis effectus dubietatem ſanæ mentis, aut meticuloſæ, vel affectæ, & ſolemnitatis ſuſpicionem tollat, inſtitutionem quoque nutu, ſeu alio trahente, & ſuſtinente teſtatoris manum; factam, efficacem efficiat; nouè, & ſingulariter declarantur. Rurſus, Philippi Decij conſil. 181. numero 5. quod renunciatio geminata, facta à filia minore 25. annorum, etiam prætextu enormiſſimæ læſionis non reſcindatur, egregiè, & verè temperatur, & Arij Pinelli opinio contraria, atque Pelaez à à Mieres diſtinctio probatur. Præterea, dubium alterum, ab ipſo Mieres, nouè excitatum, nec ab alio tractatum, vtrum inquam maioratus à parente geminato conſenſu in eundem filium factus, reuocari non poſſit, quamuis non interuenerit aliquid eorum, quæ in l. 17. & 44. Tauri, vt maioratus, aut meliorationes irreuocabiles ſint, exprimuntur; dilucidè, & melius quàm antea factum fuiſſet, explanatur. Denique, vtrùm confeſſio extraiudicialis geminata abſente parte, plenè probat. An etiam geminatio ſiue inculcatio, & repetitio verborum in eodem contractu, tollat beneficium, & remedium l. ſecundæ, C. de reſcindenda vendit, & an id ipſum procedat in contractu geminato, ſiue ſtante (vt aiunt) conſenſu iterato. An etiam data, & probata ſcientia læſionis; ſingulariter, & vtiliter diſcutitur, & Senatus Regij Hiſpalenſis deciſiones quatuor præcipuæ commemorantur.

SVMMARIVM.

- 1 Ex verbis geminatis, ſiue multiplicatis, à teſtatore prolatis, colligitur eius mens, intentio, & voluntas: atque vehementior, & plenior interpretatio, & coniectura deducitur.
- 2 Verba geminata efficacem, & magis efficacem voluntatem demonſtrant.
- 3 Ampliant dispoſitionem, & plus operantur, quam verba ſimplicia.
- 4 Arguunt enixam, omnimodam, & deliberatam voluntatem teſtatoris.
- 5 Perſeuerantiam, & continuationem voluntatis, atque firmitatem propoſiti oſtendunt.
- 6 Fortius ius actui celebrato tribuunt.
- 7 Actum aliàs inualidum, validum reddunt.
- 8 Vim iuriſiurandi obtinent.
- 9 Impediunt reſtrictionem etiam de habilitate.
- 10 Habent maiorem emphaſim, maiorem effectum; & maiorem virtutem.
- 11 Præciſam intentionem, atque exuberantem voluntatem inducunt.
- 12 Tollunt omnem dubitationem.
- 13 Id comprehendunt, quod ſpecificam mentionem, ſiue relationem requirit.
- 14 Ac denique, in omni actu, materia, & dispoſitione quamplurimos, maximoſque effectus producunt. Provt hoc numero latius comprobatur, & infiniti iuris Interpretes recenſentur, qui de vi, & effectu geminationis tractarunt.
- 15 Verba geminata operantur, vt includantur in diſpoſitione ea, quæ aliàs non includerentur, nec continerentur.
- 16 Etiam diſſimilia, & maiora expreſſis.
- 17 Et vltra naturam actus.
- 18 Vt contra ea nihil obiici poſſit.
- 19 Omniaque præſumantur ſolemniter acta.
- 20 De interpretatione cum agitur, qui habet pro ſe verba geminata, dicitur habere maiorem, & efficaciorem diſpoſitionem,
- 21 Et non otiosè, ſed maximo cum myſterio prolata, & geminata intelliguntur.
- 22 Idque in quacumque diſpoſitione, tam inter viuos, quàm in vltima voluntate, & ſiue à partibus, ſiue à iudice proferatur.
- 23 Nec intereſt, quod in continenti, & ſiue vllo interuallo facta fuerit geminatio; quando verſamur in geminatione, & cumulatione verborum. Secus vero in actibus, in quibus vt operetur, debet habere temporis interuallum.
- 24 Verborum geminatio dubietatum ſanæ mentis, aut meticuloſæ, ſeu affectatæ voluntatis, nutu etiam factæ, atque ſolemnitatis ſuspicionem tollit, ex ſententia Aluaradi.
- 25 Quæ nouè & verè explicatur, atque temperatur.
- 26 Renuntiatio geminata, facta à filia minore 25. annorum, non reſcinditur prætextu enormiſſimæ læſionis, ex ſententia Decij, & aliorum.
- 27 Contra verò ex ſententia aliorum, quæ magis probatur, & concludenter corroboratur.
- 28 Maioratus geminato conſenſu, ſine bis à parente in eundem filium, atque eiſdem bonis factus; vtrum reuocari poſſit, quamuis nullum ex his interueniat, quæ vt maioratus irreuocabiles ſint, in l. 17. & 44. Tauri, exprimuntur.
- 29 Vbi Pelaez à Mieres ſententiam probauit, atque nouè explicauit Author.
- 30 Geminatio non operatur contra naturam actus, qui geritur, vel rei in actu deductæ.
- 31 Vel quando pluries exprimitur illud, quod tacite ineſt.
- 32 Aut quando expreſſio induceret contrarium effectum.
- 33 Vel magis explicitè declaratur illud, quod erat expreſſum.
- 34 Aut verba geminantur, vt quis ſibi plenius, & clarius prouideat, non autem vt plus operentur.
- 35 Confeſſio extraiudicialis abſente parte facta, plene non probat quod exornatur remiſſiuè.
- 36 Et quid ſi præſente parte facta ſit: & tunc acceptatio requiratur, & de vtroque vide infra, cap. 69.
- 37 Confeſſio extraiudicialis geminata abſente parte, plene probat, & præiudicat. Vbi & Senatus Hispalenſis deciſio proponitur.
- 38 Geminatio, ſiue repetitio, atque inculcatio verborum, quibus contrahentes ſibi donant, & remittunt, quod pluris res valet; vtrum faciat ceſſare dispoſitionem, & beneficium l. 2. C. de reſcind. vendit.
- 39 Quod late tractatur, & ea ſententia probatur, quæ non amitti beneficium illud per clauſulas poſitas in contractu venditionis, quantumcunque geminatas, aſſeuerauit.
- 40 Et infertur ad aliud, vtrùm inquam ſit locus remedio legis eiuſdem, quando venditor, vel emptor ſciebat verum valorem rei.
- 41 Et ſcientiam læſionis non tollere remedium illud, rectiùs defenditur.
- 42 Infertur etiam ad deciſionem Senatus Hispalenſis, & caſum practicum, vtrum inquam diſpoſitio d.l. 2. locum non habeat, quando contractus eſt geminatus. In quo diuerſæ rationes, & ſententiæ proferuntur. Et tandem concluditur, geminatum, aut iteratum conſenſum non tollere legis illius beneficium. Ac pro ea parte Arij Pinelli, Vincentij de Franchis, Andreæ Fachinei, & Antonij Fabri placita, & reſolutiones expenduntur.
- 43 Confeſſio geminata exceptionem non numeratæ pecuniæ non excludit.
- 44 Geminatio contractus non nocet mulieri fideiubenti pro marito. Vbi & de authent. ſi qua mulier, & authent. ſiue à me, C. ad Velleian. remiſſiuè agitur.

PRo diſtincta, & dilucida huiuſce cap. explicatione obſeruandum, atque conſtituendum erit primo loco, & principaliter, quod ex verbis etiam geminatis, ſine multiplicatis, à teſtatore prolatis, colligitur eius mens, intentio, & voluntas; atque vehementior, & plenior interpretatio, & coniectura deducitur; quo in placito ferè omnes conueniunt, quos longa ſerie commemorabo infrà, & in terminis adnotarunt ſpecificè Craueta, in conſilio vltimo, numer 6. libr. 2. Pariſius, in conſilio 50. n. 15. lib. 4. Natta, in conſil. 110. numero 4. & 5. Iaſon, in conſil. 53. numer. 9. col. 3. lib. 3. Socinus iunior, in conſilio 133. num. 5. lib. 1. Cephalus, in conſilio 774. ex num. 11. libr. 5. Cardinalis Mantica, de coniectur. vltimar. volunt. lib. 3. titul. 6. num. 9. Hippolytus Riminaldus, in conſilio 394. num. 14. lib. 4. Iacobus Menochius, in conſil. 328. numer. 16. lib. 4. Aluaradus, Peralta, Prætis, & Gallinius, in locis ſtatim referendis: & probat traditionem hanc clarè textus, qui communiter allegatur ad hoc propoſitum, in l. Balliſta, ff. ad Senatuſc. Trebellian. vbi voluntas elicitur, atque interpretatio deducitur ex geminatis illis verbis; quantacunque pecunia de bonis, & hæreditate ad eum peruenit, eam pecuniam omnem, &c. fructus etiam reſtituuntur, ac ſi nominatim de illis hæres fuiſſet grauatus. Citatur etiam textus, in authent. ſiue à me, & in l. ſi mulier la 2. C. ad Velleian. l. 3. titul. 12. partita quinta, verba namque geminata efficacem voluntatem demonſtrant. Ampliant diſpoſitionem, & plus operantur, quàm verba ſimplicia; arguunt enixam, omnimodam, & deliberatam voluntatem teſtatoris. Perſeuerantiam etiam, & continuationem voluntatis, atque firmitatem propoſiti oſtendunt: fortius ius actui celebrato tribuunt: actum aliàs inualidum, validum reddunt. Vim iuriſiurandi obtinent; quia conſenſus geminatus, valet tantum, quantum conſenſus iuratus. Impediunt reſtrictionem, etiam de habilitate. Habent maiorem emphaſim, maiorem effectionem, & maiorem virtutem. Præciſam intentionem, atque exuberantem voluntatem inducunt. Tollunt omnem dubitationem. Id comprehendunt, quod ſpecificam mentionem, ſiue relationem requirit. Ac denique, in omni actu, materias, & diſpoſitione, quamplurimos, maximoſq́ue effectus producunt. Sed ideo non repeto eos hoc loco, quod penes multos Authores, & maxime per Sebaſtian. Medices, Menchacam, Thuſcum, & alios, iidem reperiantur congeſti, & tranſcribendi vitium ab inſtituto, & conditione noſtra multum abhorreat. Materiam igitur præſentem, & geminationis effectus conſiderarunt, atque exornarunt permultis ſuperiora Authores ſequentes.

Gozadinus, Decius, Curtius iunior, Iaſon, multis in locis, Gregorius Lopez, Segura, Mod. Pariſ. And. Tiraq. Padilla, & alij; cum quibus Pelaez à Mieres, de maioratu, prima parte, quæſt. 22. num. 13. vſque ad num. 18. vbi vide omnino.

Mieres ipſe, eadem prima parte, quæſt. 5. vbi agit ex propoſito, an licentia Principis geminata ad faciendum maioratum, excludat vitium ſubreptionis: & 2. parte, quæſt. 5. n. 3. vbi quod verba geminata inducunt fideicommiſſum.

Felinus latè, & ideo originaliter videndus, in cap. ſi cautio. de fide inſtrum. n. 39. & ſeqq.

Aimon Craueta, in conſilio 54. num. 7. & in conſilio 151. numer. 31. & conſilio 160. numer. 6. & in conſilio 201. numer. 42. & in conſilio 346. numer. 12. & ſeqq. & in conſilio 531. n. 2. & ſeqq. & in conſil. 630. num. 3. & ſeqq.

Corneus plenè, in conſ. 249. lib. 4.

Carolus Ruinus in conſilio 8. ex numero vndecimo, cum ſequentibus, lib. 2. & in conſil. 161. num. 22. libro 4.

Corſetus, in tractatu de verbis geminatis.

Rolandus, in conſil. 61. num. 40. libr. 3. & in conſ. 2. libro 4.

Petr. Paul. Pariſ. in conſil. 110. num. 45. & pluribus ſeqq. libro primo, vbi vide omnino, & in conſil. 41. num. 38. & in conſilio 69. num. 71. libr. 2. & in conſilio 11. num. 25. & in conſ. 71. num. 18. & ſeqq. lib. 3. & in conſ. 89. n. 23. eo. lib.

Marſilius videndus omninò, in l. prima, §. quæſtioni, colum. 2. cum ſeqq. ff. de quæſtionibus, & ſingulari 378. Geminatio actus.

Florianus de ſanct. Petro, in conſil. 21. numero 56. & ſeqq.

Sebaſtianus Medices, de regulis iuris, regula 2. vbi latiſſimè ſcribit in propoſito, & geminationis effectus congerit infinitos.

Tiberius Decianus, in conſilio primo, numer. 204. & in conſilio 42. numero 30. libro primo, & in conſilio 29. numero 5. & ſeqq. libr. 2. & in conſilio 46. ex numero 37. vſque ad numerum 47. eod. lib. & in conſil. num. 24. & ſeqq. libro 3. & in conſ. 3. numero 62. & in conſil. 5. numero 15. & in conſil. 16. numer. 62. libro 4.

Ioannes Cephalus, in conſilio 40. numero 8. & ſeq. & in conſil. 133. numero 114. & ſeqq. & in conſ. 111. numero 14. & in conſil. 63. numero 18. libro primo, & in conſilio 321. numer. 8. & in conſ. 414. numero 26. & in conſ. 410. numer. 3. & in conſ. 744. numero vndecimo, & ſeqq. lib. 5.

Nicolaus Euerardus, in loco, à vi geminationis, per totum, folio 754. vbi infert ad multas, & notandas deciſiones in diuerſis materiis, & præcipuè dicit facere ad 31. quæſtiones, ibi adductas.

Ferdinand. Vazq. de Menchaca, controuer. illuſt libro 2. cap. 83. numer. 13. latiùs de ſucceſſion. creat. primæ partis, lib. 1. §. 3. num. 13. vbi geminationis effectus 36. aggregauit.

Petrus de Peralta, in l. Mæuius, §. eum qui, ff. de legatis ſecundo, qui ex numero 2. cum ſeq. fol. 516. recenſet permultos, notabilèſque geminationis effectus.

Aluaradus, de coniecturata mente defuncti, lib. 3. cap. primo ex numero tertio, vſque ad numerum 11.

Cardinalis Mantica, de coniecturis vltimar. voluntat. lib. 3. titul. 6. umero 9. & 10. & lib. 8. titul. 18. numer. 18.

Iacobus Menochius, in conſil. 206. numer. 44. libro tertio, & in conſil. 306. numer. 15. & in conſil. 392. numero quinto, & in conſil. 328. numero 16. libro 4. & præſumpt. 34. numer. 42. præſumpt. 81. numer. 24. libro 4.

Cremon, in conſ. 23. num. 24. & ſeqq.

Afflictis, deciſione 164. ex num. 3.

Anton. Gabriel, commun. concluſion. lib. 1. titul. de confeſſis, concluſione 3.

Antonius Theſaurus, deciſione Pedemontana 223. numer. 6.

Marcabrunus, in conſ. 75. num. 56. & ſeqq.

Simon de Prætis, de interpretat. vltimar. volunt. lib. 2. interpretat. 3. dubitatione 2. ſolution 4. ex n. 20. rſque ad n. 29. fol. 259.

Franciſcus Beccius, in conſ. 20. n. 12.

Franciſcus Burſatus, in conſ. 22. num. 15. lib. 1. & in conſil. 228. n. 27. lib. 3.

Hippolytus Riminaldus, in conſ. 59. num. 9. & 10. & numer. 91. & 92. libro primo, & in conſ. 113. numero 46. libro 3. & conſilio 84. numer. 39. libro primo, & in conſilio 365. numero 9. & in conſilio 394. ex numero 13. vſque ad numerum 17. libro 4. & in conſilio 256. numero 47. libro 3. & in conſilio 383. ex numero 17. vſque ad numerum 21. eod. lib. 4. & in conſilio 513. numer. 51. & 53. libr. 5. & in conſilio 628. numer. 20. cum ſeqq. libr. 6. & in conſil. 714. numer. 48. eod. lib. & in conſilio 750. num. finali, & in conſ. 785. numer. 101. & 102. lib. 7. & in conſili. 450. num. 40. & ſeqq. lib. 4.

Borgninus Caualcanus, deciſione 5. num. 27. & 80. parte 3.

Silueſter Aldobrandinus, in conſ. 3. ex num. 15. vſque ad num. 20. & num. 78.

Petrus Surdus, in conſil. 60. numer. 7. & in conſilio 73. num. 64. & ſeqq. libr. 1. & in conſil. 112. n. 18. lib. 1. & in conſil. 179. numer. 18. libro 2. & deci. 272. numer, 16.

Fuluius Pacianus, in conſ. 9. n. 15.

Cæſar Barzius, deciſione Rononiæ 5. ex num. 12. cum ſeqq. & numero. 21. & deciſione 27. numer. 18. & deciſione 71. n. 5.

And. Fachineus, in conſ. 4. n. 10. lib. 2.

Claudius Aquenſis, in repetitione dictæ l. balliſta, vbi de vi, & effectu geminationis congerit quamplurima.

Fabius Tutretus, in conſilio 10. numer. 15. & in conſilio 16. num. 77. & in conſilio 35. numero decimo, & in conſil. 37. num. 21. & in conſil. 47. num. 73.

Achilles Pedrocha, in conſilio ſeptimo, ex numero 107. vſque ad numerum 113. & in conſilio decimo, numero 24. & in conſil. 23. num. 26. & 27. & in conſ. 35. n. 50. & 51.

Ioannes Vincent, Hondedecus, in conſilio 30. n. 63. & tribus ſeqq. lib. 1.

M. Anton. Peregrinus, de fideicommiſſis, articul. 49. num. 28. fol. 451.

Ludouic. Caſanate, in conſilio quadrageſimo quinto, num. 160.

Antonius Faber, ad titul. C. de reſcindenda vendit. definitione 22.

Hieronymus de Cæuallos, practicar. commun. contra communes, quæſt. 762. n. 143.

Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſion. iuris, tomo quarto, littera G concluſione vigeſima octaua, per totam, fol. 148. & ſeqq. & tom. 8. littera V. concluſ. 158. folio 547.

Et ij quidem omnes iuris Interpretes, maiori ex parte, rectè obſeruarunt textum in in dict. l. Balliſta, intelligendum in ſuis terminis, & propter verba vniuerſalia geminata procedere: & quod aliàs ceſſante aliqua ex illis circunſtantiis, quod hæres grauatus ſecundum regulas iuris lucrifaceret fructus; ſicuti ex communi ſententia tradidit Peregrinus, dicto articulo quadrageſimo nono, numero 25. obſeruarunt quoque, verba geminata operari, vt includantur, & incluſa dicantur ea, quæ aliàs non includerentur, nec continerentur, vt diſpoſitio augeatur, vt per Cephalum, in conſilio 58. numero decimo octauo, libro primo, Beroum, in conſilio 43. numero 44. libro tertio, Nattam, & Rolandum, cum quibus Peregrinus, vbi ſupra, dicto numero 25. Thuſcum, in locis nunc citatis: etiam diſſimilia, & maiora expreſſis: quemadmodum reſpondit poſt alios multos Authores Hippolytus Riminaldus, in conſilio 84. numero trigeſimo nono, & in conſilio 101. numero 16. libro primo, Hondedeus, dicto conſilio 30. numero 64. & 65. Achilles Pedrocha in conſilio ſeptimo, numero 109. & 110. & vt in diſpoſitio extendatur, etiam vltra naturam actus Curtius iunior, in conſilio 307. numero tertio, & ſequentibus, libro tertio, Natta, in conſilio 410. numero ſeptimo, libro ſecundo, Hondedeus, dicto conſilio 30. numero 66. libro primo: nec contra ea aliquid obiici poſſit. Hippolytus Riminaldus, qui Aretinum, Socinum, Gozadinum, & Cephalum refert, in conſilio 113. ſub numero 6. libro ſecundo, Fabius Turretus, in conſilio 47. numero 37. omniaq́ue præſumantur ſolemniter acta: vt poſt alios multos Authores tradidit Palaez à Mieres, de maioratu, prima parte, dicta quæſtione 22. ex numero 16. qui etiam, & ſuperiùs præcitati concludunt (vt in initio dixi) quòd de interpretatione cum agitur, qui habet pro ſe verba geminata, dicitur habere maiorem, & efficaciorem diſpoſitionem. Corneus, quoque reſpondit ita in conſilio 187. numero 12. libro quarto, Thuſcus, tomo octauo, littera V. concluſion. 158. numero 14. folio 574. quoniam non otiosè, aut fortuitò, ſed maximo cum myſterio prolata, & geminata intelliguntur; ſicuti cum Cardinale, Corſeto, Romano, Felino, Iaſone, Marſilio, Corneo, & Euerardo adnotauit Medices, de regulis iuris, regula 3. numero nono: qui dicit id procedere in quacunque diſpoſitione, tam inter viuos, quàm in vltima voluntate, & ſiue à partibus, ſiue à Iudice proferantur. Et id ipſum repetir numero ſeptimo, & numero 102. nec intereſt, quod in continenti, & ſine vllo interuallo facta fuerit geminatio; nam licet in actibus vt operetur, debeat habere temporis interuallum, iuxta reſolutiones Felini in dicto cap. ſi cautio. vbi interuallum requirit in geminatione ad hoc vt pperetur, quando ſumus in geminatione actuum, provt ipſe loquitur: attamen quando verſamur in geminatione, & cumulatione verborum, ne alterum ipſorum ſter ſine virtute aliquid operandi, id non procedit, ne interuallum vllum requiritur: Ita declarat ex auctoritate multorum, ab eo relatorum Pariſus, in conſilio 71. numer. 21. libr. 3. & in conſilio 18. numer. 9. eo. lib. ac etiam in conſilio 37. n. 58. libro 2. Iaſon, in l prima, numer. 30. & 33. ff. de offic. eius, cui mand, eſt iurid. ſequitur Cæſar Barzius, deciſione Bononiæ 5. numero 13. & 14. Thuſeus, tom. 4. littera G. dicta conluſione 28. qui cum ex num. 104. cum tribus ſeqq. adduxiſſet nonnulla, vt conciliarentur diuerſæ authoritates, & doctrinæ in propoſito, an ſcilicet geminatio operetur, facta vno contextu, ſiue in continenti; an verò neceſſe ſit, quod fiat ex interuallo; & numer. 107. reſoluiſſer, commune placitum fuiſſe, quod geminatio, & inculcatio verborum, ſi fiat ad declarandam mentem, ita operatur, vnico contextu facta ſicut ſi fiat ex interuallo; quia vtroque caſu pariter oſtenditur enixa voluntas: Tandem dicit declarandum, vt per Pariſium, in locis relatis, quod ſcilicet in actibus, & verbis conſoderatis per ſe, ſit verum, quòd verba geminata non operantur, niſi vnum actum. etſi reiterentur in continenti: ſed quoad efficaciam maiorem ex geminatione, ſecus; & propterea, quod ſtatuit Pariſius, quod quando agitur de verbis, ne ſint ſuperflua, quia debent ſingula verba operari aliquid, non refert, an ex interuallo, vel in continent ſint prolata, & num. 111. vel dicendum putat, quod licèt geminatio plus operetur, quando fit ex interuallo in diuerſis ſcripturis, tamen etiam operatur, ſi eſt in eodem inſtrumento: vt per Decianum, in conſilio trigeſimo ſeptimo, numero 92. libro ſecundo, in quo etiam vnanimiter conueniunt Interpretes omnes illi commemorati ſuprà, numero decimoquarto, qui verba geminata in eodem diſpoſitionis actu, eadèmque ſcriptura, maximi ponderis eſſe, & multum operari; aſſeuerarunt, atque exornarunt, vt ibidem vidiſti. Aluaradus etiam, de coniecturata mente defuncti. libro tertio, dicto cap. primo, ex numero ſeptimo, vſque ad numerum 11. vbi notabiliter, & vtiliter infert, quod ſi de ſana mente, aut voluntate libera, vel affectata teſtatoris dubitetur; vel ipſa teſtamenti ſolemnitas hiſce de cauſis ſuſpecta redddatur, tam ſuſpicio voluntatis, quàm ſolemnitatis ex actibus geminatis ſubmoueri debet: & inde, quod inſtitutio nutu facta, ex geminatione actus ſubſcriptionis teſtamenti, alio trahente, & ſuſtinente teſtatoris manum, efficax efficitur; provt ibi ipſemet Author obſeruat.

Addiderim ego (& neceſſariò quidem) in caſibus propoſitis, non ita abſolutè validari ipſos, aut validos pronunciari poſſe, ex eo ſolum, quod actus geminatio, aut multiplicatio interuenit; nam & iterari, aut geminari diſpoſitio poterit, nihilominus dolus interuenire, & fraus adhiberi eiſdem in caſibus; ſiue non ſana mens, aut libera voluntas adfuiſſe in eo, qui fecit diſpoſitionem; quocirca, ſi de libera voluntate, aut ſana mente dubitetur, ea repetenda erunt, quæ ſuprà, hoc eodem libro, & tractatu, explicata reliquimus, circa coniecturas furoris, aut ſanæ, vel non ſanæ mentis: ex quibus elici debebit, an præſumendum ſit, quod adfuerit, vel non, ſana mens; quantiq́ue verborum geminatio haberi debeat. Si etiam nutu diſpoſitio ſit facta, vel ſubſcriptum teſtamentum alio mouente, & trahente teſtatoris manum, praelegenda quoque erunt ea, quæ alio etiam hutuſce libri cap. explicata remanent dilucidè: quod ſi de voluntate libera, vel affectata dubium fuerit, non ita ſimpliciter ex actus geminatione, libera, aut non affectata voluntas elicietur, cùm geminare actum, vel diſpoſitionem, ſiue illam multiplicare potuerit is, cui vis, aut dolus adhibeatur, vel qui plenam libertatem non habuit, idque propter dolum ſæpè adhibitum, aut propter importunas, immodicas preces, quæ infirmis adhiberi ſolent propter quas, ita facilè geminant verba, ac primum actum conficiunt. Quocirca in his omnibus, rerum & perſonarum, & aliarum circunſtantiarum, caſuumq́ue occurrentium qualitates perpendi debebunt, provt eas longa ſerie conſideraui, & ſingulariter materiam explicaui quotidianar. har. controu. iur. libro tertio. cap. primo. per totum. atque ex ibi dictis temperandus, & explicandus erit Aluaradus, in loco nunc relato, ne verborum geminationi vſqueadeò roboris tribuatur, vt vel ipſas teſtatorum voluntates fraudari, vel coniecturas à me congeſtas ibi, non obtinere contingat: Quod & vltra ſcripta dicto capite primo, libri 3. ſuaderi poterit ex his, quæ Pelaez à Mieres, de maioratu, prima parte dicta quæſtione 22. numero decimo ſexto, annotauit: is namque Author in eo dubio, vtrum videlicet renunciatio hæreditatis paternæ, delatæ, vel deferendæ, facta à filia cum iuramento, quæ ſit minor viginti quinque annorum, ſi fuerit geminata, reſcindatur, prætextu enormiſſimæ læſionis; retulit Decium, in conſil. 181. numero quinto, quem alij multi Authores ibi commemorati ſequuntur, dum dicit, per renunciaationem geminatam cenſeri factam renunciationem enormiſſimæ læſionis; idcirco læſionis eiuſdem prætextu non poſſe reſcindi. Statim verò citat Pinellum tenentem contrarium, in l. ſecunda, C. de reſcindend. vendit. 3. parte, numero 36. qui vere fuit in alia ſententia, & adducitur ex textu in l. doli mali verſiculo, idemque, ff. de nouat. & delegat. ex doctrina quoque Cornei, in conſilio 140. libro tertio, & aliis rationibus ibidem adductis, per ipſum Pinellum, & tandem pro eodem Pinello concludentem eam rationem, Mieres ipſe exiſtimauit, quod renunciationes factæ à minoribus, vel à mulieribus, etiam cum iuramento, non obligant, vbi ineſt dolus re ipſa contra minores, vel mulieres, cap. cum contingat, de iureiurando, cap. licet. eod. titulo, lib. 6. cap. quamuis pactum, de pactis, in 6. cap. ſecundo, libri 3. latius ego probaui; nam vbi dolus adeſt in contractu, deficit conſenſus contrahentis, & iurantis, & ideo non obligat. Cùm ergo ex magna læſione in contractu interueniente præſumatur dolus, ſequitur, quod geminatio quemadmodum non poteſt excludere dolum, ita non poteſt dare robur contractui, vt probat ibi Mieres, & latè, atque eruditè admodum Pinellus, in loco ſuprà relato: ex cuius traditionibus valde corrobarantur ea, quæ Aluaradi placitis adiicienda dixi. Non enim ſanæ mentis, aut voluntatis liberæ, vel alterius ſimilis qualitatis concludens præſumptio, aut coniectura reſultauit, ex geminatione, cum dolo interueninete, vel non ſana mente, aut voluntate libera exiſtente, duplicari, & multiplicari verba potuerint, vel diſpoſitio geminari facilitate eadem, qua ſemel verba prolata, aut diſpoſitio facta, eſt. Idcirco non tanta geminationi vis tribuenda erit, ſed & caſuum occurrentium, perſonarum etiam, & temporum, rerumq́ue circunſtantiæ inſpici debebunt, vt diiudicari congruè valeat, an præſumptio doli, vel fraudis, aut non liberæ voluntatis, ob geminationem ceſſauerit, vel non; quod in renunciatione, & in caſu Decij obſeruandum erit, ac ea quoque præ oculis haberi in ipſo propoſito debebunt, quæ d.c. 2. lib. 3. ſcripta reliqui. Nec malè perpendit Mieres, 1 part. d.q. 22. n. 16. col. 4. dum dixit, inter Dec. & Pinell. ita poſſe litem componi, quod ſi tempore geminationis, & conſenſus, bis ſecundo loco præſtiti, duret cauſa, quæ principio contractum doloſum & ſuſpectum reddebat, ſit nullus effectus talis conſenſus geminatus, quia adhuc durat vitium, & inconueniens. Si autem cauſa, quæ à principio liberum conſenſum, & abſolutam voluntatem impediebat, iam ceſſauerit, geminatio ſit magni effectus, in quo (vt vides) ſuperiùs à me obſeruatis conuenit, quia non ſolum geminationem in conſideratione habet, ſed & alia inquit inſpicienda, atque conſideranda; ſic vt geminari actus, vel verborum geminatio adeſſe potuerit, & non præcisè ex actibus geminatus elici id, quod præcisè eliciendum Aluaradus putauit; indeque Craueta, in conſil. 494. num. 17. verſiculo, Secundò, quod in actu ſuſpecto geminatio nihil operetur; de iure ſcripſiſſe videtur. Vel quando idem vitium, aut defectus interuenit, vt ibidem in verſic. Tertiò: & eum refert Cardinalis Thuſcus, tom. 4. littera G. concluſ. 28. n. 118. & 119. fol. 152. & antea dixerat num. 103. conſenſum geminatum minoris parum operari: & retulit Pariſium, in conſil. 69. num. 71. lib. 2. & non tollere læſionem enormiſſimam, ex Romano, & Craueta, adnotauit ibidem, n. 112. & hactenus de præfata Pelaez à Mieres obſeruatione.

Qui & ipsâmet, & quæſt. 22. 1. partis, ex num. 13. cum ſequentibus, ad aliud nouè infert, quod in du [Caſus practicus adducitur, & Senatus Hiſpalenſis deciſio proponitur.]bium excitat; an ſcilicet ſi pater bis faciat maioratum in eundem filium eiſdem ex bonis, non liceat ei maioratum reuocare, quamuis non tradiderit poſſeſſionem, aut ſcripturam, nec contractus factus fuerit cumtertio; idque propter vim, & effectum geminationis, quæ adeo plene operatur in iure, vt in initio huius cap. dixi, quo in dubio ſtatuit inprimis, quod licèt articulum iſtum nullus hactenus attingat, ex iuris tamen regulis, & rationibus fundari poſſe videtur, reuocari non poſſe ex virtute geminationis, quæ multa habet in iure ſpecialia, & id operatur, quod ſimplex, aut ſemel facta diſpoſitio operari non poſſet, fortiuſq́ue ius actui celebrato tribuit; provt dicto num, 13. & tribus ſeqq. latius comprobat, & congerit nonnulla in propoſito virtutis, & effectus geminationis, vt eam partem comprobet: tandem numero decimoſeptimo, reſolutiuè inquit, quod maioratus à patre geminato conſenſu, ſiue bis in eundem filium factus, reuocari poſſit, non obſtante geminatione, ſi nullum ex his interuenerit, quæ vt maioratus irreuocabiles efficiantur, in l. 17. & 44. Tauri exprimuntur, & ea præcipuè adducitur ratione, quod cum dicta l. 34. Tauri, pro regula poſuerit, maioratus reuocabiles eſſe, niſi in caſibus ibi ſpecificatis, qui velut exceptiones ponuntur, & cum alias exceptiones opponere lex ipſa poſſet, eas omiſit, caſus alij omiſſi habentur pro omiſſis, & eſt adhærendum regulæ earum legum, quæ etiam cum generaliter loquantur, generaliter ſint intelligendæ, licet vrgentior, vel diuerſa cauſa, aut ratio in vno caſu ſit, quàm in alio. Sed reſponſum præbet fundamento cuidam in contrarium adducto, quod conſenſus geminatus valet tantum quantum conſenſus iuratus. Ac denique eodem num. 17. in finalibus verbis, ſubdit, Et poſito ſine veritatis præiudicio, quod vbicunque maioratus eſt geminatus, reuocari non poſſit, erit tamen licita reuocatio, etiam poſt geminationem, vbicunque in facultate Regia, ad faciendum maioratum conceſſa, expreſſum eſſet, quod poſſit reuocari maioratus, quoties pater voluerit, nam tunc reuocatio non eſt prohibita. Quibus ex verbis clare colligitur præſati Authoris inconſtantia, aut in dubio ſuperiori reſolutio incerta: nam cùm in initio dicti n. 13. cum ſeq. negatiuam partem fundauerit, poſtmodum dicto num. 17. putauerit dicendum maioratum geminato actu, ſiue iterato conſenſu factum, reuocari poſſe: tandem præcitato n. 17. dubietatem ſuam oſtendit, nec firmiter in aliqua permanet reſolutione.

Ego verò eodem in caſu, & in terminis propoſitis, atque non interueniente aliquo eorum, ex quibus in dictis legibus Tauri, maioratus efficiuntur irreuocabiles, firmiter, & conſtanter crediderim, ex ſola geminatione, ſiue iterato actu inſtitutionis maioratus in fauorem vnius & eiuſdem filij facti, ſiue in teſtamento, ſiue inter viuos (modò irreuocabilitas abſit maioratum irreuocabilem non effici, ſed potius poſſe reuocari, provt ipſis legibus Taurinis pro regula ſtatuitur generaliter, nec caſus eiuſmodi geminationis excipitur: quoniam adhuc militat ratio, & deciſio dictæ l. 27. & 44. Tauri. Verum enim eſt, maioratum reuocabiliter factum fuiſſe, quamuis geminatus actus, geminatáve maioratus inſtitutio interuenerit, hoc eſt, quamuis pater bis in eundem filium, atque eiſdem ex bonis maioratum fecerit: & quamuis ex geminata, binave conſtitutione, maior deliberatio, atque perſeuerantia voluntatis inducatur, & euincatur, quo ad effectum voluntatis parentis eliciendæ, quod maioratum in perſona eius filij inſtituere voluerit (ad quod in effectu reducuntur fundamenta omnia, quæ pro ea parte conſiderauit Mieres, vbi ſuprà) non tamen ideo excluditur, quin ipſe maioratus reuocari poſſit, ſtante regula generali, in dictis legibus Tauri præfixa, nec interueniente aliquo ex caſibus, in eiſdem legibus à regula ipſa exceptis: atque ideo, vel filium imputandum erit, quare ſibi non conſuluerit remediis à iure introductis ad irreuocabilitatem inducendam; aut iuridicè, & veriſimiliter præſumendum, quod pater, etſi faciendi maioratum enixam, & geminatam voluntatem, & deliberationem habuerit, non tamen renocandi facultatem ſibi adimere voluerit, nec irreuocabilem maioratum inſtituere, ex quo vſus non fuerit aliquo ex præfatis modis, ex quibus maioratus fit irreuocabilis; potuit enim pro tunc ſic deliberatam voluntatem habere, & nihilominus liberè poſtmodum reuocare, cum reuocandi poteſtatem ſibi non abſtulerit. Sic ſane Ludou. Molina, de Hispanorum primogeniis, lib. 4. cap. 2. per totum: cum propoſuiſſet regulam generalem numero 1. quod ſcilicet maioratus ex ſua natura reuocabilis eſt, & poſtmodum adduxiſſet longa ſerie, & erudita manu (vt adſolet) quibus modis maioratus irreuocabiles fiant; nuſquam verborum, aut actus geminationem in conſideratione habuit, quaſi ex reiteratione irreuocabilitatem non induci; præſentiret manifeſtè: & ita pariter ſe habuiſſe cæteros huius Regni Interpretes, conſtabit ex his, quæ Mieres ipſe, prima parte, quæstione 36. & ſeptem ſeqq. Pater Ludouicus Molina, tomo tertio, de iuſtitia, & iure, disputat. 583. & tribus ſeqq. Fontanella nouiſſimè, de pactis nuptialibus, clauſula 4. gloſſa 9. parte 5. ex num. 142. cum multis ſeq. fol. 134. in propoſito reliquerunt ſcripta.

Omnes autem deciſiones, ſiue Interpretum authoritates, & doctrinæ diuerſæ, quæ expenduntur à Mieres, dicta quæſtione 22. prima partis, ex num. 13. vſque ad num. 18. ex his euitantur, quæ nunc dicebam: nec verè in contrarium vrgent, vtpote cùm ipſæ non ſint, nec procedant in terminis noſtris, cum in dictis legibus Tauri, caſus is exceptus non fuerit pro irreuocabilitate inducenda, & geminata, aut quomodocunque certò cognita voluntas maioratum inſtituentis non ſufficiat, niſi traditio poſſeſſionis, vel ſcripturæ interuenerit, aut cum Tertiò ſit res inita, In caſibus autem, & deciſionibus eiſdem ponderatis à Mieres, multiplicatio, aut geminatio actus iuxta naturam, & ſubiectam materiam rerum, de quibus agitur, ſic arguit abſolutum, & verum conſenſum, vt ipſa geminatio ſupplere alia ſit potens, & ſufficiens, nec annullatio actus poſſit prætendi aliquo effectu, vtpote ſic deliberato conſenſu apparente, nec aliquo deficiente, quod a lege fuerit requiſitum neceſſariò, provt à præfatis Taurinis conſtitutionibus requiritur, prædictorum aliquid interuenire, vt maioratus irreuocabilis fiat: & valde diuerſum, ac maioris efficaciæ, & virtutis eſt, à ſe patrem abdicare poſſeſſionem, aut ſcripturam tradere; quàm verba, aut actum geminare: & ſic defectus eorum, vel alicuius, ex geminatione ſuppleri non poteſt, lege non ita dicente, ſed potius contrarium ſtatuente, niſi vltrà proceſſum fuerit. Idque concludenti ratione confirmatur, nam teſtamenta, & vltimæ voluntates, quæ ſui natura reuocabiles ſunt vſque ad mortem, ſicut maioratus, ex deciſione dictarum legum Tauri, non ideo efficiuntur irreuocabiles, quod geminata, aut multiplicata voluntas circa legatum, aut fideicommiſſum, vel aliam diſpoſitionem appareat, & interuenerit. Et ſic multiplicatio verborum, atque ipſorum, ſeu actus geminatio operatur effectum oſtendendi enixam volultatem atque perſeuerantiam, & firmitatem propoſiti, maximamq́ue ipſius deliberationem, non verò irreuocabilitatem operari valet eiuſdem vltimæ voluntatis quæ ſui natura reuicabilis eſt, quamuis in aliis actibus, & diſpoſitionibus inter vious, qui ſui natura irreuocabiles ſunt, & propter præſumptum dolum, aut defectum conſenſus infringi poſſunt, contrà ſtatuatur aliquando ex vi geminationis; aliquando etiam nihil operatur, vt ex Pinello, & Mieres ſuprà obſeruaui.

Et comprobatur etiam ex his quæ ad limitationem propoſitæ regulæ generalis devi, virture, & effectu geminationis, vtiliter, & eruditè conſiderauit Pariſius, in conſ. 110. num. 47. & ſequent. lib. 1. Vbi inquit, numero 50. multum ad propoſitum noſtrum, geminationem non operi contra naturam actus, qui geritur, vel rei in actu deductæ. Quo nihil magis concludens in caſu præſenti dici poſſet, vtpote cùm inſtutionis maioratus actus ſui natura, & introductione, atque ex deciſione dictarum legum Tauri reuocabilis adeo ſit, vt niſi aliquid ex ſuperius dictis interuenerit, teuocari liberè poſſit. Inquit etiam Pariſius, dicto n. 47. geminatinem non operari, quando exprimitur pluries illud, quod tacitè ineſt: & n. 48. quando expreſſio geminata induceret contrarium effectum. Quod etiam conuenit caſui præſenti: & n. 49. quando magis explicitè declaratur illud, quod erat expreſſum, aut verba geminatur, vt quis ſibi plenius, & clarius prouideat, non autem vt plus operentur: vt per Crauetam, in conſil. 70. num. 30. Cardinalem Thuſcum, practicar. concluſ. iur. tom. 4. littera G. concluſ. 28. num. 120. fol. 152. qui num. 102. commemorauit Pariſium, in loco ſupra relato: & idcirco, cum in Senatu Regio Hiſpalenſi lis quondam verteretur inter filios, & hæredes Dedaci de Fuentes, de articulo præfato in ipſis terminis à Mieres propoſitis, controuerti contigit, cum de aliis etiam pluribus controuerſia excitata fuiſſet. Filius namque maior Didaci eiuſdem, ex geminato actu vocationis, atque inſtitutionis vinculi, & maioratus non ſolum, ſed ex triplicato; ſemel inter vious, per priuatam ſcripturam (recongnitam tamen, & comprobatam iuridicè, ſed non factam irreuocabiliter) bis autem in vltima voluntate, ex quo magis dilucidè de enixa voluntate, apparere dicitur, vt per Thuſcum, poſt alios, dict. concl. 28. n. 3. Id ipſum contendebat, quod in dubium a Mieres propoſitum fuiſſet, recenſui; & cum nullum ex tribus illis requiſitis ſuprà enumeratis ad irreuocabilitatem inducendam interueniſſet, iuxta ea Senatus ipſe definiuit, quæ nunc adnotaui, poſtmodum verò ita dilucidè comprobaui. Sed adiicio nunc, ex alio quoque comprobari, quòd, geminationem verborum habere vim, & virtutem iuriſiurandi, Interpretes noſtri ſtatuerint, dum maiorem, quam excogitare potuerunt vim, geminationi tribuere intendebant. Alij verò contradixerunt (vt vides) & nihilominus, ex iuramento in maioratu appoſito ſimpliciter, irreuocabilem maioratum non effici, nec iuramentum contractui ſimpliciter appoſitum, mutare, aut alterare eius naturam. ſed illam in omnibus ſequi, & recipere omnes conditiones, ſubauditiones, & limitationes, quæ veniunt ex natura contractus; ex multis iuribus, & Authoribus adnotauit ſpecificè Ludou. Molina, de Hispanorum primogeniis, lib. 4. capit. 2. num. 35. & 36. & diſputant etiam Mieres, 1. parte quæſtione 22. ex num. 8. & num. 36. Fabius de Anna, in conſil. 78. num. 4. cum ſequent. quod ſi cùm iuramentum adiicitur, ita ſtatuitur, niſi adiectum fuerit pacto de non reuocando, aut de ratum habendo, ſeu non contraueniendo; vt per ipſum Molinam, dicto num. 36. & num. 37. & per Authores relatos, Quanto magis ex ſola verborum geminatione, aut actus etiam inſtitutionis maioratus reiteratione, ſtatui quoque ita debebit, ſi nullam aliud adfuerit, ex quo induci poſſit irreuocabilis; vt quæ veniunt ex natura ipſius actus excluſa minimè cenſeantur per geminationem, quæ tamen quamplurimos effectus operari ſolet, vt in initio huius capit. obſeruaui, & retuli Menchacam, Medices, & Thuſcum, eos congerentes; ac inter alios, nonnullos potiſſimùm, qui in actu practico conueniunt quotidie.

Primus eſt, quod licet confeſſio extraiudicialis abſente parte facta, plenè non prober; latius expli [Ex altera Senatus Hiſpalenſis definitione.]cant poſt alios multos Auctores Afflictis, deciſ. 337. numero ſexto, & deciſione 375. num. 3. Marſilius Maranta, Oroſcius, Couarru. & alij, cum quibus Ioannes Gutierrez, videndus, de iuramento confirmatorio, 1. parte, cap. 54. per totum. Ioſephus Ludouicus, deciſion Peruſina 9. per totam. Antoninus Theſaurus, deciſione Pedemontana 109. Petrus Surdus, deciſione 12. per totam Achilles Pedrocha, in conſil. 2. ex num. 140. cum ſequent. Hieronym. Cæuallos, practicar. commun. contra communes, quæſt. 210. latè Thuſcus practicarum concluſionem iuris, tom. littera. C. concluſione 637. & 638. ex fol. 78. vſque ad fol. 87. Et ij etiam explicant, vtrum confeſſio extraiudicialis præſente parte facta, plenè probet, & noceat confitenti, & an acceptation neceſſaria ſit. De quo videndus eſt Ioannes Gutierrez, dicto cap. 54. numero decimo, & numero 20. Cæuallos, commun. contra commun. quæct 16. & 17. Thuſcus, dicta concluſione 638. & infrà capit. ſexageſimo nono. Attamen quod confeſſio extraiudicialis geminata abſente parte, plenè probat, & præiudicat: vt per ipſum Ioannem Gutierrez, dicto cap. 34. num. 6. poſt alios multos Authores, Thuſcum, tom. 2. dicta concluſione 638. ex num. 37. cum ſequentibus: & tom. 4. littera G. concluſione 28. num. 41. & quatuor ſequentibus, fol. 149. & num. 91. & 94. fol. 151. Menchaca, de ſucceſſion. creatione, 1. partis lib. 1. §. 3. ſub n. 13. verſ. 10. effectus eſt. vbi inquit, hanc eſſe communem ſententiam. Sebaſtianus Medices, de regul. iur reg. 3. n. 31. fol. 15. qui ſubdit, hoc dictum procedere, etiam ſi cuilibet confeſſioni adſit vnus tantum teſtis: Ioannes Borta, in conſil. 23. num. 24. Fabius Turretus, in conſil. 9. num. 38. Tiberius Decianus, in conſil. 9. num. 37. lib. 2. & pluries iam Senatus Hiſpalenſis ita definiuit. Hiſce quoque diebus id ipſum obſeruauit in cauſa illa, quæ agebatur ex parte Conſilij de Boornos contra D. Laurentium de Ribera, vt reſcinderetur donatio ei facta quantitatis mille ducatorum, ex cauſa remunerationis priuilegij cuiuſdam Regij ab eo in fauorem illius oppidi aſſecuti: nam licèt amiſſiſſet vnanimiter Senatus, dominationem ipſam fieri non potuiſſe ab eodem Conſilio, ſiue eius Officialibus, ſeu rectoribus, niſi ex cauſa remunerationis, & probatis meritis aliunde, quam ex confeſſione donantis, & donatarij, & vtilitate apparente (provt apparuit euidenter) vt latius comprobarunt Curia Piſana, lib. 2. cap. 20. numero 12. Ioannes Gutierrez, de tutelis & curis, 2. parte, cap. 6. Ioannes garſia, de nobilitate, gloſſa 3. §. 2. num. 5. Eſcobar, de ratiociniis, cap. 24. ex n. 21. cum ſeq. vbi vide omino, Bobadilla, lib. 3. cap. 8. num. 71. folio 203. & lib. 5. cap. 4. num. 59. fol. 884. Admitteret etiam, in integrum reſtitutiotionem competere eidem Conſilio ex cauſa enormiſſimæ læſionis, etiam elapſo quadriennio, iuxta textum in l. finali, titulo 19. partita 6. & relatos per Hieronymum de Cæuallos, practicarum commun. contra communes, quæſt. 536. num. 16. Ioannem Gutierrez, practicarum lib. 2. q. 115. n. 13. Gomez de Leon, centuria prima, facto 96. num. 15. & 16. Reſtitui tamen Conſilium aduerſus confeſſiones geminatas, & in alio iudicio ad Officialium ipſorum, qui donationi præfuerunt, excuſationem, & defenſionem factas, nequaquam admiſit, ex quuo de vtilitate euidenter adeò apparebat, & duntaxat de induſtria, & diligentia dicti Laurentij in aſſequendo dicto priuilegio in Curia Regia dubitari valeat, de quo tamen, ex eorundem duplicatis, aut geminatis confeſſionibus extraiudicialibus, atque ex dictis quorundam teſtium (licet ſingularium) apparebat.

Deinde & ſecundum adducunt iidemmet Authores geminationis effectum, quod ſcilicet geminatio, [Geminationis effectus proponitur, & Senatus Hiſpalenſis definitio altera adducitur.] ſiue repetitio, atque inculcatio verborum faciat ceſſare diſpoſitionem, & beneſicium l. 2. de reſcindenda vendit. quod ex æquitate fuiſſe introductum, ex ipſamet lege, atque ex his apparet dilucidè, quæ quotidianarum harum controuer. iuris, lib. 2. cap. 8. ſcripta, atque adnotata reliqui: vt puta, ſi in conuentione non modo additur clauſula, qua inuicem contrahentes ſibi donant, & remittunt, quod pluris res valet, vel quod plus pro ea datur, ſed etiam adiiciuntur verba geminata, quod alter alteri donat totum, & plus, quod eſt in re, vel in pretio; tunc namque exiſtimant, venditionem non reſcindi ob deceptionem vltra dimidiam iuſti pretij, ſi verbis geminatis omne totum, vel quicquid pluris res valeat, donari dicatur. Ita ſanè ſtatuunt Baldus, Salicetus, Paulus, Panthal. Cremen. Cagnolus, Alexand. Felinus, Boërius, & Hippolytus, quos in id retulit (ſed non ſequitur, vt ſtatim dicetur) Arius Pinellus, prima parte, l. 2. C. de reſcindenda vendit. cap. 2. numero 22. folio 109. & cum Baldo, Paulo, Abbate, Bellamer, Decio, Alexandro, Socino, Corneo, Craueta, Cephalo, Rubeo, Marſilio, Chaſſaneo, Grammatico, & aliis reſoluit Medices, de regulis iuris, reg. 3. num. 65. fol. 19. qui in hiſce loquitur terminis. Verè tamen, ab eo præcitati Authores maiori ex parte in aliis terminis loquuntur, in contractu inquam geminato, & bis celebrato, & ſic in fortioribus terminis, non in vno, eodemq́ue contractu, in quo præfata verba inducentia donationem maioris valoris, enixè & geminatè adiecta fuerint. In præfatis tamen terminis, quando in vno ſcilicet, eodemq́ue contractu additur clauſula continens verba geminata, loquuntur aliqui ex eiſdem Authoribus, quos Medices refert, & omnes commemorati per Pinellum, dicto numero 21. in ipſis etiam terminis, quod beneſicium dictæ l. 2. C. de reſcind. vend. ceſſet omnino, quando maxima cum geminatione verborum geſta ſunt omnia, & ſolemnes interceſſerunt rennuntiationes; tenuerunt Cremenſis, Cagnolus, Iaſon, Socinus, Anton. Burg. Curtius iunior, Ripa, Craueta, Rubeus, Pariſius, Rolandus, & ſequutus eſt Iacob. Menochius, in conſ. 1. num. 356. & duobus ſequentibus libro primo, & ij quidem omnes ea duntaxat adduccuntur ratione principaliter (ſi originaliter prælegantur) quod verborum inculcatio, atque geminatio tollit præſumptionem erroris, quod eſt fundamentum beneficij dictæ l. 2. & inducit deliberationem omnimodam, voluntatis pro validitate actus; vt latius per ipſos Authores nunc relatos, & per Decianum, in conſilio 46. ex numero trigeſimo ſeptimo vſque ad num. 47. lib. 2.

Cæterum Arius Pinellus, Vir equidem mihi ſemper eruditiſſimus, atque præſtantiſſimus, 1. parte dictæ l. 2. cap. 2. ſub num. 22. fol. 109. cum iudicio profitetur, futilem, & reiiciendam videri hanc Baldi, & aliorum traditionem, & in praxi coram doctis non ſeruandam: tum quia retrahatur deciſio ipſius l. 2. C. de reſcindenda vend. quæ ex æquitate principaliter adducitur; æquitas autem etiam eo caſu militat, quo verba inculcantur, atque geminantur, quod negari non poteſt: textus etiam, i n l. finali, (quæſitum, cum ibi notatis, ff. de condict, indebiti: tum etiam recepta Bartoli ſententia ne ex verbis generalibus tollatur benignum remedium eiuſdem l. 2. aliorum etiam Interpretum placitum, qui Pinelli ſententiæ magis accedunt; Romanus, inquam, Paulus: Mod. Pariſienſ. & Rebuffus, quos ibi refert, & ſequitur Pinellus: & vltra eum Antonius Faber, definitione 1. ad titulum, C. de reſcindend. vendit. fol. 435. vbi contendit conſtanter, reſtitutionem in integrum ex beneſicio dictæ l. 2. non amitti per clauſulas poſitas in contractu venditionis, quantumcunque geminatas: idque non tam illa ratione, quæ vulgò affertur, quod credibile non ſit, vernditiorem de tam graui damno, & vt loquuntur exceſſu cogitaſſe; ceſſat enim hæc ratio, cum verba illa ſunt addita, quanticunque ſit pretij, quæ omnem exceſſum comprehendunt: quam quia bonæ fidei contractus non facilè tam iniquas admittat conuentiones, argumento l. ex empto, 11. §. vlt. bona fides 56. ff. de actionib. empti quoque dubitandum non ſit, quin ea ipſa facilitate, qua venditor contraxit, & decipitur, cæteras eiuſmodi vulgares clauſulas inſeri patiatus, temetſi nec donandi animum habeat, nec beneſicij, quod ſibi competiturum intelligat, abiiciendi; non enim habet donandi animum, qui vendit, & ſi valet venditio facta donationis cauſa pretio viliore, l. ſi quis 38. ff. de contrahenda emptione.

Nec obſtat argumentum illud partis contrariæ, verborum inquam geminationem tollere præſumptionem erroris, quod eſt fundamentum d.l. 2. pro cuius explicatione animaduertendum erit, Interpretes noſtros maiori ex parte exiſtimaſſe, non eſſe locum remedio dictæ l. 2. C. de reſcind, quando venditor, vel emptor ſciebat verum rei valorem: ita enim ſcripſerunt Bart. Baldus, Salicetus, Paulus, Fulgoſius, Romanus, Aretin. Alex. Decius, Socinus, Panthal. Cremenſis, Cagnolus, Azo, Panormitanus, Anton. Burg. Fabianus, Balduinus, Couar. Mantua, Afflictis, Boerius, Pariſius, Berous, Lofredus, Rolandus, & Tiraquellus, quos refert Arius Pinellus, in dicta l. 2. 1. parte, cap. 2. num. 10. & communiter receptum profitetur Menochius, in conſil. 1. num. 351. lib. 1. Cæterum contrarium ſententiam rectius tuetur, & concludentibus rationibus confirmat Pinellus ipſe, ibi, num. 11. cum ſeq. vſque ad num. 16. vbi etiam reſpondet rationibus omnibus, quæ pro communi ſententia adducuntur, & erudite obſeruat, ſcientiam læſionis non tollere remedium dicatæ l. 2. quæ generaliter loquitur, nec diſtingui, an læſus ſciat, vel ignoret læſionem: & ſuadetur etiam ex æquitate, qua lex ipſa principaliter nititur, quæ militat etiam in eo, qui ſciebat verum pretium, potuitque ex neceſſitate, vel alia cauſa moueri: & quia aliàs nunquam eſſet locus remedio legis illius, cum facilè quiſque probaret coniecturas vrgentes, vt ſæpiùs probari poſſunt, ad colligendum ſcientiam valoris in emptore; & venditore. Provt ibidem tenuerunt Albericus, & alij, quos recta ratione Pinellus ſequutus eſt: & inde infert numero 16. non ſolum in proceſſu non oportere probare ignorantiam, ſed nec eam allegare: & num. 17. inde quoque improbat concludenti ratione ſententiam eorum, qui negarunt remedium eius legis læſo, qui circa rem verſabatur, eiuſq́ue notitiam habebat: quo in numero vltra ibi relatos, cum aliis fuit Menochius, dicto conſilio primo, numero 350. & ſequentibus, lib. 1. Ita enim nunquam daretur locus remedio eius legis. cum nullus ſecundum communiter contingentia, circa res ſuas non verſatur. Inde denique, num. 19. cauendum eſſe inquit ab aliis, qui male reſpondeant, remedium dictæ l. 2. non dari læſo ſagaci, & experto, ob præſumptionem ſcientiæ, vt latius ibi comprobat: & per Menochium, dicto numer. 350.

Ex his autem omnibus deducitur euidenter, quam fallax ſit argumentum præfatum Doctorum, quod verborum geminatio tollat præſumptionem erroris, iu articulo præfato geminationis; cum etiam data vera ſcientia valoris rei, non tolli medium eius legis, rectius tueatur Pinellus, & diebus præteritis in cauſa Hieronymi Gonzalez de Villanueua, ita iuridicè definiuit Senatus Hiſpalenſis, & decidendo decreuit, beneficium d.l. 2. non amitti per clauſulas poſitas in contractu venditionis, quantumcunque geminatas, nec etiam per ſcientiam læsionis, ſiue valoris rei, quæ diſtrahitur.

Id autem ipſum, vel ex alio euidentius demonſtrabitur, quod in fortioribus terminis (& veriſſimè [Senatus Hiſpalenſis deciſio altera, admodum ſingularis, & eregia proponitur.] quidem) adnotarunt alij iures Interpretes commemorandi infra, quamuis alij plures contra ſtatuerint, ſed præpoſterè quidem, ſic ſanè priorum ſententiam recta & ſtricta iuris ratione ſequutus eſt Hiſpalenſis in altera cauſa, quæ vertebatur inter Ludouicum de la Cueua ex vua parte, & D. Luiſam Fernandez Colmenero ex altera; cum dictus Ludouicus ex remedio dictæ l. 2. reſciſſionem contractus, iuxta legis ipſius modum, & deciſionem coram inferiori propoſuiſſet, cauſa autem ad Senatum allata, in fauorem dictæ D. Luiſæ, & contra dictum Ludouicum definitiuè pronunciatum, ex defectu magis probationis læſionis ex parte dictæ D. Luiſæ iuſti valoris probatione, quam quod contractus geminatus, atque iteratus fuiſſet. Mota namque, & pendente lite coram ipſo inferiori ſuper remedio præfatæ legis, inter ipſas partes tranſactione certis pactionibus inita, res compoſita, & ad concordiam redacta fuit; iterum tamen tranſactione non obſtante, ex beneficio dictæ l. 2. actum fuiſſe dignoſcitur à dicto Ludouico de la Cueua, in conſideratione Senatum habuiſſe, quod contractus geminatus, & iteratus fuiſſet certis pactionibus (vt dixi) quaſi id non excluderet legis eius remedium, ſi læſio probata fuiſſet ad eum modum, quem Scribentes requirunt, quos libro 2. cap. 8. longa ego ſerie commemoraui, ſed actorem in intentionis probatione defeciſſe (vt nunc dicebam) id autem accuratiùs, & diligentiùs nunc comprobabitur, & vt diſtinctè admodum fiat, obſeruare, atque meminiſſe oportebit, Interpretes iuris nonnullos, inter geminationis effectus varios, illum, qui ad propoſitum attinet, inueniſſe, & non dubitaſſe aſſerere, dictæ l. 2. C. de reſcidenda vendition. remedium, locum non habere in contractu geminato, & quando contrahentium conſenſus eſt iteratus, exiſtimarunt namque, negari læſo beneficium ipſum, quando bis idem conſenſit, ſiue actum iterauit, ob vigorem geminati conſenſus. Et ita tradiderunt Decius, Caſtrenſis, Chaſſaneus, Mantua, Rubeus, Anton. Burg. Rolandus, & Couarr. quos quaſi ſequaces Decij, ſic tenentis in conſ. 216. ad finem, retulit Arius Pinellus, tertia parte eiuſdem legis 2. cap. 1. num. 36. fol. mihi 251. Caſtrenſem etiam, in conſilio 386. col. 2. lib. 2. quaſi eius opinionis authorem, & alios nonnullos ſectatores eiuſdem retulit Sebaſtianus Medices, dicta regula 3. de regul. iuris, numer. 65. folio 16. Abbatem inquam, Bellameram, Socinum, Corneum, Crauetam, & Euerardum, Rubeum, & Cephalum. Et num. 80. inquit, quod opponere non poteſt, qui bis idem aliqui facit nam vbi interuenit geminatio, ibi præſumitur plena deliberatio: & citat Naldum, Euerardum, Cephalum, Felinum, & Gozadinum. Et n. 94. ſubdit, quod ratificatio geminata ad confirmandum contractum plurimum valet: & citat Afflictum, Pariſium, Crauetam, Cephalum, & Portium. Et id ipſum ipſum reſolutiuè defendit Rolandus, in conſ. 59. numer. 30. & quatuor ſeqq. lib. 1. vbi inquit, quod in venditione confirmata præſumitur interueniſſe plena vendentis deliberatio: & quod reiteratio facit præſumi errorem abeſſe: & quod ad contractum reiteratum impugnandum, nihil videtur poſſe opponi; provt ibi comprobat. Et concludit num. 33. quod propriè in terminis noſtris, diſpoſitio dictæ l. 2. locum non habeat, quando contractus eſt geminatus; voluit Caſtrenſis, in conſilio 386. col. 2. in fine, vol. 2. ſequuntur Decius, Rubeus Abbas, & alij, relati ibi. Tiberius Decianus, in conſ. 46. num. 38. libro ſecunde, qui dixit num. 37. quod per geminationem ſcripturarum, & in ipſis voluntatem reiteratam, deducitur certiſſima, & perpetua voluntas, quod diſpoſitio reiterata, & geminata, videtur maiori deliberatione procedere. Et vbi adeſt geminatus actus, & geminata voluntas, tollitur omnis ſuſpicio fraudis, & ceſſat etiam remedium l. 2. C. de reſcindenda vendit. vt latius ibi. Et num. 42. quod qui bis actum præſumitur voluiſſe omnia illum valere. Et id eſſe, quod dicitur, geminatam conceſſionem idem operari, quod clauſula motu proprio, & ex certa ſcientia: vt etiam comprobat idem Decianus ibi, num. 43. & adiicit, quod hæc omnia indubitatè procedunt, quando actus non fuit geminatus vno contextu, vel incontinenti, ſed ex interuallo; nam hoc caſu non eſt dubitandum de voluntate diſponentis, quia certiſſima redditur ex geminatione actus ex interuallo facti, vt per Romanum, Felinum, & alios authores, ibi relatos. Adiicit etiam num. 45. ipſe Decianus, præcipuè id habere locum in caſu conſulationis illius cum talis voluntas fuerit in ſcriptura manu ſua expreſſa bis, quæ geminatio in ſcriptura plus operatur, & magis de liberatam oſtendit voluntatem, quam ſi voce facta fuiſſet, vt per Felinum, & Pariſium, quos ibi citat.

Addiderim ego, hæc duo adfuiſſe in caſu præſenti & in Senatu Hiſpalenſi controuerſo, nec ab ipſo Senatu in conſideratione habita principaliter, quaſi etiam eis concurrentibus, interuallo ſcilicet temporis, & diuerſis ſcripturis, ſubſcriptis à dictis contrahentibus, remedium dictæ l. 2. C. de reſcindend. locum adhuc haberet, ſi actor in probatione læſionis vltra dimidiam non defeciſſet, vel pars aduerſa, venditoris ſcilicet, verum & iuſtum valorem non probaſſet. Rurſus, & eandem ſententiam, quod ſcilicet dictæ l. 2. remedium non habeat locum, quando contractus eſt geminatus, ſiue bis iteratus conſenſus; tenuit Curtius iunior, in conſ. 50. colum. 3. in fine. Neuizanus, in conſ. 87. num. 26. & cum Caſtrenſe, Craueta, Romano, Barbatia, Ruino, Decio, Pariſio, Rolando, Menochio, & aliis, Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſion. iur. tomo 5. littera L. concluſ. 294. num. 2. fol. 323. & concluſione 296. num. 5. fol. 329. & tomo 4. littera G. concluſione 28. num. 76. folio 150. & num. 90. fol. 151. & nouiſſimè eandem amplectitur partem Iulius Pacius, in tractatu de emptione & venditione, num. 398. verſic. ſexto in venditione. Et quidem ſi Authores omnes præfatos originaliter prælegeris, inuenies apud ipſos, vel vnam, aut alteram duntaxat repetitam ſemper rationem, videlicet quod magna ſit virtus, & effectus geminati conſenſus, multaque operetur frequenter, provt longa ſerie repetitum eſt ſuprà ad initium huius cap. vt proinde valeat & effectum hunc de iure producere, nec aliquid debeat contra ipſam opponi. Deinde, quod in contractu reiterato & geminato præſumatur interueniſſe plena deliberatio, & quod abſit error, vt per Decianum, vbi ſupra. Deinque, quod vrgere videatur pro eadem ſententia, doctrina illa Bartoli, in l. Iulianus. §. ſi quis colludente, ff. de actionibus empti. provt eam expendit Andr. Fachineus, controu. iuris, lib. 2. cap. 21. in fine, fol. 175. vbi eidem reſponder: & ante ipſum, quod ea doctrina non obſtet, & contrarium ſit verius, obſeruauit Pinellus, 2. parte, l. 2. de reſcindenda, cap. 1. n. 36. in finalibus verbis fol. mihi 252.

Verè tamen rationes has leues admodum eſſe, nec adſtringere, vel ex his duntaxat deduci poterit, quæ dubio, & obſeruatione præcedenti adnotaui; vtpotè cum plenæ deliberationis, aut defectus erroris præſumptio, vel ratio, vſque adeò in propoſito non attendatur, quod etiam citra præſumptionem, & data vera ſcientia, remedium metipſum competere, nec ſcientiam læſionis tollere illud, ex veriori Interpretum placito probatum fuerit num. præcedentib. Ibidem quoque dictum, dictæ l. 2. C. de reſcindenda vendition. deciſionem generaliter, & indiſtinctè loquutam, ſic etiam dicendum nunc, nec diſtinguere caſum iſtum, immo ex æquitate, qua ipſa principaliter nititur, ipſum comprehendere abſque dubio, ſi in vtroque contractu læſio probetur nam ex quo laeſis vltra dimidiam, textus ille conſuluit, læſis etiam iterato vel geminato conſenſu, aut contractu conſulere intendit; & eius deciſio, & verba conueniunt, ex quo ad primum contractum remedium ipſam non reſtringitur, & læſio magis, quàm iteratio contractus inſpicitur. Sic ſanè non obſtare in propoſito regulam actuum geminatorum, quando in vtroque contractu concurrit deceptio, & ſtante enormi læſione vltra dimidiam, quæ dolo æquiparatur, prædicta generalia de geminatione actus non procedere; ſingulariter obſeruauit Vincent. de Franchis, commemorandus ſtatim, qui citat etiam Cacheranum, deciſion. 58. num. 37. verſiculo non obstat.

Contrariam ergo ſententiam (quam vt dixi, ſequutus eſt Senatus Hiſpalenſi in caſu relato) quod ſcilicet contractus geminatus, aut iteratus conſenſus non tollat remedium dictæ l. 2. ex magis communi reſoluit Socinus Senior, in conſil. 85. n. 5. & 6. lib. 1. quem ad hunc modum retulit Thuſus, tom. 5. litter. L. concl. 294. n. 4. fol. 323. Arius Pinellus, eruditè (vt adſolet) 3. parte eiuſdem l. 2. c. 1. dicto n. 36. in verſic. ego autem. vbi inquit, verius ipſum arbitrari, quod geminatus conſenſus læſi regulariter non tollat remedium eius legis provt ſi poſt primum contractum petatur à læſo, vt confirmet, vel iterum conſentiat, ipſeq́ue id faciat, vel ſi poſt iniquam diuiſionem, ſeparatim intercedat confirmatio partium, & in ſimilibus. Adhuc enim concurrente læſione vltra dimidiam, manebit remedium legis ipſius 2. tum ob eius generalitatem, quæ talem reſtrictionem non admittit: tum quia ex contraria opinione daretur maxima occaſio fraudibus, facillimeq́ue excluderetur remedium ipſum, quod vitiari debet: tum quia eodem errore, eadèmque facilitate læſus iterum conſentiret, iuxta text. in l. doli 19. verſic. idèmque. ff. de nouat. provt idem aduertit Pinellus, & ſubdit, quod hæc verior opinio colligi poteſt ex reſponſo Cornei, in conſil. 140. lib. 3. Inspecto principio, & concluſione. & ex Curt. Burgen. lib. 2. ad frat. c. 7. vbi neminem citat: & quod contrarius ſibi Decius fuit, vt refert Craueta, in conſ. 114. in fine. & in conſ. 151. num. 31. vbi refert Roman & Socin. ita verius conſulentis, & hactenus Pinellus, cuius ſententiam, & reſolutionem ſequutus eſt Regius S. Neapolitanus, vt profitetur Vincentius de Franchis, deciſione 243. num. 3. & 4. qui in ipſis terminis à me propoſitis in initio huiuſce articuli, & caſu in Senatu Hiſpalenſi controuerſi, quæſtionem excitauit: inquit namque, dubitatum fuiſſe, an emptor deberet excludi à beneficio dictæ l. 2. ex quo vltra primum actum venditionis, deinde mediante alio contractu, mota iam lite ſuper eodem ceſſerat liti prædictæ, immò ſe obligauerat ſoluere tertias, quæ tunc debebantur ex cauſa pretij bonorum prædictorum, & fecerat venditionem pro pretio prædicto ad rationem ducatorum decem pro ſingulis ducatis centum: vnde dicebatur, quod ex prædictis contractus primo loco factus erat ratificatus, & geminatus, & geminatio operatur, quod quis deliberatè cenſeatur contrahere, & ceſſet remedium læſionis, ſecundùm Authores quamplures relatos per ipſum Vincent. de Franchis, num. 3. qui concludit, deciſum fuiſſe contrarium, ex quo apparebat in vtroque contractu maxima læſio, vnde cum in vtroque contractu detur deceptio; aduerſus vtrumque iuuari debet contrahens deceptus; nec attenditur geminatio, vt latius ibi poſt Pinellum, ſuprà relatum: & Chaſſaneum, quem etiam ibi citat. Eandem quoque opinionem, longè probabiliorem ſibi videri, dixit And. Fachineus, controu. iuris, lib. 2. cap. 21. col. vltima; verſic. ſed contraria ſententia, fol. mihi 175. & proea citauit Socinus ſenior. Decium Romanum, Corneum, Boerium, Chaſſaneum, Fabianum, Cagnolum, & Pinellum. Tria etiam fundamenta expendit pro hac parte, quæ in effectu ad eas reducuntur rationes, quas ſuperiùs propoſui, atque ex Pinelli traditionibus ipſæ eliciuntur. Primùm, quia d. lex 2. non diſtinguit, immò abſque dubio locum habet, etiam quando primò aliquis vendit, deinde ex interuallo tradit, quo caſu videtur eſſe duplex conſenſus in venditore. Secundò, quia ſemper eadem ratio humanitatis & æquitatis viget, ſuadetq́ue, vt venditori ſuccurratur. Tertiò, quoniam nihil aliud efficere poteſt conſenſus ſæpè præſtitutus, niſi vt præſumatur maior deliberatio, maturiuſq́ue conſilium: quæ quidem præſumptio ceſſat ob inſignem læſionem, ex qua conſtat, venditorem deceptum fuiſſe; imò verò talis conſensûs multiplicatio obſtare non poteſt, licet habeat vim renuntiationis l. 2. ſiquidem generalis renunciatio non facit, quominus competat actio ex d.l. 2. & concludit Fachineus quod hæc reſponſio valet ad omnes regulas, quæ adferuntur de vi, & efficacia geminationis. Ad quas etiam, vel vno ſolum verbo, & congtuenter quidem reſpondit Franchis, à Fachineo prætermiſſus, dum dixit, ſtante enormi læſione vltra dimidiam in vtroque actu, quæ dolo æquiparatur, non procedere generales regulas illas de geminatione.

Denique & id ipſum probauit pluries Sabaudiæ Senatus, provt tradidit eleganter Antonius Faber, ad titul. C. de reſcind, vend, definitione 1. fol. 435. n. 10. in illis verbis: Quare nec nocebit venditori, quod venditio fuerit geminata, ſi vtraque eodem læſionis vitio laborauit. Idque probatur argumento text. in d.l. doli 19. §. diuerſum. ff. de nouat. & delegat. quam citauit Pinellus, vt ſupra vidiſti. idem Faber, definit. 23. ipſius tituli, fol. 444. qui in hunc modum propoſuit: Geminatio contractus non excludi beneficium l. 2. C. hoc titulo, ſi in ſecundo quoque contractu enormis læſio interuenerit. Poſtmodum in contextur inquit, quod interueniente geminata renuntiatione ſucceſſionis totius, aut legitimæ portionis, etiam ſi læſio interuenerit; ſunt qui putent, non eſſe reſtitutioni locum, propter poteſtatem geminationis, cuius effectus apparent; nec ſi læſio immodica & vltra dimidium iuſti pretij proponatur; quaſi non poſſit dici læſus ab alio, quam à ſeipſo is, qui cum poſſet petere contractus reſciſſionem, maluit eum nouo contractu confirmare, l. 1. §. in ſumma, verſic, ſed ſi poſt interuallum. ff. quar. rer. act. non det. l. ſi mulier. 22. C. ad. S.C. Velleianum. idque dummodo ſecunda renuntiatio ex interuallo facta ſit quia ea, quæ incontinenti fieret, videtur eſſe eadem cum prima. Nam & generaliter noſtris placet, approbantem contractum, non poſſe poſtea petere, vt reſcindatur propter dolum, aliamve cauſam reſtitutionis itemq́ue ex actu geminato tolli omnem erroris, metùſque præſumptionem, l. 2. C. de his quæ vi, metùſve cauſa fiunt: excludi beneficium Velleiani, ex d l. ſi mulier. exceptionem dotis non ſolutæ, l. in contractibus, 14. §. ſed quoniam, C. de non num. pecunia, itemq́ue non numeratæ pecuniæ: l. cum fidem 4. l. generaliter 13. eo. tit. cui ſimile etiam eſt illud, quod dicimus, ex geminatione contractuum ceſſare præſumptionem ſimulationis, vt per Theſaurum, & Corſet. relatos, ibi, num. 11. & verba geminata in contractibus probare etiam, vbi aliàs non probarent. Cæterum Faber ipſe concludendo inquit, quod licet tanta vis ſit geminationis, verius eſt, ſi in ſecunda quoque renuntiatione læſio talis interceſſerit, quæ ſufficiat ad petendam reſtitutionem, non eo minus concedi debere, cum eadem ſemper ſubſit cauſa reſtitutionis. Et hactenus Faber, cuius reſolutio expreſſim ſuperiora confirmat. Afflictus quoque, deciſione 110. vbi aſſerit, in ſacro Conſilio deciſum, confeſſionem geminatam ab exceptione non numeratæ pecuniæ non excludere. Et quod poſt ſolutionem licet non poſſit allegari exceptio non numeratæ pecuniæ, tamen poſt ſecundam, & tertiam promiſſionem ſic: Antoninus Theſaurus, deciſione Pedemontana 223. numero 6. dum dixit, geminationem contractus non nocere mulieri fideiubenti, & verſabatur in materia authent. ſi qua mulier. & authent. ſiue à me. C. ad Velleian. de quibus & de præfata doctrina vide omnino Barboſam (vt cæteros ſciens, conſultoq́ue prætermittam) 5. parte legis primæ, ff. ſoluto matrimonio, ex n. 48. verſic. limita ſecundo, vſque ad num. 69. ex fol. 463. vbi latiſſimè.

CAPVT LIII.

Ex eadem capitis præcedentis materia, & tractatu, quo de vi, & effectu geminationis, ſiue actus, aut conſenſus iterati virtute agebatur, & nunc quoque de eiſdem agitur, & circa donationem omnium bonorum præſentium & futurorum, inquiritur, vtrum iteratus, ſiue geminatus conſenſus aliquid operetur. An etiam donatio ipſa omnium bonorum præſentium & futurorum, attento iure communi, vel omnium præſentium tantum, poſt deciſionem, l. 69. Tauri, iureiurando confirmetur, & vſufructu, vel aliquo reſeruato, de quo donator diſponere poſſit, de iure ſubſiſtat: vbi in articulo adeo aſſiduo, & vulgato, ita abſolutè proceditur, vt vel huiuſce duntaxat cap. obſeruationibus prælectis, prolixæ, & infinita fere aliorum quamplurimorum iuris vtriuſque Interpretum commentaria prælegendi, & euoluendi, non mediocris labor excuſetur, & Senatus Regij Hiſpalenſis in caſu ex facto occurrenti definitio, egregiè, & dilucidè exornetur, atque comprobetur.

SVMMARIVM.

- 1 Caſus practici ex facto in Regio Hispalenſi Senatu occurrentis, theſis, & ipſius deciſio proponitur, & numeris ſeqq.
- 2 Donatio omnium bonorum præſentium tantum, quamuis iure communi inspecto valida eſſet. Donatio vero omnium bonorum præſentium, & futurorum nulla eſſet, eodem iure communi attento, quia per eam tollitur libera teſtandi facultas. Vſqueadeò, vt nec respectu præſentium bonorum valeret, ex ſententia multorum, contra verò ex ſententia aliorum. Attamen hodie poſt deciſionem l. 69. Tauri, donatio omnium bonorum, etiam præſentium tantum non valet; quod latius exornatur remiſſiuè.
- 3 Donatio omnium bonorum præſentium & futurorum non firmatur iuramento, ex ſententia quamplurimorum, contra verò ex ſententia aliorum multorum, quæ probatur infra, ex num. 14. Et an reſpectu præſentium iureiurando firmetur, hic etiam adnotatur, & latius explicatur remiſſiue.
- 4 Donatio omnium bonorum præſentium & futurorum, etiam reſeruato vſufructu ipſi donatori, non valet, ex ſententia quamplurimorum iuris Interpretum. Cuius fundamenta ad ſummam breuiter rediguntur; & contrarium defenditur infra, num. 17. & ſeq.
- 5 Donatio omnium bonorum præſentium, & futurorum, ac etiam præſentium tantum, poſt deciſionem d.l. 69. Tauri, vt nec reſeruato vſufructu ipſi donatori valeat; fortiter adſtringere videtur, conſideratio quædam, quæ hoc numero ponderatur.
- 6 Donatio omnium bonorum præſentium & futurorum, vſufructu, vel aliquo reſeruato ad diſponendum durante vita donatoris, vel de quo ipſe in vita disponere valeat; ex ſententia quamplurimorum Authorum non valet. Contra vero ex ſententia aliorum, quæ probatur infrà, num. 40. & 41.
- 7 Ita ſimiliter, quod donatio omnium bonorum præſentium & futurorum non valeat, vbi quis reſeruauerit ſibi aliquid, de quo disponere poſſit in certum genus perſonarum, vel in certam cauſam, putà, vt poſſit teſtari pro anima; quamplures etiam reſponderunt. Contrarium defenditur infra, num. 43.
- 8 Sic etiam, quod donatio omnium bonorum præſentium & futurorum non valeat, quando donator aliquid reſeruauit, ex quo neceſſitatibus ſuis prospicere valeat; tradiderunt nonnulli, qui commemorantur hoc loco; & explicatur infrà, num. 43. in fine.
- 9 Ita pariter, quod donatio non valeat omnium bonorum præſentium & futurorum, ſi donator reſeruauit ſibi aliquid, de quo poſſit in vita, vel in morte diſponere; alij tenuerunt, qui improbantur infra, num. 44.
- 10 Ac denique, quod ad hoc vt donatio omnium bonorum præſentium & futurorum, vſufructu, vel aliquo reſeruato valeat, requiratur neceſſariò, illud reſeruatum eſſe cauſa teſtandi; obſeruarunt nonnulli, qui improbantur infra. n. 45.
- 11 Ratificatio actum aliàs nullum ab initio, conualidare non poteſt.
- 12 In ratificatione, vel confirmatione actus nulliter facti, debent interuenire omnes ſolemnitates, quæ in ipſius confectione neceſſariæ erant.
- 13 Geminatio actus validum efficit actum præcedentem, quamuis inualidum, vt nihil contra eum opponi poſſit.
- 14 Donatio omnium bonorum præſentium & futurorum iuramento confirmatur, ex veriori ſententia, quæ ab Authore probatur contra relatos ſuprà, n. 3. & vide duobus numeris ſeqq.
- 15 Donatio omnium bonorum præſentium & futurorum facta Eccleſiæ, vel alij pio loco, valet de iure.
- 16 Donatio omnium bonorum præſentium, etiam poſt deciſionem l. 69. Tauri, iuramento firmatur.
- 17 Donatio omnium bonorum præſentium & ſuturorum cum reſeruatione vſusfructus valet, & fructus non veniunt ſub nomine futurorum, quia reſeruati dicuntur, vt de eis diſponere, ac teſtari valeat. Quod latè comprobatur, atque exornatur. Et Berengarij verba ſingularia in propoſito commemorantur ad finem huius numeri.
- 18 Rationes etiam huiusce opinionis breuiter proferuntur.
- 19 Sed & iura nonnulla recenſentur, provt hic videbitur.
- 20 Et partis contrariæ fundamenta præcipua, breuiter diluuntur.
- 21 Ac de iure huius Regni, poſt deciſionem Taurinæ l. 69. id ipſum defenditur: donationem ſcilicet omnium bonorum præſentium & futurorum, etiam hodie reſeruato vſufructu validam eſſe.
- 22 Et pro ſententia Ludou. Molinæ, & ſequacium, contra Didac. Couarr, & ſequaces, tria conſiderantur fundamenta, quæ fortiter adſtringunt, vt hic videbitur.
- 23 Ac denique rationibus nonnullis per eundem Didac. in contrarium excogitatis, ex ſententia eiuſdem Ludouici Molinæ, breuiter reſpondetur.
- 24 Donatio omnium bonorum præſentium & futurorum ſine dubio valet, quando certam ſpeciam, vel quantitatem rationabilem ſibi donator reſeruauit, ex qua disponere, ac teſtari valeat.
- 25 Secus verò ſi quantitas modica ſit. Aut ſi fructus reſeruati, ita tenues ſint, vt vix ad alimenta ſufficiant.
- 26 Vel ſi reſeruatio non excedat vigeſimam partem eius, quod donatur, provt Iulius Clarus exiſtimauit. Sed contrarium infrà, num. 29.
- 27 Et Iudicis arbitrio relictum, quæ dicatur in propoſito, modica, vel ſufficiens reſeruatio.
- 28 Donatio omnium bonorum præſentium & futurorum, reſeruato vſufructu eorum, ac etiam ſimul aliqua parte, vel quantitate, etiam modica, ſine dubio valet; cum ex ſola vſusfructus reſeruatione valeret.
- 29 Etiam ſi pars reſeruata non excedat vigeſimam, contra Iulium Clarum, relatum ſupra, numero 26.
- 30 Donationem omnium bonorum præſentium & futurorum iuſtificat reſeruatio quarundam rerum legatarum, nec ideò teſtamentum, in quo legata relicta fuere (quod ſui natura reuocabile eſt) naturam ſuam mutabit, quod reſeruatio ea in donatione facta fuerit.
- 31 Dictio alius, alia, aliud, ſui natura eſt implicatiua ſimilium, & importat ſimilitudinem, ideò vbi disponitur per aliquam ex eis dictionibus, interpretatio fieri debet de ſimili.
- 32 Diſponere verbum, conuenit vltimæ voluntati, & in dubio refertur ad actum vltimæ voluntatis.
- 33 Verba derogatoria teſtamenti, & alterius dispoſitionis cuiuſlibet in teſtamento appoſita; non obeſſe donationi inter viuos poſtmodùm confectæ, nec inducere neceſſitatem repetendi verba derogatoria in eo prolata, ſiue ſpecificam de illis mentionem faciendi.
- 34 Teſtamentum ſecundum conditum poſt decennium à primo iam condito, habente clauſulam derogatoriam ad futurum, & ſi non contineat clauſulam ſpecialem derogatoriam ad præcedens, illud tamen tollit.
- 35 Donatio omnium bonorum præſentium & futurorum, quando fit ex cauſa oneroſa matrimonij, & in contractum tranſit, valet omnino.
- 36 Dispoſitio, quæ in aliquo futuro euentu reſolui poteſt, non minus dicitur pura, quàm ſi nullo caſu reſoluit poſſit.
- 37 Donatio omnium bonorum præſentium & futurorum, etiam poſt deciſionem l. 69. Tauri ſuſtinetur, ſi nonnulla concurrant, vel aliqua eorum, quæ adnotantur hoc n umero.
- 38 Donatio omnium bonorum præſentium & futorum etiam non iurata, quod iure communi attento valida ſit, ex ſententia Antonij Fabri.
- 39 Cui conueniunt Authores, quamplures antiquiores poſt Angelum, & diſtinguunt, an deuentum fuerit ad traditionem veram, vel fictam, provt hoc numero obſeruatur.
- 40 Donatio omnium bonorum præſentium & futurorum, aliquo reſeruato, de quo donator in vita diſponere valeat, de iure ſubſiſtit, contra relatos ſuprà, num. 6.
- 41 Niſi taxatiuè dixerit, vt in vita tantùm diſponere poſſit.
- 42 Donatio omnium bonorum præſentium & futurorum valida eſt, etiamſi vſusfructus fuerit reſeruatus, donec donator vixerit, vel vita eius durante.
- 43 Vel vt poſſit teſtari pro anima, aliquid ſibi donator reſeruauerit.
- 44 Donatio omnium bonorum præſentium & futurorum de iure ſubſiſtit, quando donator reſeruauit ſibi aliquid, de quo poſſit in morte disponere.
- 45 Nec requiritur, quod reſeruatio fiat expreſſe ad testandum, ſed ſimpliciter facta ſufficit.
- 46 Donationi perfectæ, etiam ex interuallo addi, vel detrahi poteſt, ex conſenſu donatoris, & donatarij.
- 47 Ratificatio, etiam ex interuallo ſubſequens, conualidat contractus, etiam nullos, & doloſos, & tollit effectum nullitatis.
- 48 Ratificari contractus nullus omnino, aut qui aliquo modo valere poteſt, quemadmodum intelligatur.

PRo dilucida, & notanda huiuſce. explicatione, quòd licèt vulgatam, & mille in [Senatus Regij Hiſpalenſis egregia admodum, & notanda proponitur definitio.] locis agitatam, atque explicatam, vtilem equidem, & quotidianam materiam continet, obſeruandum, atque conſtituendum erit primo loco, quod in cauſa illa, adeò controuerſa, quæ vertebatur in Senatu inter Hieronym. de Medina Caſtellon, ex vna parte, & Eliſabetham Caſtellon, ex altera, cum Hieronymus ipſe contenderet, donationem omnium bonorum præſentium & futurorum cum certis reſeruationibus in ſui fauorem factam, irreuocabilem, & de iure validam omnino fuiſſe, ſicque abſolui debere cum ſuper petitis per dictam D. Eliſabetham, quæ annullationem, & inualiditatem donationis ipſius prætendebat; inter alia plura, quæ ex parte dicti Hieronymi de Medina Caſtellon expendebantur, atque allegabantur, vt donatio ipſa ſuſtineretur, nec quouis modo infringi poſſet, ſiue prætextu non abſolutæ, aut liberæ voluntatis in donando, ſiue eo prætextu quod omnium bonorum præſentium & futurorum facta fuiſſet; id principaliter adduci, quod à vi, & effectu geminiationis, & actus, ſiue conſenſus iterati fundamentum ſumit; apparebat namque enixa, & deliberata admodum dictæ donatricis voluntas, non modo ex inſtrumento donationis eiuſdem, adeò abſolutè in fauorem dicti Hieronymi factæ, ſed etiam ex aliis, ac maximè, quia cum vnum & alterum, ſiue duplex teſtamentum, & vnum codicillum ipſa condidiſſet, ſemper eius voluntatis, & propoſiti firmitur extitit, quod bona omnia, ex quibus poſtmodùm donationem confecit, ad dictum Hieronymum integrè peruenient, ſicq́ue eum hæredem inſtituit. Imò & poſt donationem ipſam perfectam, ex conſenſu præfati Hieronymi mille ducatorum quantitatem ſibi reſeruauit, vltra vſumfructum antea reſeruatum, de quibus diſponere poſſet: qui dictæ donationis confirmationis euidens actus fuit. Cum etiam ſepulturam ſibi comparaſſer donatrix, Hieronymum ipſum tanquam ſucceſſorem bonorum omnium ſuorum interuenire deſiderauit, & fecit. Ex his itaque omnibus ſimul iunctis, & geminato conſenſu toties repetito, & diuerſo tempore, diuerſoq́ue actu, atque ex interuallo iterato, enixam admodum, & deliberatam voluntatem induci, & omnes effectus ſuppleri, ſi aliqui eſſent, ac etiam purgari vitium alterum bonorum, quod donatio omnium bonorum præſentim & futurorum fuiſset; vſque adeo dicti donatarij pars intendebat, quod fundamentum ipſum ſæpè repetierut, ac huiuſce capitis opportunam, & conuenientem omnino capitis præcedentis materiæ, & tractatui occaſionem, & anſam mihi præbuerit. Cùm itaque dicta D. Eliſabetha donationem infringere totis viribus intendiſſet, Hieronymus autem præfactus eandem fortiter defendiſfet; Senatus Hiſpalenſis in eam procliuior fuit, poſt longam diſceptationem, ſententiam, quæ donationeis validitatem, & confirmationem reſpiciebat. Sic ſanè iu fauorem dicti Hieronymi, & contra donatricem definiuit dubium propoſitum. Senatus autem ipſius deciſio, vt dilucidè, & accuratè comprobetur & corroboretur, vnius & alterius partis fundamentam, & rationes attingere, atque in medium proponere placuit. Et quidem pro parte dictæ D. Eliſabethæ ſequentia magis adſtringere.

Inprimis, quis donatio omnium bonorum præſentium tantùm, quamuis iure communi inſecto valida ſit, quia non adimit facultatem teſtandi, cum poſſit donator de bonis omnibus futuris teſtari: donatio vero omnium bonorum præſentium & futurorum nulla ſit, eodem iure communi attento, quia per eam tollitur libera teſtandi facultas, & inducit votum captandæ mortis, & contra bonos mores reputatur; vſque adeò, vt nec reſpectu bonorum præſentium valeat, ex ſententia multorum: contra verò ex ſententia aliorum, qui reſpectu præſentium validam eſſe affirmarunt; attamen hodie poſt deciſioem l. 69. Tauri, quæ eſt l. 8. titulo 10. lib. 5. nouæ collect. Regiæ, donatio omnium bonorum, etiam præſentium tantum non valet; ſicut hæc omnia latius comprobarunt iuribus, atque authoritatibus, & exornarunt latiſſimè Antonius Gomezius, num. 2. & 3. in d. l. 69. Tauri, Matienza, & Azeuedus, in d.l. 8. tit. 10. Ioannes Gutierrez, de iuramento confirmatorio, prima parte, cap. 11. num. 1. & quinque ſeq. Ludou. Pereira, deciſ. 142. per totam: & deciſ. 137. & 138. Petrus Surdus, in conſil. 73. num. 67. & 68. lib. 1. latius, in conſil. 450. ex num. 9. cum multis ſeq. lib. 3. vbi vide Michael Ferrer. obſeru. 309. parte 3. Ludou. Mona, de Hispanor. primogen. lib. 2. cap. 10. num. 10. & ſeq. Lodou. Malina, tom. 2. de iuſtitia & iura, diſputat. 280. Ioannes Vincent. Honded. in conſil. 37. & in conſil. 39. lib. 1. Seraphinus, de priuilegiis iuramento, priuilegio 107. Annæus Robertus, lib. 4. rerum iudicatarum, cap. 2. Dueñas Villalobos, Couatr. Cephalus, Hippolyt. Riminald. Laurent. Hurt. Vincent. de Franchis, Iulius Clarus, Franciſc. Viuius, Silu. Aldobrandinus, Menochius, Antoninus Theſaurus. Caualcanus, Fachineus, Sfortia, Hondedeus, P. Molina, Alexander Trantacinquius, Iacob. Cancerius, Roxas, Cæuallos, & Balſius Flores Diaz de Mena; quos ſuprà hoc eod, libro, & tractatu, cap. 5. num. 12. congeſſi, & commemoraui. Cardinalis Franciſcus Mantica, qui de omnibus ſuperioribus, & cæteris, quæ ad hunc tractatum pertinent, agit latiſſimè & diſtinctè admodum (vt adſolet) de tacitis & ambiguis conuent. lib. 13. ex titul. 25. vſque ad titul. 34. fol. 59. cum multis ſeq. Stephamus Gratianus, diſceptationem Forenſium, cap. 120. ex num. 4. Antonius Faber, de erroribus pragmat. decad. 48. errore 6. folio 1115. ad titulum, C. de donat. definitione 9. fol. 1091. Cardinalis Dominicus Thuſcus, practicar. concl. iuris, tom. 2. littera D. concluſ. 648. & ſeq. ex fol. 859. Marc. Anton. Peregrinus, in conſil. 76. ex num. 16. lib. 1. & variorum iuris, lib. 6. ad capit. in præſentia, de probationibus, ex num. 100. vſque ad num. 112. vbi vide. Ioannes Petrus Fontanella nouiſſimè, (qui donationis omnium bonorum materiam proſequitur latiſſimè de pactis nuptialibus, clauſula 4. gloſſa 21. per totam, prima parte, ex fol. 223. & gloſſis ſeq. vſque ad folium 344. vbi nihil reliquit intactum. Cum ergo ex communiori, & receptiori Interpretum omnium placito, donatio omnium bonorum præſentium & futurorum de iure communi non valeat; quicquid Authores nonnulli contrà tenuerint (vt inferiùs dicetur) nec hodie de iure huius Regni valeat ea, quæ ex bonis tantùm præſentibus facta fuerit, poſt deciſionem d.l. 69. Tauri, (vt ſuprà dixi) & in caſu præſenti propoſitum ſit, dictam donatricem omnia bona ſua præſentia & futura donaſſe præfato Hieronymo, verbis admodum generalibus, & quæ omnia iura, & actiones comprehendunt, & nihil excludunt, videtur dicendum, donationem ipſam nullo pacto ſuſtineri poſſe, nec ſeruari debere, provt ipſa contendit.

Et deducitur quoque ex his, quæ longa ſerie ſcripta reliquit Cardinalis Franciſcus Mantica, de tacitis & ambig conuent. lib. 13. titul. 26. qui propoſitum articulum, donatio omnium bonorum præſentium & futurorum, vtrum valeat, pro vtraque parte latè diſputat, & concludit, frequentiori, & veriori Interpretum calculo receptum, quod huiuſmodi donatio ſit nullius momenti, & cum in contrarium ex numero primo, vſque ad numerum 12. fundamenta ſex expendiſſet; eiſdem reſpondet ex numero 21. vſque ad numerum 28. vbi in fine adducit permultos Authores ita tenentes: & num. 14. ſingulariter unducit textum, in d.l. ſtipulatio hoc modo concepta, ff. de verborum obligat. vt communem probet ille textus allegationem, provt ibi videri poteſt; & per Fontanellam, vitra locum relatum ſuprà, clauſula 4. gloſſa 9. parte 4. ex num. 12. vſque ad num. 19. & num. 44. & duobus ſeq. & num. 61. & ſeq. & n. 94. 97. & 107. qui tamen dicta gloſſa 21. poſt principium probare contendit; nullum in iure inueniri textum, ex quo eiuſmodi vniuerſalis omnium bonorum prohibeatur donatio, & quod text. in præcitata l. ſtipulatio hoc modo concepta: in aliis terminis loquatur, & diuerſus admodum ſit caſus illius legis à caſu donationis omnium bonorum. Deinde, rationes communis eiuſdem ſententiæ diluit, ſed tandem ipſam equitur. Et num. 26. ampliat, vt etiam quoad bona præſentia non ſuſtineatur donatio bonorum omnium præſentium & futurorum: quamuis vt valeat reſpectu bonorum præſentium, vſque ad num. 42. permulta iura, & authoritates adducat: latè etiam Iacobus Cancerius, variarum, capit. de Inuentario, ex num. 121. lib. 2.

Secundò deinde pro eadem pate vrget, vſqueadeò improbari donationem omnium bonorum præſentium & futurorum, vel præſentium tantùm, poſt deciſionem dictæ l. 69. Tauri, quod non validatur ipſa, quamuis interueniat iuramentum; & ideò parum intereſſe, donationem (de qua nunc conuertitur) iuratam fuiſſe, cùm nec iuſiurandum ipſam confirmet: ſic ſanè attento iure communi, in donatione omnium bonorum præſentium & futurorum iurata, aſſeuerarunt quamplurimi iuris Interpretes, quorum etiam nonnulli tuentur, non ſuſtineri quoad præſentia, alij verò ſuſtineri in præſentibus, ſi ſit iurata, affirmarunt frequentius; & eos ſequuti ſunt Petr. Surdus, in conſ. 450. num. 12. & 13. & num. 54. 57. & 60. lib. 3. & alij quamplures ſtatim ſtatim referndi: in terminis autem iuris noſtri Regij; & poſt deciſionem dictæ l. 79. Tauri, nonnulli ita defendunt, & iuramento non firmari donationem omnium bonorum præſentium aſſerunt. Alij verè contrarium ſuſtinent, quando eſt bonorum præſentium tantum, & iureiurando eam confirmari dicunt: contra verò ſtatuunt, ſi ſit præſentium & futurorum; etiamſi iuramentum accedat. Primum igitur, quod donatio omnium bonorum præſentium & futurorum non firmetur iuramento, probarunt poſt alios Authores Antonius Gomezius, in eadem l. 69. Tauri, num. 4. in principio. & iterum colum. 2. in principio, verſic. nec obstat primum fundamentum: qui pro hac parte quatuor præcipua fundamenta, ſiue rationes expendit: Corneus, Curtius iunior, Ripa, Iulius Clarus, & Rolandus, cum quibus Petrus Surdus, dicto conſil. 450. num. 12. lib. 3. Bartolus, Decius, Ripa, & Iulius Clarus, quos, vt donatio omnium bonorum præſentium & futurorum, etiam iurata non valeat; refert, & ſequitur Ludouic. Molina de Hispanorum primogen. lib. 2. dicto cap. 10. n. 11. ipſum quoque probarunt Bartol. Rolandus, Ripa, Loazes, Palacios Rubios, caſtellus, Dueñas, & Boerius, quos recenſet Ioannes guitierrez, de iuramento confirmatorio, prima parte, cap. 11. num. 11. vbi in fine concludit, quod eſt communior opinio, & tenenda in iudicando, & conſulendo, & adducitur eiſdem rationibus, quod ſcilicet ea donatio reprobata ſit, tanquam contra bonus mores, quia per eam aufertur libera teſtandi facultas, & datur votum captandæ mortis: at verò iuramentum contra bonus mores non eſt obligatorium. Et cum Addit. Capellæ Toloſan. Villalobus, & aliis, in donatione omnium bonorum præſentium & futurorum; ita firmiter defendi Azeuedus, in d.l. 8. titul. 10. lib. 5. num. 4. vbi Matienzus, gloſſa 1. num. 20. inquit, quod hæc eſt receptior opinio: Seraphinus, priuilegio 107. iuramenti, Annæus Robertus, lib. 4. rerum iudicatarum, cap. 2. in principio. Ioannes Vincentius Hondedeus, in conſil. 39. numer. 10. lib. 1. vbi conſtanter, quod donatio omnium bonorum præſentium & futurorum eſt inualida, & iuramento non confirmatur; & citat Bartol. Caſtrenſem, Corneum, Decium, Curt. iunior. Socin. iun. Dueñas, Iulium Clarum, Laurent. Hircon. & Cacheranum, ita tenentes. Et adiicit num. 11. quod id procedit non ſolum reſpectu futurorum, ſed etiam præſentium bonorum, quia nec pro præſentibus valet donatio, quimuis ſit iurata, ſi ex omnibus bonis præſentibus & futuris facta ſit. Et improbat opinionem eorum, qui arbitrantur, quod donatio valet, ſaltem pro præſentibus: atque contrariam ſententium eſſe crebriorem contendit, vt ibi videbitur: Fachineus etiam, in conſil. 7. num. 5. lib. 2. Marc. Anton. Peregrinus, variar. lib. 6. ad cap. in præſentia, de probat. num. 105. Michaël Ferrer. 3. parte obſeruat, cap. 306. Alexander Trentacinquius, variar. reſolut. libr. 3. titul. de donationibus, reſolution. 3. num. 8. vbi cum ea remanet ſententia, quod donatio omnium bonorum præſentium & futurorum, iuramento non confirmatur: poſtmodùm verò num. 9. per totum diſputat, an virtute iuramenti valeat, ſaltem reſpectu bonorum præſentium? & refert duas opiniones contrarias; tandem concludit, quod ipſe vllo pacto non diſcederet ab eorum ſententia, qui aſſerunt, quod ſaltem valeat reſpectu bonorum præſentium ob virtutem iuramenti: & id ipſum probare videtur Cardinalis Dominicus Thuſcum, practicar. obſeruat. Iur tom. 2. littera D. concluſ. 648. num. 8. & 9. fol. 859. & n. 21. folio 860. Ioannes Petrus Fontanella, de pactis nuptialibus, clauſula 4. gloſſa 21. qui articulum diſputat ex numero 50. cum ſeqq. fol. 327. vſque ad num. 68. & tandem magis inclinat in ſententiam relatam, quod ſcilicet donatio omnium bonorum præſentium & futurorum, iuramento non confirmatur: & & limitat ſtatim numero ſexageſimo octauo, vt non prodedat quoad bona præſentia, quoad ea enim ſuſtineri debet per iuramentum, vt latius ibi.

Rurſus, & tertio loco pro ipſamet parte vrget, quod donatio omnium bonorum præſentium & futurorum, etiam reſeruato vſufructu ipſi donatori non valeat, ex ſententia quamplurimorum Authorum, qui ita asseuerarunt ſpecificè. Et in primis ſic tenuit Caſtrenſis, in l. vltima, num, 10. C. de pactis, & in conſil. 75. incipit. notandum eſt, colum. 2. lib. 2. Corneus, in conſilio 176. num. 23. lib. 2. & in conſil. 252. col. 2. lib. 3. & conſulendo aduerſus Alexand. tuetur Decius, in conſil. 30. num. 3. & in d.l. vltims, num. 32. & ibidem ſequitur Curtius iunior, num. 58. Purpuratus, num. 252. & veriorem putat Ripa, responſorum libr. 3. cap. 14. num. 3. de reuocand. donat. & ſequi videtur Rolandus, in conſilio 39. num. 2. lib. 1. & ideò Cagnolus, in ipſa l. vltima, C. de pactis, numer. 240. inquit, quod in hoc multi decipiuntur, qui exiſtimant, ſufficere reſeruationem vſusfructus, ad hoc vt valeat donatio omnium bonorum præſentium & futurorum. Eandem quoque opinionem ſequuntur Ioannes Baptiſta Ferretus, in repetitione cap. in præſentia, de probat. num. 17. volumine 3. repetition. Canonicar. alios etiam retulerunt Couar. variarum lib. 3. cap. 12. num. 2. Franciſcus Viuius, commun. opinion. ſiue concluſion. libro primo, opinione 73. Ioannes Botta, in conſil. 58. ex num. 36. Antonius Faber, ad titulum, C. de donationibus, definitione 9. fol. 109. 1. vbi concludit, quod donatio omnium bonorum præſentium & futurorem, ſiue vno contractu, ſiue pluribus ſimul factis, in diuerſas perſonas collata, non valet, tamerſi ampliſſimus vſusfructus exceptus ſit, quoniam quicquid donatori ſupereſſe poteſt ex fructibus bonorum donatorum, id, vt in futurorum donationem veniat, neceſſe eſt. Idem etiam tenet Iacobus Cancerius, variar. reſolut lib. 2. cap. 2. de Inuentario, num. 123. & ij quidem omnes mouentur duabus rationibus principaliter, & ſatis apparentibus prima facie, ex quibus censent, donationem huiuſmodi auferre liberam teſtandi facultatem, & ideò valere non poſſe: & in effectu dicunt, quod hæc donatio, etiamſi reſeruato vſufructu fiat, ſemper tollit liberam teſtandi facultatem: Primò, quia de iure vſusfructus donator teſtari non poteſt, cum id eius morte finiatur, vt certum, & vulgatum eſt. Secundò, quia nec etiam de fructibus, quos percipere debet, teſtari poterit, cum ij ſub nomine bonorum futurorum, in donatione comprehendantur. Et ita magiſtraliter ad hæc reducit retiones huius partis, Ludouic. Molina, de Hispan. Primog. lib. 2. d. cap. 10. ſub numero 20. verſic. ab hac autem communi opinione. Fachineus etiam, controuerſ. iur. lib. 6. cap. 89. in princip. Pater Ludouic. Molina, tomo 2. de iuſtitia & iure, diſput. 280. colum. 5. verſ. dubium eſt, vtrum, fol. 175. Cardin. Franciſc. Mantica, de tacitis & ambig. conuent. lib. 13. tit. 32. ex num. 1. vſque ad num. 5. qui tamen ſub num. 2. ſuperiores duas rationes complectitur: & num. 3. & 4. alias duas aſſignat, quæ verè (vt ego arbitror) ad ſuperiores reducuntur, ſiue id ipſum illæ continent. Inquit enim arguendo dicto num. 3. quod aliud eſt, reſeruare vſumfructum, aliud eſt, reſeruare fructus: quia vſusfructus iuris nomen eſt, l. 1. ff. de vſufractu, Inſtitut. eod. in princip. fructus autem ſunt facti, & quidem corporales, l. 1. §. quædam prætereà, ff. de rerum diuiſione, & in princip. Inſtitut. de rebus corporalibus: ergo, ſi vſusfructus reſeruatur, & is morte finitur, non poteſt dici, quod de fructibus perceptis teſtari poſſit: & inquit mantica ipse, ſic ſenſiſſe Decium, dicto conſ. 30. num. 3. verſic. ſic in donatione, & adiicit dicto n. 4. quod aliud eſt vſusfructus, aliud perciptio fructuum, l. ſi poſtulauerit, §. iubet lex, ff. ad Iul. de adulteriis. l. ſi vſusfructus, ff. de iure dotium: ergo donator de fructibus perceptis, qui non ſunt reſeruari, non videtur poſſe teſtari, cui conſequens eſt, vt donatio corruat, nec in caſu præſenti valere poturit, quo proponitur, donationem omnium bonorum præſentium & futurum factam fuiſſe.

Prætereà & quarto loco fortiter vrgere videtur conſideratio illa, quod ſcilicet donatio omnium bonorum præſentium, quæ alioquin valida erat, iure communi attento, vt aſſeuerunt Authores omnes commemorati ſuprà, in primo argumento huiuſce partis, ex num. 2. maximè, ſi iuramento vallata, & confirmata fuiſſet, ex eiſdem Authoribus, & multis relatis per Alexandrum Trentacinquium, variarum lib. 3. titulo de donationibus, reſolutione 3. num. 9. fol. 197. ex deciſione dictæ l. 69. Tauri improbatur, & nulla diiudicatur, negari autem non poteſt, quin is, qui bona ſua omnia donat retento vſufructu, facit donationem bonorum omnium præſentium, contra deciſionem Taurinæ legis ipſius. Id autem magiſtraliter, atque eruditè aſſequutus videtur Didac. Couar. variarum lib. 3. dicto cap. 12. num. 4. is namque Author, quamuis attento iure communi, de opinione præcedenti, quod ſcilicet donatio omnium bonorum præſentium futurorum non valeat, reſeruato vſufructu, dubitauerit, & ſic eo iure inſpecto, ſeruandam eam putauerit; inſpecta tamen deciſione d.l. 69. Tauri, qua cautum eſt, non valere donationem omnium bonorum, etiamſi de ſolis præſentibus, non autem futuris facta ſit: hodie communem opinionem nullo modo admittendam eſſe exiſtimat; ſed potius eſſe ſequendam Caſtrenſis, & aliorum ſententiam, fundamento præcedenti relatam: & Didaci placitum verum exiſtimant, & amplectuntur expreſſim Ioannes Matienzus, in d.l. 8. titul. 10. lib. 5. num. 5. Blaſius Flores Diaz de Mena, in addit. ad deciſionem Gamæ 166. fol. 65. vbi inquit, quod donatio omnium bonorum, reſeruato vſufructu, non valet iure noſtro Regio attento, quamuis aliter eſſet inſpecto iure communi idque ſequendo Didaci Couarr. ſententiam telatam qui in effectu tribus principaliter adducebatur, atque excitabatur rationibus,. Prima ratio eſt, quia eo inſtanti, quo quis donat omnia bona ſua, retento vſufructu, neceſſariò donat omnia bona præſentia: quia vſusfructus formalis, qui reſeruatur, pertinere non poteſt ad donantem vſquequò tranſlatio dominij in donatarium facta fuerit: tunc namque vſusfructus cauſalis in formalem transfertur, ex quo fit, vt tempore tranſlationis dominij ipſe donans abſque aliquibus bonis inueniatur, sicque donatio valere non debeat, cùm ſit donatio præſentium, quæ ex l. Tauri, fieri non poteſt. Secunda ratio eſt, quia (vt ipſe Couarr. inquit) omnes Doctores hac de re loquentes, ſupponunt, quod qui donat omnia bona præſentia, & futura, reſeruato vſufructu, donat omnia bona præſentia, cum ipſi non defendant communem opinionem, ex eo, quod ius vſusfructus cenſeatur eſſe in bonis noſtris, & videatur retinere aliquid præſens ex bonis ſuis, qui retinet vſumfruotum, ſed ex eo, quod poteſt teſtari de fructibus, quos ſuperlucrabitur. Tertia ratio eſt, quia etiamſi vſuſfructus in bonis præſentibus eſſe cenſeatur, non tamen eſt tale ius, de quo ipſe donans poteſt teſtari: ſi enim ſtatim moriatur, inteſtabilis remanet: cum vſusfructus morte faciatur, quod ius non permittit. Et hactenus de retionibus Didaci Couarr. quas ad litteram tranſcribit Ludouic. Melina, de Hiſpan. primog. lib. 2. d. cap. 10. ſub num. 23. & repetit pater Ludouic. Molina, tomo 2. de iuſtitia, & iure, diſput. 220. col. 2. verſ. vtrum autem in Caſtella, fol. 177. &178. in prinicip. vbi ſpecificè ponderauit argumentum à me adductum ſuprà, in illis verbis; Quoniam reſeruatio huiuſmodi vſusfructus, non tollit, quin ea donatio ſit bonorum omnium præſentium, quæ in Caſtella prohibetur. Et ſecundum hæc planum videbatur in eaſu propoſito, donationem eiuſmodi valere non debuiſſe.

Quino etiam loco non mediocriter vrget, quod licèt in caſu præſenti donatio omnium bonorum præſentium & futurorum facta fuerit cum reſeruatione vſusfructus, & daretur pro certo, quod de iure communi, & de iure Regio valeat, reſeruato vſufructu: attamen nihil id releuatin propoſito, ex eo, quod donator reſerunauit ſibi facultatem diſponendi in vita ſua, ſiue percipiendi fructus vſque in finem dierum vitæ ſuæ: donatio autem omnium bonorum præſentium & fututorum, vſufructu, vel aliquo reſeruato, ad diſponendum durante vita donatoris, vel de quo ipſe in vita diſponere valeat, ex ſententia multorum non valet; ideò quòd verba vſque in finem, & c. illud tantummodò præſe ferant, vt de bonis aut fructibus reſeruatis, in vita donator diſponere poſſti, quod ſupereſt poſt eius mortem in donationem bonorum ſuturorum reincidat; & conſequenter, quodverbis metipſis non intelligatur reſeruata facultas teſtandi, ſed ſolum diſponendi inter viuos: quod (vt dixi nunc) ex ſententia multorum iuris Interpretum procedit, & ij quidem promiſcuè vtuntur, ſiue quantitas aliqua, aut pars certa bonorum in proprietate reſeurata fuerit; ſiue vſusfructus, aut fructus reſeurntur, nec in hoc differentiam conſtituunt, ſed duntaxat vim faciunt in eo, quod donator reſeruaerit ſibi facultatem diſponendi in vita ſua. Et dicere ſolent, ita Bartolum conſuluiſſe, in conſ. 76. incip. Pater filio emancipato, lib. 1. & ſequuntur Socin. ſen. Decius, Crotus, Curt. iun. Natta, Craueta, & Gualdenſis, quos pro ea parte citauit Cardinalis Franciſcus Mantica, de tacitis & ambig. conuent. lib. 13. tit. 31. num. 4. qui quæſtionem proponit in terminis, quando non vſusfructus, ſed certa ſpecies, vel quantitas rationihilis fuerit reſeruata, vt quid poſſit in vita diſponere: & refert Authores præfatos aſſerentes, non ſufficere eam reſeruationem, quia ſolum, intelligitur reſeruata facultas teſtandi inter viuos, non vltime voluntate. Cæterum quæſtione 32. eiuſdem libri 13. num. 15. fol. 73. propoſuit quoſtionem in terminis, quando vſusfructus ita fuit reſeruatus, vt de eo donator poſſit in vita diſponere; & tunc inquit, conſuluiſſe Bartolum, in d. conſil. 76. & ſequutos Authores ibi relatos, donationem non valere omnium bonorum præſentium & fututorum, quia ex hoc datur intelligi, quod in teſtamento non poſſit diſponere, quia eius effectus poſt eius mortem confertur, & in eiſdem terminis vſusfructus ad modum prędictum reſeruati, cum aliis Authoribus tenuit Ludouic. Molin. de Hispan. primog. lib. 3. de cap. 10. num. 14. Alexand. Trentaciq. variar. lib. 3. tit. de donat. reſolutione 3. ſub num. 18. in verſ. declaratur verò non procedere, fol. 199. qui ibidem num. 2. fol. 196. loquitur ſimpliciter in quacunque reſeruatione, & ſolum facit vim in eo, quod facultas fuerit reſeruata diſponendi in vita: Et citat Bartolum eundem, Ripam etiam, Crauetam, Decium, Durandum, Cagnolum, Curtium iun. Cephalum, Romanum, & Couar. ita tenentes, & concludit, ab hac opinione non eſſe recedendum, Quam etiam tenuit Fachineus, in conſilio 7. numer. 7. libr. 2. Petrus Bimius, in conſilio 267. numero 4. parte. 2. Cephalus, in conſil. 288. num. 32. & ſeqq. lib. 3. Celſus Hugo, in conſil. 37. num. 9. Ripa, Reſponſorum 3. in titul. de donat. cap. 14. Ioannes Vincent. Honded. in conſ. 37. num. 34. & in conſil. 39. num. 14. libro primo, Azeuedus, in l. 8. titul. 10. lib. 5. ſub numer. 4. in verſic. quod ſecus eſſet: & ex communi Interpretum ſententia hæc procedere, ex his deducitur manifeſtè, quæ Iulius Clarus, in §. donatio quæſtion. 19. & 20. & Antonius Faber, de erroribus pragmatic. deca. 48. errore 6. colum. 2. & 3. ex fol. 1116. Fontanella, de pactis nuptialibus, clauſula quarta, gloſſa 23. numer. 17. & duobus ſequentibus, fol. 342. Iacobus Cancerius, variarum reſolution. lib. 3. cap. 2. de Inuentario, num. 125. reliquerunt ſcripta.

Ita ſimiliter, quod donatio omnium bonorum præſentium, & futurorum, non valeat, vbi quis reſeruauerit ſibi aliquid, de quo diſponere poſſit in certum genus perſonarum, vel in certam cauſam, putà, vt poſſit diſponere, ſiue teſtari pro anima; quia facultas teſtandi, quæ debet eſſe libera, pro ſalute animæ eſt reſtricta; reſponderunt Decius, Curtius iunior, Ripa, & Silueſter Aldobrand, quos in id retulit Cardinalis Franciſcus Mantic. de tacitis & ambig. conuent. lib. 13. tit. 31. num. 5. Cagnol. etiam, in l. vltima, num. 244. C. de pactis, vbi alios citat Ioan. Cephalus, in conſ. 485. num. 128. lib. 4. & cum Socino, Decio, Bertrand. & Cagnolo, Alexand. Trentacinq. variar. lib. 3. tit. de donat. reſolutione 3. num. 3. & 5. & procedere ex communi Interpretum placito, elicitur palam ex his, quæ Iacobus Cancer. Antonius Faber, & Ioann. Petr. Fontanel. in locis antea relatis tradiderunt.

Sic etiam, quod donatio omnium bonorum præſentium, & futurorum non valeat, quando donator aliquid ſibi reſeruauit, ex quo neceſſitatibus ſuis proſpicere valeat: tradiderunt Dec. Curt. iun & Cephal. cum quibus Alexand. Trentacinq. d. reſolutione 3. num. 4. & cum eiſdem, purpurato etiam, Celſo Hug. & Menoch. Ioan. Vincent. Honded. d. conſ. 39. num. 14. lib. 1.

Ita pariter, quod non valeat donatio omnium bonorum præſentium & ſuturorum, ſi donator reſeruauit ſibi aliquid, de quo poſſit in vita, vel in morte diſponere: quia talis reſeruatio non videtur præcisè reſeruare teſtandi facultatem donatori, ex quo habet poteſtatem diſponendi ex bonis reſeruatis in vita, & conſequenter diſponendo de illis in vita, non retineter teſtandi facultatem; Decius non dubitauit reſpondere, in conſ. 251. num. 3. & ſequitur Curt. iun, in conſ. 25. & in conſ. 126. num. 60. & in l. finali, ſub n. 59. c. de pactis.

Ac denique, quòd ad hoc, vt donatio omnium bonorum præſentium & futurorum, vſufructu, vel alio quo reſeruato, validad ſit requiratur neceſſariò, illud reſeruatum eſſe causâ teſtandi, & quod ita dicatur ſpecificè; ex aliis iuris Interpretibus tradidit Ioann. Vincent. Hond. d. conſ. 39. num. 14. poſt Menoch. in conſ. 184. num. 5. lib. 2. vbi dicit, reſeruationem fieri debere expreſſa cauſa, vt poſſit donans teſtamentum condere. Cum igitur in caſu præſenti, ad eum modum reſeruatio facta non fuerit, ſed potius, vt dictum fuit ſuprà; videtur neceſſariò dicendum, quod ex eo valere non debeat, iuxta Authorum doctrinas hactenus commemoratas.

Rurſus & ſexto loco pro eadem parte facit, donationem omnium bonorum præſentium & futurorum, factam fuiſſe in caſu præſenti, abſque reſeruatione quantitatis mille ducatorum, quæ principaliter obiicitur, & ſic à principio nullam fuiſſe: quantitatem autem ipſam elapſis iam ſex diebus poſt abſolutam & perfectam donationem, reſeruatam fuiſſe, ſicque reſeruationem eam ex interuallo conualidare, aut ratificare donationem eandem non potuiſſe; cum contractu donationis perfecto, nihil ex interuallo addi, aut detrahi potuerit, l. prefecta donatio, cum vulgatis, C. de donat. quæ ſub modo, & longa ſerie comprobaui, atque exornaui lib. 3. cap. 10. per totum, cùm etiam ratificatio actum aliàs nullum ab initio, conualidare non potuerit, vt per Anchar. in conſ. 123. Ruin. in conſil. 41. num. 20. volum. primo, & in conſil. 132. eod. volum. Afflict deciſ. 117. Octauian. Cacher. deciſ. 166. num. 10. & 11. Aretinum, in conſil. 128. Eximie Domine. colum. 3. Alexand. in conſil. 26. numer. 19. lib. 6. Pariſium, in conſil. 55. num. 59. lib. 1. Nattam, in conſil. 262. num. 10. Anton. Galeat. Maluaſiam, in conſilio 86. numer. 10. & 16. Petr. Surdum, in conſil. 173. numer. 34. libro primo, & in ratificatione, ſeu confirmatione actus nulliter facti debent interuenire omnes ſolemnitates, quæ in ipſius confectione neceſſariæ erant, l. ſi vt proponis, c. de nuptiis, l. nuptiæ, ff. de ritu nuptiarum: & cum Innocentio, Baldo, Angelo, Salicero, Decio, & Bruno, Rolandus, in conſ. 90. num. 49. & ſeqq. lib. 1. Octauian. Cacher. d. deciſ. 166. num. 13. Petrus Surd. deciſione 70. num. 15. Cæterum in caſu præſenti non apparet, tempore ratificationis prædictæ, interueniſſe nonnulla, quæ in ipſius confectione neceſſaria erant omnino, & ſic ratificari non potuit donatio metipſa.

Septimo denique & vltimo loco facit, quod dicta D. Eliſabetha, ante dictam donationem omnium bonorum præſentium, & futurorum fecerat teſtamentum ſuum anno præterito nonageſimo tertio, in quo vt firmius maneret teſtamentum ipſum, appoſuerat clauſulam derogatoriam, non modò teſtamenti alterius cuiuſque, ſed & diſpoſitionis cuiuſlibet, quam poſtmodum faceret, in qua expreſsè, & in indiuiduo appoſita non eſſent verba omnia de la Aue Maria, inſerta in dicta clauſula; ex quo elici poſſe videtur, & Aduocati huius partis eliciunt, quod in caſu præſenti, non modò teſtamentum aliud poſtmodum factum, ſed ipſa donatio, quæ ex pòſt facto confecta eſt, nullitatis vitium in ſe continent, ſiue valere non debent, ideò quòd in ipſis diſpoſitionibus, hoc eſt, teſtamento ſecundo, & donatione omnium bonorum præſentium & futurorum, non inuenitur ſpecificata, & mentionata dicta clauſula: idque argumento eorum, quæ poſt alios Authores obſeruaruut Antonius Gomezius, in l. 3. Tauri, numer. 94. Iulius Clarus, §. teſtamentum, quæſtione 99. Guil. Benedictus, in cap. Rainuntius, de teſtament. verbo, teſtamentum. el 2. per totum. Couar. in rubrica de teſtamentis, 2. parte. Ioannes Gutierrez, practicarum, libro 3. quæſtione 46. & 47. Simon de prætis, de interpretat. vltimar. volunt. libro ſecundo, dubitatione ſecundad, ſolutione prima, ex numer. 13. fol. 186. Burſatus, in conſil. 47. & in conſil. 96. libro primo, Marc. Anton. Eugenius, in conſil. 59. Silueſter Aldobrandinus, in conſilio 14. libro primo. Hippolytus Riminald. in conſil. 335. & in conſil. 278. libr. 3. & in conſil. 682. lib. 6.

Cæterum his omnibus non refragantibus, rectius Senatus Hiſpalenſis definiuit contrarium in propoſito caſu, & ſuperiores rationes, & fundamenta in conſideratione non habuit, ſicque præfatam donation em irreuocabilem, & validam omnino fuiſſe, iuridicè ſtatuit. Senatus autem ipſius deciſio, & huiuſce partis reſolutio, ex ſequentibus magis fulcitur, & comprobatur argumentis & rationibus.

Ac primum equidem ex his, quæ cap. præcedenti, ex. num. 1. cum multis ſeqq. adnotata, & ſcripta reliqui; quatenus actus iteratos, & verborum geminationem operari quamplurimos effectus, & efficacem, & magis efficacem voluntatem demonſtrare, enixam etiam, omnimodam, & deliberatam intentionem arguere, fortius ius actui celebrato tribuere, & actum aliàs inualidum, reddere validum; tollere omnem dubitationem, & operari vt nihil contra actum iteratum, ſiue geminatum obiici poſſit; longa ſerie, & quamplurimorum iuris Interpretum allegation, & authoritate comprobaui, atque exornaui, vt ibidem, videri poterit: & in terminis noſtris, quod actus geminatio, aut iteratio validum efficiat actum præcedentem, quamuis inualidum, vt nihil contra eum opponi poſſit; tradiderunt Decius, in conſ. 181. Craueta, in conſil. 112. numero 9. & in conſil. 114. num. 8. Neuizanus, in conſil. 66. numero 28. Grammaticus, in conſil. ciuili 99. num. 6. Ioannes Cephal. in conſ. 40. numero 8. & ſequentibus, libro primo, Tiberius Decianus, in conſil. 33. numero 41. libro primo, Corneus, in conſil. 140. numero ſecundo, libro 2. Franciſcus Beccius, in conſil. 176. libro 2. & idcircò, metus, vel doli, aut suggeſtionum allegatio quoque illa excluditur, ob geminationem eandem actuum, & voluntatis, quæ præpoſterè quidem ab ipſa parte contraria prætendebatur. Idque ex ſententia eorundem, ac permultorum illorum Authorum, quos dicto cap. præcedenti recenſui, & ideo ibi adducta non repeto.

Secundò deinde pro eadem parte vrget, donationem præfatam (de qua nunc controuertitur) iuramento vallatam, & munitam fuiſſe ſpecificè; idque vltra verborum, & actuum geminationem, quæ etiam iuriſiurandi vim obtinet, vt ipſo cap. ſuperiori, ex aliorum Authorum ſententiis adnotatui, & ſcripſi. Sicque duplici ſubſiſtere debuiſſe iuramento, altero à lege inducto, ſiue ex iuris vtriſque Interpretum conſideratione, ob vim geminationis actus introducto. Altero verò ſpecificè, & indiuiduo à donatrice ipſa appoſito in donatione; ſic ſane atque in propriis terminis noſtris, quod donatio omnium bonorum præſentium, & futurorum, iuramento confirmetur; defendunt, & longè verius arbitrantur Abbas, in conſilio 18. verſiculo, plus dico, libro primo, Corneus, in conſil. 252. numer. 6. libr. 3. Alexander, in conſilio 7. num. 9. libr. 6. ſequitur Cæpola, in conſil. 8. num. 4. in fine, & ſeqq. in ciuilibus. Iaſon, in l. is cui bonis, num. 19. de verbor. obligat. Decius, in l. pactum quod dotali, numero primo, & ſequentibus, C. de pactis, & in conſilio 202. numer. 2. in fine, & num. 3. vbi veriorem opinionem dicit & ſequitur, & in conſil. 655. num. 12. Craueta, in conſil. 139. num. 8. & 9. Fortunius Garcia, in tractatu de vltimo fine iuris, illatione 20. verſiculo, tertius caſus. Socin. iun. in conſil. 65. num. 46. & ſequentibus, & conſil. 143. num. 36. libro primo, licet variauerit, in conſil. 44. numer. 30. & ſequentibus, lib. 2. Didac. Couar. in rubrica de teſtamentis, ſecunda parte, num. 5. & 6. Riminaldus, in principio, de donat. numer. 28. And. Fachineus (qui hanc opinionem defendit) controuerſiarum iuris, lib. 6. cap. 88. fol. 798. Ferdinand. Vazq. de Menchaca, controuerſiar. vſufrequentium, cap. 62. à numer. 2. cum ſeqq. pater Ludouic. Molina, tomo primo de iuſtitiæ & iure, disputation. 151. per totam, & tomo 2. disputatione 280. columna primo, verſic. antequam vero, folio 171. pater Leonardus Leſſius, de iuſtitia & iure, libr. 2. cap. 18. dubitatione 13. numer. 96. vbi inquit, infirmam eſſe rationem, qua Iuriſperiti ad contrarium tenendum, excitantur, quod ſcilicet donatio omnium bonorum præſentium & futurorum intelligatur contra bonos mores, quia aufert liberam teſtandi facultatem, & ideo iuramentum ſuper ea interpoſitum, nullius ſit momenti: quia (vt ſuperiores, nunc relati, poſt Didac. Couar. obſeruant) dici non poteſt, id eſſe contra bonos mores, quaſi repugnet iuri naturali, vel contineat aliquod crimen, aut peccatum etiam veniale. Nam quod quis ſibi præripiat donando, teſtandi facultatem liberam, iuri diuino non repugnat, & ideo ſeruari poteſt hoc in caſu iuramentum ſine diſpendio ſalutis æternæ, & donationem confirmat, quamuis diceretur contra bonos mores, inſpecto iure ciuili, & regulis eius, & his quæ ad politicam adminiſtrationem ſpectant, quibus Dei numen, religionem, vim, & authoritatem iuramenti præferendam eſſe, ſæpenumero ſacris Canonibus edoceri, teſtatur Fachineus, d.c. 88. in fine. Pater verò Ludouic. Molina, tomo 2. de iuſtitia & iure, diſputatione 280. colum. 2. fol. 172. adiicit noſtram, atque Didaci Couarr. ſententiam, vel alia confirmari ratione, quod non ſolum huiuſce, ſed etiam contrariæ partis Authores conueniunt in vno, videlicet, quod damnatio omnium bonorum præſentium, & futurorum, facta Eccleſiæ, vel alij pio loco, valeat de iure; vt tenent Authore relati ab eodem patre Molina ibi: latius per Cardinalem Franciſcum Manticam, de tacitis & ambiguis conuent. lib. 13. titul. 28. per totum, maximè ex numer. 7. cum. ſeqq. & titul. 27. numero finali, Matienzum, in l. 8. titul. 10. lib. 5. gloſſa prima, numer. 8. Ioannem Petrum Fontanella, de pactis nuptialibus, clauſula 4. gloſſa 21. parte prima, num. 58. & gloſſa 21. part. 2. ex num. 1. cum multis ſequentibus, ex fol. 231. latè Farinacium, nouiſſimar. Rotæ Romanæ, anni 1618. decision. 458. part. 2. tom. 1. & tamen quæ ſunt contra bonos mores iuris naturalis, vel Canonici, intuitu Religionis, vel pietatis promitti non debent, cap. ſuper eo. de vſuris, etſi intuitu Religionis donatio ſuſtinetur, ergo Religione iuſiurandi, & diuini Numinis confirmari poteſt: quia ſcriptum eſt, Redde Domino iuramenta tua, Matthæi, cap. 5. vt concludit Mantica. d. titul. 27. numer. 6. fol. 65. qui dixit num. 2. quod ſi veritatem colimus, quæ cum ſit mater iuſtitiæ, ſuper omnia colenda eſt; præfata ſententia tutior videtur, quia huiuſmodi iuramentum poteſt ſeruari ſine diſpendio ſalutis æternæ, cap. cum contingat, de iureiurando, cap. quamuis pactum, de pactis in 6. & concludit id ipſum, quod dixi, quod quamuis ſi auferatur alicui libera teſtandi facultas, hoc à iure Ciuili intelligatur eſſe contra bonos mores, non tamen cenſetur eſſe contra bonos mores iuris naturalis, vel Canonici, cum ſine periculo ſalutis æternæ poſſit obſeruari, & eaſdem rationes repetit, & latius comprobat Fontanella, d. gloſ. 21. prima parte, ex num. 50. vſque ad num. 68. ex fol. 327. & concludit, quod donare omnia bona præſentia, & futura, & priuare ſe facultate teſtandi, non eſt contra bonos mores, qui turpitudinem præſe ferant, & peccatum, etiam veniale contineant. Ipſe tamen Fontanella, à priori, & contraria ſententia non recedendum, non fortiori alia ratione credidit, quàm quod communis eſſet, quæ tamen quàm debilis, & infirma ſit, ex ſe ipſa apparet, ex Authoribus quoque nunc relatis deducitur, ex quibus ſatis communem eſſe hanc opinionem, & concludentibus comprobari rationibus, elicitur dilucide: item ex eo quod huius Regni Scriptores nonnulli aſſeuerarunt ſecurè de donatione omnium bonorum præſentium, quæ de iure Regio annullatur in d.l. 69. Tauri, quod ſcilicet iuramento confirmetur ipſa; quod tamen negarunt de donatione bonorum præſentium, & futurorum, tametſi iureiurando munita foret; vt per Anton. Gomezium, in eadem l. Tauri 69. ibi: Sed his non obſtantibus ego teneo contrariam ſententiam, imo quod talis donatio omnium bonorum præſentium tantum, firmetur iuramento hodie in noſtro Regno. Et ibidem, fundamentis omnibus partis contrariæ ex propoſito ſatisfacit; & Antonium Gomezium ſequuntur Ioannes Gutierrez, de iuramento confirmat. prima parte, cap. 11. num. 13. Matienzus, in d.l. 8. titul. 10. lib. 5. gloſ. 1. num. 8. vbi quod donatio omnium bonorum præſentium, etiam de iure huius Regni firmatur iuramento; & quod non firmetur, dixerat antea num. 2. ſi ſit præſentium & futurorum; & ipſum concludit Azeuedus, ibidem, in verſiculo. Et ſic teneo, donationem omnium bonorum præſentium tantum iuramento validari. Et nouiſſimè eam explicat: pater autem Ludouic. Molina, tomo 2. de iuſtitia & iure, dicta disputatione 280. colum. 2. in fine, in verſic. de donatione omnium bonorum, abſque dubio id eſſe ſcripſit; nam cum antea ex ſua, & Didaci Couarr. ſententia dixiſſet, etiam futurorum non modo præſentium donationem iuramento firmari de iure communi, & Regio; planum equidem redditur, multo magis bonorum omnium præſentium tantum donationem confirmari iuramento.

Præterea & tertio loco pro ipſa parte facit, quod in dicta donatione bonorum omnium præſentium & futurorum, reſeruatus fuit vſusfructus eorum, vt conſtat ex verbis donationis ipſius, ibi: Primeramente con tal cargo y condicion, que reſeruò en mi, y para mi el vſufructo de todos los bienes rayzes, juros, y tributos, que el dia de o y tengo, y poſſeo, y tuuiere, y y poſſeyere de qui adelante, haſta el fin de los dias de mi vida, porque deſde el dia de mi fallecimiento en adelante, iunto, y conſolidado el vtil dominio con el directo, à de quedar para el dicho Geronimo de Medina Caſtellon libre y enteramente, y ſin retencion de coſa alguna: At in his terminis certum equidem eſt, & frequentiori, atque veriori Interpretum placito receptum, quod fructus non cadunt in donatione, quia reſeruando vſumfructum donator, videtur reſeruare fructus, qui ex eo percipientur, & de illis poterit teſtari, ſicque ceſſat ratio illa impeditiua facultatis teſtamenti contendi, prout egregiè declarauit Paul. Caſtr. qui fuit precipuus huius opinionis Author, in l. ſtipul. hoc modo concep. n. 3. ff. de verb. oblig. vbi Raphael Cuman. & Alex. n. 18. Iaſ. n. 10. Socin. iunior, n. 93. atque cæteri Scribentes profitentur communiter, donationem omnium bonorum præſentium, & futurorum cum reſeruatione vſusfructus valere, & fructus non venire in donatione futurorum, quia reſeruati dicuntur, vt de eis diſponere, ac teſtari valeat donator, & ſequuntur Iacob. de S. Georg. Alciat. Aretin. Rom. Abb. Socin. Alex. Bellam. Crauet. Iul. Clar. & Didac. couar. cum quibus, & cum Bart. qui ita ante alios ſenſit, in conſ. 76. colum. vlti. lib. 1. conſtanter defendit & erudite, atque magiſtraliter (vt adſolent) comprobat Ludou. Molina, de Hiſpanor. primagen. lib. 2. cap. 16. num. 20. & ſeqq. Ant. Gomez. in l. 69. Tauri, n. 3. verſ. & idem eſt, ſi donator: & cum Caſtr. Alex. Iaſone, Socin. iun. Craueta, Decio, Rolando, Natta, Couar. Hieron. Gabriele, Aretin. Grato, Iulio Claro, Laurent. Hircon. Menoch. Bertrand. Neuizano. & Ruin. Hippolytus Riminald. in conſ. 167. n. 14. & ſeq. lib. 2. & in conſ. 242. num. 59. & ſeq. lib. 3. & in conſ. 234. n. 98. & ſeq. eod. lib. Ioan. Vinc. Honded. in conſ. 37. num. 35. lib. 1. Cardin. Franciſc. Mantica, de tacit, & ambig. conuent. lib. 13. tit. 32. n. 11. videndus ex num. 5. vbi profitetur, quod hæc ſententia melioribus iuribus, & rationibus nititur, & plures etiam habet Authores, qui maioris ſunt ponderis, & auctoritatis, cum ipſis etiam Authoribus, & cum Cagnolo, Ripa, Viuio, & Cephalo, Cardin. Thuſ. pract. concluſ. iur. tomo 2. littera D. conc. 648. n. 44. & ſeq. fol. 802. Villalob. Olanus, Menchaca, Suarez, Ioan. Botta, Menoch. & & alij congeſti per Blaſium Florez Diaz de Mena, in addition, ad deciſion. Gamæ 166. qui iure communi attento, hanc fatetur eſſe communem opinionem, quamuis iure Regio inſpecto, aliter exiſtimet, de quo inferiùs dicetur. Eandem etiam ſententiam, quod valeat donatio omnium bonorum præſentium, & futurorum, quando donans reſeruauit ſibi vſumfructum eorum bonorum pro toto tempore vitæ ſuæ, & quod non veniant fructus ſub nomine futurorum bonorum, ſed reſeruati dicantur, vt de eis liberè diſponere, & teſtari valeat donator; firmiter defendit, & ita tenendum abſque dubio in iudicando, & conſulendo, quia verius, & communiori Doctorum ſententia receptum; firmauit Ioan. Gutier. de iuramento confirmat. 1. parte. cap. 11. n. 14. per totum Pet. Surd. in conſ. 450. n. 54. lib. 3. pater Ludou. Molina, tom. 2. de iuſt. & iure. d. diſputat. 280. colum. 6. & 7. ex verſic. dubium eſt. fol. 175. & 176. Ludou. à Peguera, deciſ. 142. per totam. Andreas Fachi. controuerſ. iur. lib. 6. cap. 89. fol. 798. qui reſolutiuè hanc partem probauit: idem Fachineus, in conſ. 7. lib. 2. Alex. Trentacinq. variar. reſolut. lib. 3. tit. de donat. reſolut. 3. num. 18. fol. 199. Pet. Anton. de Petra, de fideicommiſſis, quæſt. 4. in addit. poſt. num. 8. verſic. ſed hoc temperamentur, fol. 24. Vincentius de Franchis, deciſione 168. Michael Ferret. lib. 3. obſer. cap. 304. Pet. Ioan. Fontanella nouiſſimè, de pactis nuptialbus clauſula 4. gloſſa 22. qui cum ex num. 1. vſque ad numerum 20. articulum diſputauerit; aſſerit numero 4. quod hæc opinio verior, & communior appellatur, & quod reſeruando ſibi vſumfructum donator, viſus eſt etiam reſeruare ſibi fructus percipiendos, & quicquid ex eis ſupererit ad teſtandum; & ſic quod non veniunt in donatione, prout ibidem inquit, & in propoſito articulo diuerſas ſententias adducit, tandem propoſitam magis firmat. Firmauit etiam, & ſingularia verba ſcripta reliquit Berengarius, in repetitione cap. vnici, de filijs natis ex matrimon. cap. 5. n. 6. ibi: Tu non recedes à communi ſententia, quam vt tuearis, reſpondebis ſuperiori rationi, quod immo donator poterit de recollectis ex vſufructu teſtari, quæ nullatenus donatione continentur; licet enim quod donans lucratur, & conſequitur ex vſufructureſeruato, ſit futurum, & contineatur, verbo, futurorum, ſi nulla fuiſſet facta reſeruatio, aut exceptio; tamen dum donans reſeruauit vſumfructum à generali donatione, illum excepit, tam à donatione præſentium, quam futurorum, proinde donatione contineri non poſſunt, qua ex vſufructu reſeruato collecta fuerunt, tam expreſſa donantis, & reſeruantis, quam ex diſpoſitione. l. fin. C. de. remiſſion. pigno. qui textus ſingularis eſt, & communem ſententiam vehementer iuuat, quam ſequaris, & c.

Et quidem opinionem prædictam (ſi Authores omnes hucuſque ſcribentes originaliter prælegantur) ratio illa ſuperius propoſita potiſſimùm iuuat, & cæteræ omnes ad eam reducuntur, quod ſcilicet reſeruatio vſusfructus facit, vt fructus percipiendi videantur ſpecificè reſeruati, & de ipſis poſſit donator diſponere: atque ita ceſſet ratio illa, quæ impedit teſtamenti factionem. Nam cum vſusfructus nihil aliud ſit, quam ius vtendi & fruendi alienis rebus, ſalua rerum ſubſtantia, l. 1. ff. de vſufructu, & Inſtit. eod. in princip. ex quo in donatione excipitur vſusfructus, omnes fructus excipi intelliguntur, quia omnes ad fructuarium pertinent, l. vſufructu, ff. de vſufructu legat. Quamuis enim vſusfructus in iure consistat, tamen emolumentum rei continer, l. Mæuius, §. fundo, ff. de legatis 2. Et quemadmodum perceptio fructuum (quæ etiam commoditas percipiendi fructus appellatur) ab vſufructuario vendi poteſt, vt longa ſerie adnotaui, atque explicaui in commentarijs de vſufructu, cap. 69. per totum: ita ſimiliter, & de ipſis fructibus, & de eorum pretio, ſi ei aliquid ſuperſit, teſtari poteſt donator idem, qui vſumfructum ſibi reſeruauit; prout hæc omnia ſingulariter & vere in confirmationem huius opinionis conſiderauit Cardinalis Franciſcus Mantica, àe tacitis & ambiguis conuent. libro. 13. dicto titulo 32. numero 9. & tribus ſeq. & numero 7. ex alio probat opinionem ipſam, quia ſi habenti tibi proprietatem, vſumfructum mortis cauſa ceſſero, poſſum te fideicommiſſo onerare: neque ad rem pertinet, quod vſusfructus morte extinguitur, quia commodum medij temporis, quo donator viuit, cogitamus, l. tertia, §. vltimo, de legatis tertio Ex quo ſequitur, quod ſicut in ceſſione vſusfructus facta mortis cauſa, fructus medij temporis in ceſſione comprehenſi intelliguntur: ita etiam, ſi quis donat omnia bona præſentia, & futura excepto vſufructu, ſine reſeruato eo commodum ipſorum fructuum intelligitur ſibi retinuiſſe, ergo in donatione fructus non poſſunt eſſet comprehenſi, vt per Hieronymum Gabr. in conſ. 137. num. 35. & in conſ. 139. n. 2. lib. 1. quod ſi fructus in donatione non veniunt (concludit Mantica ipſe) certè ſequitur, donatorem de ijs poſſe teſtari, & conſequenter donatio ſuſtinetur.

Sed & iura nonnulla, pro hac ipſa ſententia, quod donatio bonorum omnium præſentium & futurorum, reſeruato vſufructu valeat; Didac. couar. expendit, & inducit variar. lib. 3. d. cap. 12. n. 4. textum inquam, in l. vltima, C. de remiſ. pignor. & in l. penult. §. vltimo, ff. de pignoribus, quæ etiam adducit, & credit, quod communem ſententiam vehementer iuuant, Ludou. â peguera, deciſ. 142. verè negari non poteſt, quin ipſæ leges induci valeant iuridicè, & argumentum præſtent in comprobationem ſententiæ præfatæ: quamuis argumentum ipſum ex his deductum, non eſſe ſatis firmum contendat, & legibus eiſdem reſpondeat Ant. Fachin. controuerſ. iuris, lib. 6. d. cap. 89. qui concludit, firmius eſſe argumentum pro confirmatione huiuſce partis, quia videlicet, dum donator ſibi vſumfructum reſeruat, videtur ſibi in conſequentiam reſeruare ius, quod competit vſufructuario; eſt enim annexum, nec intelligi poteſt, aliquem vſumfructum habere, niſi ſit vſufructuarius. Sed vſufructuarius facit fructus ſuos, l. qui ſcit, verſic præterea cum, ff. de vſuris. Ac proinde eos tranſmitti ad hæredes ſuos, l. defuncta ff. de vſufructu. Ergo & iſte donator reſeruaſſe ſibi intelligitur hoc ius faciendi fructus ſuos, & ſibi acquirendi, ac tranſmittendi ad ſuos hæredes. Hoc enim ius (vt dictum eſt) vſufructuario competit, ex quo efficitur, fructus percipiendos, donationem ſibi reſeruaſſe, licet non expreſsè, tacitè tamen, & conſequentia vſusfructus reſeruati; & hactenus Fachineus, qui eádem in effectu rationem adducit, quam ex Card. Franc. Mantica num. præcedenti propoſui, & in communem ſententiam reincidit.

Ex ipſis autem facilè quidem, & concludenter diluuntur rationes illæ duæ, quæ pro contraria parte ponderabantur ſuprà ad tertium fundamentum partis contrariæ, num. 4. per totum, Quod ſcilicet hæc donatio, etiamſi reſeruato vſufructu fiat, ſemper tollit liberam teſtandi facultatem, quia de iure vſusfructus donator teſtari non poteſt, cùm id eius morte finiatur: ſi quidem hæc ratio deficit ex eo, quod is, qui ſibi reſeruat vſumfructum, eo inſtanti, quo donationem facit, inuenitur dominus illius iuris vſusfructus, quod reſeruauit, illúdque illico vendere poteſt, atque de prætio teſtari: eſt namque ius vſusfructus æſtimabile de per ſe, vendíque, atque æſtimari poteſt, quamuis morte finiatur: prout Ludon. Molina notauit de Hiſpanorum primogenijs. lib 1. cap. 19. nam. 39. & lib. 2. cap. 10. ſub. num. 20. vbi ita reſpondet, & addit, quod etiamſi donator non diſponat illicò de illo iure vſusfructus, prout diſponere poteſt ante factam donationem, vel ſimul cum ipſa donatione, non eſt præſumendum, quod illico mori debet, ſed potius ex plurium iurium præſumptione, donatio ſubſtinenda. Quæ quidem iura nunquam cenſuerunt, aliquem illicò moriturum, ſed latiſſimam annorum metam vitæ conſtituerunt, l. final. C. de ſacroſan. Eccleſ. l. hæreditatum, cum ſimilibus, ff. ad falcidiam. Ideóque hæ infauſta præſumptio, atque iuris diſpoſitioni adeo contraria, nullo pacto admittenda erit. Et hactenus Molina, quem pater Ludon. Molina, tom. 2. dicta diſputatione 280. ſequitur in omnibus. Ego verò addiderim, donationis omnium bonorum cum reſeruatione vſusfructus, validitatem, iuxta veriorem opinionem non pendete ex futuro euentu, ſi tempore mortis remanſurum ſit donatori, de quo teſttetur, vel non, vel ſi ſtatim moriturus ſit, aut ſi viuet aliquo tempore; donationis namque actus, ſicut teſtamentum, ex futuro euentu pendere non poteſt; quicquid nonnulli Authores contrà exiſtimauerint; prout aduertit, & eos rectè improbat, atque ita defendit cum alijs iuris Interpretibus, Ioannes Petrus Fontanella, de pactis nuptialibus, clauſula 4. gloſſa 22. numero 7. 8. & 9. fol. 338. qui inde obſeruat numero 10. poſt Couar. Molinam, Manticam, Thuſcum, & Trentacinquium, futurum euentum in propoſito ſpectandum non eſſe, ſed tempus donationis inſpici debere, ad dignoſcendum, an illa valeat, nec ne, vt ſi vſusfructus reſeruatus ſit iam modicus vt non ſit verſimile, remanſurum ex eo, de quo poſſit donator teſtari, non valeat, ſi autem ſpes ſit in contrarium valeat quidem; & ita ſola ſpes, & vſusfructus reſeruati qualitas ſufficiat, quicquid poſtea contingat; nam quæ à principio valuit donatio, ex pòſt facto non reuocatur: & ideo ſufficit, quod appareat tempore confectionis illius, poſſe in futurum donatorem potentialiter habere hæredem; quamuis ex pòſt facto aliter contingat, & donator contrahat debita, vel fructus omnes conſumat; prout hæc omnia latiùs comprobat Fontanella, dicta gloſſa 22. ex num. 11. vſque ad numerum 16. vbi vide.

Similiter etiam ſecunda ratio non obſtat ex eo, quod (vt ſæpè dictum eſt) is, qui vſumfructum ſibi reſeruauit, non ſolum cenſendus, eſt, ſibi ius vſusfructus reſeruaſſe, ſed etiam commoditates, atque fructus in poſterum percipiendos. In iure namque vſusfructus, commoditas ineſt, l. 1. ff. de vſufructu. Sicque hi fructus, qui in reſeruatione comprehenduntur, in generali donatione non veniunt, vt ſuprà obſeruaui, & tradi Ludou. Molina, de Hiſpanor. primogeniijs, lib. 2. dicto cap. 10. num. 21.

Remanet ergo attento iure communi, & veriorem, & receptiorem fuiſſe Interpretum noſtrorum ſententiam, quod donatio omnium bonorum præſentium & futurorum, reſeruato vſufrucut, valeat omnino, quia fructus reſeruati dicuntur, de quibus donator diſponere, ac teſtari liberè valet. Quod etiam in effectu tenuit Marc. Ant. Peregr. & quatuor caſus diſtinxit, in cap. in præſentia, de probation. num. 111. per totum, variar. iur lib. 6. de iure auiem Regio, ac poſt deciſionem dictæ l. 69. Tauri, quod id ipſum dici debeat, ſiue donatio ſit omnium bonorum præſentium, & futurorum, ſiue præſentium tantum; vt reſeruato vſufructu, valeat; defendit conſtanter Ludou. Molina, & verè quidem de Hiſpanor. primogen. lib. 2. dicto cap. 10. num. 22. & 23. qui quæſtionem abſoluit in hæc verba. Ex quibus opinio iſta mihi verior, atque probabilior videtur, ſicque illam, etiam ſtante dictæ l. 69. Tauri, interdum apud ſuprema. Tribunalia receptam vidimus: & in ſummario eius numeri ſic ſcripſit: Donatio omnium bonorum præſentium, & futurorum etiam, hodie, reſeruato vſufructu, valida eſt. Idem etiam reſoluit Ant. Gomezius, in ipſa l. 69. Tauri, num. 3. & verius putat, Molinámque ſequitur Ioan. Gutierrez, de iuramento confirmatorio, 1. parte, dicto cap. 11. num. 14. in fine Pater Ludou. Molina: qui ita etiam firmiter aſſerit, tom. 2. de iuſtitia & iure, diſputatione 280. colum. 7. in verſic. vtrum autem in Caſtella, folio 177. & 178. qui improbant Didac Couar. variar. lib. 3. cap. 12. n. 4. quatenus in ea fuit opinione, vt exiſtimaret, quod licet de iure ciuili Romanorum, vera ſit, & communior opinio præfata, quod ſcilicet donatio omnium bonorum præſentium, & futurorum, valida ſit, reſeruato vſufructu; attamen inſpecta deciſione dictæ. l. 69. Tauri, qua cautum eſt, non valere donationem omnium bonorum, etiamſi de ſolis præſentibus, non autem futuris facta ſit; quod ſuſtineri non poſſit, etiamſi reſeruetur vſusfructus: & Didac. Couarr. in hoc ſequuntur Matienz. in. l. 8. tit. 10. lib. 5. gloſ. 1. n. 5. Flores Dias de Mena, in addit. ad deciſ. Gama 166. ad finem. Contrarium tamen rectius (vt dixi) tuentur Molina, & ſuperiores: imò & Couarr. ipſe fatetur, quod etiam ſtáte dict. lege Tauri; ſæpiſſimè apud ſuprema huius Regni tribunalia, communis ſupradicta ſententia recepta eſſa videtur aduerſus Paul. Caſtrenſ. in dicta. l. final. Pro quibus aduerſus Didac. ipſum Couarr. Matienz. & Flores de Mena fortiter vrget (prout ego conſidero) negari non poſſe, ſi verum amamus, & ſtrictam iuris rationem attentè perpendimus, quin hodie fortior, aut maior non extet prohibitionis ratio, poſt deciſionem ipſam Tauri, vt non valeat donatio omnium bonorum præſentium & futurorum, vel præſentium tantum, quàm ante ipſam legem conditam iure eodem communi inſpecto eſſet, vt improbaretur, ſiue valere non deberet donatio omnium bonorum præſe tium & futurorum; & nihilominus ex veriori, & receptiori Interpretum placito valebat donatio omnium bonorum præſentium, futurorum, reſeruato vſufructu, quamuis ſine reſeruatione non valeret. Et quemadmodum hodie expreſsè prohibetur donatio omnium bonorum, etiam præſentium tantum; ita per inductionem, & æquam interpretationem rationis illius, qua innititur, dicta l. ſtipulatio hoc modo concepta, ff. de verbor. obligat. & iuris quoque ſingulari ratione, & aliorum iurium interpretatione, velut expreſſe prohibita cenſebatur donatio omnium bonorum præſentium, & futurorum; nec ideo minus vſusfructus reſeruatio id efficiebat; quòd autem velut expreſſa adeſſet prohibitio, deducitur manifeſtè, quia ſi quis ita ſtipulatus fuerit, ſi me hæredem non feceris, tantum dare ſpondes, non valet ſtipulatio, ea ratione, quia eſt contra bonos mores, d.l. ſtipulatio hoc modo concepta. Ratio autem rationis illa eſt, quia per eam aufertur libera teſtandi facultas, vt dicunt vnanimiter omnes Interpretes, tam antiqui, quàm moderni, per illum text. igitur, ſimili modo non debet valere donatio omnium bonorum præſentium, & futurorum, quia per eam etiam indirectè aufertur libera teſtandi facultas, vt rectè animaduertit Cardinalis Franciſcus Mantica, de tacitis & ambiguis conuentionibus, lib. 13. tit. 26. num. 14.

Deinde (prout ego etiam animaduerto) quamuis negari non poſſit, quin is, qui donat omnia ſua bona præſentia, retento vſufructu, donationem faciat omnium bonorum ſuorum præſentium, quæ in dicta l. Tauri 69. prohibetur, in quo vis maior argumenti, ſiue rationis partis contrariæ ſubſiſtit; parum equidem, aut nihil id vrget, nam & iure ipſo communi improbatur donatio omnium bonorum præſentium & futurorum, & nihilominus valebat reſeruato vſufructu, quamuis etiam negari non poſſet, quin donans omnia bona præſentia, & futura, reſeruato vſufructu, facere donationem omnium bonorum præſentium & futurorum; & idcirco inueniri non poteſt, nec reddi differentiæ ratio, quare hodie non valeat donatio, ſi vſusfructus reſeruatus fuerit; imò fortior militare videtur ratio, vt valere debeat, vel ſaltem æqualis, & eadem.

Rurſus (vt ego quoque conſidero) quoniam certiſſimi, & vulgati iuris eſt, leges omnes, & diſpoſitiones quaſcumque, ex ſui ratione reſtringi, vel ampliari, ſiue caſſare, aut ſeruari à ratione legis ceſſante, vel militante, quemadmodum etiam explicari, atque interpretari, ſicuti alio cap. inferiùs longa ſerie explanabitur. Ceſſante igitur ratione præcipua dictæ Taurinæ conſtitutionis ob vſusfructus reſeruationem, ex qua teſtandi facultas non aufertur, cum fructus reſeruati dicantur, ceſſare quoque debet legis ipſius prohibitio: nec excludi debet caſus iſte reſeruationis vſusfructus, iuſta, & iuridica interpretatione elicitus, nec in ipſa lege Tauri excluſus. Denique quoniam rationes illæ per Didac. Couar. excogitatæ, vt inter ius commune, & Regium in propoſito caſu differentiam conſtitueret, de quibus ſuprà ad quartum fundamentum partis contrariæ, velut concludenter diluuntur ex his, quæ Ludouic. Molina, de Hiſpanorum primogenijs, libro 2. dicto cap. 10. numero 23. pro earum ſolutione adnotauit; quem in omnibus ſequutus eſt pater Ludouicus Molina, tomo 2. dicta diſputatione 280. columna 7. folio 177. & 178. itaque non obſtat ratio prima, quia negatur, quod de vſufructu formali, & cauſali ab eodem Couar. traditur, cum vno, atque eodem contractu donatio fiat, & bonorum donatorum dominium in donatarium transferatur, atque breui manu donanti vſusfructus formalis competat, in quo ex iuris diſpoſitione nihil prius, nec poſterius conſiderari poteſt, vt inquit ipſe Molina; dicto numero 23. verſic. hæc autem ratio fragilis eſt: & latius explicat, atque alio etiam modo diſſoluit ipſam rationem pater idem Molina, quem vide dicto folio 178. ex veſic. etenim vnus, & idem numero vſusfructus.

Non etiam obſtat ratio ſecunda, cui eodem numero 23. in verſic. hæc autem ratio, ſi bene conſideretur. Reſpondet idem Molina, & ſequitur pater Molina, eadem diſputatione 280. folio 179. verſic. ad ſecundam rationem negandum eſt. Et inquit, non poſſe iure probari, quod qui reſeruat vſumfructum, donet omnia bona præſentia, cum iura in bonis noſtris eſſe dicantur, l. prætia rerum, ff. ad l. falcid. atque ſub appellatione bonorum comprehendatur, l. princeps bona, vbi bona Gloſſa, & communiter Scribentes id notant, l. bonorum, cum ſimilibus, ff. de verbor ſignificat. & manifeſtiſſimum ſit, vſumfructum reſeruatum, partem eſſe bonorum, quæ tempore donationis erant donantis, quod autem donans de eiuſmodi vſufructu teſtari non poſſit, non inde euenit, quod non ſit pars illorum bonorum, ſed quod expiret cum vita ipſius donantis, vt latius proſequitur pater ipſe Ludouic. Molina. Addiderim ego, ex his, quæ annotata, atque ſcripta reliqui ſuprà, numero 20. 21. & 22. concludentius reſponderi poſſe, nam etſi bona omnia præſentia donari dicantur, non inde excluditur, quin ex reſeruatione vſusfructus, & potentia teſtandi, donatio valere debeat, vt ibidem probaui, nec præfati duo Authores ita aſſequuntur: & idcirco, ſi tradita ex dicto numero 20. in memoriam repetantur, concludentior ſolutio dabitur, vt dixi. Atque ex eiſdem facilè etiam diluitur ratio altera, quod ſcilicet fructus percipiendi non dicantur vſufructuarij, donec ipſi percipiantur, l. ſi in ſingulos, 8. ff. de annuis legatis, l. ſi vſusfructus, ff. quibus modis vſustrucus amittatur, l. 3. titulo 8. partita 3. & in commentarijs de vſufructu, cap. 77. latius explicaui: & veram aſſignaui rationem. Nam reſpondetur, quod etſi fructus non fiant vſufructuarij ante perceptionem, ius tamen eos percipiendi, ſemper eſt in eius dominio, & adeò æſtimabile eſt, vt vendi poſſit, vt late per Molinam, de Hiſpanor. primogen. libro primo, cap. 19. numero 39. & ſeq. nec caſus mortis in conſideratione haberi debeat, vt infirmetur donatio, ſed potius potentia eos percipiendi, ſi vixerit donator; item quod eius conditionis ſit tempore reſeruationis, quod de vſufructu, hoc eſt fructibus ex eo percipiendis teſtari poſſit naturaliter, aut potentialiter, vt Fachineus probauit controuerſiarum iuris, lib. 6. d. cap. 89. atque ex dictis num. præcedentibus deducitur manifeſtè.

Quarto etiam loco pro ipſa parte vrget, dictam donatricem, diebus ſex poſt donationem ipſam perfectam, & abſolutam elapſis, ex conſenſu tamen donatarij mille ducatorum quantitatem ex bonis donatis ſibi reſeruaſſe, atque in hunc modum in inſtrumento cautum: Que por quanto ſe auia otorgado la dicha donacion, y en el tratado della ſe auia aſſentado, que ania de reſeruar mil ducados, para diſponer dellos en vida, o en muerte, como quiſieſſe, y por oluido ſe auia omitido, dejando la dicha donacion en ſu fuerza y ratificandola, ella reſerua, y el dicho Geronimo de Medina lo à por bien, los dichos mil ducados, &c. Donatio autem omnium bonorum præſentium, & futurorum, ſine dubio valet, quando certam ſpeciem, vel quantitatem rationabilem donator ſibi reſeruauerit, quia non impedit teſtamenti factionem, cum de quantitate ea, vel ſpecie reſeruata poſſit teſtari: Bartolus, in d.l. ſtipul. hoc modo concepta, num. 6. quod etiam præſupponit euidenter in l. vltima, num. 11. C. de pactis: & ſequitur Romanus qui alios conſonantes refert, in conſ. 26. n. 1. & ex ore multorum communem atteſtatur Roland. in conſ. 39. n. 3. lib. 1. Caſt. in d.l. ſtipul. hoc modo concep in ſine. Socin. iunior ibid. n. 91. Geminianus, Alex. Corn. Ruin. Decius, multis in locis, Bertrand. Gozad. Mantua, Socinus verque, & Gratus, quos refert, & ita reſoluit Alex. Trentacinq. variarum lib. 3. d. tit. de don. reſolut. 3. n. 22. fol. 200. Ioannes Gutierrez, de iuramento confirmatorio, 1. parte, cap. 11. num. 15. principio. Ludou. Molina, de Hiſpanor. primogen. lib. 2. cap. 10. num. 25. Iulius Clarus, §. donatio, quæſt. 16. verſic. ſecundo principaliter. Ioannes Vincentius Hondedus, in conſ. 37. numero 30. lib. 1. Antonius Gomezius, in l. 69. Tauri, num. 3. Azeuedus, in l. 8. titulo 10. lib. 5. ſub num. 4. Florez Diaz de Mena, in addit. ad deciſionem Gamæ 166. Cardinalis Franciſcus Mantica, de tacitis & ambiguis conuent. lib. 13. titulo 31. num. 3. Marc. Anton. Peregrinus, in conſ. 76. numero decimoſeptimo, libro 1. Ioann. Pet Fontanella, in commentarijs de pactis nuptialibus, clauſula 4. gloſſa 23. ex numero 1. cum ſeq. folio 341. & numero 20. Antonius Faber, de erroribus pragmat. Deca. 48. errore 6. colum. 2. folio 1116. Cardinalis Dominicus Thuſcus, practicarum concluſion. iuris tomo 2. littera D. concluſ. 648. num. 67. & ſol. 863.

Nec obſtat, ſi dicatur, reſpectu bonorum donatorum, quæ excedebant quinquaginta mille ducatorum quantitatem, modicum fuiſſe reſeruatum, & ſic donationem nullius fuiſſe momenti, cum pro modico non ſit præſumendum, hæredem reperiri, qui oneribus hæreditarijs ſe ſubijcere velit: ſicuti ex Baldo, Riminaldo, Socino ſeniore, & Menochio obſeruauit Mantica, libro 13. dicto titulo 31. numero primo, qui numero 2. inquit, ex hoc deduci, quod ſi quis reſeruauerit ſibi fructus, qui ſint ita tenues, vt vix ad alimenta poſſint sufficere, donatio non valeat; & citat Caſtrenſem, Alex. Iaſonem, Purpuratum, Hieronymum Gabrielem, & Silueſt. Aldobrandinum, ita tenentes, & concludit, quod talis debet eſſe reſeruatio, quæ non impediat teſtandi facultatem, hoc eſt, quod veriſſimiliter hæredem poſſit inuenire: idem Mantica, titulo 32. num. 16. Molina, de Hiſpanor. primogen. lib. 2. dicto cap. 10. num. 25. vbi etiam poſt Caſtrenſem, Alexand. Aretinum, Iulium Clarum, & Couar. quod reſeruatio alicuius quantitatis, de qua donans teſtari poſſit non ſufficit ad hoc, vt donatio omnium bonorum præſentium, & futurorum valeat, ſi ea quantitas modica ſit: Ioannes Gutierrez, de iuramento confirmat. prima parte, cap. 11. numero. 15. Matienzus, in l. 8. tit. 10. lib. 5. gloſſa prima, num. 5. pater Ludou. Molina, tomo 2. de iuſtitia & iure, diſputatione 280. folio 176. verſic. quando tamen. & verſic. vniuerſim autem. Anton. Gomezius, in d.l. 69. Tauri, num. 3. Fachineus, in conſilio 7. num. 6. & 7. libro 2. Stephanus Gratianus, diſceptationum iuris forenſium, cap. 120. num. 4. & 5. Ioannes Cephalus, in conſilio 485. numero 129. & ſeq. lib. 4. latiſſimè Menoch. in conſilio 184. per totum, libro 2. Ludouicus à Peguera, deciſione 142. numero 4. & 5. Ioannes Vincentius Hondedus, in conſilio 37. num. 32. & num. 35. lib. 1. latius in conſilio 39. num. 14. & quatuor ſeq. eod. lib. Ioan. Botta, in conſ. 58. num. 42. Alexander Trentacinquius dictareſolutione 3. num. 7. fol. 196. vbi relatis quamplurimis Authoribus obſeruat, quod donatio omnium bonorum præſumptium, & futurorum non valet, etſi reſeruatio fiat, ſi de modico facta ſit; quia paria ſunt, nihil, aut modicum eſſe reſeruatum, vt ibi comprobat, & repetit ſub numero 18. folio 199. vbi quod non ſufficit reſeruatio vſus fructus, ſi fructus adeò tenues ſint, quod vix ad alimenta ſufficerent. Thuſcus, tomo 2. littera D. dicta concluſion. 648. numero 70. & tribus ſeq. folio 864. latè Fontanella, clauſula 4. dicta gloſſa 23. numero 1. & ſeq. fol. 341. & gloſſa 22. numero 10. & 11. qui dicta gloſſa 23. in principio, retulit, Iulium Clarum exiſtimaſſe, neceſſarium eſſe, quod reſeruatio excedat vigeſimam partes eius, quod donatur, aliàs quod non valeat: & Iulium Clarum ſequuntur relati per Thuſcum, dicta concluſione 648. num. 70. Trentacinquius, dicta reſolutione 3. numero 7.

Non, inquam, obſtat ſuperiorum Interpretum reſolutio, quoniam ex ipſorum doctrinis, & placitis deducitur manifeſta, & vera reſolutio: ac primùm aſſerendo, quantitatem præfatam ille ducatorum dici nec poſſe modicam, imò potius conſiderabilem, & de qua quis teſtari, ac hæredem inuenire poſſit, quod duntaxat requirunt Authores nunc præcitati: & in proprijs terminis, ac etiam fortioribus, quod minor quantitas ſufficiat, dummodo veriſſimile ſit, hæredem inueniri poſſe; ſcripſerunt Socinus iunior, in conſilio 143. numero 20. lib. 1. Cephalus, in conſ. 288. libro ſecundo, Pancirolus in conſ. 123. num. 2. Cagnolus. in dicta l. finali numero 242. C. de pactis Ioannes Botta, in conſ. 58. numero 42. Ludouicus à Peguera, deciſione 137. latius Fontanella, qui diuerſas commemorauit ſententias in propoſito, & Senatus illius deciſiones adduxit, clauſula 4. gloſſa 23. ex num. 1. & concludit num. 3. Iudicis arbitrio committendum, quæ dicatur in hoc articulo modica, vel ſufficiens reſeruatio.

Deinde & ſecundò reſpondetur, donatricem eandem, vltra dictam ſummam mille ducatorum, reſeruaſſe ſibi vſumfructum omnium bonorum donatorum (vt dictum eſt) fructus autem ex vſufructu reſeruato percipiendos, non modicos, ſed magnæ quantitatis, & reditus fuiſſe, ſicque iuxta ipſorum Authorum doctrinas, fructuum eiuſmodi reſeruationem ſufficere, quando quantitas præfata reſeruata non eſſet; quod ijdem tradiderunt ſpecificè, aut ſaltem, donationem omnium bonorum præſentium, futurorum, reſeruato vſufructu eorum, ac etiam ſimul aliqua parte, vel quantitate etiam modica, abſque omni dubio valere, cum ex ſola vſufructus reſeruatione (ſi fructus non eſſent tenues, ſed potius conſiderabiles) ſubſtinere, vt dixi: ſic ſane, quod ex reſeruatione eiuſmodi ſimul facta, ſine dubio donatio valeat; ex Alexandro, Ruino, Soci Curt. iun. Decio, Cagnolo, & alijs obſeruauit Hippolytus. Riminal. in conſ. 242. num. 58. & 59. lib. 1. Ioannes Vincent. Honded. de conſ. 37. num. 35. in fine, lib. 1. in illis verbis. Sibique reſeruauit cauſa teſtandi certum quid non minimum, & etiam vſumfructum bonorum donatorum, qui exiguus non eſt; ideo donatio validiſſima eſt, cum per eam facultas teſtandi ſublata non fuerit: & in proprijs terminis noſtris, ita ſpecificè Fontan. de clauſ. 4. gloſ. 23. ſub num. 7. fol. 342. poſt Cancerium, quem citat vbi inquit in hunc modum: Si enim ex ſola vſusfructus reſeruatione donatio ſuſtinetur, multo magis ſi cum ea addatur reſeruatio certæ quantitatis quamuis minimæ.

Denique & tertiò reſpondetur, obſeruationem illam Iulij Clari, quod reſeruatio debeat excedere vigeſimam partem eius, quod donatur: nec iure, nec authoritate probari, vt aduerſus ipſum exclamat Ioannes Botta, dicto conſ. 58. num. 40. & retulit, atque id ipſum probauit Fontanella, d. gloſ. 23. in principio, vbi num. 3. (vt ſupra dixi) totum hoc in arbitrio Indicis poſitum eſſe dicit. Ludouic. Peguera, deciſione 137. vbi contrarium fuiſſe deciſum in Regia Audientia Cathaloniæ profitetur in pluribus donationibus factis bonorum maximi patrimonij, nedum cum reſeruatione ad teſtandum, non excedente vigeſimam partem bonorum donatorum, ſed nec centeſimam, vel ducenteſimam; vt puta, quando donans bona excedentia valorem decem mille ducatorum, tantum ſibi reſeruauit centum, vel ducentum ducates ad teſtandum, Iulium quoque Clarum eundam concludenti ratione confutauit Antonius Faber, de erroribus pragmat. de ca. 48. errore 6. folio 1116. in principio: vbi inquit, parum conuenienter ſtatuiſſe Iulium Clarum, quod reſeruatio ſaltem excedet viceſimam partem illius patrimonij, quod donatur, cùm fieri poſſit, vt perexigui fortaſſe patrimonij pars, non dicam viceſima, ſed duodecima, aliàve minor, non aliud commodum habeat, quàm quod ſi paulò plusquàm nihil, & cuius conſequendi auiditate non poſſit allici ſcriptus hæres ac adeundum Quemadmodum è contrario fieri facilè poteſt, vt tam amplum ſit patrimonium, quod donatur, vt eius pars centeſima, nedum vigeſima poſſit ſufficere inueniendo, habendòque hæredi: Itaque vix eſt (concludit Faber metipſe) vt certa portio hac in re diffiniri queat: nec abſimilis videtur Gerardi Maynardi, ſupremæ Cutiæ Toloſanæ ſenatoris obſeruatio. deciſione 94. num. 2. fol. 354. qui loquitur in donatione vniuerſorum bonorum, reſeruato vſufructu eorumdem, & facultate diſponendi de quadrante illorum. Et inquit notanter per totam illam deciſionem, reſeruatum in donatione, ſi nihil de eo donator diſpoſuerit, non ad donatarium, ſed ad donatoris hæredes pertinere.

Deinde & quinto loco facit, quod dicta domina Eliſabetha præter vſumfructum bonorum omnium, & mille ducatorum ſummam, quam ſibi reſeruauit (vt dixi) conditione, & particulari conuentione adſtrinxit donatarium præfatum, vt cum effectu adimpleret, & perſolueret omnia legata, quæ in vltimo teſtamento à ſe condito donatrix ipſa reliquerat, quæ ferè ſex mille ducatorum quantitatem attingebant, & etiam à donatione prædicta reſerua ta manebant. Teſtamentum autem metidem (quod ſui natura reuocabile eſt) non ideo ſuam naturam mutauit, quod ea reſeruatio in donatione facta fuerit; liberè namque ipſa Eliſabetha illud reuocare poſſet, cum vellet, & de nono teſtari ac de dicta ſex mille ducatorum quantitate: diſponere, quæ in teſtamento ex cauſa legatorum & fideicommiſſorum reliquerat; & quamuis ea reuocaret, non ideo in donationem reciderent, ſiue ſub nomine bonorum præſentium, & fututorum venirent, cum expreſsè: reuocata fuerint, & ideo ex ſola ea reſeruatione, donatio ipſa firma, & valida remanſit; ſicuti in eiſdem, in quibus verſamur terminis, ſpecifice, & ſingulariter annotauit Marc. Ant. Pereg. in conſ. 76. num. 18. lib. 1. vbi in hunc modum ſcripſit: Quare pro tuenda donationis validitate videndum eſt, an ob reſeruationes factas per D. Paulum ſuſtineri poſſit; duo enim ſibi reſeruauit, videlicet legatum pretij duc. 50. & vltra per eum in teſtamento ſuo relictum D. Eliſabethæ ancillæ ſuæ Item fructum omnium ſuorum bonorum tota tempore vitæ ſuæ: ex quibus reſeruationibus, & earum ſingulis, donatio iuſtificatur: nam quoad legatum, cum pro ſui natura ſit reuocabile, proinde de his: rebus legatis potuiſſet dominus Paulus. teſtari: & ita in puncto, ex dictis reſeruationibus donationem. conualidari, reſpondit Boerius, deciſ 355. & quia Bald. conſ. 377. Quædam mulier. in 5. vbi hoc idem determinat in cæſu, quando donator mandaſſet, donatarium diſtribuere certam partem bonorum in pauperes poſt eius mortem, quia (vt ipſe inquit) mandatum illud erat reuocabile, & bona remanebant in ſua diſpoſitione. Præterea ponderat reſèruationem vſufructus: idem etiam voluit Corneus conſ. 54. in themate, colum. 2. volu. 4. vbi concludit pro validitate donationis, quia donator ſibi reſeruauerit duc. 100. pro dote cuiuſdam Dom. Gentilis motus, quia de illis poſſet donator teſtari, ex quo Dominæ gentili nullum ius acquiſitum fuerat. Et Hactenus Peregr. cui addendus Alphon. Azeued. qui in l. 8. tit. 10. n. 4. in fine. lib. 5. nouæ collect Regiæ. Hunc reſerationis modum approbaſſe videtur, nam cum ex initio eius numeri diſputaſſet, vtrum donatio omnium bonorum præſentium poſt deciſionem legis illius iuramento firmetur, & iu fine concluderet, iuramento eam validari, inquit ſtatim, quod nouiſſimè id intelligit, dummodo talis donator moriatur poſt longi temporis interuallum, & acquiſierit bona, ex quibus teſtari poſſit; ſecus verò ſi ſtatim moreretur, vel poſt donationem nulla bona acquiſierit, ex quibus teſtari poſſit. Verè tamen id contradicit his, quæ ex Fontanella, & aliis ſcripſi ſupra n. 20. ibi namque adnotata rectius procedunt, & obſeruari debent. Adijcit tamen Azeuedus ipſe, quod ad euitandam hoc periculum, etiam in donatione omnium bonorum præſentium, conſuleret: ſibi donator reſeruaret aliquid ad teſtandum, vel quod dicatur in donatione, quod ſi contigerit, donatorem decedere nullis acquiſitis poſt donationem bonis, ex quibus teſtari poſſit, adimpleatur teſtamentum, vel fiant ſuffragia neceſſaria pro anima ipſius donatoris, ſi inteſtatus deceſſerit, & quod hæc eſt noua, & ſingularis cautela, & conſideratio.

Nec obſtat Aduocatorum partis contrariæ oppoſitio, ſiue argumentum illud, de quo ſuprà in ſeptimo fundamento primæ partis, quod ſcilicet in teſtamento condito ab eadem donatrice ante donationem prædictam omnium bonorum præſentium, & futurorum, ad maiorem firmitatem teſtamenti ipſius appoſita fuerit clauſula derogatoria, non modo teſtamenti alterius, ſed & diſpoſitionis cuiuslibet, quam poſtmodum faceret, in qua in indiuiduo, & ſpecificè appoſita non eſſent verba omnia de la Aue Maria, inſerta in dicta clauſula; ex quo videtur annullanda dicta donatio, cum in ea non inueniatur ſpecificata, & mentionata dicta clauſula; non inquam obſtat hoc argumentum valori. & effectui donationis ſubſequutæ; quoniam verbum illud, o otra diſpoſicion, intelligendum eſt augmentatiuè de alia diſpoſitione ſimili, & eiuſdem qualitatis in ſpecie, non verò diuerſi generis; quoniam dictio alius, alia, aliud, ſui naturâ eſt implicatiua ſimilium, & importat ſimilitudinem; ideo vbi diſponitur per aliquam ex his dictionibus, interpretatio fieri debet de ſimili: iuxta Gloſſam ſingularem, & ordinariam, in l. ſerui fugitiui, verbo, alia pœna, C. de ſeruis fugitiuis. Quam exornant, & ſequuntur communiter Felinus, ex num. 6. & & cæteri Scribentes, in cap. ſedes, de reſcriptis. Alex. in conſ. 1. num. 10. lib. 4. & in conſ. 34. num. 2. lib. 1. Ancharanus, in conſ. 361. Viſa plena, num. 5. Socinus, in conſ. 300. num. 2. lib. 2. Decius, in conſ. 425. num. 16. & ſeq. Ruinus, in conſ. 181. num. 2. lib. 2. Cephalus, in conſ. 414. numero 13. & ſeq. lib. 3. Menochius, in conſ. 183. num. 19. & in conſilio 200. num. 2. lib. 2. Ioannes Vincentius Honded. in conſ. 7. num. 31. lib. 2. latè explicant Caputaquen. deciſione 298. num 13. par. 2. Petra. de fideicommiſſis, quæſt. 11. num. 545. Franciſc. Viuius, deciſione 193. lib. 1. Pater Thomas Sanchez, de ſponſalibus, lib. 3. diſput. 22. num. 2. & 3. Azor, in inſtitut. Moral. lib. 5. cap. 28. verſiculo, alius. alia, aliud, prima parte, Farinacius, 1. tomo, tit. 3. de dilectis, quæ. 17. num. 15. Ioannes Pet. Fontanella, qui ſiagulariter declarat, atque limitat, de pactis nuptialibus, clauſula 4. gloſſa 26. num. 15. & quatuor ſeq. fol. 362. Cardinalis Dominicus Thuſcus, practicar. concluſion. iuris, tomo 2. littera D. concluſion. 245. per totam, ex fol, 607. in fine, vbi late, & num. 17. citat Baldum. dicentem, in conſ. 349. Statuto Placentiæ, n. 5. lib. 1. quòd ſtatutum prohibens: quod quis non poſſit aliquo contractu alienare, vel alio modo, ſeu colore quæſito, intelligitur per contractum, non autem per vltimam voluntatem; quia verba, vel alio, includunt ſimilia expreſſis. Sic & è conuerſo in caſu noſtro natura verbi illius diſponere, eſt quod intelligatur per diſpoſitionem, quæ fiat per vltimam voluntatem; vt eſt textus, in §. penult. & finali, Inſtit. quibus ex cauſis manumt, ere licet, vel non §. diſponat, in authent. de nuptijs, & Gloſſa in rubrica, ff. ſoluto matrimonio. Vbi Alex. n. 16. Iaſon, in 2. lectura, num. 19. & Niconitius, n. 127. & latiùs per Ant. Theſaur. deciſione Pedemont. 97. Vincent. de Franchis, deciſ. 45. prima parte, Borgnin. Caualc. deciſ. 12. part. 4. Ioſeph. de Seſe, deciſ. Aragoniæ 48. Pet Surd. deciſ. 272. maximè n. 12. vbi poſt gloſſam, in dicta rubric. Niconit. Albericum, Ruinum, Afflict. Pariſ. Nattam, & Boërium, quod diſponere, verbum, conuenit vltimæ voluntati, & in dubio refertur ad actum vltimæ voluntatis. Et vltra eos, in proprijs terminis noſtris extat ad deciſionem caſus præſentis, ſingulare conſilium Pauli Caſtrenſ. 240. incip. Dico non obſtante iuramento, n. 1. verſic. 2. prædictis obſtat, lib. 1. vbi inquit in hunc modum: Secundò prædictis obſtat proteſtatio do matricis in teſtamento facta, quæ facit præsumi de eſſe conſenſum in actu ſubſequenti, ſibi contrario, & ipſum non valere, niſi poteſtationis expreſſe peniteat, ff. de acquir. hære. l. qui in aliena, §. Celſus. de relig. & ſumpt. fune. l. ac ſi quis, §. plerique. de legat. 1. l. ſi mihi & tibi, §. in legato, Videtur ergo, quod debuerit in hac donatione fieri ſpecialis mentio de verbis derogatorijs in teſtamento prolatis, vt l. ſi quis in principio teſtamenti: quod cum factum non ſit, non videtur valere. Sed reſpondeo, prædicta procedere, cum actus ſubſequens proteſtationi contrarius dependet ex mera voluntate teſtantis, & non explicatur cum alio, vt teſtati hæreditatem adire, tunc enim nullus defraudatur, ſi non valet; ſed ſi cum alio explicatur, & ſi ex duorum voluntate dependet, non redditur nullus ex præcedenti proteſtatione contraria, niſi facta fuerit cum illo, cum quo actus ſubſequens geritur, & ſibi aſſenſerit, & cauſam contineat, vt ff. nautæ, caup. & ſtab. l. final. §. item ſi prædixerit. l. fideiuſſor, in principio, ff. mandati, l. in actione,. denunciatio. ff. pro ſocio, & l. 1. in principio, ff. de liberis agnoſcend. & l. cum plures, §. locator horrei, ff. locati & notatur in dicto §. Celſus, cum igitur proteſtatio prima facta fuerit in teſtamento, & ſic ſine partis præſentia, que in teſtamento non requiritur, ff. de legat. 2. l. cum pater, §. donatio. ſubſequens vero donatio geratur cum parte, nec dependeat ex ſola voluntate donantis, vt notatur, C. de Sacroſanct. Eccleſ. l. illud, non obſtantibus verbis derogatorijs, vel proteſtatione valeat, aliàs deciperetur donatarius, quod eſſe non debet, arg. ff. commodati, l. in commodato, §. ſicut, de rerum permut. cap. penult. liberalitatem enim captioſam interpretatio prudentum fregit. ff. de tranſact. l. cum Aquiliana. ſicut propoſitum huius donatricis in mente retentum, non debere nocere huic donatario, ſic nec proteſtatio, nec derogatoria verba, quæ ad ipſius notitiam non peruenerunt, vt C. de condict. ob cauſam. l. ſi repetendi. Hactenus verba Pauli Caſtrenſ. quæ ideo recenſui, quia caſum iſtum decidunt in proprijs terminis, & ponderantur ibi omnia fundamenta, quæ huiuſce veritatis reſolutionem magis adſtringunt. Et vltra ibi dicta addendum erit, maximum abſurdum fore, ſi clauſula derogatoria reſpiceret, aut impediret actum inter viuos, & ſic donationis; cum in teſtamento appoſita ſit, quod niſi poſt mortem effectum non ſortitur; ita enim, & adminiſtratio, & commercium bonorum ſuorum ei imprediretur, niſi in quocunque contractu ſpecialem faceret dicti teſtamenti derogationem. Atque ita concluditur, clauſulam derogatoriam in teſtamento appoſitam, non obtinere vim in contractibus, qui ſtatim operantur effectum, & irreuocabilitatem, non expectata morte; ſed duntaxat in alio diſpoſitionis genere, quod ex die mortis effectum, & irreuocabilitatem operetur, & non ante, Quod verò attinet ad teſtamentum ſecundum, quamuis verum ſit, clauſulam derogatoriam, cum ſpecialibus verbis appoſitam, operati, ac inducere præſumptionem defectus voluntatis, & conſenſus teſtatoris in ſecundo teſtamento, in quo ſpecialis eius mentio facta non eſt per teſtatorem ipſum illud conficientem, iuxta communem omnium reſolutionem, in d.l. ſi quis in principio teſtament. per illum text. de qua poſt alios Authores Ant. Gomezius, in l. 3. Tauri. num. 92. & ſeq. Menchaca, de ſucceſſionum creatione, lib. 2. §. 17. ex num. 71. & de ſucceſſion. reſolut. lib. 1. §. 1. a principio, & §. 2. à principio. Iulius Clarus, §. teſtamentum. quæſtione 99. Sarmientus, ſelectarum lib. 3. cap. 14. à num. 16. Ioan Gutierrez, practicarum lib. 3. quæſtione 47. D. Spino, in ſpeculo, gloſſa rubricæ, tit. de ruocatione teſtamenti: latiùs Menochius, lib. 4. præſumptione 166. id tamen locum non obtinet, quando ſecundum teſtamentum fuit confectum poſt decennium à primo iam condito, prout in caſu præſenti, quo primum teſtamentum conditum fuit anno 39. ſecundum autem anno 1606. tunc namque, etſi hoc ſecundum non contineat clauſulam ſpecialem derogatoriam ad præcedens; attamen tollitur illud primum. Ita ſane tradiderunt Baldus. Fulgoſius, Caſtrenſis, Corneus, Roman. Capra, Alex. Socin. Iaſon Ruinus, Pariſius, Natta, Iulius clarus, Alciatus, Sarmientus, & Vincentius de Franchis, quos commemorat, & ita defendit Iacobus Menoc. lib. 4. præſumptione 166. num. 44. per totum, qui pro ea ſententia citat textum, in l. ſancimus, C. de teſtamentis, primum teſtamentum ſolemne tollitur per ſecundum minus ſolemne factum poſt decennium à primo teſtamento; & inquit, non vrgere Didaci Couar. conſiderationem in contrarium, & eidem ſatisfacit, aliorúmque ſententiam contrariam iuridicè impugnat. Superiorem autem, quam Menochius defendit, tenent etiam vltra relatos ab eo, Menchaca, de ſucceſſion. creat. dicto §. 17. num. 75. Graſſus, §. teſtamentum, queſtone 84. num. 3. Mantica, de coniectur. vltimar. volunt. lib 12. tit. 8. num. 12. Cardinalis Doinicus Thuſcus, practicar. concluſ. iuris, tomo 8. littera T. concluſ. 152. num. 64. & ſeq. & num. 90.

Sexto denique & vltimo loco facit, nam donatio prædicta omnium bonorum præſentium, & futurorum, ex alio quoque valere debuit vltra rationes præfatas, quod ſcilicet per viam matrimonij, & conſtitutionem dotis D. Pelinæ facta fuerit, quo caſu abſque dubio vlaida, & efficax reputatur. Nam licet donatio ipſa regulariter non valeat, quando tamen fuit ex cauſa oneroſa matrimonij, & ſic in contractum tranſit, valet omnino: ſicuti Ludou. Molina, de Hiſpan. primog. lib. 2. cap. 10. num. 17. & 18. obſeruat ſingulariter, & in hunc modum inquit: Hoc tamen intelligendum eſt, quando primogenium ſtat in terminis donationis; ſecus autem, quando ex cauſa oneroſa matrimonij, vel tranſactionis, vel alia ſimili factum fuit. Tunc nanque, ex uniuerſis bonis fieri poterit: quamuis enim donatio gratuita omnium bonorum iure prohibita ſit, nullo tamen iure, quis ex contractu oneroſo prohibetur, uniuerſæ bona ſuâ abdicare, vel etiam alio quocunque modo alienare. Quod in maioratus inſtitutione verum eſſe cenſuit Menchaca, de ſucceſſion. creat. lib. 1. §. 1. num. 32. ad finem, & c. Et id ipſum tenuerunt Ant. Gomezius, in l. 53. Tauri, num. 16. Petrus Dueñas. regula 219. in l. limitatione. Franc. Marc. quæſt. 128. parte 2. Menoch. in conſ. 92. lib. 1. Azeuedus, in l. 8. tit. 10. lib. 5. num. 6. & ibidem Matienzus, gloſ. 1. num. 9. Ioan. Guttierrez, de iuramento confirmatorio, prima parte, cap. 11. num 19. pater Ludou. Molina, tom. 2. diſputatione 280. colum. penult.

Nec obſtat replicatio illa, quod ſcilicet donatio non fuerit directè facta ex cauſa dotis, & matrimonij dictæ Pelinæ, quoniam in ſcriptura dicitur: Que en caſo que don Fernando de caſtellon, que es el primer llamado no ſe caſe con ella, ſea obligado a darla mil ducados de rænta en cada vna año. Nam cum hæc clauſula pœnalis ſit, non deſinit ob eam habere firmitatem ſuam donationis conditio. in qua dicta donatrix dixit: Que el dicho don Fernando ſe caſe con la dicha doña Ana Pelina. Et dum donatio inuenitur cum omnibus ſuis conditionibus acceptata à prædicto primo vocato, & per contrariam voluntatem conditio non reſoluitur, haberi, & iudicari contractus debet iuxta formam, & qualitates, quas de præſenti habet, cum diſpoſitio, quæ in aliquot future euentu reſolui poteſt, non minus dicatur pura, quàm ſi nullo caſu reſolui poſſit, Gloſſa, in l. 2. ff. de in diem addict. Bald. in l. cum mota, C. de tranſact. Caſtr. in l. quibus diebus. §. quidam Titius; vbi Socin. ff. de condit & demonſt. Pariſ. in conſ. 11. n. 37. lib. 1. Natta, in conſ. 372. n. 8. Cephal. in conſ. 52. num. 6. lib 1.

Nec prædictis refragantur, aut obſtant fundamenta contraria: non primum illud, quod donatio omnium bonorum præſentium & futurorum nulla eſſet, iure communi attento valeret autem, ſi ex præſentibus tantùm bouis fieret; iure autem noſtro Regio poſt deciſionem dictæ l. 69. Tauri quæ hodie eſt l. 8. tit. 10. lib. 10. Donatio omnium bonorum, etiam præſentium tantum non valeat; & ſic multo minus valere poſſet ea, de qua in præſenti controuertebatur, cum ex omnibus bonis, non modò præſentibus; ſed etiam futuris, iuribus quoque, & actionibus, & cæteris quibuslibet ad dictam donatricem pertinentibus, facta fuiſſet; Quoniam reſpondetur, in caſu præſenti multa interueniſſe, ex quibus donatio ipſa valere omnino debuit; tametſi ita vniuerſaliter concepta fuiſſet, ſicuti ex rationibus omnibus pro ſecunda parte adductis, apparet dilucidè. Et maximè & propter geminatum illum conſenſum, actùſque toties raros; ſicquê deliberatam, & enixam voluntatem, propter iuramenti appoſiti religionem, & vinculum & reſeruationem vſusfructus, adeò conſiderabilem, atque ex magna ſubſtantia bonorum donatorum prouenientem. Propter quantitatem inſuper mille ducatorum, poſt donationem perfectam ex conſenſu donatarij reſeruatam; conſenſum denique donatarij eiuſdem quod legata ab eadem donatrice in teſtamentis relicta, præſtarentur ab eo. Ex his itaque ſimul iunctis, validam donationem fuiſſe, nee ſub regula dictæ l. 69. Tauri includi. in caſibus potius per Doctores exceptis contineri; iuridicè equidem Senatus definiuit, & ex his omnibus deducitut manifeſtè, quæ longa ſerie ponderaui ſuprà. Rurſus, quamuis ex deciſione dict. l. 69. Tauri, adeò expreſſim cantum fuerit, donationem omnium bonorum, etiam præſentium tantùtm non valere, & ſic multo minus valere poſſè eam, quæ de omnibus bonis præſentibus, & futuris fiat; attamen iure communi inſpecto, non adeò certum eſt, quod communi non modò, sed etiam frequentiori Interpretum placito receptum fuiſſe, dixi: ſunt namque nonnulli in ea opinione, vt putent, bonorum omnium præſentium, & futurorum donationem, etiam non iuratam valere, in quemcunque collata ſit, dum ne aliud quicquam impediat donationem. Sic ſanè (vt alios antiquiores, quos ipſe non recenſet, omittam, ſed ſtatim commemorabo eos) conſtanter, & eruditè aſſerit Ant. fab. de erroribus pugnat. decad. 48. errore 6. colum. 3. fol. 117. ex verſic. nunc vero ſum in ea opinione. Qui inquit; mouere eum, quod ratio illa, qua vna mouentur Interpretes, vt contrà putent, nempè quod ex huiuſmodi donatione auferatur donatori teſtandi facultas, euidenter falſa eſt. Non quia (vt nonnulli putant) poſſit teſtari etiam ille, qui bona nulla habet, putà qui plus habeat in ære alieno, quam in patrimonio (aliud enim eſt, bona nulla habere, aliud verò neque habere, neque poſſe vnquam habere; quo modo videtur, nulla habere is, qui non tantum præſentia donauit, ſed etiam future) at quoniam non quælibet donatio transfert dominium rei donatæ in donatarium, ſed ea duntaxat, quæ & per traditionem fit, & eo animo, vt ſtatim dominium ex ea transferatur: nulla verò traditione interueniente, quamuis donatio valeat, ſiue facta ſit per ſtipulationem, vt olim fieri eam neceſſe erat; ſiue per pactum nudum, quomodo fieri eam hodie poſſe Iuſtinian. voluit, vt in l ſi quis argent 35 §, penulti. C. de don. nullum tamen alium effectum habet. niſi vt obliget donatarium, eiùsve hęredem ad præſtandum, tradendùmque id omne, quod donatum ſuit, d.l. ſi quis §. ſed & ſi quis vniuerſitatis, cum ſeq. Interim ergo donator remanet dominus, & conſequenter habet quod ad hæredem tranſmittere, & in quo hæredem habere poſſit. Atqui cum donatio ſit bonorum omnium, & præſentium, & futurorum, fieri nequit, vt bona omnia tradantur quia quæ nondum acquiſita ſunt, ob idque futura dicuntur, nondum tradi poſſint, nec ſi traderentur, dominium tamen eorum transferri poſſet ab eo, qui nondum illud haberet. Semper igitur habet hic donator, vel ſaltem. quod ſufficit, poteſt habete bona; de quibus teſtetur, quia etiamſi tradiderit omnia, quæ habebat, potuerunt tamen alia ei acquiri, vel in ipſo mortis inſtanti, putà ex cauſa legati, vel fideicommiſſi. quod ſicut ignoranti, ita & morienti acquiri poteſt, l. cum pater. 77. §. ſurdo de legat. 2. iuncta. de hæred l. 19. §. filiusfamilias, in fine, de Caſt. peculio. tantùmque abeſt, vt hæc donatio impediat, ne donator poſſit hæredem aliquem habere teſtamentarium, vt è contrari neceſſe ſit, donatoris hæredem aliquem eſſe, ad hoc vt donatio effectum ſortiri poſſit. Quis enim dominium transferre poſſe; in donatarium, mortuo iam donatore, ſi hæres nemo eſſet? ideòque nimirum conſtituit Iuſtimanus, in d.l. fi quis argentum in fine, vt ex donatione, etiam citra ſtipulationem facta, non tantum donator, ſed etiam ipſius hæres tenentur ad tradendum, Et hactenus Ant. Faber, qui tanquam noua, & à ſe excogitata. ſuperiora tradit. Verè tamen in eadem conſide ratione, & ſententia fuerunt multo antea, (ſed non ita dilucidè explicarunt, neque exornarunt) Angelus, in conſ. 179. Viſis prædictis, per totum: maximè num. 5. verſic. concludo igitur vbi expreſsè tradidit, quod donatio omnium bonorum præſentium, & futurorum valet, quando non eſt deuentum ad traditionem veram. vel fictam; & ſic ad translationem dominij, quia non tollit liberam facultatem reſtandi; cum dominium remaneat penes donantem; ſecus ſi translatum. eſſet dominium verè vel fictè etiam per conſtitutum; vt declarat Angelus ipſe, vbi ſuprà; & primò adducit fundamenta ad probandum, quod donatio non valeat; poſtmodùm contrarium tuetur, quod ſcilicet valcat. cum diſtinctione ſuperiori, an ſit translatúm dominium, vel non; diluit argumenta partis contrariæ: cúmque ſequuntur Alex in conſ 83. Viſa facti narration., num. 14. verſic. quinimò fortius,. lib. 2. Marſilius; ſingulari. 333. Card. Domin. Thuſeus, practicar. concluſ iur. tomo 2. lit. D. concluſ. 648. num. 1. &. 3. fol. 859 Et vltra eum, pro eadem parte, quod valeat donatio omnium bonorum etiam futurorum, & quod in totum poſſit ſuſtineri, etiam reſpectu bonorum fututorum; citat alios Authores Card. Franciſc. Mantica, de tacit. & ambig. conuent. lib. 13. tit. 26. n. 11. Angelum inquam, in d. conſ. 179. & duobus alijs locis, vbi dicit, ſe legendo ſolitum eſſe tueri hanc opinionem: quam etiam tenent Dinus. Salicetus, Roman. Alex. Curr. Ruin. & Guid. Pap. ibi relati pet Manticam, qui ſex fundamenta præcipua adducit ad probandum quod valeat donatio omnium bonorum præſentium, & futurorum; sed ſtatim ea diluit dicto tit. 26. ex num. 21. cum pluribus ſeq. idem etiam, quod valeat donatio omnium bonorum præſentium & futurorum, poſt Angel. Salicet. Guid. Pap. & alios, acriter defendunt Ferdinand. Vazq. de Menchaca, controuerſ. vſufrequentium, cap. 62. ex n. 2. Ioan. Coraſius, Miſcellan. iur. lib. 6. cap. 17. quos refert, & inquit, omnibus eius fundamentis ſatisfeciſſe, Gamam, in loco ibi relato; Ioan. Per. Fontanel. de pactis nuptialibus, clauſ. 4. gloſ 21. 1. parte. fol. 324. videndus ex n. 4. vſque ad num. 24. vbi tandem defendit opinionem contrariam, quam etiam tenendam putat, tametſi dixerit diſputationis gratiâ tueri poſſe, quod valeat donatio omnium bonorum præſentium & futurorum; Marc. Ant. Pereg. varior. iur. lib. 6. ad text. in cap. in præſent. de probat. n. 108. & duobus ſeq. Et ideò fortaſſis, vt altercatio hæc, & contrarietas Interpretum ceſſaret omninò dicta l. 69. Tauri conſtitutio edita eſt, per quam bonorum omnium, etiam præſentium tantum, donatio improbatur, tametſi de futuris quoque facta non ſit; nec ſubtilitas illa tranſlatius dominij attenditur; alia potius in conſideratione habita fuerunt tunc, quando conſtitutio ipſa Tauri proceſſit, quæ ita viros illos, qui earum legum confectioni præfuerunt, excitarunt, atque adduxerunt, vt nec præſentium tantùm bonorum omnium donationem admitterent; & forſan hoc ideò, vt malitiis hominum, & fraudibus quamplurimis obuiam irent, quæ in donationibus huiuſmodi perpetrabantur, & perpetrari ſolent quotidie; ne etiam ita de facili, dominio rerum ſuarum, & iure diſponendi de eiſdem in futurum priuarentur ij, qui poſtmodùm pœnitentia ducti (provt experientia oſtendit quotidie) de rebus ſuis, & patrimonio diſponere, & non diſpoſuiſſe, vel priorem mutare, aut ſaltem reformare voluntatem, deſiderarent, & vellent. Quamuis autem hæc ita ſe haberent, nequaquam donationem metipſam iidem Conditores dictæ Taurinæ legis improbarunt, aut improbare contenderent, ſi hæc omnia, vel aliqua eorum concurrerent, quæ ſuperius ponderaui, & adduxi, & in caſu præſenti concurrunt.

Non etiam refragatur fundamentum ſecundum, quod ſcilicet donatio omnium bonorum præſentium, & futurorum non valeat, quaſi contra bonos mores, etiamſi iuramentum acceſſerit; nam contrarium, immò ipſo iure donationem eam valere, nec eſſe contra bonos mores, quaſi iuri naturali repugnet, vel contineat aliquod crimen, aut peccatum, etiam veniale; ex his palam deprehenditur, quæ numeris præcedentibus ad fundamentum ſecundum partis ſecundæ, & pro Senatus definitione adduxi.

Tertium quoque non vrget, deductam ex ſententia illorum, qui donationem omnium bonorum, præſentium, & futurorum non valere, etiam reſeruato vſufructu eorum, aſſeuerarunt; nam contrariam ſententiam longè veriorem, & frequentiori Doctorum calculo receptam; atque ita fructus non cedere in donatione, ſed potius reſeruari, ac reſeruatos dici percipiendos vſque ad mortem, vt de ipſis liberè poſſit donans teſtari; ex his concludenter deducitur, quę ad tertium partis ſecundæ fundamentum, & pro Senatus definitione expendi, vbi latiùs videbitur.

Rurſus, nec quartum argumentum reſiſtit, cui plenè ſatisfactum eſt ſuprà, ad fundamentum tertium partis ſecundæ: & per Molin. de Hiſpan. primog. lib. 2. c. 10. ex n. 23. cum ſeqq. partem Molin. tom. 2. de iuſtitia & iure, diſp. 280. ex verſic. vtrum autem in Caſtella, fol. 177. & 178. & idcirco ſolutiones non repetuntur, quoniam num. præced. ex propoſito traduntur.

Quintum etiam non refragatur argumentum, quod ſcilicet donatio omnium bonorum præſentium, & futurorum non valeat, ſi ita facta fuerit reſeruatio, vt quis poſſit in vita diſponere, vel ad diſponendum durante vita donatoris; verè namque illud ſubſiſtere non poteſt ex pluribus. Primùm, quia reſeruatio fuit facta ad fauorem donatoris, ergo poterit ipſe de ſumma reſeruata, non ſolum in vita, ſed etiam in morte, & per vltimam voluntatem diſponere: argumento l. donationes, §. ſpecies, ff. de donat. Secundò, quia hæc verba, vt quis in vita poſſit disponere, non excludunt diſpoſitionem factam in teſtamento, quia teſtamentum etiam ordinatur in vita, licet eius effectum poſt mortem conferatur, l. iubemus, & l. quoniam indignum, C. de teſtamentis, coniuncta l. prima, ff. eodem titul. Tertiò, quia in dubio donatio benigna interpretatione, etiam contra ſubtilitatem verborum debet ſuſtineri, l. quoties, de verborum obligat. l. quoties, ff. de rebus dubiis. Et ita defendunt Iaſon, in conſilio 130. libro 4. Alciatus, in l. vltima, num. 44. C. de pactis, ſequuntur conſtanter præſes Couar. variarum lib. 3. cap. 12. numero 3. ſub verſiculo, quibus accedit. Ioann. Gutierrez, de iuramento confirmatorio, prima parte, cap. 11. numer. 15. per totum. Cardinalis franciſcus Mantica, de tacitis & ambiguis conuent. libro 13. tiutl. 31. num. 7. folio 71. & titul. 32. numero 15. in fine. vbi improbat contrariam ſententia, de qua latè in argumento: & dicto titul. 31. num. 10. ad argumentum quoddam Decij ex propoſito præbet reſponſum. Eandem quoque ſententia, quod donatio omnium bonorum præſentium, & futurorum, aliquo reſeruato, de quo poſſit donator in vita diſponere, de iure ſubſiſtat; firmiter tuetur Andr. Fachineus, controuerſiarum iuris, libr. 6. cap. 90. folio 799. qui inquit, fundamentum huius ſententiæ eſſe, quia teſtamentum dici poteſt diſpoſitio inter viuos, fit enim ab eo qui voiot. atque adeò in vita, non autem poſt mortem; & ideò is, qui reſeruat ſibi facultatem in vita diſponendi. videtur ſibi reſeruaſſe teſtandi facultatem. Quod ſi aliter de bonis reſeruatis diſponat, & ea viuens conſumat, non propterea dici poteſt, non habuiſſe poteſtatem teſtandi, ſed ſibi imputare debet, quod bona voluerit aliter conſumere. Deinde Fachineus metipſe, eodem in loco, diſtinctionem quandam adhibet in propoſito articulo, multum ad propoſitum noſtrum, provt ibi videri poteſt.

Prætereà & ſecundo loco reſpondetur, Bartoli authoritatem, in dicto conſil. 76. libro primo, & ſequacium ſententiam, non quidem intelligendam in terminis propoſitis, quando ſcilicet donator ſibi aliquid reſeruauti, de in vita diſponere poſſit, vel ad diſponendum in vita, nec aliud adiecit, tunc namque donatio valet, & etiam teſtando diſpondere donator de iure poteſt, nec diſpoſitionis teſtamentariæ facultas adempta cenſetur aliquo modo. Sed intelligi neceſſariò debere, quando donator ſe reſtrinxit ad diſponendi facultatem inter viuos, non autem in vltima voluntate, nec in aliam cauſam, quam in donatione expreſſam; ſic ſanè Couarr. explicauit Bartolum ſingulariter, variarum lib. 3. dicto cap. 12. numero 3. dicens, Bartoli dictum ſic intelligendum. Ita quoque expreſſim intellexit Ludou. Molina, de Hiſpanorum primog. lib. 2. dicto cap. 10. num. 24. vbi in hunc modum ſcribit: Hæc autem opinio reſtringendæ erit, niſi donans omnia bona, reſeruet ſibi vſumfructum non ſimpliciter, ſed hoc adiecto, vt ſcilicet de illo poſſit in vita, non autem in morte disponere: hæc namque vſusfructus reſeruatio, quæ limitate ad disponendum de illo in vita facta eſt, non ſufficit ad hoc, vt donatio omnium bonorum valida ſit, cum teſtamenti factionem excludat, quod iur a ciuilia improbarunt. Sicque viſum fuit Bart. in dicto conſil. 76. num. 1. atque Alexandro, in dicto conſil. 13. num. 17. lib. 3. atque Decio, conſil. 30. atque Didaco Couarr. in dicto cap. 12. num. 3. Bartolum quoque, & communem ſententiam ita explicauit Ioan. Gutierr. de iurament. confirmat. 1. part. d.c. 11. n. 15. Mant. de tac. & ambiguis conuent. lib. 13. tit. 32. n. 15. vbi ſpecificè aſſerit, quod donatio omnium bonorum præſentium, & futurorum valet, ſi donator dixerit, ſimpliciter, quando vſumfructum, vel aliquid reſeruauit, vt in vita de eo poſſit diſponere; ſecus verò ſi taxatiuè dixerit, vt in vita tantùm poſſit diſponere: & ita explicat Bart. ibi: & iterum tit. 13. n. 10. in verſic. quamuis, vbi inquit in hunc modum: Quamuis ergo donatione poſſit auferri libera facultas teſtandi, non ideò donatio infirmatur: quia ſatis eſt, quod non auferatur, ſi donator ſeipſum non reſtrinxit ad disponendum inter viuos tantum, ita vt non poſſit teſtari, &c. Trentacinq, quoque variarum reſolut. lib. 3. tit. de donat. reſolut. 3. ſub n. 18. verſic. declaratur verò non procedere, fol. 199. ſic etiam explicat: quamuis antea n. 2. in princip. indiſtinctè id tradidiſſet, vt conſtat, in verſic. nam tunc de illis.

Rurſus & tertiò reſpondetur, ſuperiora omnia cauſi præſenti, & verbis præfatæ donationis nequaquam conuenire videri, donatrix namque, quæ vſumfructum omnium bonorum ſibi reſeruauit, non dixit, ſe reſeruare vſumfructum ad diſponendum in vita, ſed vſque in finem dierum vitæ ſuæ vſumfructum ſibi reſeruaut: donatio autem omnium bonorum præſentium, & futurorum, quod valeat, etiamſi vſusfructus fuerit reſeruatus, donec donator vixerit, vel vita eius durante; quia ex abundanti exprimitur, quod tacitè, continetur, cùm vſusfructus morte extinguatur, l. cum antiquitas, C. de vſufructu: & ita in propriis terminis noſtris poſt Nattam, Couarr. & Hippolyt. Riminald. explicauit Mantica, de tacitis & ambig. conuent. lib. 13. titul. 32. num. 13. in fine, & num. 14. fol. 73. Alexander Trentacinquius, dicta reſolutione 3. numer. 18. in verſic. procedit hæc communis opinio. Qui rectè adnotauit, verba prædicta nihil operari, & eum ſenſum habere, quod ſcilicet poſſit donator teſtari, & diſponere de fructibus vſque in finem vitæ ſuæ percipiendis; ſicut quando ſimpliciter ſibi reſeruaſſet vſumfructum, l. à vobis, ff. de annuis legatis, l. defuncta, ff. de vſufructu. Et tradiderunt Natta, in conſilio 146. num. 12. Hieronymus Gabriel, in conſil. 139. Vincentius de Franchis, deciſione 168. Remanet ergo, quod in dicta clauſula non agitur de diſpoſitione fructuum in vita, ſed de aſſignando tempore, ad quod vſque vſusfructus duraturus eſt, quod de iure tacitè inerat, vt dixi, & ſic eius expreſſio nihil operatur, iuxta l. 3. cum vulgatis, ff. de legatis primo.

Sed nec illud vrget, quod donatio omnium bonorum præſentium, & futurorum non valeat, quando quis reſeruauit ſibi aliquid, de quo diſponere poſſit in certum genus perſonarum, vel in certam cauſam, putà vt poſſit diſponere, ſiue teſtari pro anima; quoniam nec id verum eſt, nec de iure poteſt ſubſiſtere, per huiuſmodi namque reſeruationem non minuitur, neque reſtringitur libera teſtandi facultas; nam etſi facta fuerit reſeruatio, vt quis poſſit pro anima diſponere; donans præcisè non cogitur teſtari ad pias cauſas, quia ei us fauorem reſpicit, non autem commodum donatarij, ergo non tam ſtrictè debet intelligi, vt verba ſonant, argumento dict. l. donationes, §. ſpecies, ff. de donat. & quia nullius magis intereſt, quàm ipſius donatarij, tam anguſtam interpretationem non eſſe admittendam, vt magis valeat donatio, quàm ſubuertatur. Prætereà, ſi donator in teſtamento pro animæ ſalute diſpoſuerit, nihilominus poteſt teſtamentum reuocare, iuxta l. ſi quis in principio teſtamenti, de legatis tertio. Et ita ſingulariter poſt Alciatum, & Couarr. concludit Mantica, libr. 13. dicto titul. 31. numer. 8. Fachineus, controuerſiar. iuris, libr. 6. cap. 91. dicens, quod hæc ſententia ſibi veriſſima videtur, quia per eam reſeruationem non minuitur teſtandi libertas. Etenim donator, qui centum aureos, verbi gratia, ſibi reſeruauit, vt pro anima diſponeret, non cogitur præcisè de eis pro anima teſtari, ſed ſi velit, poterit teſtari. Eſt enim (inquit Fachineus) ab eo facta reſeruatio in ſui fauorem, vt ſi velit, poſſit diſponere pro anima, non vt cogatur; imò ſi donatur pro anima de rebus referuatis teſtatus eſſet, proculdubio teſtamentum mutare, & reuocare poſſet.

Non etiam vrget, quod donatio omnium bonorum præſentium, & futurorum non valeat, quando donator aliquid ſibi reſeruauit, ex quo neceſſitatibus ſuis proſpicere valeat: nam licet id procedere poſſet, quando reſeruatum in vita tenue eſſet, vt vix pro alimentis ſufficeret, vel ſaltem ad illa ſufficere valeret, & ita nihil ſupereſſet, ex quo hæres inſtitui, aut teſtari donator poſſet. iuxta ea, quæ dicta ſuperiùs fuere, & per Molinam traduntur de Hispanorum primogeniis, libro ſecundo, dicto cap. 10. numer. 25. Manticam, de tacitis & ambiguis conuent. libr. 13. titulo 32. numero finali. Hondedeum, dicto conſilio 37. numer. 35. libro primo. Attamen in caſu præſenti obtinere non poteſt, vtpotè cum vſusfructus adeò maximus eſſet, atque ex magna bonorum ſubſtantia proueniens, vt dictum eſt.

Cùm verò donator reſeruauit ſibi aliquid, de quo poſſit in vita, vel in morte diſponere, quod valeat donatio omnium bonorum præſentium, & futurorum; contra Decium, & ſequaces rectiùs tuentur Craueta, in conſilio 122. numero 10. Alciatus, in d.l. vltima, colum. vltima, C. de pactis. Cagnolus, ibidem, numero 248. Boerius, deciſione 204. Couarr. variar. lib. 3. d. cap. 12. numero tertio, verſic. quibus accedit. Alexander Trentacinquius, variar. lib. 3. de donationibus, reſolutione 3. numero 6. verſic. contra hanc Decij opinionem. Fachineus, controuerſiarum iuris, libro 6. capit. 92. fol. 801. vbi inquit, rem ſibi ſatis perſpicuam videri, donationem in propoſita ſecie valere, nec tollere facultatem teſtandi, immò expreſsè reſeruare, quia donator liberum ſibi arbitrium reſeruat de certis bonis diſponendi, vel in vita, vel in morte. hoc eſt, vel teſtando de illis, vel aliter diſponendo, provt ipſe maluerit, ergo teſtari poterit, ſi voluerit. Nec quicquam mouet (ſubdit Fachineus metipſe) illud. quod dicebat Decius, ſi donator in vita diſponeret, eum amiſſurum, ſiue non retenturum teſtandi facultatem: quia ſufficit, eum habere teſtandi facultatem, & ſi nolit teſtari, ſed malit inter viuos alienare, dilapidare, vel diſtrahere, ſibi imputet. Eodem enim modo nullus eſt rerum ſuarum dominus, qui hoc modo non ſibi auferret teſtandi facultatem, ſi videlicet bona ſua inter viuos diſtraheret, alienaret, abſumeret. Verius eſt igitur, donatorem poſt donationem factam, ſibi adimere teſtandi facultatem, aut ea nolle vti, quam habet; non donatione facta, prorſus ablatam eſſe, quia donatio illam reſeruauerat, Et id ipſum defendit Cardinalis Franciſcus Mantica, de tacitis & ambiguis conuent. libro 13. libro tertio, numero 9. & 10. & inquit, quod donatio omnium bonorum præſentium & futurorum valtet, ſi donator reſeruet ſibi certam ſpeciem, vel quantitatem, de qua poſſit teſtari, vt omnes confitentur; & tamen inficiari nemo poteſt, quin poſſit de ſpecie, vel ſumma reſeruata diſponere, etiam inter vinos, & ſic ſibi auferre teſtandi facultatem; ergo ſi dixerit, quod poſſit diſponere tam in vita, quàm in morte, nihil aliud expreſſit, quàm quod tacitè intelligitur, cui conſequens eſt, vt donatio valeat, l. non restè, C. de fideiuſſoribus, & l. 3. ff. de legatis 1. quod latiùs ibi proſequitur.

Denique, quod ad hoc, vt donatio omnium bonorum præſentium & futurorum, vſufructu, vel alio reſeruato, valeat, requiratur neceſſariò, illud reſeruatum eſſe cauſa teſtandi; opinio illa quorundam interpretum ex his manifeſtè euincitur fundamentis, & rationibus, quas ſuprà recenſui; ex ipſis namque contrarium deducitur concludenter, atque ex ſententia eorum, qui ex reſeruatione, vt donator poſſit in vita diſponere, donationem valere, affirmarunt, quos ſuprà commemoraui. Sic ſanè, & in propriis terminis noſtris, quod donatio omnium bonorum præſentium & futurorum, vt valeat, non ſit neceſſarium præcisè, quod dicat. r, reſeruationem fieri ad teſtandum, ſed ſufficiat ractam eſſe ſimpliciter; poſt Decium adnotarunt ſingulariter Sylueſt. Aldobrandinus, in conſilio 104. numero 12. & 16. Cardinalis Franciſcus Mantica, de tacitis & ambig. conuent. lib. 13. titulo trigeſimo primo, numero duodecimo, folio 71. & cum Craueta, in conſilio 222. numero tertio, Fontanella, depactis nuptialibus, clauſula quarta, gloſſa 23. numer. 17. folio 342. & hactenus de omnibus quæ pertinent ad ſolutionem, & materiam quinti argumenti.

Sextum etiam fundamentum non reſiſtit, pro cuius abſoluta explicatione reuocare in memoriam neceſſarium erit, nonnulla ex his, quæ numeris præcedentibus ad fundamentum quartum ſecundæ partis principalis adnotata, & ſcripta reliqui. Deinde obſeruandum, certiſſimi iuris eſſe, quod quamuis donationi perfectæ, ex interuallo nihil addi, vel detrahi poſſit, vt in dict. l. perfecta donatio. Id tamen intelligendum, quando ab vna duntaxat parte nouum aliquid adderetur, vel detraheretur; ſecus tamen, vbi ex voluntate vtriuſque contrahentis, donatoris inquam, & donatarij aliquid additur. Nam licet contractus, vbi ſemel remanſit perfectus, non recipiat nouam formam ſubſtantialem, recipit nouam formam accidentalem ex voluntate amborum contrahentium: l. iuriſgentium, §. adeò, & l. ab emptione, ff. de pactis, l. provt quiſque, ff. de ſolutionibus, & ſic ex conſenſu vtriuſque, etiam ex interuallo inſeri potuit dicta reſeruatio, iuxta doctrinam Baldi, in l. petens, numero 8. C. de pactis. Angeli, in conſil. 374. numer. 4. Aretini, in conſilio 128. colum. 2. & ea, quæ latius tradidit poſt alios multos Authores Petrus Surdus, in conſilio 136. num. 21. & num. 33. & ſeqq. libr. 1. & latiùs ego obſeruaui quotidianarum controuerſiarum iuris, lib. 3. cap. 10. per totum. Rurſus, negandum eſſe, donationem præſentem ab initio nullam fuiſſe, ex defectu reſeruationis prædictæ mille ducatorum, quæ poſtmodùm facta fuit. Nam cùm vſusfructus (vt ſæpè dixi) omnium bonorum donatorum in ipſo donationis contractu, & ſcriptura reſeruatus fuerit, atque ex eius reſeruatione conualidetur omnino donatio, vt ſuperius probaui; reſeruatio ſubſequens neceſſaria nequaquam fuiſſet, niſi voluntatis donatricis, & tractatus præcedentis declarationem induceret, & iuxta vtriuſque contrahentis conuentionem fieret. Quod ex eiſdem omnibus, quæ ad dictum quartum fundamentum notaui, adeo manifeſtè deducitur, vt maiori comprobatione non indigeat. Denique, quamuis verum eſſet, quod donatio ab initio fuerit nulla (quod nullo modo dici poteſt propter vſusfructus reſeruationem, & cætera, quæ concurrunt;) ratificatio tamen ex pòſt facto interueniens tempore prædictæ reſeruationis mille ducatorum, donationem ipſam conualidaret, & confirmaret. Ratificatio namque, etiam ex interuallo ſubſequens, conualidat contractus, etiam nullos, & doloſos, & tollit effectum nullitatis: quod Afflictus ipſe in argumento relatus, profitetur ſpecificè, dicta deciſ. 117. n. 6. vbi inquit, quod laudum nullum non poteſt ratificari, vt valeat in vim laudi, vt in cap. examinata, de confirmat. vtili, vel inutili, bene tamen partes poſſunt facere, quod laudum nullum, valeat in vim pacti, ſiue promiſſionis: in quo conuenit Baldus, in l. tale pactum, §. qui prouocauit, col. 4. ff. de pactis Abbas, in conſ. 92. lib. 1. Corneus, in conſ. 259. lib. 1. ſequitur Cæſar Vrſillus, in addit. ad Afflict. dicta deciſ. 117. num. 1. & repetir Afflict. ipſe, deciſ. 220. num. 20. vbi quod ratificatio facit, quod licèt primus contractus fuerit nullus, tamen ratificatio ipſum confirmet, & tollat allegationem nullitatis, vt in l. finali, C. ad Macedonianum, & l. licet, ff. de iudiciis, ſequitur Octauianus Cacheranus, deciſ. 142. num. 8. & 15. Petrus Surdus, deciſ. 70. ex num. 12. cum ſeqq. & num. 22. cum ſeqq. vſque ad num. 28. vbi latè probat, ratificari poſſe contractum ex conſenſu ambarum partium, qui non ſit omnino nullus, & inualidus, & tunc dici non omnino nullum, quando poteſt ipſe aliquo modo validari, & tunc poſſe validari, quando nullitas eſt introducta in fauorem alicuius perſonæ, tunc namque ratificatione confirmatur, quæ retrotrahitur, & perinde habetur, ac ſi conſenſus ratificantis à principio interueniſſet in ipſius actus confectione. Et ponit exemplum in geſtis à falſo procuratore, quæ ratificantur à domino; & in mutuo recepto per filium familias, quod conualidatur ex partis ratisficatione: & in contractibus geſtis à minore abſque tutoris authoritate. Et concludit, quod contractus, qui ab initio eſt omnino nullus, & inualidus, ex defectu alicuius formæ ſubſtantialis, ratificatur etiam nouo conſenſ, & ſuſtinetur, provt ex nunc, & habetur tanquam nouus contractus. Sed ſi non ſit omnino nullus, ſed aliquo modo valere poſſit, ratificatio eum conualidat, & rerrotrahitur ad tempus celebrati contractus, vt ibidem num. 22. comprobauit: itaque in vtroque caſu ratificatione conualidatur contractus, & in hoc ſtat tantúm differentia, quod quando eſt omnino nullus, & inualidus, habetur, vt nouus contractus, & tunc ſuſtinetur vt ex nunc. Cæterum, quando non eſt omnino nullus, & inualidus, ratificatione conualidatur, & facit valere vt ex tunc. Et hæc quidem ex abundanti allegabantur, atque conſiderabantur (provt ego arbitror) cum de nullitate dictæ donationis, ex defectu reſeruationis agi non poſſet, integro omnium bonorum vſufructu reſeruato ab initio, vt dixi.

Sed nec ſeptimum fundamentum reſiſtit, licet prim facie coloratum videatur, vt putà, cum verba illa, o otra dispoſicion, referri non poſſint niſi ad diſpoſitionem eiuſdem generis, & qualitatis, teſtamentaria ſcilicet; donationem autem inter viuos comprehendere non poſſint, vt latiùs obſeruaui ſuprà ad 5. fundamentum partis ſecundæ.

Denique vltra Authores relatos ſuprà, pro confirmatione deciſionis Senatus, vide Franc. Viuium, deciſ. 410. lib. 3. Martam, deciſ. 77. n. 3. & 4. Stephan. Gratianum, deciſ. 39. per totam. Gaſparem Schifor, ad Anton. Fabrum, lib. 1. tractatu 13. q. 1. & 4. ſeqq.

CAPVT LIV.

Ex verbis demonſtratiuè prolatis, quemadmodum voluntatis teſtatori coniectura ſumi, atque interpretatio fieri debeat in teſtamentis, & vltimis voluntaiibus, & vtrum in dubio verba præſumuntur potius appoſita demonſtratiuè, quàm diſpoſitiuè, aut reſtrictiuè, ſiue qualiter accipi debeant, vt nonnullos, vtiliſſimòſque, & quotidianos effectus producant, de quibus hic. Rurſus, deſignatio, vnde legatum, aut pro qualibet diſpoſitione relictum, ſoluatur, an faciat ipſum conditionale, ſiue an conditionem, an demonſtrationem inducat deſignatio rei, aut loci, vel perſonæ, in propoſito; & de materia l. quidam teſtamento. ff. de legatis primo, l. cum certus. ff. de tritico, vino, & oleo legato. Atque communi illa Interpretum differentia, an vnica ratione exprimatur, quid ſolui debeat, & ex quo; an verò in vna oratione diſponatur de quantitate præſtanda, & in alia, vnde ſit præſtanda. Denique, legatum de decem penes campſorem, aut in arca, vel quæ Titius debet, an dicatur ſpeciei, aut corporis vt non valeat, ſi nihil ſit penes campſorem, aut in arca, vel nihil Titius debeat, ad l. ſi ſic. §. primo, ff. de legatis primo, vbi etiam, vtrum hæres liberetur cedendo actionem legatario, cum legatur certa quantitas teſtatori debita; & horum omnium breuis traditus, & notanda reſolutio, atque Senatus Regij Hiſpalenſis deciſiones tres præcipuæ in propoſitis articulis adducuntur. Et Senatus Galleci deciſio altera commemoratur.

SVMMARIVM.

- 1 Ex verbis demonſtratiuè, ſiue exemplificatiuè (vt aiunt) prolatis, voluntatis, atque intentionis teſtatoris coniectura, & interpretatio ſumitur.
- 2 Verba demonſtratiuæ, quæ dicantur: & infra, num. 5.
- 3 Demonſtratio quid.
- 4 Sub demonſtratione vera, vel falſa legatum conceptum, an valeat, remiſſiuè,
- 5 Verba dispoſitiua, & taxatiua, quæ dicantur.
- 6 Verba in dubio intelliguntur, atque præſumuntur appoſita demonſtratiuè magis, aut declaratiuè, quàm dispoſitiuè, aut reſtrictiuè, vel limitatiuè. Quod comprobatur, atque exornatur quamplurimis remiſſiuè.
- 7 Atque ex coniecturis contrariis, ſiue præſumpta mente non procedere, obſeruatur.
- 8 Verbum qualitatem aliquam ſignificans, ſi adiiciatur verbo diſpoſitiuo, quod ſtet demonſtratiuè; ſi executiuo, dispoſitiuè, & reſtrictiuè, ex ſententia Bartoli, quæ hic expenditur.
- 9 Verba hæc, quæ ad præſens eſt grauida, in inſtitutione poſthumi ſtant demonſtratiuè, & non reſtrictiuè, provt hic adnotatur. Et ibidem explicatur remiſſiuè materia l. placet, ff. de liber. & poſthumis.
- 10 Menſuram minorem non vitiare, neque minuere dispoſitionem, quæ apparet enuntiata potiùs demonſtratiuè, quàm reſtrictiuè, aut diſpoſitiuè.
- 11 Legato fundo ad vſum, & vſumfructum, vel ad vtendum, & fruendum, vel ad alimenta, aut in gaudimentum, aliòve ſimili modo; domo etiam ad habitandum relicta, proprietas ipſa legata cenſetur.
- 12 Immunitatem propter numerum duodecim filiorum conceſſam, latè debere interpretari; & verba illa, propter num. 12. filiorum, magis videri demonſtratiuè, quàm reſtrictiuè adicta.
- 13 Qualitas appoſita in aliqua inſtitutione, & repetita in ſubſtitutione, quando dicatur appoſita demonſtratiuè, & quando diſpoſitiuè.
- 14 Legatum quantitatis debitæ à Titio, vtrum per exactionem cenſeatur ademptum; remiſſiuè.
- 15 Legata facta in certis pecuniis, ſi contingat poſtea, vt pecuniæ in alios vſus expendantur, an propterea tollantur, remiſſiuè.
- 16 Legato purè facto, ſi adiiciatur modus, vnde poſſit fieri ſolutio, modus ipſe intelligitur demonſtrationis gratia factus, non vt adiiciatur conditio, & reſtringatur legatum. De quo vide etiam, numero præcedenti, vbi iura in id expenduntur, & Tiberij Deciani locus expenditur. Vide etiam num. ſeq.
- 17 Legatum, an ſit conditionale, necne, quando adiicitur locus, aut fundus, vel res, ex qua ſoluatur, & numeris ſeqq.
- 18 Deſignatio, vnde legatum ſoluatur, an demonſtrationem inducat: vbi communia Doctorum placita recenſentur, & Ioannis Garſiæ obſeruationes nonnullæ adducuntur.
- 19 Aſſignatio, vnde legatum ſoluatur, vt demonſtrationem, vel conditionem inducat; communis illa diſtinctio, quæ numeris præcedentibus probatur; an ſcilicet vnica oratione exprimatur, quid ſolui debeat: & ex quo. An vero in vna oratione diſponatur de quantitate præſtanda, & in alia, vnde ſit præſtanda. Procedit etiam in donatione, in conceſſione, & in qualibet diſpoſitione inter viuos.
- 20 Et in venditione.
- 21 Et in anniuerſariis, & capellaniis, & diſpoſitionibus ad pias cauſas. Quod exornatur, & latius comprobatur numeris ſequentibus. Caſus etiam practicus in Regio Senatu Galleco definitus, adducitur, & exornatur Senatus eiuſdem deciſio.
- 22 Borgnini quoque Caualcani caſus alius practicus, in eodem propoſito commemoratur.
- 23 Legatum ſi fiat nominis debitoris, hæres non tenetur illud præſtare, ſed ſola ceſſione actionis directæ liberatur.
- 24 Et tenetur legatarius ſuo periculo illud vendicare.
- 25 Idem ſi teſtator dixerit, ſe legare centum, ad quæ aliquis ſibi tenebatur. Vel quæ habet ſuper aliqua parte bonorum alicuius, provt hic adnotatur.
- 26 Legatum pecuniæ in genere, omnino deberi, licet pecunia non inueniatur in hæreditate; ſecus verò, vbi pecunia fuit legata in ſpecie, veluti, lego decem, quæ in arca habeo. Et ſic differentia in eo verſatur, quod legatum reſpiciat certum corpus, aut certam ſpeciem; an verò genus, ſeu quantitatem.
- 27 Legatum de centum penes campſorem, aut in bancho talis loci, an dicatur legatum in ſpecie, vel non.
- 28 Legatis decem, quæ mihi debentur, aut quæ ſum habiturus à Titio, nomen ſolum debitoris legatum cenſetur, & ſic hæres ſola ceſſione liberatur.
- 29 Legare centum, quæ mihi Titius debet; tantum eſt, quantum legare illa centum, quæ debet mihi Titius, & non alia.
- 30 Relatiuum qui, vel quæ, adiectum dispoſitioni ſine copula, diſpoſitionem reſtringit, & limitat generalitatem verborum.
- 31 Reſoluitur etiam in conditione, quando refertur ad tertiam perſonam, etiam per verba præſentis temporis.
- 32 Et refert non ſolum ſubſtantiam dispoſitionis, verum etiam qualitates, & conditiones, & modos.
- 33 Melioratione Tertij, aut Tertij & Quinti aſſignata in re, vel in rebus certis, non æquiualentibus eiſdem Tertio & Quinto, illud quod deeſt; an ſit ſupplendum ex cæteris bonis meliorantis. Et de communi Interpretum huius Regni diſtinctione in propoſito, quam Senatus Regius Hiſpalenſis in caſu occurrenti probauit.
- 34 Legatum poſt hæredis mortem relictum, an, & quando legatarius, teſtatoris hæredi præcedens, ad proprios hæredes tranſmittat.
- 35 Legatum de certa ſumma relictum, quæ ſoluatur pro rata in certo termino, an per obitum legatarij ante terminum extinguatur.

PRo dilucida, & notanda huiuſce capitis, explicatione obſeruandum, atque conſtituendum erit primo loco, ex verbis quoque demonſtratiuè, ſiue exemplificatiuè (vt aiunt) prolatis, voluntatis, atque intentionis teſtatoris coniecturam, & interpretationem ſumi; ſicuti ex his, quæ dicentur inferiùs, dilucidè magis conſtabit, & inter alios, ſic inuenies obſeruaſſe Curtium iuniorem, in conſilio 38. numero 3. libro primo. Socinum iuniorem, in conſilio 54. numer. 16. libr. 4. Decium, in conſil. 323, numero primo Beroum, in conſilio 33. in principio, libro 2. Ruinum, in conſil. 123. numer. 8. libr. 2. Nattam, in conſil. 215. numer. I 7. libro primo. Et verba demonſtratiua (vt nonnulli putant) dicuntur, quæ perſonam diſponentem, perſonam oneratam; & honoratam, & rem diſpoſitam oſtendunt; & inducuntur per nomina, cognomina, pronomina, officium, artificium, conſanguinitatem, vel per ſignum quodcunque demonſtratiuum, vel per relatiuum iniunctum verbo præteriti, vel præſentis temporis, aut per ſimilia, ex quibus, demonſtratiuè quid adiiciatur: vt concludit Bartolus, in l. demonſtratio, in principio, ff. de condit. & demonſtrat. vbi ſequuntur Scribentes communiter, ſicuti poſt Socinum, caſtrenſem, & alios, concludunt Simonde Prætis, de interpretat. vltimarum voluntat. lib. 2. interpretat. 3. ſolutione 3. num. 22. 23. & 24. folio 257. Michaël Graſſus, §. legatum, quæſtione 59. in principio. Antonius Gomezius, tomo 1. variarum, cap. 12. numero 74. vbi inquit, propriam, & veram demonſtrationis diffinitionem eſſe quod demonſtratio ſit illud, quod reſpicit perſonam diſponentem, vel eius, in quam confertur diſpoſitio, vel ipſam rem; ſuper qua diſponitur. Et ita dicit, diffinire Bartolum, & communiter Scribentes, in dicta l demonſtratio, & per totum numerum, ex propoſito explicat, ſub demonſtratione vera, vel falſa legatum conceptum, an valeat, vel non. Cui iunge Graſſum, dicta quæſtione 59. per totam. Petrum Surdum, deciſione 161. ex numero 5. cum ſeqq. & numero 27. & ſeqq. vel rectius in propoſito noſtro dici poteſt ex ſententia aliorum, quod verba diſpoſitiua, & taxatiua ſunt illa, quæ ſtant per ſe, & emanant principaliter propter ſe, & non habent dependentiam aliunde, verba verò demonſtratiua, & executiua ſunt illa, quę emanant ab alio, & habent dependentiam à diſpoſitione, & obligatione, vt poſt Bartolum, in l. inter ſtipulantem, §. ſacram, numero 6 de verborum obligat. & alios Authores tradiderunt Pariſius, in conſilio 127. numero 47. libro primo. Hippolytus Riminaldus, in conſilio 382. numer. 26. libro 4. Gaſpar Caballinus, in milleloquio 86. prima parte. Rota, deciſione 11. aliàs 869. Lege pro anniuerſario, numero 2. & 3. in antiquis. Borgninus Caualcanus, in indice deciſionum primæ partis; verbo, verba in; dubio potius, col. 2. verſic. 3. præmitto. & Clarè ſentit Cardinalis Thuſcus, practicarum, concluſion. iuris, tomo 8. littera V concluſione 147.

Deinde & ſecundò obſeruandum, atque conſtituendum erit, quod verba in dubio intelliguntur, ac præſumuntur appoſita demonſtratiuè magis, aut declaratiuè, quàm diſpoſitiuè, aut reſtrictiuè, vel limitatiuè: & conſequenter, vbi in teſtamento, vel in alia qualibet diſpoſitione reperitur aliquod verbum, deſignans aliquam qualitatem, quæ poteſt accipi demonſtratiuè, & diſpoſitiuè, aut reſtrictiuè; tunc in dubio præſumitur ſtare demonſtratiuè: idque per textum ſingularem, in l. finali §. Titia. ff. de liberatione legata. l. mella, in principio. ff. de aliment. & cibar. legat. l. Paulo Callimacho, §. vltimo. ff. de legatis tertio, l. quidam teſtamento, ff. de legatis primo, l. Firmio. ff. quando dies legati cedat. l. Lucius, ff. de aliment. legat. & ita ſanè obſeruarunt, atque exornarunt quamplurimis, & diuerſis, practiciſq́ue negotiis applicarunt, Bartolus, in l. cum pater §. menſæ,. num. 39. de vulgar. & pupil. ſubſtitut. quem ſequuntur communiter Scribentes, vt teſtantur Iaſon ibi, ex num. 50. Ripa, numero 149. & 173. Baldus, in conſilio 239. Caſus talis, columna prima, libro primo. Romanus, in conſilio 343. Corneus, in conſilio 59. columna 2. libro quarto, Decius, in conſilio 324. & in conſil. 183. columna prima. Alciatus, in conſilio 34. numero 6. libro 8. Caſtrenſis, in conſilio 219. columna ſecunda, libro ſecundo, Berous, in conſilio 17. libr. 2. Craueta, in conſilio 214. numero 6. &7. & in conſilio 301. numero 5. & conſilio 245. numero 9. & in conſil. 297. colum. penult. & in conſil. 227. numero 14. & 15. & in conſilio 294. numer. 3. Pariſius, in conſilio 64. numero 47. libr. 1. 7. in conſilio 92. numero 42. eod. libro & in conſilio 21. numero 47. libro 2. & in conſilio 4. numero 36. libro 4. Ruinus, in conſilio 123. numero 21. lib. 2. Iacobus Mandellus de Alba, in conſilio 243. num. 8. Burgos de Paz, in conſilio 25. numero 24. Ioannes Cephalus, in conſilio 137. numer. 36. & 37. libro. primo. Paulus Leoni. Pataui. in conſil. 31. num. 7. inter conſilia vltimar. volunt. lib. 2. Felinus, in cap. ſuper litteris, colum. 3. de reſcriptis. Trberius Decimius, in conſil. 70. num. 22. lib. 5. vbi vide ex numer. 17. Iacobus Menochius, in conſil. 215. num. 56. libro 3. & in conſil. 303. num. 27. lib. 4. & præſumptione 51. numer. 11. libr. 4. Franciſcus Burſatus, in conſilio 441. numer. 30. lib. 4. Simon de Prætis, de interpret. vltimar. volunt. lib. 2. interpretat. 3. ſolution. 3. ex numer. 26. cum ſequentibus, folio 257. Iacobus Beretta, in conſilio 62. numer. 1. libro primo, Borgninus Caualcauus, deciſion. 43. num. 8. prima parte, & deciſione prima, numer. 14. & deciſion. 20. num 17. parte 2. & in indice deciſionum primæ partis, verbo, verba potius. Salazar, de vſu & conſu. cap. 11. ex numer. 20. Marc. Antonius Peregrinus, de fideicommiſſis, articulo 16. num. fol. 156. Ludouicus Morotius, reſponſo 32. num. 16. Martinus Monter à Cueua, cauſar. ciuil. Regni Aragon. deciſion. 36. num. 58. Fabius Turretus, in conſil. 99. numer. 71. Ioannes Garſia, de expenſis, & meliorat. cap. 4. ex num. 34. cum. pluribus ſeqq. Ludouicus Caſanate, in conſil. 44. numer. 4. Cardinalis Dominicus Thuſcus, practicarum concluſion. iuris. tomo 2. littera D. concluſion. 191. folio 560. & tom. 8. littera V. concluſion. 147. folio 569. Adrianus Gilmanus, rerum iudicatarum Germaniæ lib. 1. deciſione 6. numer. 107. Surdus, de alimentis, titulo 9. quæſtione 30. numer. 7. & 41. admittunt tamen horum omnium nonnulli ſpecificè; alij verò tacitè præſentiunt, & nullus quidem contradicit, à regula, & doctrina ſuperiri, ex coniecturis contrariis, ſiue ex præſumpta, & coniecturata mente recedi, & ſic eam procedere in dubio; ſecus verò, vbi extant coniecturæ in contrarium; vt: per Decium, in conſilio 323. numero primo, Cardinal. Dominicum Thuſcum, practicar. concluſ. iur. dicto tom. 2. dicta concl. 191. n. 6. folio 560. Simonem de Prætis, in locis relatis ſupra, & alios num. ſeqq. commemorandos. Admittunt etiam Bartoli diſtinctionem in materia ſubſtitutionum ſingularem, in d.l. Centurio. num. 31. quem ſequuntur omnes ſecundum Iaſon, & Ripam, in locis relatis ſuprà, in initio num. 6. Peregrinum, de fideicommiſſis, articul. 16. num. 110. fol. 157. Vbi diſtinguit, quod aut verbum qualitatem aliquam deſignans, aut ſignificans, adiicitur verbo diſpoſitiuo; & tunc ſtet demonſtratiuè, adeò vt exiſtentia illius qualitatis ſufficiat tempore diſpoſitionis, nec requiritur perſeuerantia tempore executionis: per text. in d.l. Mella, in principio, ff. de aliment. & cibar. legat. vbi legatis alimentis puellæ, ſufficit tunc eam puellam fuiſſe, adeò vt debeantur eidem poſtea adultæ factæ: textum etiam, in cap. Rainuntius, de teſtamentis, vbi ſubſtitutio compendioſa filio impuberi facta, non coarctatur ad tempus pupillaris ætatis: aut verò adiicitur verbo executiuo, quia dictum ſit, filio meo impuberi ſuccedat, vel bona filij mei impuberis deueniant in talem; & hoc in caſu qualitas hæc ſtet diſpoſitiuè, & reſtrictiuè, & requiratur, vt adſit tempore, quo de ſucceſſione agitur, ſic vt impubes decedat; quia qualitas adiecta verbo, debet adeſſe tempore verbi: l. Titius. ff. de milit teſtam. l. 2. ff. de auro & arg. legat. l. in delictis. §. ſi extraneus. ff. de noxalibus action. Tertiò deinde obſeruandum, atque conſtituendum erit, ex regula præfata, & traditione communi Doctorum, quod verba in dubio accipi debeant demonſtratiuè, & non diſpoſitiuè, aut reſtrictiuè; deduci quamplurima, quæ præ manibus quotidie habentur, & valde neceſſaria, atque vtilia ſunt; ac & primum quidem (vt alia omittam) Philippum Corneum, in conſilio 244. column. 5. lib. 2. interpretando verba quædam in inſtitutione poſthumi adiecta, ſcilicet, quæ ad præſens eſt grauida: recteè ſcripſiſſe, non cenſeri ea prolata limitatiuè, ſed demonſtratiuè, quaſi demonſtraret teſtator, ſpem habere in promptu prolis ſuſcipiendæ ex ſua vxore: ideoq́ue verba prædicta non reſtringere generalem poſthumi inſtitutionem, & potius importate facti contingentiam, quàm iuris miniſterium: & Corneum ſequuti fuere Iacob. Menochius, lib. 4. præſumptione 21. num. 31. Ludouicus Morotius, in responſo 32. num. 15. qui per totum illud reſponſum agit de inſtitutione poſthumi, an ſcilicet ea trahatur ad omnem poſthumum, quando eſt facta adiunctis his verbis, quia vxor ſua prægnans eſt; & examinat latiſſimè materiam l. placet. ff. de liberis & poſthum.

Secundò deducitur, eundem Corneum, in conſilio 59. column. 2. lib. 4. rectè etiam conſuluiſſe, menſuram minorem non vitiare, neque minuere diſpoſitionem, quæ apparet enunciata potius demonſtratiuè, quàm restrictiuê, aut dispositiuè, & Corneum sequutus eſt Simon de Prætis, lib. 2. interpret. 3. dicta ſolut. 3. n. 28. fol. 257.

Tertiò deducitur, in commentariis de vſufructu, ſub lib. 1. quotidianarum controuerſiarum iuris, cap. 30. ex num. 4. vſque ad numerum 16. poſt infinitos Authores, quos ibi commemoraui, & congeſſi, rectè obſeruatum legato fundo ad vſum & vſumfructum, vel ad vtendum & fruendum, vel ad alimenta, vel in gaudimentum, aut alio ſimili modo: vel domo ad habitandum relicta, cenſeri proprietatem ipſam legatam, non ſolum vſumfructum: & verba illa, ad vſum, & vſumfructum, & cætera relata, demonſtratiuè potius, quàm reſtrictiuè adiecta cenſeri, provt latius, ibi probaui. Et ob hanc rationem, ſic quoque poſt alios multos Authores tenuit Ioannes Vincent. Hondedeus, in conſilio 69. num. 2. lib. 1. Cæſar Barzius, deciſion. Bononiæ 79. num. 8. & ſequentibus, & num. 25.

Quartò deducitur, Fabium Turretum, in conſ. 99. ex num. 70. cum ſequent. iuridicè reſpondiſſe, immunitatem propter numerum duodecim filiorum, in caſu ſibi conſulto conceſſam, latè debere interpretari; & verba illa, propter numerum duodecim filiorum, non videri fuiſſe expreſſa ad reſtringendam gratiam ad illum numerum præciſum duodecim filiorum, ſed magis ad demonſtrandum, quas immunitates voluerit reſeruare, nempè non merè gratuitas, ſed conceſſas propter aliqua merita præcedentia, cuiuſmodi eſt exempli gratia, illa quæ eſt conceſſa propter numerum duodecim filiorum.

Quintò deducitur, ob eandem regulam & doctrinam, Decium, in conſil. 371. numero 7. Ruinum, in conſil. 103. num. 21. lib. 2. intendiſſe probare; qualitatem aliquam appoſitam in inſtitutione, & repetitam in ſubſtitutione, dici poſitam ad demonſtrandum, & ita ſtare demonſtratiuè, non autem diſpoſitiuè. Et in ſubſtitutione facta de filio pupillo, ſi teſtator ſubſtituit filio ſuo pupillo, quod illa qualitas ſtet demonſtratiuè, atque ita non inducat pupillarem ſubſtitutionem; ſimiliter obſeruaſſe Ioannem Andream, Bartolum, Baldum, Aretinum, Caſtrenſem, Alexandrum, & Ripam provt refert, & vtrumque dictum declarat Iacobus Menochius, in conſ. 303. n. 27. lib. 4.

Sextò deducitur, Tiberium Decianum, in conſ. 70. lib. 5. optimè explicaſſe, vtrum legatum quantitatis debitæ à Titio, per exactionem cenſeatur ademptum, cui poſt infinitos alios, quos refert, iunge Ioannem Vincentium Hondedeum, in conſil. 61. per totum, lib. 1. Vincentium de Franchis, deciſione 283. Fuluium Pacianum, in conſ. 22. Deinde, eodem conſ. 70. dilucidè quoque explanaſſe Decianum metipſum, vtrùm legata facta in certis pecuniis, ſi contingat, poſtea, vt pecuniæ in alios vſus expendantur, propterea tollantur: cui iunge Ioan. Vincent. Hondedeus, vbi ſupra: Aluaradum, de coniecturata mente defuncti, libro 3. cap. 2. §. 1. num. 22. & in caſu ibi propoſito, quo teſtator dixit, & mentionem fecit de pecuniis thecæ, deberi legatum, etiamſi pecuniæ illæ non extarent, quia non vt vellet reſtringere legata ad illam ſpeciem pecuniæ, adeò quod ſi non eſſent pecuniæ in ærario tempore mortis, non deberetur legatum, id adiecit, ſed voluit primò facere legatum, & poſtea prouidere, quomodo facienda eſſet ſolutio, vt ſcilicet magis promptè haberet prædicta legata, vel vt hæredes cum minore incommoditate poſſent præſtare dicta legata, non autem vt apponeret conditionem ipſis legatis, vt deberentur, ſi extarent pecuniæ in ærario, & non deberentur, ſi non extarent: qualitas enim illa pecuniarum fuit adiecta ſolutioni, non diſpoſitioni animo reſtringendi legata. Et ad probationem ſuperiorum adducit Decianus textum optimum in l. quidam teſtamento, ff. de legatis 1. vbi dicitur: Quidam teſtamento, vel codicillis ita legauerat: aureos quadringentos Pamphilæ dari volo, ita, vt infra ſcriptum eſt, à Iulio actore aureos tot, & in caſtris quos habeo tot, & in numerato quos habeo tot: poſt multos annos eadem voluntate manente deceſſit, cum omnes ſummæ in alios vſus tranſlatæ eſſent; quærebatur, an debeatur fideicommiſſum, & Iureconſultus reſpondet, verò ſimilius eſſe, patremfamilias demonſtrare potius hæredibus voluiſſe; vnde aureos quadringentos ſine, incommodo rei familiaris contrahere poſſint, quàm conditionem fideicommiſſo inieciſſe, quod initio purè datum eſſet, ideò quadringenti Pamphilæ debebantur. Ad idem & ſecundo loco citat Decianus textum, in l. Paulo Callimacho, §. vltimo. ff. de legatis 3. quem etiam adducit Ioannes Garcia, in loco referendo ſtatim, vbi quidam legauerat alumno quinquaginta, quæ voluit præſtari à Iulio Mento colono ſuo ex penſionibus fundi ab eo debitis: & cùm colonus dictas penſiones ſoluiſſet fiſco, qui ſuper hæreditate teſtatoris litigabat, & tamen ſuccubuit, dubitatum fuit, an hæredes teneantur ad dictum legatum aureorum quinquaginta? & videbatur quod non; quia dederat teſtator formam, ex quibus pecuniis vellet ſolui: & tamen Paulus Iureconſultus, ibi ex mente Imperatoris decidit, quod per, illam formam ſolutionis non videtur inductum fideicommiſſum, vt ſcilicet Iulius Maurus rogatus, & grauatus fuiſſet reſtituere, non autem hæredes, ſed demonſtratio, vnde hæres accipere poſſit, & ideò hæredes præſtare debere. Denique & tertio loco idem Decianus, dicto conſilio 70. num. 21 ex his, & aliis iuribus dicit colligi concluſionem certam, quod vbicunque legato purè facto, adiicitur modus, vnde poſſit fieri ſolutio, modus ipſe intelligitur demonſtrationis gratia factus, non vt adiiciatur conditio, & reſtringatur legatum; quod idem probatur in l. Firmio. ff. quanto dies legati cedat. in l. ex his verbis. eod. titulo, in l. ſi ſic. §. primo. ff. de legatis primo. provt ea iura ponderat Ioannes Garſia, de expenſis, & meliorat. cap. 4. numero 34. & in l. Lucius, ff. de aliment. & cibar. legat. quem textum rectè expendit Petrus Salazar, in commentariis de vſu & conſuetudine, cap. 11. numero 20. Quò loci dubitauit, vtrum legatum ſit conditionale, quando adiicitur locus, aut fundus, vel res, ex qua ſoluatur; & pro vtraque parte iura adduci, & tandem inquit, ea omnia ſic conciliari, vt diſtingui debeat, aliud eſſe cum quis purè legauerit, & poſtea deſignauerit, vnde ſoluatur; tunc namque legatum conditionale non eſt, nec vt reſtringatur, adiicitur, vnde ſoluatur. Aliud verò eſſe, vbi ad ipſam ſubſtantiam, in ipſave ſubſtantia legati, locus, aut res demonſtratur; iuxta text. in l. cum certus. ff. de vino, tritico, & oleo legat. vbi dicitur: Cum certus numerus amphorarum vini legatus eſſet ex eo, quod in fundo Semproniano natum eſſet, & minus natum eſſet, non amplius deberi placuit, & quaſi taxationis vicem obtinere hæc verba. Et ſubdit, Bartolum communiter receptum, ſic docuiſſe, atque diſtinguendo conciliaſſe iura contraria, in dict. l. quidam teſtamento. vbi in ſummario eius l. ſcripſit: Deſignatio, vnde legatum ſoluatur, poſt legatum relictum, ipſum conditionale non facit. Et idem tenuit Decius, in conſil. 324. quem refert duntaxat, nec ita ſuperiora explicat Simon de Prætis, lib. 2. dicta ſolutione 3. ſub num. 28. fol. 256. Marta, deciſione 170. Flam. Chartarius, deciſione 110. Menochius, conſilio 337. libro 4. Coſta, de ratione ratæ, quæſtione 163. Ludouicus Morotius, responſo 5. num. 4. cuius inferius, ſpecificam, & latiorem faciam mentionem: Borgninus Caualcanus, in indice deciſionum 1. partis: verbo, verba potius. De quo etiam ſpecifica fiet infra commemoratio. Fuluius Pacianus, in conſil. 22. ferè per totum. Stephanus Gratianus, diſceptation. Forenſium lib. 2. cap. 256. per totum, vbi vide omninò. Petr. Surdus, in conſ. 162. n. 23. lib. 2. vbi refert, & ſequitur Pauli Caſtrenſis diſtinctionem, in conſ. 339. col. 3. verſic. pro intellectu huius dubij, volum. 1. & ibi dixit, quod aut vnica oratione exprimitur, quid ſolui debeat, & ex quibus ſolui debeat; & ſanè id factum videtur ad taxandum quantitatem, & debitor non compellitur, vltra quam vires fructuum patiantur: 1. nomen debitores. §. vnum ex hæredibus. ff. de legatis tertiò. Aut in vna oratione diſponitur de quantitate præſtanda, & in alia, vnde ſit præſtanda, & iſto caſu videtur gratia demonſtrationis facta diſpoſitio, atque ideò ſi ex fructibus vnius fundi ſolutio non poteſt fieri, debet ex alio ſuppleri: per textum, in dicta l. quidam teſtamento. Idem etiam ex communi Interpretum ſententia tradidit Cardinalis Dominicus Thuſcus, practicarum concluſionum iuris, tom. 8. littera V. concluſione 148. per totam, fol. 570. vbi etiam citat Caſtrenſem, dicto conſilio 339. & inquit, quod verba dicuntur demonſtratiuè poſita quãdo præcedit diſpoſitio, qua aliquid legatur, vel promittitur certum, poſtea deſignatur locus ſolutionis, provt ſi teſtator legat decem ſingulo anno Titio, & mandat ſolui ex fructibus talis prædij; nam licet fructus prædij non extent, debentur decem, quia illa verba demonſtratiuè ſunt poſita, quod ſolutio fiat ex fructibus talis prædij. Secus verò (inquit Thuſcus) ſi in eadem oratione teſtator dixerit, ex fructibus talis prædij ſolui decem; tunc namque ſi non extant fructus, non debentur decem, quia taxationis gratia fructus ſunt in obligatione poſiti; non autem gratia demonſtrationis: & citat nonnulla iura in eius rei comprobationem. Et idem repetit tomo 2. littera D. concluſione 191. folio 560. vbi etiam diſtinguit, an diſpoſitio facta ſit ſub vnica oratione, an verò diuiſa; ſiue an verba adiiciantur verbo diſpoſitiuo, & tunc cenſeatur cauſa demonſtrationis; an verò adiiciantur verbo executiuo, & tunc qualificent neceſſariò. Tradiderunt quoque id ipſum Ioannes de Amicis, in conſil. 40. ex num. 10. cum ſequent, Alciatus, in conſilio 188. ad finem, lib. 9. Gualdenſis, de arte teſtandi, titulo 6. cautela 59. Tiraquellus, priuilegio piæ cauſæ 63. Franciſcus Beccius, in conſil. 94. n. 8. Tiberius Decianus, in conſil. 70. ex n. 17. lib. 5. provt ſuprà retuli eum. Ioannes Gutierrez, in repetitione l. nemo poteſt. num. 506. Prætis, de interpret. vltimar. volunt. lib. 4. ſolut. 3. ex num. 13. folio 430. Peralta, in l. ſi quis legauerit, de legat. 2. fol. 101. Pinellus, 3. parte, l. 2. C. de reſcindenda, cap. 2. numero 15. Queſada, diuerſarum quæſtioneum iuris, c. 23. n. 6. Perez de Lara, de capellan. & anniuerſ. lib. 1. c. 15. Cæſar Barzius, deciſ. 81. n. 11. nec diſſentit Antonius Faber, ad titulum C. de legatis, definitione 4. fol. 692. dum dixit, alimenta legata non minui ex imminutione fructuum fundi pro iis obligati, niſi relicta ſint ex fructibus eius fundi: vt conſtat ex illis verbis; Diuer ſum eſſe. t ſi legatum ita relictum proponeretur, vt ex fundi redditibus alimenta tibi præſtarentur: imminutis enim fructibus, alimenta quoque minui eo caſu certum eſt. Et citat text. in præcitata l. cum. certus, ff. de tritico, vino, oleo legat. l. legatum 17. §. 1. ff. de annuis legat. l. ſi debitor 36. §. 1. ff. de contrahen. empt. ſuperiora etiam, latiús, & ſingulariter equidem explicauit Ioannes Garcia, videndus omninò, de expenſis & meliorat. capit. 4. ex numero 34. vſque ad numerum 38. qui multa in propoſito hoc conſiderat, quorum varius effectus eſt, & quotidianus, & vtiliſſimus, & illa commemorat ex numero 39. cum ſequentib. Inter alia tamen ex num. 34. inquirit, an ſcilicet aſſignatio loci, vel rei, vnde alimenta præſtentur, vel legata ſoluantur, conditionem, an demonſtrationem inducat: & conſequenter, an quæ aſſignationem inducunt, conditionem, an demonſtrationem efficiant. Et iura ſuperiora adducit, refert etiam ſentiam receptiorem, de q́ua ſuprà, & permultos Authores relatos ibi n. 36. quod ſi legatum, donatio, vel conceſſio, & aſſignatio perſonæ, vel loci ſint in duplici & diuerſa oratione, & ſub diuerſis verborum conceptionibus, talis aſſignatio inducit demonſtrationem, ac ſubinde legatum omnino debeatur, etiamſi in loco, vel in fundo, vel in perſona nihil habeatur, & aliunde ſoluatur: ſi verò vnica verborum conceptione, & vnica oratione: vtrumque contineatur, quod eſt taxatio, vel conditio. Deinde, n. 37. nouè & ingeniosè quidem oſtendit, diſtinctionem hanc vnius, vel diuerſarum orationum, planè non eſſe ex Iureconſultorum verbis, nec ſententia. Ipſi namque ſæpè ex vna eademq́ue oratione demonſtrationem inducunt; ſæpè ex duplici taxationem, & conditionem, vt ibi oſtendit concludenter, & verè quidem (vt arbitror) & ipſum tenuit Thuſcus, in loco relato ſuprà tomi ſecundi. Et tenet etiam poſt Cumanum, quem ſequitur Fuluius Pacianus, referendus infrà. Denique, num. 39. eiuſdem capit. rectè concludit cum communi ſententia Bartoli, & quamplurimorum, quos ibi citat, nihil attendendum eſſe in hac materia ad duplicem, vel vnicam orationem, ſed ad id duntaxat, quod dixi, diſpoſitionem ſcilicet, vel executione; hoc eſt, an poſt legatum perfectum addatur executio legati, id eſt, vnde legatum ſit ſoluendum; atque ita, ſiue in vna, ſiue in duplici oratione adiectio loci, vel perſonæ ad executionem, & conſequutionem legati iam perfecti, inducit demonſtrationem. Rurſum, etiamſi in diuerſa & duplici oratione, ſi duplex illa oratio neceſſaria ſit ad perfectionem legati, nihilque de executione agatur, erit taxatio, aut limitatio, vel conditio. Ac denique, ſi in conceſſione, vel donatione poſt diſpoſitionem addita fuerit perſona, vel locus adiectus ad ſolutionem, & executionem, diſpoſitio illa habebit demonſtrationem. Si duntaxat legatum habet perfectum ſine verbis executiuis diſpoſitionis, erit taxatum legatum. vel conditionale: & hactenus Ioa. Garſia, dicens, ita melius explicaſſe Albericum, Bartolum, & alios ibi relatos, & varios, vtiliſſimòſque effectus adducens (vt ſupradixi) ex num. 39. & cum ſeq. & exempla eiuſdem diſtinctionis ponens dicto n. 38. vt ibi latius inuenies, atque ex profeſſo explicatum. Vide etiam nouiſſmè Farinacium, nouiſſimar. Rotæ Romanæ, deciſion. 584. partis 2. tom. 2.

Procedit autem diſtinctio ſuperior (provt ipſimet Authores notarunt) non ſolum in legatis, & vltimis voluntatibus, ſed etiam in contractibus, in donatione, in conceſſione, & in qualibet alia diſpoſitione, in quo nullus diſſentit, & ſpecificè in donatione idem quod in legato conſtituit Prætis, dicta ſolut. 3. n. 14. & 15. in conceſſione quacunque, vel legato, vel donatione optimè obſeruauit Ioannes Garſia, dicto cap. 4. n. 38. ante finem, ibi: Itaque, ſi in conceſſione, vel legato, vel donatione. Et num. 44. ibi: Titulo venditionis, donationis, vel legati, nihil enim refert, cum Doctores omnes, de quibus ſupra, imò ratio ipſa iuris, vniuersè id in omni genere dispoſitionis recipiant.

Et in venditione vſque adeò procedit, vt venditione limitata ad locum, veluti ſi vendas annua centum, quæ ibi habes Compoſtellæ empta, vel tot modios vini, vel corbes frumenti, quos habes quotannis in tali prædio, vel quos emiſti à Sempronio, & ibi redditus non ſint, vel minor ſit, venditori hæredes de euictione quidem tenebuntur actione perſonali ex contractu; at verò reddere ſingulis annis redditus non tenebuntur, quia limitata venditio eſt, tanquam ſi corpus fuiſſet venditum. Ita ſane poſt alios Authores obſeruauit ipſe Ioannes Garcia, dicto cap. 4. num. 40. cuius reſolutio coadiuuatur ex traditis per Antonium Pichardum, in §. cum autem. Inſtitut. de empt. & vendit. & per Pinellum, 3. parte, l. Secundæ, C. de reſcindenda, cap. ſecundo, procedit etiam eadem diſtinctio in anniuerſariis, & capellaniis, & diſpoſitionibus quibuſlibet ad pias cauſas, vt ſcilicet diſtingui debeat, an locus, vel perſona taxatiuè, & conditionaliter, an demonſtratiuè adiiciatur; provt in anniuerſariis, & capellaniis loquitur Perez de Lara, libro 1. dicto cap. 15. num. 21. & deciſio Rotæ (quam ipſe non citat) adducta tamen per Ioannem Garciam, dicto capite quarto, de expenſ. & meliorat. num. 35. incipien. Lego pro anniuerſario annali, & perpetuo faciendo pro anima mea, & parentum meorum in Eccleſia Murmurienſi duas formatas annonæ ad magnam menſuram, quas mihi deſeruiunt Guillelmus, & Rainerius fratres in quodam affirmatio, quod habent in tali loco, & c. & caſu huiuſmodi propoſito, ſubdit ſtatim eadem deciſio in hunc modum: Item, ſi pro tempore non poſſent percipi, vel haberi dictæ ſummæ de affirmatio illo, vel propter deteriorationem, vel minus valentiam dicti affirmarij, vel aliàs quouis modo. Et arguit pro, & contra, atque diſtinctionem ſuperiorem adducit, an demonſtratiuè, vel executiuè deſigantio fiat; ſiue vnica oratione exprimatur, quid ſolui debeat, & ex quo; an verò in vna oratione diſponatur de quantitate præſtanda, & in alia, vnde ſit præſtanda. Et tandem concludit in hæc verba: His tamen non obſtantibus, teneo contrarium, & dico, quod hæres plenè erit liberatus, cedendo actiones Anniuerſario, ſiue eius ministris, nec ad plus teneatur, nec ſuppleri de aliis bonis, quantumcunque dicta penſio minueretur, dummodo ſine hæredis culpa.

Et hic ſane caſus cum ex facto occurreret olim in [Regij Galleci Senatus deciſio in propoſito ſingularis, & notanda traditur.] Regio Galleco Prætorio, vbi tunc ego Senator eram; ita equiquem deciſus, atque reſolutus fuit. Conſtabat namque, Hoſpitali Sanctæ Mariæ Angelorum villæ de Riuadauia, triginta modiorum vini donationem factam fuiſſe cum certo onere anniuerſariorum, in hunc modum: Dono dicto Hoſpitali triginta modios vini, quos ego habeo, & mihi ſeruiunt vaſſalli quidam, & emi à talibus, & talibus perſonis qui erant dicti ſeruitores, & ſicut ego emi, & habeo, & mihi ſeruiunt: & verè negari poteſt, quin eadem in oratione, ſiue ante perfectam diſpoſitionem, addita ſit res, locus, aut perſona, ex qua donatio ſoluenda eſſet ſingulis annis, & ſic taxatiuè, iuxta reſolutiones ſuperiores, & tradita per Ioannem Garciam, dicto cap. quarto, & tamen Aduocati Hoſpitalis contendebant, duplici ex capite non liberari donatoris hæredes cedendo actiones, ſed teneri ſupplere, quod defecerat, petita reductione per dictos ſeruitores, modiorum illorum triginta vini. ad rationem 15. iuxta diſpoſitionem l. 7. titul. 15. lib. 5. nouæ collect. Regiæ. cuius meminit Gallecus idem Garcia, de expenſis, cap. 7. num. 74. Et primò adducebantur ex traditione illa Romani, ſingulari 432. ex qua contendebant, præfatam diſtinctionem, an demonſtratiuè, vel diſpoſitiuè perſona, aut res adiecta ſit ſolutioni; non habere locum in pia cauſa. Secundò excitabantur ex clauſula generali, in fine eiuſdem donationis appoſita, ex qua verbis valde generalibus, euictionis, & ſecuritatis dictorum modiorum vini promiſſio facta fuit à donator.

Cæterum Aduocari metipſi non ponderabant locum Tiraquelli, de priuilegiis piæ cauſæ, priuilegio 63. Simonis de Prætis, de interpretat. vltimar. voluntat. lib. 4. dicta ſolutione 3. num. 18. fol. 430. provt ego nunc pondero, hi etenim Authores, ſi recte perpendantur, pro communi etiam diſtinctione vrgent, etiam in pia cauſa; & Romani locus, verè & nouiter explanabitur. Non enim inquit Romanus, donatione facta piæ cauſæ, & re, vel perſona, texatiuè & conditionaliter, aut in eadem oratione (provt fuit in caſu præſenti) vel ante perfectam diſpoſitionem aſſignata, ſuppleri debere id, quod minueretur ex quantitate tractu temporis, ſiue caſu quocunque eueniente. Non etiam inquit, ad alia bona donatoris deueniendum, ſed in alio caſu loquitur Scilicet per aſſignationem redditus ex aliquo certo funde, quod piæ cauſæ fauore is fundus cenſetur obligatus, & ad eum agi poteſt hypothecaria. Et ſic quamuis taxatiuè, & in eadem oratione fundus aſſignatus fuerit, priuilegium piæ cauſæ efficit, vt excluſa diſtinctione taxationis, vel demonſtrationis, fundus ipſe remaneat obligatus, non tamen extenditur priuilegium metipſum, vt aliæ quoque res donatoris obligatæ remaneant, ſiue ad ipſas agi poſſit, vt quod deeſt, aut minutum fuerit, ſuppleatur ex ipſis; provt in caſu noſtro ſuppleri ex aliis bonis, quod minus reddi poterat ex dictis 30. modiis, petita reductione, contendebatur. Quod autem eo caſu loquatur Romanus, nec aliquid in contrarium diſtinctionis ſuperioris dixerit, conſtat ex verbis Tiraquelli, dicto priuilegio 63. vbi in ſummario ſic dicit: Per aſſignationem redditus ex certo aliquo fundo piæ cauſæ, tacitè is fundus cenſetur obligatus, & ad eum etiam agi potest hypothecaria. Et in contextu ipſo in hæc verba ſcribit, licet aliàs cum aſſignantur reditus ex certo fundo, ex huiuſmodi aſſignatione non oriatur actio hypothecaria, ſed tantum comperit perſonalis, per l. vltimam, in fine, ff. de contrahenda empt. & l. liberto, in principio, iuncta gloſſa, in verbo. vendita, ff. de annuis legatis: tamen ſi teſtator quiſpiam in fauorem piæ cauſæ aſſignauerit redditus ex aliquo fundo, cenſetur is fundus, in quamcunque manum peruenerit, tacitè obligatus, & ad illum agi poteſt hypothecaria, etiam de iure Digeſtorum, per textum loquentem in alimentis, in l. ſecunda, & ibi Bartol. ff. de aliment. & cibar. legat. & c. Et ſecundùm hæc, quamuis res alienetur, ſolutioni ſuppoſita, cum ſuo onere tranſit piæ cauſæ fauore, qui tamen fauor, ad caſum propoſitum non extenditur per Romanum, nec in eo loquitur (vt vides)

Similiter, quando res legata, per legantem poſtmodum alienatur; quamuis in aliis cauſis, & perſonis diſtingui ſoleat, an titulo lucratiuo, vel oneroſo res diſtrahatur; & tunc an ex voluntate, vel ex neceſſitate alienatio fiat; iuxta textum, in l. re legatam, ff. de adimendis legatis, l. fideicommiſſa, §. ſi rem, ff. de legatis, 3. cum ſua materia, de qua plene poſt ordinarios, per Antonium Gomezium, tom. 1. variarum, cap. 12. num. 52. verſic. ſecundus caſus eſt. Tellum Fernandez, in l. 17. Tauri, ex num. 11. cum pluribus ſeq. Mieres, de maioratu, 1. parte, quæſt. 43. num. 11. & quæſt. 46. Gratianum, regula 458. Vincentium de Franchis, deciſione 283. latè per Ioann. Vincent. Hondedeum, in conſil. 61. per totum, libro 1. tamen in pia cauſa, quia res ipſa legata, obligata cenſetur manere eo ipſo, legatum indiſtinctè non reuocatur, idque fauore piæ cauſæ, ob quam res legata obligata cenſetur; ſicuti obſeruauit Simon de Prætis, dicta ſolutione tertia, num. 18. & ſic quoad alias res iuridicè, & rectè fauorem non extendit deciſio Rotæ prædicta. Maximè cùm donator dixiſſet, quod donabat triginta illos modios vini, provt habebat, & emerat; habebat autem periculo reductionis ſuppoſitos ex deciſione dictæ l. Regiæ 7. & ſic videtur cum eodem periculo, & onere eos donaſſe; iuxta reſolutionem Hippolyti Riminaldi, in conſil, 27. num. 71. lib. 1. Panciroli, in conſil. 117. num. 7. Mazoli, in conſil. 70. num. 32. Burſati, in conſil. 4. num. 14. lib. 1. Achil. Pedrochæ, in conſ. 2. num. 11. & 27. cum ſequent. & num. 51. cum tribus ſequent.

Ex alio etiam capite, generalitatis inquam verborum, quibus euictionis promiſſio facta fuit, iuuari non poterat Hoſpitale ipſum: quoniam clauſula illa generalis ſubſequens, referri, & reſtringi debet ſecundum naturam rei prius ſpecificatæ, l. legatorum, §. 1. vbi Bartolus, ff. de legatis 2. l. ſi ex pluribus, ff. de ſolutionibus, l. ſi ita quis promiſit, §. finali, ff. de verbor. obligation. Bartolus, in l. quæſitum, §. primo ff. de fundo inſtructo. Baldus, in l. pactum, num. 9. C. de collat. Iaſon, in l. ſi de certa, num. 2. C. de tranſact. Molina, de Hispan. primogen. libro 4. cap. 2. num. 41. & latius explicaui ſuprà, alio cap. ſic ſanè in materia euictionis, & promiſſionis, eius, quæ verbis, & clauſulis valde generalibus facta ſit, quod clauſulæ, & dictiones vniuerſales limitentur, & reſtringantur ſecundum naturam actus, cui attribuuntur, & ſufficiant illis aliquem effectum tribuere, nec ita eas extendere liceat, quòd iuri præiudicium fiat; eruditè poſt alios Authores ſcripſit Didac. Couarr. variarum lib. 3. cap. 17. numero ſeptimo, non leuis autem effectus tribuitur verbis prædictis, ſi quidem donatoris hæredes remanent obligati; ſi culpa eorum, aut ipſius donatoris, vel ob defectum, aut vitium rei, minueretur numerus dictorum triginta modiorum, quod præfata deciſio Rotæ conſiderauit expreſſim, non autem tenebuntur, caſu prædicto eueniente, cum legis diſpoſitione ipſe contigerit ex reductione dictæ legis Regiæ, & abſque culpa hæredum, & donatoris, reſq́ue ipſa remaneat, quamuis numero modiorum diminuto, quo caſu & oneris diminutio peti poteſt, iuxta ea, quæ latius tradit D. Perez de Lara, de capellan. & anniuerſ. libro 1. dicto cap. 15. & factum proueniens ex diſpoſitione, aut voluntate Principis, ſemper in diſpoſitione quacunque cenſetur exceptum, l. finali, ff. qui ſatisdare cogantur, cap. conſtitutus, de reſcriptis. Quem textum adduxit, & ſic notauit Ioſephus Ludouicus, deciſione 50. num. 11. clauſulæ etiam, quæ in executiuis contractus apponuntur, non ſolent ſubſtantiam eius alterare, aut præfatam diſtinctionem taxationis, aut demonſtrationis excludere: per text. in Clementina 1. in fine, de præbendis: quem exornarunt quamplurimi Authores commemorati ſuprà: Peralta, in l. vnum ex familia, §. ſed ſi fundum, numero tertio, de legatis 2. Couarr. in rubrica de teſtamentis, ſecunda parte, num. 12. verſic. tertia concluſio. Ludouicus Molina, de Hiſpan. primogen. lib. 4. c. 2. n. 42. Mieres, de maioratus, 1. parte, quæſt. 30. num. 9. & 10. Caualcan. deciſione 43. ſub num. 35. verſic. nec obſtat. 1. parte, & deciſion. 36. num. 18. & 40. parte 2. Ac denique, promiſſio de euictione aut de ſecuritate, non intelligitur de ea, quæ prouenit ex natura rei, & recipit interpretationem à natura diſpoſitionis, & rei, ſuper qua interponitur, nec propterea dicitur ſuperflua, cum in cæteris aliis caſibus operetur ſuum effectum, vt in deciſione Rotæ 211. num. 1. & 6. in nouis, parte ſecunda, fol. 724. deciſione 152. ead. parte 2. fol. 685. num. 4. vbi ſingulariter in propoſito, quod quando euictio fit ex natura rei, non ſufficit ſimplex ſiue generalis promiſſo de euictione, ſed requiritur ſpecifica, atque expreſſa in illum caſum: Tiraquellus, de retractu lignagier, §. primo, gloſſa nona, numero 34. & 35. vbi ex hoc infert ad rem ventam, retractam à conſanguineo, ex natura enim rei, & legis diſpoſitione ineſt ea euictio, ſi conſanguineus velit retrahere, & ſic non ſufficit generalis de euictione promiſſio, ſed ſpecifica requiritur, vt dixi. Sic etiam in caſu propoſito non ſufficit generalis illa de euictione promiſſio, quoniam ex natura rei, & legis Regiæ præcitatæ diſpoſitione ineſt eiuſmodi euictionis caſus, hoc eſt petitionis reductionis ad rationem 14. ſi ſoluentes, ſiue obligati ſoluere, eâ vti velint. Et hactenus de præfata Senatus, Galleci definitione, ex qua concluditur, diſtinctionem, atque doctrinam illam ſuperiorem, an demonſtratiuè, an diſpoſitiuè adiectum aliquid fuerit, vt reſtringat, vel non, diſpoſitionem; obtinere etiam in cauſis, & diſpoſitionibus ad pias cauſas.

Et vltra ſuperius obſeruata, & adducta, pro eadem diſtinctione facit alius caſus practicus, in eodem propoſito ponderatus per Borgninum Caualcanum, in iudice deciſionum primæ partis, verb. verba in dubio potius. Vbi inquit, ſe conſuluiſſe eo anno ad fauorem hæredum, legatum factum per teſtatorem de Miſſis celebrandis ſingula die in perpetuum per vnum Capellanum, qui habeat pro eius mercede ſingulo anno florenos quadraginta valoris ad computum ſolidorum triginta duorum Imperialium pro floreno; fuiſſe legatum taxatiuum, & non demonſtratiuum, & hæredes non teneri ſoluere pluſquam florenos quadraginta, ſi Capellanus nullus reperiatur, qui velit dicere dictam Miſſam quotidianam cum dicta Oratione, pro dictis florenis quadraginta: & ſic hæredes non teneri ſupplere mercedem, & onus Miſſarum debere diminui, & reduci ad mercedem dictorum florenorum quadraginta Imperialium; provt ibi latiùs comprobat, & multa in hac materia euoluit, vt ibi videri poteſt.

Deinde & tertio loco principaliter obſeruandum, [Senatus Hiſpalenſ egregia pr nitur & gularis ſio.] atque conſtituendum erit, ex dictis hucuſque numeris præcedentibus, inferri ad alium caſum practicum, & ex facto in Regio Hiſpalenſi Senatu hiſce diebus occurrentem, & definitum: nam cùm lis verteretur inter Gaſparem Nuñez, & Catharinam de Robledo eo prætextu, quod ipſa prætenderet, teſtatotorem ſibi reliquiſſe centum ducatorum cenſum, ſeu tributum quod quidam tertius ſoluebat. Et verum eſſet, ita teſtatorem dixiſſe in ſuo teſtamento; attamen non apparebat, nec conſtitit, tertium illum ſoluiſſe, aut ſoluere tributum ipſum, nec de inſtrumento impoſitionis, aut redemptionis eiuſdem conſtabat; iuridicè equidem à petitione prædicta centum ducatorum Senatus abſoluit hæredem, & iura ſua contra tertium illum reſeruauit legatario, iuſſitque, hæredem eadem iura cedere aduerſus ipſum tertium, ſi quæ habebat. Senatus autem definitio ex ſequentibus comprobatur fundamentis, & rationibus.

Ac primum, equidem ex his, quæ numeris præcedentibus, adnotata, atque ſcripta reliqui, quatenus diſtinxi, quod aut oratio legati perfecta eſt, & poſtea ei annectitur locus, vel res, vnde ſolui debeat; quod idem eſt, ac dicere, aut in vna oratione diſponitur de quantitate præſtanda, & in alia vnde ſit præſtanda, & tunc legatum eſt præſtandum, ſiue ſupplendum ab hærede, quanquam legata quantitas minime exiſtat, ſiue ex re aſſignata ſolutio fieri non poſſit; tum, quia loci adiectio eo in caſu ſtat demonſtratiuè; non autem reſtrictiuè; tunc etiam, quia relatiuum videtur potius adiectum executioni, quàm ſubſtantiæ legati, & diſpoſitionis, & proinde non vitiat legatum, vt in dict. l. quidam teſtamento: & ſic iuxta vnam, vel alteram opinionem, ex relatis ſuprà per Ioan. Garciam: Aut verò vnica, eadémque oratione fit legatum, necnon deſignatur locus, vnde ſolui debeat (provt factum fuit in caſu præſenti, & tunc re legata deficiente, ſiue non apparent (provt in ipſomet caſu propoſito cenſus, non apparebat) æquè corruit legatum; ſicuti tradiderunt diſtinctionem hanc communem Interpretes omnes ſuprà commemorati, & ex multis Petrus Surdus, dicto conſil. 162. num. 23. lib. 2. Ludouicus Morotius, reſponſo 5. num. 4. Fuluius Pacianus, in conſil. 22. ex num. 19. cum ſeq. vſque ad numerum 28. Cardinalis Dominicus Thuſcus, in duobus locis præcitatis ſuprà, poſt Caſtrenſem, dicto conſil. 339. lib. 1. Qui in ſecundo caſu, quando ſcilicet vnica eſt oratio, ſignificans quid, & vnde ſolui debeat, verbi gratia, cum teſtator ſic loquitur, Volo ex reditibus talis rei decem ſolui, manifeſtè comprobat iſtam partem:

Secundò deinde facit, quia nomen debitoris quotieſcunque alicui legatur, hæres non tenetur ad legati præſtationem, etiam quod nihil ſit debitum, ſed duntaxat ad ceſſionem directæ actionis, l. ſeruum filij, §. eum qui chirographum, ff. de legatis primo: vbi omnes Doctores communiter, præſertim Angelus, n. 3. Comenſis, num. 2. Iaſon, num. 10. l. ex. legato. C. de legatis. In tantum, vt nec etiam expenſas, & ſumptus litis teneatur hæres præſtare legatario pro conſecutione legati, ſed ſuo periculo ſit vendicandum: Angelus, in d. §. eum qui chirographum, & in l. apud Iulianum, §. Titius, num. 2. de legat. 1. Iaſon, ibidem, n. 28. Ludouicus Morotius, dicto reſponſo 5. num. 1. & 2. Fuluius Pacianus, dicto conſil. 22. num. 28. ſed in caſu præſenti legatum eſt tributum, ſine cenſus centum ducarorum, quæ quidam tertius ſoluebat, igitur hæres cedendo actionem legatario aduerſus ipſum, liberari debuit omnino.

Tertiò etiam facit in terminis id, quod ſcripſit Baldus, in conſil. 151. per totum, incipien. Dubium iſtius quæstionis, libro quinto: vbi dixit, legatum non deberi per hæredem, ſi his verbis conceptum fuiſſet, Relinquo D. Nutæ, & Bellaforæ centum, ad quæ mihi D. Stephanella tenetur, ſed cedendo actiones liberari; provt latius ibi comprobat, & in fortioribus terminis defendunt Alexander, in conſil. 215. libro ſeptimo. Decius, in conſil. 324. per totum: idem Decius, in conſil. 183. colum. 3. Simon de Prætis, in conſil. 117. ex num. 13. cum ſequent. lib. 1. Ludou. Morotius, dicto responſo 5. vbi inquit, quod in caſu illo, ſuper quo iure reſpondit, teſtatrix legando 3000 aureos, quos habebat ſuper quarta parte feudi, retulit ſe ad corpus nummorum, quos illic habebat, ac proinde diſpoſitionem ſuam reſtrinxit ad illos aureos, qui legatariis debentur cum ſuo onere, abſque grauamine hæredis, vt latiùs ibi, & per Alex. d. conſ. 216. poſt. n. 3. in verſic. ſed in propoſito, lib. 7.

Rurſus & quarto loco facit reſolutio illa communiter approbata, quod aut pecunia eſt legata in genere, & tunc licet pecunia non inueniatur in hæreditate, legatum tamen debetur, l. ſi pecunia, ff. de legat. 2. l. quidam teſtamento, ff. de legatis 1. & notatur, in l. 3. poſt Gloſſam, ibi, C. de falſa cauſa adiecta legato, aut pecunia fuit legata in ſpecie, veluti, lego decem quæ in arca habeo: quod genus legati ſicuti dicitur reſpicere certum corpus, vel certam ſpeciem, licet quantitatem contineat, vt habetur in l. talis ſcriptura, & ibi Gloſſa, in verbo, ſpecies, & l. plane vbi, §. ſed hoc, & ibi Gloſſa, in verbo, comparandum, & in l. ſed ſi certos nummos, ff. de legatis 1. ita etiam facit, vt ſi nihil eſt in arca, nihil debeatur, aut ſi minus eſt, quàm quantitas legata, nihil amplius ſuppleatur: provt de primo traditur in l. 1. §. finali, ff. de dote prælegata. Et de ſecundo hebetur in l. ſi ſeruus, §. qui quinque, ff. de legatis 1. & in l. cum ita, §. ſpecies, ff. de legatis 2. ſic ſane reſoluunt communiter Scribentes, multis in locis, vt per Baldum, in conſ. 180. ex n. 4. cum ſeq. lib. 2. Decium, in conſ. 166. num. 2. Pariſium, in conſil. 96. num. 17. lib. 2. Afflictum, deciſione 399. num. 7. Ludouicum Morotium, dicto reſponſo 5. ex num. 3. Simonem de Prætis, de interpretat. vltimar. voluntat. lib. 4. dubita. 4. n. 11. & 13. fol. 289. Ioannem Cephalum, in conſil. 636. num. 9. & 10. lib. 5. Fuluium Pacianum, in conſil. 22. numero 12. 21. 24. 25. & 26. vbi diſtinguit, an deſignatio rei appoſita ſit in ipſa ſubſtantia legati, & tunc ſi non reperitur res, legati ſubſtantia deficit, iuxta text. in dicto §. quicunque, & iura ſimilia nunc allegata: quod in propriis ter minis decidit caſum noſtrum præſentem. Et iterum ipſe Pacianus, num. 22. & 23. vbi ſingulariter animaduertit, differentiam non verſari in eo, quod legatum, & deſignatum ſit in vna, vel in diuerſa oratione, ſed ſolum verſari, an diſpoſitio pecuniæ legatæ conſiſtat in genere, an in ſpecie; vt eleganter hanc materiam explanat Cumanus, in d.l. quidam testamento, ff. de legat. 1. column. 1. verſic. ſed dico. Bartolus etiam, in d.l. talis ſcriptura, num. 3. in verſic. non obſtat. vbi ait, intelligentiam dictæ l. quidam teſtamento, ff. de legatis 1. in eo verſari, quod ibi erat pecunia legata in genere, ſeu quantitate potius, quàm in ſpecie.

Et ij quidem Authores ſtatuunt idipſum, quando legatum fieret de his, quæ teſtator habebat penes campſorem, vt ſi diceret, lego centum, quæ ſunt, vel habeo apud talem campſorem, vel in bancho talis loci, quia cum huiuſmodi legatum reſpiciat certum corpus nummorum, aut certam ſpeciem, eatenus valere debebit, quatenus reperietur adeſſe in locis deſignatis, vt in d.l. plane: §. ſed hoc ita, & l. ſed ſi certos nummos, ff. de legat. 1. cum ſimilibus, de quibus poſt multos alios Authores, per Simonem de Prætis, lib. 4. dicta dubitatione 4. num. 11. fol. 289. Ludou. Morotium, dicto responſo 5. ex numero 3. Cæterum, quod legatum eiuſmodi de centum penes campſorem, intelligatur factum eſſe in ſpecie, ſi ille campſor habebat illam pecuniam depoſitam in ſpecie, in ſacculo ſignato: ſed ſi illam habebat penes ſe in numero, tunc illa pecunia non conſideratur vt ſpecies, ſed vt genus; poſt Alexandrum, Florianum, Imolam, & Aretinum contendit Fuluius Pacianus, dicto conſilio 22. num. 18. vbi citat Baldum, ita in his terminis dicentem, in d.l. talis ſcriptura, num. 2. verſiculo, extra, vbi videri poterit. Quicquid ergo in hoc vltimo ſit, cum in caſu præſenti, non in genere, aut in quantitate, ſed in corpore, & in ſpecie potius, legatum factum fuerit de centum, quæ Tertius ex cauſa cenſus ſoluebat, meritò vt dixi, Senatus Hiſpalenſis definiuit.

Quintò etiam facit textus expreſſus, & ſingularis in l. ſi ſic. §. 1. ff. de legatis primo: vbi traditur, quod ſi quis legauerit decem, quæ ſibi Titius debet aut quæ habiturus eſt à Titio, & Titius nihil debeat, aut viuus exegerit, legatum nihil valebit. Ratio eſt, quia non videtur aliud fuiſſe legatum, quam nomen ipſius Titij debitoris, etſi hæres cedendo legatario actionem aduerſus Titium, liberatur. Etſi Titius non reperitur debitor, vel ex eo, quod nihil vnquam debuit, vel eo, quod teſtatori viuenti ſoluit, meritò dicitur legatum non valere, quia deficit ſubſtantia legati, quæ verſabatur in iure crediti, vel in illa actione in ſpecie legata, & ad quod ius ſolum teſtator reſpexiſſe videtur, vt dicitur in l. legaui. in verſic. ad debitorem, ff. de liberatione legata. Et ita reſoluunt, atque obſeruant Scribentes communiter, vt poſt ordinarios, & alis multos teſtantur Ruinus, in conſilio 70. num. 6. libro ſecundo. Cephalus, dicto conſil. 636. num. 9. & 10. lib. 5. Simon de Prætis, lib. 4. dicta dubitatione 4. num. 11. & 13. folio 289. Ludouicus Morotius, dicto reſponſo 5. num. 3. Borgninus Caualcanus, in iudice deciſionum 1. partis, verbo, verba potius in dubio, numero 4. in verſic. tertio præmitto. eruditè Fuluius Pacianus, d. conſ. 22. num. 27. & 28.

Sextò & vltimò facit, quod legare centum, quæ mihi Titius debet, aut cenſum, ſiue tributum de centum ducatis, quæ mihi Petrus ſoluit, tantum, ſiue idem eſt, quantum legare illa centum, quæ debet mihi Titius, & non alia; ſicuti ſcribunt Decius, in conſil. 183. col. 2. in verſic. Tertio dictum. Cephalus, dicto conſ. 636. num. 7. lib. 5. & clarè probatur in d.l. ſi ſic. §. 1. & ideò ſi nihil habeat, aut ſoluat Titius, nihil etiam videbitur legatum. Relatiuum namque, qui, vel quæ adiectum diſpoſitioni ſine copula, diſpoſitionem reſtringit, & limitat generalitatem verborum, l. omnes populi, ff. de iuſtitia & iure. l. ſtichum qui meus erit, ff. de legat. 1. l. ea tamen adiectio, ff. de legatis 3. l. cunctos populos, C. de ſumma Trinitate, & fide Cathol. & poſt alios Authores exornat Cephalus ipſe, vbi ſupra, num. 3. & tribus ſeqq. Ludou. Morotius, dicto reſponſo 5. num. 5. & ſeq. vbi inquit, num. 6. quod reſoluitur in conditionem, quando refertur ad tertiam perſonam, etiam per verba præſentis temporis, vt per Crauetam, in conſil. 415. num. 10. & in conſilio 802. num. 2. & refert non ſolum ſubſtantiam diſpoſitionis, verum etiam qualitates, & conditiones, & modos, vt per Caſtrenſem, Corneum, Rolandum, & Burſatum, quos refert ibi Morotius, numero 7. & vltra eum Ludouic. Caſanate, in conſil. 56. numero 54. vbi quod relatiuum quis, vel qui, dicitur eſſe relatiuum ſubſtantiæ, quamuis aliquando referat ſimilitudinem in genere, provt latius ibi, num. 55. & ſequent.

Præterea & quarto loco principaliter obſeruan [Regij Hiſpalenſis Senatus deciſione altera.]dum, atque conſtituendum erit, ex eiſdem regulis, & doctrinis, atque reſolutionibus communibus, ſupra traditis, inferri quoque ad reſolutionem alterius quæſtionis, de qua hiſce diebus inter Didacum de Boorques, & fratres eius in Senatu vertebatur, vtrum ſcilicet melioratione Tertij, aut Tertij, & Quinti, aſſignata in re, vel in rebus certis, non æquiualentibus eiſdem Tertio & Quinto, illud quod deeſt, ſupplendum ſit ex cæteris bonis defuncti, aut non ſupplendum; Et quidem partem negatiuam, quod ſuppleri non debeat, probauit Antonius Gomezius, in l. 17. Tauri. num. 14. & reddit rationem, quia talis aſſignatio fit in ſubſtantia diſpoſitionis, & ſic reſtringit ipſam diſpoſitionem, vt in l. ſi quis ſeruum, §. ſi ita legauerit, ff. de legatis 2. & in dict. l. cum certus numerus, ff. de tritico, vino, & oleo legat. & in dict. l. ſi ſeruus legatus. §. qui quinque, ff. de legatis primo. Cæterum contrariam ſententiam affirmatiuam, quod ſcilicet ſuppletio fieri debeat ad valorem Tertij & Quinti, ſicut è contra reſecari id, in quo Tertium & Quintum res aſſignata excederet, rectius definiuit Senatus, vtpote, cum aſſignatio non ſit de ſubſtantia meliorationis, ſed demonſtratur res, in qua fiat executio ipſius, quæ res, ſi pereat, vel alienatur, donatio, vel melioratio non reuocatur, vt in dict. l. quidam teſtamento, ff. de legatis 1. dicta l. Paulo Callimacho, §. Iulius ſeuerus, ff. de legatis tertio, l. Lucius, ff. de aliment. legat. & ſic cum in caſu præſenti melioratio generalis fuiſſet, quotæ aſſignatio non reſtringit meliorationem ipſam, nec aſſignatio apponitur diſpoſitioni, ſed executioni meliorationis, quo caſu eam non reſtringit, vt latius probatum eſt numeris præcedentibus, & in terminis tenuerunt Cifuentes, Tellus Fernandez, Ludouic. Molina, & Antonius Queſada, quos refert, & ſequitur Ioannes Gutierrez, practicarum libro ſecundo, quæſt. 56. vbi limitat, quoties conſtaret de voluntate defuncti in contrarium. Vel quando melioratio tantum fieret rei, vel rerum aſſignatarum. Itaque, cum melioratio fit ex Tertio tantum, vel ex Tertio & Quinto, & poſtmodùm aſſignatur res, vnde Tertium ipſum, & Quintum deducatur; provt apparet factum in caſu præſenti, abſque dubio ſuppletur, quod ex Tertio & Quinto deficeret. Aliter verò dicendum erit, ſi pro melioratione Tertij & Quinti, aut in rationem eius res donata, & aſſignata eſſet, quia tunc res ipſa duntaxat aſſignata peri poteſt: & ita quondam Senatus definiuit in cauſa Ludouici de Tapia, & fratrum eius, cum ipſorum pater in teſtamento cauiſſet, dictum Ludouicum, pro melioratione Tertij, & remanentis Quinti habiturum hæreditamentum quoddam iure vinculi, vltra ſuam legitimam: decreuit namque iuridice Senatus, nihil vltra dictum hæreditamentum conſequi, nec petere potuiſſe Ludouicum, tametſi ad valorem Tertij, & remanentia Quinti, non accederet, & diſtinctionem præfatam, atque vtramque Senatus definitionem, clarè comprobat vltra ſuperiores Authores, And. Angulus, ad leges meliorationum, l. 3. gloſſa 2. n. 1. & 2. fol. 75. melius gloſſa 6. n. 1. fol. 115. vbi diſtinguit veriſſimè, quod aut melioratio fuit Tertij & Quinti, & in eo ſubſiſtit ſubſtantia legati, & tunc res eſt adiecta ad executionem, quæ ſi non ſufficit, reliquum ſuppleri debet: aut res ipſa fuit donata in rationem Teriij & Quinti, & ſuppleri non debet, cum ſubſtantia ſubſiſtat in re donata: quæ diſtinctio (vt vides) conuenit omnino his: quæ ſuperiùs tradidimus.

Quinò etiam, atque principaliter obſeruandum, & conſtituendum erit, ex eiſdem hactenus adnotatis, & ſcriptis, inferri quoque ad caſum alium practicum, de quo in Senatu Bononienſi, ex facto controuertebatur, & propter ſui difficultatem ancipites reddebantur aliqui ex Dominis Senatus illius, vt per Cæſarem Barzium, deciſ. 81. vbi n. 14. & 15. ita profitetur, legatum ſcilicet poſt hæredis mortem relictum, an, & quando legatarius teſtatoris hæredi prædecedens, ad proprios hæredes tranſmittat. Et in caſu occurrenti (vt dixi) pro parte negatiua, quod legatarius non tranſmittat, ponderabatur textus vulgatus in l. vnic. §. ſin autem ſub conditione, C. de cadu. tollend. in l. ſi pecunia, §. qui ita, ff. de legat. 2. in l. quibus diebus, §. quidam Titio, in l. hæres meus, in principio, ff. de condit. & demonſt & in l. ſi cum hæres, ff. quando dies legati cedat: quæ iura quæſtionem propoſitam videntur prima facie in terminis terminantibus (vt aiunt) decidere. Distingunt enim, an legato ſit appoſita conditio, cum legatarius morietur, vel cum hæres morietur: ſi enim ipſa ſit in perſona legatarij, conditio verè dici non poteſt, quia certum eſt, eſſe euenturam, & propterea id legatum ad hæredes ſuos tranſmittet: ſi in hæredis perſona, quiæ incertum eſt, vtrum ipſe, an legatarius ſit prædeceſſurus, conditionale dicitur, neque propterea conditione deficiente, quod hæredes præmoriantur, potuerunt legatarij hæredes id conſequi.

Pro contraria autem parte dicebatur, in caſu propoſito, verba illa, ſoluendos de bonis ſuæ hæreditatis aureos 200. legatario, poſt mortem infra ſcriptæ ſuæ hæredis; appoſita fuiſſe legati ipſius executioni, & ſic potius demonſtratiuè, vt tempus executionis aſſignaretur; quam reſtrictiuè, aut conditionaliter; atque ideo legatum non effici aliquo modo conditionale, ſed purum potius remanere; illius autem ſolutionem eſſe dilatam; idque argumento text. in d.l. quidam teſtamento, ff. de legat. 1. & eorum omnium, quæ longa ſerie ſuperiùs adnotaui, & ſcripſi. Et hoc fundamento adducebantur principaliter Senatus eiusdem Domini illi, qui in hac fuerunt opinione, & ſententia, ſic Barzius metipſe, iterum, atque iterum illud repetit, vt conſtat dict. deciſ. 81. n. 3. & n. 11. qui etiam citat text. in l. ex his verbis, C. quando dies legati cedat: vbi ſi relicto legato, addantur illius executioni aliqua reſtrictiua verba; modum, non conditionem importare, dicitur; quo modo deficiente, legatum ad legatarij hæredes tranſit.

Deinde, diſtinctiones quædam, atque Theoricæ Saliceti, Baldi, & aliorum, adducuntur per Barzium ibi num. 12. quæ etiam conueniunt reſolutis ſuprà, hoc eodem cap. dato inquam, ſed nullo modo conceſſo, verba præfata legato prædicto addita conditionem importare, contraria opinio primo loco relata, quod ſic videbatur poſſe conciliari. Aut enim conditio tempus incertum importans, provt conditio mortis, apponitur verbis executiuis, aut verbis diſpoſitiuis. Rurſus, aut apponitur tempus incertum, an, & quando: & tunc ſiue in hæredis, ſiue in legatarij perſona ſit poſita, conditionale ſemper legatum appellabitur, & propterea ad legatarij hæredes non tranſibit. Aut vero tempus incertum apponitur, quando, ſed non an, provt eſt tempus mortis alicuius, & tunc tres diſtinguendos eſſe caſus, ſi in perſona legatarij; extincta perſona, legatum extingui: ſi in perſona hæredis, aut bona ſunt vſusfructus, & feuda, quæ non poſſunt ad hæredes tranſire, & tunc reddi illuſorium: aut eſt poſita in bonis liberis, in perſona autem hæredis, & tunc legatum ad legatarij hæredes tranſibit, vt latius ibi per Barzium, qui in effectu rem abſoluit in fauorem legatarij hæredum; ex aliis tamen, quæ ibi occurrebant, & per teſtes quamplures probata fuere, ex ipſis namque euinci clarè potuit, relictum illud, debitum non voluntarium, ſed neceſſarium fuiſſe teſtatoriſmet, & pro exoneranda conſcientia teſtatricis, excitatum fuiſſe Senatum eundem.

Sexto denique & vltimo loco obſeruandum, atque conſtituendum erit, ex ipſis etiam hactenus ſcriptis, inferri ad alium caſum practicum, in quo Senatus noſter anno præterito definiuit iuridicè, & eadem iura, & diſtinctiones communes ponderabantur in [Senatus Hiſpalenſis definitio altera in eadem materia.] caſu Didaci Mexia: plena etiam ſe habuerunt poſt hæc à me ſemel ſcripta, Cæſar Barzius, deciſione Bononiæ 79. Ioannes Baptiſta Coſta, de ratione ratæ, quæſtione 16. per totam, fol. 31. nunquid ille, cui ſit relictum legatum de certa expreſſa ſumma, in termino, putà, annorum quinque, pro rata ſoluendum; ſi ante exactum quinquennium moriatur, pro reliquis annis, quod ſupereſt, ex legato ad hæredem tranſmittat; an potius per eius obitum exiſtimandum ſit extinctum legatum: ſic ſane cùm ad eum modum, in termino tamen ſeptem annorum ſoluendum, factum fuiſſet legatum, & nondum quadriennio elapſo deceſſiſſet legatarius; reliqui temporis legatum, ſiue quantitatis pro rata debitæ ſolutionem prætendebat in propoſito caſu agitato in Senatu, Didacus ipſe Mexia, in cuius fauorem vt dixi, Senatus definiuit de iure, & tranſmiſſioni locum fuiſſe exiſtimauit abſque dubio. Verè namque, in ſpecie prædicta, negari non poteſt, quin vnum ſit duntaxat legatum, & quod ſemel cedit, quaſi purè relictum, dilata tamen petitione in tempus ſeptem annorum, in ſeptem ſolutiones diuidenda, pro rata in fine cuiuſlibet anni, & ſic in tempus determinatum, vt nullo modo poſſit dici annuum, nec tranſmiſſio impediatur propter tempus ipſum executioni, ſiue ſolutioni legati adiectum, quo hæredi proſpiceretur, ſiue ipſius exonerandi gratia, non verò vt teſtrictiuè, ſiue conditionaliter adiici videretur; idque per text. valde ſingularem, in l. nec ſemel. verſic. ſed etſi, & ibi Gloſſa, in verbo, niſi forte, & l. ſi cum præfinitione, vbi Bartol. & l. Firmio. §. pater annua, ff. quando dies legati cedat. & l. ſi verbis, & ibi Gloſſa, in verbo, videtur. C. eod. titulo, quando dies legati cedat. Per quæ iura ita tradiderunt Bartol. Alex. Gratus, Vbertin. Zucardus, Socinus iunior, & Simon de Prætis, cum quibus reſoluit, & defendit Cæſar Barzius, dicta deciſione 79. ex num. 18. vſque ad num. 26. qui duobus illis argumentis, quæ in contrarium ibi ponderabantur ex num. 1. cum ſequent. legatum inquam euaneſcere, atque in cauſam caduci tranſire per mortem legatarij, pendente conditione, & ideo manſurum penes perſonam grauatam, aut eius hæredes, l. vnica, §. & cum triplici, iuncto §. ſin autem ſub conditione, C. de cadu. tollen. l. hæres meus, ff. de condit. & demonſt. l. ſi cum hæres, ff. quando dies legati cedat. Præterea, legatum annuum, pro primo anno eſſe purum, pro ſequentibus conditionale, l. ſi in ſingulos, & l. legatum, ff. de annuis legatis: & ideo videri, quod mortuo legatario poſt aliquos annos (ſed non omnes) elapſos, tranſmiſſioni legati locus eſſe non debeat. His inquam fundamentis ex prædictis ſatisfacit in loco relato, negando ſcilicet, præſens legatum, annuum dici poſſe, nec minus conditionale, quando vnicum eſt, in diem præfixum, ac definitum. Quod etiam repetit Barzius ipſe, deciſione 80. n. 13. per totum. Sequitur Ioannes Baptiſta Coſta, dicta quæſtione 16. vbi num. 13. declarat non procedere, quoties liqueret, tale legatum fuiſſe relictum pro alimentis; tunc namque nullum haberet locum tranſmiſſio pro futuro tempore, etiamſi contineat certum tempus, cum ſemper præſumatur annuum, vt late per Surdum, de alimentis, tit. 9. quæſt. 6. & conuenit Cæſar ipſe Barzius, dicta deciſione 80. num. 1. vbi ſpecificè dixit, legatum cauſa alimentorum relictum, ad hæredes non tranſmitti, requiri tamen, vt pro alimentis relictum dicatur, quod legatarius aliunde non haberet, vnde ſe aleret, provt ibi comprobat num. 2. & repetit num. 9. dicens, legatum in dubio cenſeri pro alimentis factum, ſi legatarius, aliunde non habeat, vnde ſe alat: & num. 3. vbi inquit, quod legatum, quando teſtator non expreſſit, ſe pro alimentis relinquere, & ille, cui relinquitur, erat aliunde diues, vel induſtrioſus, non cenſetur factum cauſa alimentorum; ſicuti tenuerunt Caſtrenſis, Craueta, Natta, Decius, Calcanus, & Simon de Prætis, ibi commemorati per Barzium, dicto num. 3.

Et is quidem Author, dicta deciſione 79. in fortioribus terminis quæſtionem propoſuit, quando ſcilicet teſtator, non modò adiecit quinquennij tempus, vt eo ſolutio pro rata fieret in fine cuiuſlibet anni; ſed cauſam etiam adiecit, ob quam voluit, legatarium conſequi legatum, videlicet, vt emeret aliquod officium Romanæ Curiæ, ſi illud emere vellet; & nihilominus legati tranſmiſſionem confeſſit, quamuis ipſum reſolutum videri poſſet, ob duas illas rationes ponderatas ibidem, ex numero tertio, vſque ad numerum 8. idque ea principaliter ratione, quæ ex his iuridicè deducitur, quæ per diſcurſum totius cap. ſcripta, atque adnotata reliqui; videlicet demonſtratiuè magis, quam reſtrictiuè id adiectum, & ideo non minuere, neque teſtringere legatum, vt latè probauit Cæſar ipſe Barzius ibi, numero decimo, & tribus ſequent. & num. 8. rectè quoque, & verè annotauit, quod quotieſcunque cauſa, ſeu modus adiectus legato, reſpicit commodum, & fauorem legatarij, nunquam legatum reſtringit, quin ad ipſius hæredes transire intelligatur, vt latius ibi comprobat, & vide deciſione 80. num. 19. & 20. vbi latius, quod quando legatum eſt purum, & eius executio differtur ad tempus, quod omnino futurum ſit, ſi legatarius vixerit, tranſmittitur ad hæredes, etiamſi prius legatarius deceſſerit. Vide etiam Stephanum Gratianum, diſceptation. Forenſium, cap. 136. numero quinquageſimo, cum ſequentibus, & numero vigeſimo quinto & ſequent. vbi in quæſtione principali ſuprà propoſita, id ipſum, quod Barzius tuetur, ſed eum non citat.

CAPVT LV.

Ex verbis conditionalibus, ſeu modalibus, aut ſub conditione, ſiue conditionaliter, & ſub modo prolatis: quemadmodum voluntatis teſtatoris, & intentionis eiuſdem coniectura deſumi, atque interpretatio fieri debeat in teſtamentis, & vlterius voluntatibus. Verba etiam conditionalia, quod diſpoſitionem non inducant, ſiue in conditione quæ ſunt, in diſpoſitione non eſſe: vulgatum adeo Interpretum omnium pronunciatum, vt per manus tradatur quotidie exornatum, atque illuſtratum nonnullis. Rurſus, de modo, & conditione, & de differentiis, atque vtilitatibus vtriuſque, & an in dubio modalis potius, quàm conditionalis diiudicari debeat quælibet diſpoſitio: adnotata, & reſoluta nonnulla, quæ vtilia, & neceſſaria ſunt, & practicis negotiis permultis, aſſiduè conducibilia. Præterea, legatum, quando dicatur purum, quando conditionale, vt tranſmittatur, vel non, ad hæredes legatarij. Et quid de legato pro dote, vel cauſa dotis, ſiue pro maritandis virginibus, aut pro aliqua certa maritanda, vel vt aliqua nubat, aut nubere poſſit, vel cùm nupſerit. Ac denique fideicommiſſi conditionalis materia explanatur, & elucidatur, & permultæ commemorantur coniecturæ, ex quibus fideicommiſſum conditionale perſæpè tranſmittitur.

SVMMARIVM.

- 1 Ex verbis conditionalibus, ſiue conditionaliter prolatis, voluntatis, & intentionis teſtatoris coniectura deſumi, atque interpretatio fieri valet in caſu dubio. Dispoſitiua namque declarantur, atque interpretantur à conditionalibus, ſicut è contra conditionalia à diſpoſitiuis; & infrà n. 19.
- 2 Conditio ſuspendit diſpoſitionem in futurum euentum.
- 3 Siue ſit tacita, ſiue expreſſa.
- 4 Et impedit ortum obligationis ante purificatam ipſam conditionem.
- 5 Nec antea habet effectum conditionalis dispoſitio, quàm conditio ipſa exiſtat, & verificetur.
- 6 Etſi non fuerit verificata, perinde habetur, ac ſi diſpoſitio facta non fuiſſet.
- 7 Paria enim ſunt, nihil fieri, aut fieri ſub conditione, quæ purificata non fuerit.
- 8 Conditione namque deficiente, deficit ipſo iure omnis diſpoſitio, tam inter viuos, quam in vltima voluntate, nec relictum debetur.
- 9 Sic ſane, conditionem eueniſſe, impletàmque fuiſſe, probare, & liquidare debet is, qui de fideicommiſſi, aut ſucceſſionis, vel relicti conditionalis iure contendit.
- 10 Quoniam negantis conditio fundata eſt in negatiua.
- 11 Conditionem non præſumi eueniſſe in dubio, cum ſit quid facti, ſed eam probare debere, qui eueniſſe, impletamque fuiſſe aſſerit.
- 12 Debètque impleri in ſpecifica forma. Quamuis aliquando, multíſque in caſibus per æquipollens adimpleri poſſit.
- 13 Aliquando etiam conditio (ſicut & modus) ex præſumpta teſtatoris voluntate pro impleta habenda eſt.
- 14 Conditio regulariter nihil ponit in eſſe. Et in conditione quæ ſunt, non ſunt, non ſunt in dispoſitione, quod exornatur.
- 15 Conditionalia verba, ſiue conditionaliter prolata etiam in teſtamentis, & vltimis voluntatibus non operantur effectum dispoſitiuum, ſiue non disponunt. Et ideo nec fideicommiſſum inducunt, ſed nudi potius facti reputantur.
- 16 Idque, ſiue referantur ad perſonam, ſiue ad rem.
- 17 Et vera, atque communis ratio redditur.
- 18 Verba conditionalia, quamuis regulariter per ſe non diſponant; aliquando tamen ex coniecturis, & præſumpta, atque coniecturata mente teſtatoris, diſpoſitionem inducere poſſunt, ac verè inducunt. Quod exemplificatur, & explicatur, l. fideicommiſſa, §. cum eſſet, ff. de legatis 3.
- 19 Ex ipſis etiam declaratio ſumitur dispoſitionis dubiæ, & ſuprà, num. 1. & 2.
- 20 Verba conditionalia disponunt, quando prolata ab habente auctoritatem diſponendi, & creditur, proferentem ita voluiſſe.
- 21 Et in ſuo antecedenti neceſſariò diſponunt etiam, quando illud antecedens dependet à ſola voluntate teſtatoris.
- 22 In Hiſpanorum quoque primogeniis, & diſpoſitionibus perpetuis, ſicque tractum ſucceſſiuum habentibus, diſponunt, ſicut diſpoſitiua.
- 23 Dispoſitio in dubio præſumitur potius pura, quàm conditionalis.
- 24 Secus tamen, quando ex aliquibus verbis, & mente teſtatoris præſumpta, colligitur conditio.
- 25 Sic è conuerſo, et ſi verba ſecundum ſuam propriam ſignificationem importent conditionem, attamen ex coniecturata mente teſtatoris, non ſignificant conditionem, ſed diem, aut temporis dilationem.
- 26 Conditio vt plurimùm inducitur per dictionem, ſi, & cùm, & per alias multas dictiones, & verba; quod exornatur.
- 27 Conditio, eſt futurus euentus, in quem dispoſitio ſuspenditur.
- 28 Ex verbis quoque ſub modo relictis, aut modificatiuè prolatis, voluntatis teſtatoris coniectura colligitur; & interpretatio fit ſæpiſſimè. Et ſuperiora dispoſitionis declarantur. determinantur, & modificantur.
- 29 Modus in dubio præſumitur potius, quàm conditio. Et ſic in caſu dubio, inducatur potius dispoſitio modalis, quàm conditionalis.
- 30 Modus accipitur multis modis, & diffinitur, provt hic adnotatur.
- 31 Modus per quæ verba inducantur, & à conditione diſtinguatur. Et quod multis modis inducitur, provt hic obſeruatur.
- 32 Conditio & modus inter ſe differunt ab initio, in fine tamen conueniunt.
- 33 Conditionalis dispoſitio non dicitur ex eo ſolum, quod adiiciatur, quid fieri ſub conditione; ſed inſpici debent alia verba loquentis, an ſcilicet conditionem importent.
- 34 Verba namque ſub conditione, quandoque denotant modum, & quandoque ſub modo, conditionem.
- 35 Conditio intelligitur, quando onus iniunctum debet ante conſequutum emolumentum adimpleri: & infra latius, ex num. 39.
- 36 Modus verò, ſiue modalis dispoſitio, quando eſt implendus poſt acquiſitum emolumentum, & infrà num. 40.
- 37 Verba modalia habent vim conditionis, quando hoc ex mente teſtatoris elicitur; provt latiùs hic explicatur.
- 38 Conditio, quæ non eſt ſuspenſiua, ſed reſolutiua, non reddit conditionalem principalem dispoſitionem. Maximè, quando reſolutio confertur in tempus poſt ius quæſitum.
- 39 Conditionis natura eſt, vt impleri debeat, antequam actus perficiatur.
- 40 Modus verò impleri poteſt poſt dispoſitionem, & actum perfectum.
- 41 Et ſic modus præſupponit dispoſitionem perfectam, etiam ipſo modo non impleto.
- 42 In conditione contrarium omnino, provt hic explicatur, & num. ſeqq.
- 43 Modus reſoluitur, ſi ex poſt facto non impleatur, quamuis non impediat, acquiſitionem fieri ab initio.
- 44 In conditione contra, & num. ſeqq.
- 45 Modus non impedit tranſmiſſionem, quicquid ſuſpenſiua impediat. Et ideo legatum ſub modo factum, etiam modo non impleto ad hæredes tranſmittitur.
- 46 De modo implendo cum agitur, neceſſaria eſt partis interpellatio. Sed diuerſum, cum agitur de conditione implenda.
- 47 Modum non adimplens, non priuatur, niſi poſt interpellationem recuſet.
- 48 Nec ſola monitio ſufficit, ſed neceſſe eſt, quod ſuper contemptu ſequatur declaratio.
- 49 Nec lite pendente priuatur.
- 50 Modus ſi caſu deficiat, diſpoſitio non corruit; ſecus ſi deficiat conditio.
- 51 Legatum conditionale non debetur, vſquedum ſit impleta conditio; & quando ſecus, remiſſiuè.
- 52 Legatum conditionale non tranſmittitur ad hæredes, ſi ante conditionem legatarius moriatur; & quando ſecus. Purum verò etiam non agnitum tranſmittitur, & quando, remiſſiuè.
- 53 Legatum, quando dicatur purum, quando conditionale, & quando modale; & quando ſub die certa, vel incerta relinquitur an ſit conditionale, vel purum. Et in his omnibus caſibus, vtrum tranſmittatur, nec ne, ad hæredes legatarij, ſi ipſe moriatur, quod exornatur, & longa ſerie explicatum traditur remiſſiuè. An etiam conditio omnis in vltimarum voluntatum elogiis, legatorum, & fideicommiſſorum tranſmiſſionem impediat.
- 54 Legatum pro dote, vel cauſa dotis, ſiue pro maritandis virginibus, aut pro aliqua certa maritanda, vel vt aliqua nubat, aut nubere poſſit, vel cum nupſerit; an ſit purum, aut modale, vel conditionale; & an tranſmittatur, remiſſiuè.
- 55 Et ibidem, an huiuſmodi legatum præferatur aliis legatis, remiſſiuè.
- 56 Conditio reſolutioni appoſita, an faciat diſpoſitionem conditionalem, remiſſiuè.
- 57 Conditionalem ſpem ſubſtitutionis cuiuſlibet, aut fideicommiſſi, in vltimarum voluntatum tractatu, non tranſmitti ad hæredes ſubſtituti præmorientis. Quod eſt dicere (provt vulgò circunfertur quotidie) tranſmiſſionem ceſſare in fideicommiſſo conditionali, regulariter. Siue fideicommiſſum conditionale non tranſmitti. Quod pro regula generali ſtatuunt vnanimiter vtriuſque iuris Interpretes.
- 58 Et intelligitur actiuè (vt dictum eſt) id eſt, ex parte vocati; paſſiuè tamen, ideſt, ex parte grauati, tranſmittitur.
- 59 Et etiam reſpectu filiorum, aut deſcendentium; quoniam fideicommiſſum conditionale neque ad ipſos tranſmittitur, ſi grauato prædecedunt.
- 60 Et in qualibet ſubſtitutionis ſpecie.
- 61 In vulgari ſcilicet. In pupillari. In fideicommiſſaria. Et in reciproca, & omni alia comprehenſa.
- 62 Fideicommiſſum conditionale ex præſumpta, & coniecturata mente teſtatoris, & in filios, & in extraneos tranſmitti, defuncto, antequam conditio extiterit, fideicommiſſario. Et ſic à regula prædicta ex argumentis, & coniecturis recedi.
- 63 Dummodò coniecturæ ſint vrgentes, atque ſufficientes.
- 64 Et an ſufficiant coniecturæ, quæ extrinſecus à teſtamento colliguntur, ſiue extra teſtamentum apparentes.
- 65 Fideicommiſſum conditionale tranſmittitur, quando aliàs minus dilectus, magis dilecto veniret præferendus.
- 66 Aut ſi tranſmiſſio non fieret, contingeret, extraneum præferri deſcendentibus teſtatoris.
- 67 Vel vbi teſtator ad plures ſubſtitutionum gradus digreſſus eſt.
- 68 Aut ex proqitione alienationis.
- 69 Vel quando ſi teſtator fuiſſet interrogatus, ita veriſimiliter respondiſſet.
- 70 Aut in filiam hæredem, vbi pater eius grauatus commiſit delictum, per quod à portione ei relicta, excluſus fuerit.
- 71 Et in neptem teſtatoris, ne hæreditas tranſeat ad lineam ab eo iam excluſam.
- 72 Vt etiam expreſſa agnatorum excluſio aliquid operetur.
- 73 Et ad neptem ex filio, cum nulli maſculi deſcendentes extant, & teſtator dixit, quod eius voluntas eſt, quod omnia ſua bona conſeruentur & ſpectent ad eius deſcendentes maſculos.
- 74 Ad filium etiam ex perſona patris, vbi ſumus in fideicommiſſo, ad quod fœminæ vocantur in defectum maſculorum.
- 75 Et fæminam ex diſpoſitione ſtatuti, non extantibus maſculis, ab inteſtato ſucceſſuram.
- 76 Vbi etiam cum fideicommiſſario ſubſtitutione ius accreſcendi vnitum reperitur.
- 77 Et quando adeſt alius ſubſtitutus, quia hæreditatem adiuerit.
- 78 Ad nepotes quoque, quando teſtator mentionem fecit de nepotibus, etiam conditionaliter.
- 79 Et quando teſtator filios naſcituros, hæredes inſtituit, quo caſu etiam nepotes cenſentur vocati.
- 80 Aut quando conſeruandæ agnationis rationem habuit teſtator.
- 81 Fideicommiſſum, nondum à fideicommiſſario agnitum, etiam vniuerſale, modò purè relictum fuerit, in hæredes eius tranſmittitur.
- 82 Et idem, ſi in diem certam relictum fuerit.

PRo dilucida, atque notanda huiuſce capitis explicatione obſeruandum, atque conſtituendum erit primo loco (quò diſtinctè admodum, & reſolutiuè procedatur) quòd ex verbis quoque conditionalibus, ſiue conditionaliter prolatis, voluntatis, & intentionis teſtatoris coniectura deſumi, atque interpretatio fieri valet in caſu dubio. Diſpoſitiua namque declarantur, atque interpretantur à conditionalibus, ſicut è contra conditionalia à diſpoſitiuis. Ita ſane, atque ſpecificè tradiderunt vtrumque Carolus Ruinus, in conſ. 125. lib. 3. Hieronym. Zanchus, in repetitione l. hæredes mei, §. cum ita. 8. parte, numer. 212. & cum ipſis Ludouic. Caſanate, in conſilio 2. num. 59. Pariſius, in conſilio 17. num. 19. & in conſ. 106. num. 9. libro primo. Hieronymus Gabriel, in conſ. 111. numero 23. libro primo. Tiberius Decianus, in conſil. 31. num. 4. lib. 2. Ioſeph. de Ruſticis, in proœmio ad l. cum auus, cap. 3. vbi latè. Rota Romana, deciſione 225. in principio, prima part. in nouiſſimis, alios ſciens, conſultoq́ue prætermitto, quoniam inferiùs eos commemorabo. Reglariter tamen, quia conditio ſuſpendit diſpoſitionem in futurum euentum, l. prima, vbi omnes Scribentes communiter, poſt Bartol. num. 1. ff. de condit. & demonſt. Neuizanus, in conſ. 82. n. 21. Decius, in conſ. 2. num. 4. Socinus iun. in conſil. 1. numer. 33. lib. 1. Anton. Gomezius, tom. 1. variar. cap. 12. de legatis, ex n. 59. cum ſeqq. Graſſus, §. legatum, q. 57. Molina, de Hispanorum primogeniis, lib. 2. cap. 12. ex num. 4. cum ſeqq. Mieres, de maioratu, ſecunda parte, quæſt. 4. illatione 8. Spino, in Speculo, gloſſa rubricæ, de legato ſub conditione relicto, in principio, Menoch. in conſil. 63. num. 28. & in conſ. 68. num. 8. & in conſ. 78. num. 14. libro primo, & in conſil. 262. ex num. . lib. 3. & præſumptione 175. lib. 4. Hippolytus Riminaldus, in conſilio 171. num. 19. lib. 2. Peregrinus, de fideicommiſſis, artic. 63. num. 13. Cæſar Barzius, deciſione Bononiæ 27. num. 25. latè Ruſticis, d. cap. 3. Leand. Galganet. de condit & demonſt. 1. parte, cap. 88. num. 1. folio 82. vbi inquit, id procedere, ſiue conditio ſit tacita, ſiue expreſſa; prout ibi comprobat poſt Gloſſam, in l. item quia, §. 1. n & in l. ea quæ, ff. de pactis, & impedit ortum obligationis, ante purificatam ipſam conditionem, vt iidemmet Authores probarunt. Socinus quoque iunior, in conſil. 172. num. 16. lib. 2. Cephalus, in conſil. 33. num. 18. & ſeqq. lib. 3. & in 455. n. 26. eod. lib. Ioannes Vincent. Hondedeus, in conſ. 63. numer. 102. lib. 1. Leand. Galganetus, de condit. & demonſt. prima parte cap. 7. num. 11. nec antea habet effectum conditionalis diſpoſitio, quàm conditio ipſa exiſtat, & verificetur, l, cedere diem, ff. de verb. ſignific. l. pecuniam, ff. ſi certum petatur, l. grege, §. etſi ſub conditione, ff. de pignoribus. Alexander, Iaſon, Socinus, Decius, Neuizanus, Tiraquellus, Pariſius, Rolandus, & alij, cum quibus Galganetus, prima parte, dicto capit. 88. num. 4. fol. 82. Peregrinus, de fideicommiſſis, articul. 63. num. 9. & ſeqq. Petrus Surdus, in conſilio 91. num. 11. libro primo, etſi non fuerit verificata, perinde habetur, ac ſi diſpoſitio facta non fuiſſet; vt per eoſdem Authores, & per Socinum iun. in conſ. 4. n. 16. & in conſil. 180. num. 40. volumine 2. Rolandum, in conſil. 7. num. 7. lib. 3. Cæſarem Barzium, deciſione Bononia 27. num. 26. Fabium Turretum, in conſil. 44. numer. 10. Hieronymum Gabrielem, in conſil. 72. numero 3. lib. 3. Franciſcum Manticam, de coniecturis vltimar. volunt. lib. 11. titul. 16. numer. 2. Petr. Surdum, de alimentis. titul. 5. quæſt. 4. num. 1. 3. & 4. Nicolaum Intrigliolum, deciſione Siciliæ 21. num. 1. & 5. latius per Leand. Galganet. de condit. & demonſt. prima parte, cap. 7. num. 7. & 12. & 20. folio 26. & 27. Paria enim ſunt, nihil fieri, aut fieri ſub conditione, quæ purificata non fuerit: Ripa, responſo 4. num. 23. de iure gent. & ciu. Cephalus, in conſil. 7. numer. 8. & in conſilio 115. numero 11. & 12. libro primo. Ioannes Vincent. Hondedeus, in conſilio 76. numero 26. libro primo. Cæſar Barzius, dicta deciſione 27. numero 27. Surdus, & Intrigliolus, vbi ſuprà, conditione namque deficiente, deficit ipſo iure omnis diſpoſitio, tam inter viuos, quàm in vltima voluntate, nec relictum debetur, l. alterius, l. qui hæredi, §. finali, ff. de condit. & demonſt. l. ſi rem. §. omnis, ff. de pignoratitia actione. Rolandus, in conſil. 2. num. 23. & in conſilio 58. numero 15. lib. 2. & in conſilio 43. numer. 58. & 59. libr. 4. Mantica, de coniectur. vltimar. voluntat. libro 11. titulo 20. numero primo. Cæſar Barzius, deciſione 81. numero 2. Leand. Galganet. 1. parte cap. 7. numer. 20. folio 27. ſic ſanè, conditionem eueniſſe, impletamq́ue fuiſſe, in omni diſpoſitione conditionali, & in materia ſubſtitutionum, & fideicommiſſorum, probare, & liquidare debet is, qui de fideicommiſſi, aut ſucceſſionis, vel relicti conditionalis iure contendit: & ita adnotarunt, atque comprobarunt Andreas Gaill. practicar. obſeruat. libr. 2. concluſione 132. num. 2. Bernardus, Græuæus, ibidem, in additionibus, numer. 2. folio 400. Petrus Surd. deciſ. 210. numer. 5. vbi inquit poſt alios Authores, quod fideicommiſſum conditionale petens, conditionem eueniſſe, probare tenetur: Socinus iunior, in conſilio 122. numer. 17. lib. 2. Cephalus, in conſilio 631. numer 26. libro 5. Peregrinus, dicto articul. 63. numer. 10. vbi citat textum, in l. qui hæredi, §. Plantius, Plantius, ff. de condit. & demonſt. l. ſiquidem, C. de exceptionibus, ibi, conditionem extitiſſe. Quoniam negantis conditio fundata eſt in negatiua: vt ipſe Peregrinus comprobat ibi, n. 10. & cum aliis multis, quos citat Iacob. Menoch. l. 4. præſumpt. 182. n. 1. qui pro regula tradidit, conditionem non præſumi eueniſſe in dubio; cum ſit quid facti, & facta non pręſumantur, ſed eam probare debere, qui eueniſſe, impletamq́ue fuiſſe aſſerit: Idem Menochius, in conſilio 700. num. 112. libr. 7. Ioannes Vincent. Hondedeus, in conſilio 56. numero finali, libr. 2. Græuæus, ad Gaill. lib. 2. dicta obſeruatione 132. in fine conſiderationis miſcell. fol. 400. in fin. Debétque impleri in ſpecifica forma, quamuis aliquando, multiſq́ue in caſibus, per æquipollens, ex præſumpta mente, & voluntate teſtatoris impleri poſſit: vt etiam plena, & abſoluta manu explicauit Menochius ipſe, lib. 4. præſumptione 185. per totam. Leand. Galganet. de condit. & demonſt. 2. parte, cap. 1. quæſt. 23. folio 138. aliquando etiam conditio, aut modus ex præſumpta teſtatoris voluntate, pro impletis habentur. Id quod Menochius, metidem explicauit latiſſimè lib. 4. præſumptione 183. & 184. Ludouic. Molina, de Hiſpanorum primogeniis, lib. 2. cap. 13. ex num. 14. cum multis ſeqq. Marc. Anton. Peregrinus, de fideicommiſſis, artic. 16. ex numer. 126. vſque ad finem articul. Mieres, de maioratu, prima parte, quæſt. 50. Gratianus, regula 83. Ludouicus Merotius, reſponſo 97. Mantica, de coniecturis vltimarum voluntatum, lib. 11. titul. 18. & 19. Pater Thomas Sanchez, de ſponſalibus, libr. 1. diſputatione 33. & 34. pater Molina, tomo 3. de iuſtitia & iure, disput. 613. & 614. regulariter itaque quia diſpoſitionem in futurum ſuſpendit conditio, nihil ponit in eſſe; & in conditione quæ ſunt, non ſunt in diſpoſitione; provt vulgò circunfertur quotidie, & per manus conſulentium traditur aſſiduè; idque per text. vulgatum, in l. ſi quis ſub conditione dandorum decem, ff. ſi quis omiſſa cauſa teſtamenti. l. is qui damnum dat. §. quod pendet, vbi Cagnolus, ff. de regulis iuris. l. ex facto etiam agitatum, ff. de hæredibus inſtit. per quæ iura ita adnotarunt, & variis, multiſque caſibus occurrentibus applicantes, exornarunt quamplurimis Decius, in conſil. 261. colum. ſecunda, in fine. Pariſius, in conſil. 164. num. 19. lib. 4. Rolandus, in conſilio 70. num. 67. lib. tertio: Tiberius Decianus, in conſil. 12. num. 34. & duobus ſeqq. & in conſilio 16. numero 34. & 35. lib. 1. Hyppolitus riminaldus, in conſilio 46. num. 30. lib. 1. Vueſembe. responſo 73. numer. 9. Andr. Gail. practicar. obſeruat. libro 2. obſeruatione 132. num. 3. Andreas Fachineus, in conſilio 70. numer. 3. libro primo, Flaminius Pariſius, de reſignatione beneficiorum, lib. 1. quæſt. 3. ex num. 12. vſque ad numer. 31. Petrus Surdus, in conſilio 156. numer. 17. lib. 2. & deciſione 232. numero primo. Iacob. Menochius, lib. 2. de arbitrariis, centuria 5. caſu 48. numer. ſexto, Cæſar Barzius, deciſione Bononiæ 27. num. 25. Angelus Matheacius, de legatis & fideicommiſſis, lib. 2. cap. 17. n. 6. & 7. folio 91. Nicolaus Intrigliolus, deciſione Siciliæ 21. num. 9. Cardinalis Dominicus Thuſcus, practicar. concluſion. iuris tom. 2. littera C. concluſione 593. ex folio 39. vbi latiſſimè in propoſito, & eodem tomo littera D. concluſion. 496. fol. 714. Petrus Barboſa ſingulariter, in rubrica. ff. ſoluto matrimonio, prima parte, num. 42. ex verſiculo, his ita explicatis, & numer. 43. Leand. Galganetus, de condit. & demonſtrat. 1. parte, cap. 88. num. 3. fol. 82. latiùs, ex n. 10. fol. 85. & part. 2. cap. 5. quæſt. 3. in principio, & idcirco, conditionaliter prolata quod etiam in teſtamentis, & vltimis voluntatibus, non modò in aliis actibus, & diſpoſitionibus, non operentur effectum diſpoſitiuum, ſiue non diſponant, ac ideo nec fideicommiſſum inducant, nec ſubſtitutionem, nudi potius facti reputentur, idque ſiue referantur ad perſonam, l. ex facto, l. ſi quis ita hæres inſtituatur, l. Lucius, ff. de hæred. inſt. ſiue ad rem, dicta l. ſi quis ſub conditione dandorum decem, ff. ſi quis omiſſa cauſa teſtamenti: vbi ea conditio, ſi Sempronius dederit decem Titio, ſit hæres meus, non facit Titium legatarium; ſcriptum reliquerunt quoque frequenter, & exornarunt quamplurimis, Decius, in conſil. 333. columna penult. Alexander, in conſil. 185. num. 30. lib. ſecundo, Socinus ſenior, in l. hæredes mei, §. cum ita, num. 3. ff. ad Trebel. Alciatus, in conſilio 21. num. 4. lib. 1. & in conſilio ſexto, num. 21. lib. 7. Zazius, in conſilio 5. numer. 48. Franciſcus Beccius, in conſilio 39. numer. 21. Petrus Antonius de Petra, de fideicommiſſis, quæſt. 9. numer. 154. Camillus Gallinius, de verborum ſignificatione, lib. 9. cap. 7. n. 11. Tobias Nonius, in conſilio 31. num. 8. Sylueſter Aldobrandinus, in conſilio 29. num. 35. & 37. lib. 1. Ioannes Vincent. Hondedeus, in conſilio 2. num. 5. & in conſilio 63. numero 102. & in conſil. 67. num. 11. Hippolytus Riminaldus, in conſilio 21. ex numero 11. cum. ſeqq. lib. 1. & in conſilio 246. ex num. 8. lib. 3. Ioannes Cephalus, in conſilio 749. in principio, lib. 5. Marcus Anton. Peregrinus, de fideicommiſſis, artic. 1. num. 52. & artic. 28. num. 8. & 9. Ioſephus de Ruſticis, an. & quan. lib. in condit. poſi. lib. 1. cap. 2. prima parte, ex numer. 36. 45. & 48. & ſeqq. vbi vide. Surdus, de alimentis, titul. 2. quæſt. 14. Ludouic. Caſanate, in conſ. 45. num. 153. & in conſil. 51. num. 22. qui num. 21. & 23. & dicto conſilio 45. num. 151. & 154. inde probauit, dictionem ſub tali modo, & forma, & conditione, dici relatiuam, & reſtrictiuam præcedentium, & non diſponere, ſed ſolum præcedentia reſtringere, declarare, & modificare, aut terminare; provt Pariſius, Craueta, Decianus, Curtius, ſenior, Rebuffus, Gabriel, Rota Romana, & alij ibi relati obſeruarunt: Menochius etiam, libr. 4. præſumptione 76. numero 21. & 22. Barboſa, in dicta rubrica, ff. ſoluto matrimonio, prima parte, dicto numer. 42. & 43. vbi comprobat regulam ſuperiorem, quod ea, quæ in conditione ſunt, non inducunt diſpoſitionem, & ſic non legatum, dicta l. ſi quis ſub conditione. Et iterum num. 48. atque ex d. numer. 42. laborat in intellectu l. fideicommiſſa, §. cum eſſet, ff. de legatis 3. vbi poſitum in conditione, cenſetur poſitum in diſpoſitione. Et eidem optimè ſatiſfacit, intellectumq́ue præbet: tandem numer. 49. verſic. ex quo intellectu primo infero, reſolutiuè affirmat, regulam ſuperiorem affirmatiuam, ex dicta l. ſi quis ſub conditione. deductam, regulariter obtinere, & ſeruari debere, provt ibi videbitur, & penes ſuperiores. Qui eam magis communiter aſſignarunt rationem, quare verba conditionalia diſpoſitionem non inducant, quia cum conditionaliter prolata ſint ad conditionandum, & qualificandum diſpoſitionem in alium collatam, ſatis eſt, vt ſecundum eorum naturam operentur effectum conditionis, nec vlla neceſſitas cogit, vt operentur effectum diſpoſitionis: ideoq́ue, ſi conditio, & diſpoſitio conditionata, ad vnum & eundem relata eſſet, & diſpoſitio inualida foret, eo caſu verba conditionaliter prolata, operarentur effectum diſpoſitiuum; per textum, in l. ſi ita ſtipulatio, ff. de operis libertorum. Et exemplum ponens, ita annotauit Marcus Antonius Peregrinus, de fideicommiſſis, articulo primo, num. 52. folio 6. & articul. 28. numer. 12. folio 256. vltra quem meminiſſe, atque in hac materia præ oculis habere oportebit, quod quamuis verba conditionalia regulariter perſe non diſponant (vt dixi) & per Aldobrand. in conſil. 94. num. 46. in fine, & in conſ. 113. num. 28. Petrum Surdum, in conſ. 457. num. 47. libr. 4. Aliquando tamen ex collecturis, & præſumpta, atque coniecturata mente teſtatoris, diſpoſitionem inducere poſſunt, ac verè inducunt; ſicuti accidit in dicto §. cum eſſet, vbi ſumitur coniectura, ob æqualitatem inter cohæredes ſeruandam; provt explicauit Barboſa, vbi ſupra, num. 49. & latius per Antonium Fabrum, de erroribus pragmat. tomo 2. deca. 26. errore 2. per totam, fol. 5. & 6. vbi agit de intellectu dictæ l. ſi quis ſub conditione. Accidit etiam in l. in ratione, la 2. tametſi, ff. ad legem Falcidiam, & apertius in l. auia. §. vltimo, ff. de condit. & demonſt. & in l. ſi ita ſtipulatio, ff. de operis libertorum, vel vbi verſatur fauor liberorum, l. vnum ex familia, §. vltimo, ff. de legatis ſecundo, vt tradunt Baldus, in conſ. 179. Quando ſapiens, col. 1. lib. 4. Decius, in conſil. 283. num. 5. Menochius, in conſil. 152. numero 21. verſic. hæc conſideratio, libro ſecundo, & præſumptione 76. num. 22. aut ſine conditione carerent effectu, vt in l. Proculus, ff. de vſufructu, & per Menochium, in præcitato conſilio 152. numer. 18. in fine. Leand. Galganet. de condit. & demonſtra. prima parte, cap. 88. numero 10. in fine, fol. 83. qui dicit, videndum in propoſito Boërium, deciſione 155. num. 17. ex ipſis etiam declaratio ſumitur diſpoſitionis dubiæ, vt initio huius cap. adnotaui, & per Ruinum, in conſil. 201. ſub num. 6. verſic. quamuis ergo, lib. 2. Socinum iun. in conſilio 114. ad finem, lib. 1. Berettam, in conſil. 116. num. 4. lib. 1. Franciſc. Creſcenſ. deciſione 4. ſub titula de inſtitut. num. 6. vbi quòd verba conditionalia maximi ponderis, & momenti ſunt ad interpretationem præcedentis clauſulæ diſpoſitiuæ, vt iuxta conditionem ſubiectam reſtringi, ampliari, vel ſuppleri debeant: argumento l. Gallus, §. ſi parente, ff. de liber. & poſthum. ibi: Et bene verba ſe habent, ſi quis ex ſuis hæredibus ſuus hæres eſſe deſierit, ad omnes caſus pertinentia, quos ſupplendos in Galli Aquilij ſententia diximus.

Sic quoque, verba conditionalia diſponunt, quando prolata ſunt ab habente auctoritatem diſponendi, & creditur, proferentem ita voluiſſe, Bartolus in l. 2. §. videndum, numer. 2. ff. ad Tertul. Ripa, in l. prima, ſub numer. 11. C. de pactis, Decius, in conſilio 574. In cauſa, col. finali, numer. 8. Socinus iunior, in conſilio 155. num. 54. & in conſil. 174. numero duodecimo, libro ſecundo, Decianus, in conſil. 41. num. 23. libr. 1. Burſatus, in conſil. 301. num. 20. lib. 3. Menochius, in conſ. 135. numero duodecimo, lib. 2. Hippolytus Riminaldus, in conſil. 21. num. 58. lib. 1. & in conſil. 356. num. 37. lib. 4. Petra, de fideicommiſſis, quæſt. 9. n. 155. & 158. Hondedeus, in conſil 65. num. 24. libr. 1. Aldobrandinus, in conſil. 29. num. 35. & 37. qui inter alia iura, quæ allegat, inquit bene facere text. in l. penultima, ff. de collat. dotis. vbi verba, ſi dotem, & cætera contuliſſet: licet conditionalia ſint, diſponunt, vt bona præter dotem tradita, dicantur illi mulieri relicta, & ei ea de cauſa paratur exceptio, vt ibidem Bartolus declarat in ſummario. Quod ideò eſt, quia creditur, patrem ita voluiſſe, qui ſic diſponere poterat. Sic etiam verba conditionalia diſponunt in vltimis voluntatibus, in ſuo antecedenti neceſſario, quoniam illud antecedens dependet à ſola voluntate teſtatoris: Bartolus, in l. ex hac ſcriptura, num. 4. ff. de donat. qui allegat. l. denique, §. interdum, ff. de peculio legato. Ruinus, in conſ. 160. num. 23. lib. 2. Aldobrandinus, d. conſ. 29. num. 6. in Hiſpanorum quoque primogeniis, & diſpoſitionibus perpetuis, ſicque tractum ſucceſſiuum habentibus, quod verba conditionalia diſponant, ſicut diſpoſitiua; Ludouic. Molina tradidit lib. 1. cap. 6. numer. 2. Menochius, lib. 4. præſumpt. 76. num. 70. Diſpoſitio autem in dubio præſumitur potius pura, quam conditionalis: l. Titius mihi, §. vltimo, ff. de legatis 1. l. omnia, ff. de legatis 3. Et ita ſcripſerunt permulti iuris Interpretes, cum quibus Menochius, lib. 4. præſumpt. 175. num. 1. qui num. 7. id explicauit ſingulariter, & multum ad propoſitum noſtrum. Diſpoſitionem inquam præſumi conditionalem, quando aliquibus ex verbis, & mente teſtatoris præſumpta, colligitur conditio. Quod etiam notarunt Pelaez à Mieres, de maioratu, ſecunda parte, quæſt. 4. illatione 8. num. 17. Achilles Pedrocha, in conſ. 40. num. 287. ſic è conuerſo, etſi verba ſecundum ſuam propriam ſignificationem importent conditionem, attamen ex coniecturata mente teſtatoris non ſignificant conditionem, ſed diem, aut temporis dilationem; vt per eundem Menochium, in conſ. 594. num. 22. lib. 5. poſt Ruinum, in conſil. 166. numer. 10. lib. 3. Leand. Galganetum, de condit. & demonſtrat. 2. parte, cap. 1. quæſt. 19. folio 136. vbi quod legatum in dubio præſumitur potius in diem, quàm ſub conditione relictum: l. ſi Titio, §. quædam, verſic. & idem quando, ff. quando dies legati cedat.

Conditio autem vt plurimum inducitur per dictionem ſi, & cùm: Bartol. in l. prima, numero primo, verſic. primo ergo: & num. 2. ff. de condit. & demonſtr. & in l. ſi Titio 22. in principio, ff. quando dies legati cedat. Pariſius, in conſil. 30. num. 35. Cæſar Barzius, deciſione Bononiæ 81. num. 15. Cardinal. Domicus Thuſcus, practicar. concluſion. iuris, tomo 2. littera C. concluſ. 583. ex fol. 31. vbi latè ex numero primo, cum pluribus ſeqq. quod dictio ſi, importat conditionem; maximè iuncta verbo futuri temporis: & num. 9. quod aliquando poteſt importare modum: & numer. 12. quod dictio niſi, aut ſi non, importat conditionem: & num. 14. & 15. quod ſub hoc modo, aut ſi, & caſu quo, important etiam conditionem: & num. 16. vſque ad num. 23. quod dictiones dum, & cum, & ſecundum hæc, important conditionem, licet quandoque modum important: & num. 23. verba, nec aliàs, nec aliter, nec alio modo, conditionem inducere: & num. 26. quando aduerbium conditionem importet: & n. 30. quod adiectiuum quod, & relatum ad tempus futurum, facit conditionem: & num. 32. de pronomine, meum, tuum, & ſuum, iuncto verbo futuri temporis, quod importet conditionem: & de ablatiuo, & dictione dummodò, ex numer. 36. vſque ad numerum 43. & vide Thuſcum eundem, concluſione 584. folio 33. eodem tomo 2. vbi latè, conditionalis quando dicatur quælibet diſpoſitio: & concluſione 585. vbi latè, an verba, cum hac conditione, important conditionem, vel modum. Vide etiam Leand. Galganetum, de condit. & demonſtr. prima parte, cap. 89. per totum, fol. 84. & 85. vbi latè agit de verbis, & dictionibus, ex quibus inducitur conditio: & inquit, latiúſque comprobat, quod per dictionem ſi, cum, niſi, alioquin: & per alternatiuam, aliàs; ſiue copulam, & aliam coniunctionem, aduerbia temporalia, aduerbia localia, aduerbia negatiua, præpoſitiones, ex vi nominis, ex vi pronominis; per dictionem an, relatiua, participia, gerundia, ſupina, dummodò, ablatiua abſoluta, dum, ita, ita vt volo, verba ſignificantia futurum euentum; vt caſu quo, tempus in certum, per dictionem, quatenus, vel; item per ſubſtitutionem, quia quælibet ſubſtitutio, eſt conditionalis inſtitutio: idem Galganetus, 2. parte eiuſdem tractatus, cap. 1. quæſt. 1. & ſequentibus, ex folio 105. cum ſeqq. vbi latius de dictione ſi, & dictione cum, & niſi, & poſtquam, & donec, & quamdiu; & ex nominis, & ſub nomine appellatiuo, & proprio: Pelaez à Mieres, de maioratu, 2. parte, dicta quæſt. 4. illation 8. num. 16. per totum. Anton. Gomezius, tomo 1. variar. cap. 12. num. 59. & 70. Sarmientus, ſelectarum lib. 2. cap. 3. Graſſus, §. legatum, quæſt. 58. Menochius, lib. 4. præſumpt. 175. n. 17. dum inquirunt, conditio per quæ verba inducatur: & dicunt poſt Bartol. & communiter Scribentes, quod conditio eſt futurus euentus, in quem diſpoſitio ſuſpenditur: vt etiam per Manticam, lib. 10. tit. 5. num. 2. vbi alias definitiones adducit: Anton. Gomezium, vbi ſupra, dicto num. 59. vbi quinque tradit diffinitiones: Leand. Galgametum, de condit. & demonſtrat. 1. parte, cap. 1. Ioſephus de Ruſticis, in proœmio. ad l. cum auus, cap. 3. num. 1. & 2. vbi nouem adducit definitiones: & hactenus de prima obſeruatione in hac materia coniecturali, & præſumpta.

Secundò & principaliter obſeruandum, atque conſtituendum erit (quod ad Modum attinet) ex verbis quoque ſub modo relictis, aut modificatiuè prolatis, voluntatis teſtatoris coniecturam colligi, & interpretationem fieri ſæpiſſimè. Superiora etiam diſpoſitionis declarari, & modificari. Sicuti obſeruarunt Pariſius, in conſilio 106. numer. 9. libro primo Craueta, in conſil. 25. num. 2. Tiberius Decianus, in conſil. 31. num. 4. lib. 2. Hieronymus Gabriel, in conſilio 112. numer 23. libro primo, Curtius ſenior, in conſilio 49. num. 4. Modum autem præſumi potius in dubio, quàm conditionem: & ſic diſpoſitionem in caſu dubio diiudicari potius modalem, quàm conditionalem; ſi alia verba ſint, quòd in dubium cadat, an modum, vel conditionem contineant; per text. in l. quæro, §. inter locatorem, ff. locati. l. cum ab eo, ff. de contrahenda emptione, l. quoniam aſſeueras, C. de rerum permutatione adnotarunt Bartolus, Baldus, Alexander, & alij communiter, in l. cum mota. C. de tranſactionibus: & cum Bartolo, Baldo, Imola, Aretino, Alexandro, Iaſone, Ruino, Craueta, Socino, Albano, Maſcardo, & Rota Romana, obſeruarunt Iacob Menochius, lib. 4. præſumptione 175. num. 15. & de arbitrariis, libro 2. caſu 494. num. 12. & in conſ. 131. num. 2. lib. 2. & in conſil. 262. num. 6. lib. 3. Tiberius Decianus, in conſilio 8. num. 83. lib. 1. Simon de Prætis, de interpretat. vltimar. volunt. lib. 4. dubitatione 4. num. 54. folio 401. Cardinalis Franciſcus Mantica, d coniecturis vltimar. volunt at. libro 10. titulo 5. num. 12. folio 440. Marc. Antonius Eugenius, in conſilio 93. numer. 10. Hieronymus Gabriel, in conſilio 5. num. 4. lib. 1. Ludouic. Molina, de Hispanorum primogeniis, lib. 2. cap. 12. numero 10. Peregrinus, de fideicommiſſis, articul. 11. num. 144. Ioannes Vincent. Hondedeus, in in conſilio 58. num. 78. libro primo. Cæſar Barzius, deciſione Bononiæ 79. num. 36. & deciſione 70. numero 4. Ioſephus de Ruſticis, vbi ſupra, ex numero 62. Maſcardus, de probationibus, tomo primo, concluſione 343. per totam. Ioannes Baptiſta Coſta, de ratione ratæ, prima parte, quæſt. 16. num. 5. Ludouicus Caſanate, in conſilio 9. num 14. Stephanus Gratianus, diſceptationum Forenſium, cap. 136. num. 14. & 15. fol. 319. Cardinalis Dominicus Thuſcus, practicarum concluſionum iuris, tomo 5. littera M. concluſione 298. numero 3. & ſeqq. folio 770. Leand. Galganetus, de condit. & demonſt. 2. parte, cap. primo, quæſtion. 19. num. 4. & ſeqq. folio 136. quò loci rectè confutauit Alciatum, in conſil. 5. numero 20. libro 3. dum ſtatuit contrarium in vltimis voluntatibus; quippè cùm illis principaliter id obtineat, & in ipſis ſuperiores omnes Authores, maiori ex parte loquantur. Et eadem part. 2. cap. 3. quæſtione 5. numero primo, folio 272. & prima parte, cap. 92. folio 90. inquit, quòd modus accipitur multis modis, vt latius ibi: & quod diffinitur, vt ſit moderatio quędam diſpoſitioni adiecta, aggrauans eum, qui honoratur, in tempus diſpoſitionis perfectæ: l. demonſtratio, §. vltimo & l. quibus diebus, §. Termilius, ff. de condit. & demonſt. vbi Bartolus, numero primo, & ibidem, Socinus, numero ſeptimo, ſcribit Bartoli diffinitionem à cæteris recipi: quibus accedunt quamplurimi ex nunc relatis. Aretinus etiam, in conſil. 93. in fine, & in conſil. 149. col. prima. Alexander, in conſ. 10. 2. n. lib. . 2. Ruinus, in conſ. 60. n. 5. lib. 2. Alciatus, in conſ. 236. n. 2. lib. 2. Craueta, in conſil. 56. n. 1. Menochius, in conſilio 78. num. 16. libr. 1. & in conſilio 131. numer. 1. & 2. libro 2. Antonius, Gomezius, tomo 1. variar. cap. 12. num. 70. Hondedeus, dicto conſil. 58. num. 72. Cæſar Barzius, deciſione 81. num. 6. Marc. Anton. Eugenius, dicto conſ. 93. num. 30. & 31. Modus autem per quæ verba inducatur, & à conditione diſtinguatur; explicarunt ex propoſito poſt alios multos Authores Cardinalis Dominicus Thuſus, practicarum concluſionum iuris, tomo 5. littera M. concluſ. 299. per totam, fol. 771. Cæſar Barzius, deciſione Bononiæ 79. numer. 3. & ſeq. & numer. 20. & ſeqq. & numer. 16. & ſeq. Pat. Ludouic. Molina, tomo 2. disputat. 208. per totam, folio 1270. Parladorius, differentia 147. Ioſephus de Ruſticis, in proœmio ad d.l. cum auus, dicto cap. 3. ex num. 54. Leand. Galganetus, de condit. & demonſtrat. 2. parte, cap. 3. quæſione prima, & ſeqq. ex folio 271. vſque ad folium 283. & primæ parte, cap. 95. per totum, fol. 93. vbi quod modus inducitur perſequentia: per dictionem vt, ita vti dummodo; per hæc verba, ea conditione: per dictionem poſtquam, ne, ad, pro, provt, in, ſic, per pronomina. Et ij quidem in eo conueniunt, quod ſcilicet conditio, & modus inter ſe differunt ab initio, in fine tamen conueniunt: quia fine inſpecto, modus etiam impleri debet, ſicut conditio, tam ab initio quàm ex poſt facto, ne diſpoſitionem reſoluat, vt inferius dicetur, & per Galganetum, referendum infrà, Hieronymum Gabrielem, in conſil. 5. num. 9. libro primo, & in conſil. 20. numer. 74. libro 2. Marc. Anton. Eugenium, dicto conſil. 93. numer. 31. & idcirco Pariſius, in conſilio 11. numero 37. in principio, & in conſilio 5. numero 12. libro 4. Menochius, in conſilio 262. num. 9. 10. 11. & 12. lib. 3. non male tradiderunt, quod modus eſt quædam in futurum reſolutiua conditio; finem namque, & exitum conſiderant, (vt vides) & refert, & ſequitur Peregrinus, de fideicommiſſis, articulo 63. num. 14. folio 393. Galganetus, prima parte, cap. 102. ſub numer. 4. verſic. item modus à conditione differt, fol. 103. qui addit, quod ideò modus aliquando appellatur conditio: cap. cum Ioannes, de fide inſtrumentorum, vbi Abbas, & Felinus, numero 2. Conueniunt etiam, conditionale relictum, diſpoſitioném ve conditionalem, non dici ex eo ſolum, quod dicatur, quid fieri ſub conditione, ſed inſpienda fore alia verba loquentis, diſpoſitionémve facientis, an ſcilicet conditionem importent. Verba namque ſub conditione, quandoque denotant modum, & quandoque, quæ videntur ſub modo, conditionem. Ita ſanè, atque magiſtraliter tradidit Bartolus, in l. quibus diebus, §. Terumilius, numer. 5. & 6. ff. de condit. & demonſt. Baldus, in conſilio 219. num. 5. lib. 2. Alexander, in conſil. 20. colum. prima, libro ſexto, Aretinus, in conſilio 93. num. 11. Pariſius, in conſilio 19. numer. 257. libro 2. Craueta, in conſil. 59. num. 1. Gratus, in conſilio 59. numero primo, & in conſilio 202. numero 2. libro 2. Tiraquellus, de retractu conuention. §. 2. gloſſ. 1. numer. 76. qui ad hoc citant communiter text. in l. 2. in fine, ff. de donat. Marc. Anton. Eugenius, in conſil. 93. num. 7. & 8. Cardinalis Franciſcus Mantica, de coniectus. vltimar. voluntat. libro 10. tiul. 12. num. 12. 15. & 16. Menochius, in conſilio 131. numero primo, & 2. lib. 2. Hondedeus, in conſilio 58. numero 71. & ſeqq. lib. 1. Idcirco, etiamſi verba expreſſa ſignificent modum, & ex voluntate teſtatoris, non ſolum expreſſa, ſed etiam tacita colligatur, quod onus iniunctum prius debet impleri, quàm quis percipiat emolumentum, ſemper conditio, non autem modus debet intelligi. Cum autem onus à teſtatore iniunctum, debet impleri poſt acquiſitum emolumentum, quacunque figura verborum, & loquendi formula vſus fuerit diſponens; intelligitur modus, & non conditio, etiamſi teſtator dixerit, lego ſub tali conditione, vt aliquid facias: Mantica, Nonius, Simon de Prætis, & Menochius, cum quibus ita adnotauit Hondedeus, dicto conſil. 58. num. 71. & quatuor ſeqq Marc. Anton. Eugenius, d. conſil. 93. numero 50. & duobus ſeqq. Mieres, de maioratu, ſecunda parte, quæſt. 4. illatione 8. numer. 18. dicens, quod verba modalia habent vim conditionis, quando hoc ex mente teſtatoris conſtat. Et inde infert animaduertendum, quod quando aliquid eſt expreſſum in diſpoſitione teſtamentaria, vel alterius generis, per verba importantia de ſui natura modum, & conditionem, apparet tamen tacitè, vel expreſsè, teſtatorem voluiſſe, quod primo impleatur illud, quod erat expreſſum per verba de ſui natura importantia modum, quod impleri debet, vt conſequatur emolumentum; talia verba mutant naturam, & non faciunt modum, ſed conditionem: l. Thais ancilla. §. Stichus, ff. de fideicom. libertat. l. in conditionibus, §. 1. quæſitum, §. 1. ff. de condit. & demonſt. ac denique ſcribit in hunc modum: Ex qui reſolutione inferri poteſt ad clauſulas maioratus, quæ habent verba modalia, quod ſi ex verbis præcedentibus, & ſequentibus, & ex mente teſtatoris colligi poſſit, voluiſſe teſtatorem conditionibus grauare ſucceſſores, quamuis ex iuris rigore verba modalia appareant, ſeruanda erit voluntas teſtatoris.

Sic è contrario, quod conditio, quæ non eſt ſuſpenſiua, ſed reſolutiua, non reddat conditionalem principalem diſpoſitionem; maximè, quando reſolutio confertur in tempus poſt ius quæſitum; ſingulariter annotarunt Pariſius, in conſilio, 5. numer. 12. libr. 4. Hippolyt. Riminaldus, in conſil. 52. numer. 13. & 21. & ſeqq. libro primo, & in conſilio 244. numero 169. & 185. lib. 3. Ioannes Vincent. Hondedeus, in conſilio præcitato 58. numer. 79. lib. 1. Hæc enim eſt (vt nunc dicebatur) conditionis natura præcipua, ac inter modum, & conditionem ipſem, recepta differentia; quod ſcilicet conditio eſt, quando eſt implenda ante emolumentum, & antequam actus perficiatur, & ſic prius ex ſui natura, exiſtit, quàm emolumentum quis conſequatur; iuxta iura ſuperiùs præcitata: textum etiam, in l. filio familias, ff. de condit. & demonſt. Authores ibi relatos, Petrum Surdum, de alimentis, tit 5. q. 4. n. 3. & 4. fol. 308. Cæſar Barzium, deciſion. Bononiæ 79. n. 20. & deciſion. 80. num. 17. Lud. Caſanate, in conſ. 9. n. 13. Cardinalem Dominicum Thuſcum, practicarum concluſ. iuris, tom. 5. littera M. concluſ. 298. per totam, fol. 770. vbi latè. Leand Galganetum, de condit. & demonſt. 1. par. c. 38. n. 6. & c. 102. ſub. n. 4. fol. 103. & 2. parte, cap 1. q. 20. n. 7. fol. 136. & q. 50. n. 7. & 8. fol. 169. Modus verò, ſiue modalis diſpoſitio eſt, quando onus eſt implendum poſt acquiſitum emolumentum; & ſic quando onus impoſitum debet impleri poſt perfectam diſpoſitionem, nec debet præcedere: vt per eoſdem Authores nunc relatos: & per Barzium, de deciſ. 79. n. 30. & 31. Caſanate, dicto conſ. 9. n. 15. Galganetum, in locis nunc relatis: & 1. part. c. 94. fol. 92. Stephanum Gratianum, diſceptation. Forenſium, c. 136. ex. n. 12. cum ſeq. Menochius, in conſ. 131. n. 2. & 10. lib. 2. & præſumpt. 175. n. 10. lib. 4. & in conſ. 78. n. 15. lib. 1. vbi dicit, quod modus præſupponit diſpoſitionem perfectam, etiam ipſo modo non impleto. In conditione verò, quod eſt totum contrarium, Sic etiam, quod modus non impedit, nec ſuſpendit, ſed reſoluit diſpoſitionem in caſu modi non impleti. Conditio verò ſuſpendit (vt dixi) & per Decian. in conſ. 8. n. 76. & 77. lib. 1. Peregr. de fideicommiſſis, art. 63. n. 13. & 14. Marc. Anton. Eugen. in conſ. 93. n. 70. Aluarad. de coniect. mente defuncti, libro 4. t. 2. n. 2. & 3. Honded d. conſ. 58. n. 71. 72. & 73. Simonem de Prætis, lib. 4. dubitat. 4. n. 54. fol. 454. Molinam, de Hispan. primogen. lib. 2. cap. 12. n. 4. & 9. Caſanate, dicto conſilio 9. num. 15. Menochium, dicta præſumptione 175. numer. 11. vbi latè comprobat, differentiam eſſe inter modum, & conditionem, quòd modus non impedit acquiſitionem fieri ab initio, licet reſoluatur, eo deinde non impleto: l. libertas. §. hæc ſcriptura, ff. de manumiſſis teſtamento. Conditio vero impedit acquiſitionem à principio, ex quo nihil ponit in eſſe, donec ei fuerit ſatisfactum. Graſſus, §. legatum, quæſt. 58. in principio. Antonius Gomezius, tomo primo, variarum, cap. 12. num. 70. Petrus Surdus, deciſione 38. num. 6. & 7. & deciſione 156. numer. 6. vbi quod emolumentum ſtatim peti poteſt, præſtita cautione de modo implendo: Galganetus, dicto fol. 92. num. 2. fol. 102. n. 4. & 2. parte, cap. 50. fol. 169. Thuſcus, practicar concluſion. iur. tom. 5. littera M. concluſione 300. fol. 772. & tomo 2. littera C. concluſione 579. folio 29. idem Menochius, in conſilio 594. ex num. 6. cum pluribus ſeqq. lib. 4. vbi modi, & conditionalis differentias adducit. Ac inter eas, quod conditio reſoluit actum, ea non eueniente, vſque ab initio: l. neceſſario. §. 1. ff. de periculo & commodo rei venditæ. l. pecuniam, quam, vbi Alexander, numero 4. ff. ſi certum petatur. Modus vero reſoluit, & extinguit diſpoſitionem ex poſt facto in caſu modi non impleti; vt poſt Bart. Socin. Caſtrenſem, Corneum, Iaſonem, Hieronymum Gabrielem, & D. Franciſc. Sarmientum obſeruant ibidem, numer. 9. & 10. Leand Galganetus, de condit. & demonſt. 1. par. c. 102. ſum. 4. fol. 103. & cap. 94. num. 4. fol. 92. vbi inquit, quod ſicut conditione ab initio deficiente, priuatur quis legato, ita priuatur, modo non impleto, poſt conſequutum emolumentum. Et quod in hoc conueniunt modus, & conditio, quod in futurum ambo conferuntur. Et quia de vno ad alterum valet argumentum, & reſpectu exitus, (vt nunc dicebam) & ibi probauit: Thuſcus etiam, practicar. concluſion. iur. tom. 5. littera M. dict. concluſ. 300. vbi inquit, quod ſi modus non eſt impletus per legatarium, cui ſub modo eſt legatum, ſibi non debetur legatum, niſi impleat, vel fideiubeat de implendo. Et quod vbicunque modus deficit, inducit nedum exceptionem ſed repetitionem legati ſub modo facti, & conditionem ob cauſam, vel ſine cauſa, vt latius ibi. Rurſus, modus non impedit tranſmiſſionem, quidquid conditio ſuſpenſiua impediat; & inde legatum ſub modo factum, etiam modo non impleto, ad hæredes tranſmittitur; provt latius comprobant Cæſar Barzius, deciſ. Bononiæ 79. num. 11. Galganetus, 1. parte, dicto cap. 94. num. 3. fol. 92. Stephanus Gratianus, diſceptation. Forenſium, cap. 136. n. 19. & 58. latius Thuſcus, tom. 5. littera L. concluſ. 40. folio 44. Item, vbi agitur de modo implendo, neceſſaria eſt partis interpellatio, ſed diuerſum, cum agitur de conditione implenda, Ruinus, in conſ. 100. numer. 4. lib. 5. Craueta, in conſ. 319. n. 17. Menochius, lib. 4. præſumpt. 175. num. 13. & in conſ. 131. num. 4. verſic. & hinc deſcendit, & num. 6. lib. 2. & vltra ipſum Menochium probarunt Paul. Caſtrenſis, in conſ. 306. col. finali libro 1. Pariſius, in conſ. 19. numer. 127. & 236. & 255. Ludouic. Molina, de Hispan. primog. lib. 2. cap. 14. num. 21. Galganetus, prima parte, cap. 102. ſub num. 4. in fine, folio 103. Stephan. Gratianus, dicto cap. 136. num. 17. Ludouic. Caſanate, in conſil. 9. numero 25. vbi inquit, quod modum non adimplens, non priuatur, niſi poſt interpellationem recuſet: & ſic neceſſe eſſe, quod legitimo facto proceſſu, ſuper contemptu oneris, ſententia, declaratio, & priuatio ſubſequatur, nec ſolam monitionem ſufficere; poſt alios Authores, quos refert, obſeruauit ipſe Caſanate, dicto conſ. 9. num. 26. imò nec lite pendente priuari; ibidem aſſerit num. 27. & in conſ. 59. num. 6. vbi de interpellatione agit. Denique, modus, & conditio differunt, quia ſi modus caſus deficiat, diſpoſitio non corruit; l. quæ ſub conditione, §. quoties, ff. de condit. & demonſt. ſecus ſi deficiat conditio: l. ſi. fundum §. Iulianus, ff. de legatis 1. l. pater filium §. Thuſculanus, ff. de legat. 3. Galganetus, 1. parte, c. 102. n. 4. in fine. Et hactenus de ſecunda obſeruatione.

Tertio & principaliter obſeruandum, atque conſtituendum erit ſuperioribus omnibus, & hactenus hoc cap. adnotatis, conuenire omnino Blaſium Flores Diaz de Mena, in addit, ad deciſionem Gamæ 158. folio mihi 64. is namque Author, inprimis conſtituit, de legato, & fideicommiſſo conditionali, & per quæ verba inducatur conditio, & de modo, & eius implemento, & de differentiis inter modum, & conditionem, & in effectu de materia, dicit videndos Simonem de Prætis, Sfortiam, Anton. Theſaurum, Molin. Franciſc. Viuium, Zanchum, Torniell. Ant. Gabr. Menoch. Burſatum, Hieron. Gabrielem, Hippol. Rimin. Cephalum, Nattam, & Pariſium, quos ibi recenſet, atque ex ipſis, nonnullas elicit concluſiones. Inprimis, quòd legatum ſub conditione non debetur, nec legatarius aliquid conſequitur, vſquedum ſit impleta conditio: vel ſi eſt poteſtatiua non ſteterit per eum, & ſi mixta, ſi non deficiat per caſum, ſed per alium etiam implere debentem. De quo vltra prædictos, latè per Thuſcum, tom. 5. littera L. concl. 38. fol. 40. Deinde, quod conditio inducitur per verba, ſi, cum, & ea conditione, & alia ſimilio: & ſi verba ſint dubia, colligitur ex coniecturis, velex voluntate teſtantis, qui voluit prius impleri aliquid, quam emolumentum conſequatur. Quod omnino conuenit ſuperius reſolutis, vt vides Rurſus, quòd legatarius non tenetur expectare, quod requiratur, vel interpelletur, ad implendam conditionem, ſed ipſe debet implere, quamprimum poterit. Prætereà, quod legatum conditionale non tranſmittitur ad hæredes, ſi ante conditionem impletam legatarius moriatur, & quando ſecus: in modo autem, quod non impeditur tranſmiſſio, & in dubio, quod præſumitur modus, vt diſpoſitio ſit pura. De quo equidem latius per Bolognet. 2. part. §. cum ita, n. 129. ff. ad Trebell. Surdum, de alimentis, tit. 9. q. 6. n. 8. Thuſcum, tom. 5. littera L. concl. 39. fol. 41. vbi longa ſerie, quod legatum conditionale non tranſmittitur. Et quando dicatur purum, quando conditionale, & quando modale legatum; & quando ſub die certa, vel incerta relinquitur, an ſit conditionale, necne; & in his omnibus caſibus, an, & quando tranſmittatur ad hæredes legatarij; commendo Iacob. Menochium, lib. 4. præſumptione 201. per totam. Ludouic. Morotium, in reſponſo 2. & 3. per totum. Anton. Theſaurum, ſingular. q. Forenſ. quæſt. 68. per totam. Stephanum Gratianum, diſceptationum Forenſium, c. 136. Matienzum, in l. 1. titul. 4. gloſſa 17. lib. 5. Cæſarem Barzium, deciſiono Bononiæ 81. Leand. Galganet. de condit. & demonſt. 2. parte, c. 6. q. 8. per totam, ex fol. 359. vbi latè in propoſito: iunge etiam Andr. Gaill, practicar obſeruat. lib. 2. concluſ. 132. num. 2. & ſeqq. Peregrinum, de fideicommiſſis, artic. 31. ex num. 19. cum ſeqq. vbi etiam, vtrum conditio omnis in vltimarum voluntatum elogiis, legatorum, & fideicommiſſorum tranſmiſſionem impediat. Ad quos ſe refert, & ſuperiores non citat Bernardus Græuæs, in addit. ad Andr. Gaill. lib. 2. dictæ obſeruat. 132. num. 4. fol. 400.

Legatum quoque dotis, ſiue pro dote, vel cauſa dotis, ſiue pro maritandis virginibus, aut pro aliqua certa maritanda, vel vt aliqua nubat, aut nubere poſſit, vel cum nupſerit; quando purum, vel modale, vel conditione dicatur, aut præſumatur, vel non; & ob id, quando tranſmitti, vel non, ad hæredes poſſit; diligenti & accurata manu explicarunt poſt Baldum Nouellum, Franciſcum Marcum, Coſtam, & Couarr. Iacobus Menochius (qui hac de re videndus eſt omnino) lib. 4. præſumptione 146. per totam: Ioannes Botta, in conſilio 7. & in conſilio 19. Franciſcus Viuius, deciſione 484. ex numero primo, libro 3. Stephanus Gratianus, deciſ. 4. Magnon. deciſion. Florent. 14. Hondedeus, conſilio 53. libro 2. Cæuallos, 4. parte, quæſt. 900. ex numero 146. D. Spino, in ſpeculo teſtam. gloſſa 14. numero 41. Hieronym. Gabriel, in conſilio 116. numero 13. libro primo. Graſſua, §. legatum, quæſtione 48. per totam. Cæſar Barzius, deciſione Bononiæ 79. numero 26. & tribus ſeqq. D. Perez de Lara, de anniuerſariis, & Capel. libro primo, Cap. 21. ex numero 10. vſque ad numerum 33. vbi latè: Cardinalis Dominicus Thuſcus, practicar. concluſion. iuri, tomo 5. littera L. concluſion. 100. per totam, & 102. per totam: & vide concluſion. 100. ex folio 96. cum ſeqq. Leand. Galganetus, de condit. & demonſtrat. 2. parte, cap. 6. quæſtione 1. ex folio 330. vbi latiſſimè: Cæuallos, quæſt. 138. Antonius Theſaurus, quætione 43. Fore ſi ex folio 262. & an huiuſmodi legatum dotis præferatur aliis legatis; vide eundem Thuſcum, vbi ſupra, concluſione 99. fol. 95. Conditio etiam reſolutioni appoſita, an faciat diſpoſitionem conditionalem; vide Petrum Surdum, in conſilio 268. ex numero 60. cum ſeqq. libro 2. Stephanum Gratianum, diſceptat. Forenſ. dicto cap. 136. numero 44. & 45. Denique, quando legatarius præcedit teſtatori, quo caſu an legatum efficiatur caducum, & ob id tranſmitti non poſſit; vide Menochium, libro 4. præſumpt. 201. numero 31. Decianum, in conſilio 44. numero 98. libro 3. & in conſilio 20. numero 2. libro 4. Surdum, in conſil. 211. numer. 7. lib. 2.

Rurſus, & eaſdem Balſij Flores Diaz de Mena, in addit. ad dictam deciſionem Gamæ 158. concluſiones proſequendo; in 3. & concluſione conſtituit Additionator metipſe, in legatis, & fideicommiſſis particularibus, ſub conditione relictis, non dari tranſmiſſionem, ſi ante euentum conditionis legatarius, aut fideicommiſſarius deceſſerit, & ſic ante legatum agnitum; idque etiam ex potentia ſuitatis, vel ſanguinis, vel iuris deliberandi; quod latius explicarunt quamplures alij Authores, vltra relatos per eundem, qui & langa ſerie proſequuntur, & deducunt coniecturas permultas, ex quibus fideicommiſſum, aut legatum conditionale tranſmittitur, vel non; & ij quidem nullam conſtituunt differentiam inter legatum, & fideicommiſſum, quod propoſitum tranſmiſſionis effectum, de quo nunc agitur; ſicuti ſcribunt Romanus, Craueta, Barbat. Zanchus, Ruinus, & Berous, cum quibus Menochius, lib. 4. dicta præſumpt. 201. numero 11. qui numero 12. ſtatuit, legata, & fideicommiſſa tranſmitti, non vt acceptata, & agnita, ſed vt acceptanda, & agnoſcenda: quamuis itaque plena, & accurata manu iidemmet Authores, per Blaſium Flores commemorati, circa hanc materiam ſe habeant, breuiter tamen attingendo, & ad ſummam quandem redigendo, ita pro nunc percipi, atque diſtinctione, & reſolutione comprehendi poſſe arbitror, ſi inprimis pro regula generali obſeruetur; conditionalem ſpem ſubſtitutionis cuiuſlibet, aut fideicommoſſi, vel legati, in vltimarum voluntatum tractatu, non tranſmitti ad hæredes ſubſtituti, aut vocati præmorientis. Quod eſt dicere (provt vulgò circumfertur quotidie) tranſmiſſionem ceſſare in fideicommiſſio conditionali regulariter, ſiue fideicommiſſum, aut legatum conditionale non tranſmitti. Sicuti pro regula generali ſtatuunt vnanimiter vtriuſque iuris Interpretes, & loquuntur, quando conditio eſt verè & propriè, qualis eſt caſuali: & adducuntur per textum vulgatum, in l. vnica, §. ſin autem ſub conditione, C. de caducis tollendis, l. hæredes mei, §. cum ita, ff. ad Trebel. l. huiuſmodi, ff. quando die legati cedat. l. intercidit, l. hæres meus, ff. de condit. & demonſtr. & poſt alios quamplures exornarunt latiſſimè Anton. Gabriel, lib. 4. commun. concluſion. titulo de hæred. inſtit. concluſion. 2. per totam. Ludouic. Peguera, deciſione 102. ex n. 1. & quatuor ſeqq. & deciſ. 116. & numer. 22. Didac. Couar. in cap. Rainaldus, §. 1. in principio. Hieronymus Zanchus, in §. cum ita. l. hæredes mei 4. parte, per totam Hippolytus Riminaldus, in conſilio 476. ex numero primo, cum ſeqq. lib. 4. Cardinalis Franciſcus Mantica, de coniecturis vltimarum voluntat. lib 11. titulo 20. Iacobus Menochius, de arbitrariis, libro 2. caſu 165. latius præſumptione 201. ex numero 67. cum multis ſeqq. vbi vide omnino. Alexander Raudenſis, de analogis, in appendice, prima parte, num. 179. Ioſephus de Ruſticis, in conſilio 2. quod habetur poſt tractatum, an, & quando liberi in conditione poſiti cenſean. voca. Vincentius de Franchis, deciſione 525. & deciſione 54. num. 28. Fabius de Anna, in conſil. 10. per totum. Caputaq. deciſion. 21. libro 2. Ioannes Petrus Surdus, in conſilio 253. ex numer. 27. & in conſilio 267. numer. 38. libro 2. Franciſcus Viuius, deciſione 300. & deciſione. 398. part. 2. Andr. Fachineus, Hondedeus, in conſilio 70. numer. 10. & in conſil. 44. numer 49. libro prima, latius in conſilio 56. lin. 2. Peregrinus, de fideicommiſſis, articul. 31. num. 8. 11. 12. & 16. & articul. 22. num. 4. & in conſil. 28. ex numero 5. libr. 3. Fachineus, etiam in conſilio 1. ex numero 19. cum ſeqq. atque ex numer. 34. cum ſeqq. lib. 2. latius in conſilio 63. per totum, libro prima. Barnardus Græuæus, in addit. ad And. Gaill. libr. 2. concluſione 132. ex folio 398. Anton. Faber, ad titulum, C. de fideicommiſſis, definitione 14. & 38. latiùs de erroribus pragmati. tomo primo, deca. 31. errore 3. 4. & 5. ex folio 300. vſque ad folium 318. Azeuedus, in conſil. 2. ex numer. 16. cum ſeqq. Cardinalis Dominicus Thuſcus, practicarum concluſionum iuris, tomo 3. littera F. concluſione 229. per totam, folio 778. & 779. & tomo 5. littera L. concluſione 39. folio 41. & tom. 8. littera T. concluſione 369. & tribus ſeqq. ex folio 353. vſque ad folium 367. Farinacius, nouiſſimarum Rotæ Romanæ, deciſion. 59. & 380. part. 2. tom. 1. Achilles Pedrocha, in conſilio 40. ex numero 295. & multis ſeqq. vbi inquit, quod ius in ſpe habere dicitur is, qui in euentum alicuius conditionis vocatus eſt, dum pendet conditio; provt latius ibi comprobat. Et quod ius fideicommiſſi conditionalis, ita in ſpe acquiſitum, ſiue fideicommiſſum conditionale, paſſiuè tranſmittutur: l. legato ſub conditione: vbi Bartol. ff. de condit. & demonſtrat. atque ita ex parte grauati. Actiuè tamen, id eſt, ex parte vocati tranſmitti non poteſt, ſicuti Bartolus, Zanchus, & Anton. Gabriel, ibi relati obſeruarunt: Ioannes Bolognetus, in dicto §. cum ita, ex numer. 129. vſque ad num. 144. in ſecunda parte. Leand. Galganetus, de condit. & demonſtrat. prima parte, cap. 88. numero 11. fol. 83. Ludouic. Caſanate, in conſilio 32. num 14. qui ſubdit numero 16. fideicommiſſum conditionale, decedente fideicommiſſario ante euentum conditionis non tranſmitti, non modò inter extraneos, ſed etiam neque ad hæredes ſuos, nempe ad ſuos deſcendentes, ſi grauato prædecedant. Quod tenent quamplurimi Authores per eum commemorati: triginta in vnum congeſti per Menoch. lib. 4. d. præſumpt. 201. num. 67. & 68. qui adiicit, quod communis hæc opinio eſt retinenda, tametſi ab ea diſſentiunt Acurſius ſibi parum conſtans, Comenſis, & Fulgoſius, relati à Socino iun. & copiosè Phanucius; & quod eorum fundamentis abundè ſatisfaciunt Rubeus, Socinus iunior, Zanchus, Bolognetus, & Sfortia Odd. ibi relati. Et vltra eos tenent etiam eandem ſententiam, & dicunt veriorem Burſatus, conſil. 71. num. 7. lib. 1. Berous, in conſil. 94. per totum: maximè num. 14. libr. 2. Achill. Pedrocha, qui articulum diſputat, & fundamenta vtriuſque partis adducit, eiſdemq́ue reſpondet dicto conſilio 40. numero 294. Ioannes Vincentius Hondedeus, dicto conſilio 70. numero vndecimo, qui etiam in ſuis hæredibus idem ſtatuit, quod in extraneis. Et intelligit id procedere in qualibet ſubſtitutionis conditionalis ſpecie; poſt alios multos Authores, quos citat. Et idem tenet Menochius, dicta præſumptione 201. num. 69. Ludouicus Caſanate, dicto conſilio 32. num 18. qui in ſubſtitutione vulgari dicit probari in l. ſi ex pluribus, ff. de ſuis & legiti. hæred. in pupillari, l. qui liberis, §. hæc verba, l. ſed ſi plures, l. qui habebat. ff. de vulg & pup. ſubſtitut. in fideicommiſſaria, l. ſi cum hæres, vbi Gloſſa, ff. quando dies legati cedat. in reciproca, & omni alia ſub illa comprehenſa, dicta l. quiplures, & l. lucius, §. Publius, ff. de vulg. & pup. Peregrinus, articul. 31. de fideicommiſſis, numero 16. Ludouic. ipſe Caſanate, dicto numero 18. qui ſubdit numero 19. fideicommiſſum conditionale non tranſmitti, regulam præfatam procedere, non modo in hæreditate, & fideicommiſſo vniuerſali, ſed etiam in legato particulari conditionali. Et refert alios ita tenentes. Menochium quoque ita tenentem retuli ſuprà, numer. 56. in fine: tenuerunt quoque Bolognetus, in dicto §. cum ita 2. parte, numero 129. Mantica, de coniecturis vltimarum voluntat. libro 11. titulo 20. numero primo. Peguera, deciſione 102. numero primo, in fine.

Sanè fideicommiſſum conditionale ex præſumpta, & coniecturata mente teſtatoris tranſmittitur, tam ad filios, & deſcendentes, quàm ad tranſuerſales, & extraneos, defuncto antequam conditio ſteterit, legatario, fideicommiſſario, vel ſubſtituto. Et ſic à regula prædicta generali fideicommiſſi conditionalis non tranſmittendi, ex argumentis, coniecturis, & præſumptionibus receditur, quando ex ipſis colligi poteſt, teſtatorem voluiſſe, fideicommiſſum, vel legatum conditionale tranſmitti debere ad hæredes ipſius legatarij, vel fideicommiſſarij. Et ſufficit voluntas, etiam tacita, & coniecturata: ſicuti ex communi Interpretum ſententia tradiderunt, & infinitos commemorarunt Authores Blaſius Flores Diaz de Mena, ad deciſionem Gamæ 158. in fine. Durandus, de arte teſtandi, titul. 6. cautela 38. numer. 2. Decianus, in conſil. 88. num. 65. libr. 2. Cephalus, in conſilio 16. num. 41. lib. 1. Burſatus, in conſil. 71. numer. 7. lib. 1. & in conſil. 261. num. 13. lib. 3. Ioſeph. Ludouicus, deciſione 102. num. 6. & ſeqq. parte 2 Menochius, in conſil. 95. num. 103. libro primo. latiùs præſumptione 201. num. 78. libro 4. qui rectè conſtituit num. 80. quod coniecturæ tranſimiſſionis ſumuntur, quando colligi poteſt, teſtatorem voluiſſe prouidere illis, ad quos intendimus relictum conditionale debere tranſimitti. Et num. 81. iuridicè etiam obſeruat poſt alios multos Authores, quod coniecturæ poſſunt, & operantur, vt etiam locus ſit tranſmiſſioni in caſu, quo fideicommiſſum, vel legatum eſſet quaſi caducum: vt ſi legatarius, vel fideicommiſſarius deceſſit ante teſtatorem. Idem quoque, quod ſcilicet fideicommiſſum conditionale ex coniecturis, & præſumptionibus tranſmitti valeat; tradiderunt, atque exornarunt Hippolytus Riminaldus, in conſilio 244. numero 22. & 23. lib. 3. Zanchus, in d. §. cum ita, in 4. parte, numero 102. & 150. & 183. & ſeqq. Ioannes Vincent. Hondedeus, dicto conſilio 70. num. 31. & 32. libro primo. Ioannes Bolognetus, in eodem §. cum ita, ſecunda parte, ex numer. 139. cum ſeqq. qui requirit, quod coniecturæ ſint ſufficientes, & vrgentes. Franciſcus Viuius, dicta deciſione 300. num. 7. & deciſione 301. num. 4. lib. 2. & deciſione 398. num. 1. & quatuor ſeqq. vbi inquit: Fideicommiſſum conditionale non tranſmitti, etiam in deſcendentes, niſi adſint coniecturæ ſuadentes, teſtatorem voluiſſe illud tranſmitti: & ita quod ex coniecturis, & præſumpta mente tranſmittitur, etiam ad tranſuerſales: Modò (vt ipſe contendit) coniecturæ adſint multum probabiles, & neceſſariæ, & quæ deſumantur ex ipſo teſtamento, vt latius ibi, & per Cardinalem Thuſcum, practicar. concluſion. iuris, tomo 3. littera F. concluſione 228. ex numero 10. vbi id ipſum profitetur, folio 779. Bolognetum, vbi ſupra, ex dicto numero 139. Ioſephum de Ruſticis, dicto conſilio 2. Poſt dictum tractatum, numero 54. vbi quod regula fideicommiſſi conditionalis non tranſmittendi limitatur ex coniecturis, ex quibus præſumpta, & coniecturata voluntas argui poſſit. Et numero 55. quod præſuppoſita pro conſtanti hac concluſione, opus eſt, quod coniecturæ validæ ad tranſmiſſionem, ex diſpoſitis per teſtatorem in teſtamento colligi debeant, vt originaliter voluit Baldus, ibi relatus, & ſequuntur Corneus, Decius, Gozadinus, pariſius, Ruinus, Crotus, Berous, Natta, Socinus iunior, & Sfortia Odd. qui etiam ibi commemorantur, vt ſemper requirant, quod ex facie & ſerie teſtamenti, atque ex diſpoſitis in eo, plures, vrgentes & validiſſimæ coniecturæ colligi poſſint: Azeuedus, in conſilio 2. ex numero 25. cæterum Iacobus Menochius, lib. 4. dicta præſumptione 201. num. 79. quod coniecturæ debeant eſſe probabiles, pro Iudicis tamen arbitrio, ſpecificè tradidit; inquit tamen, quod aliquando colliguntur ex ipſiſmet verbis teſtamenti, aliquando extra verba, ſeu ex tacita mente ipſius teſtatoris: & ita refert tenuiſſe Baldum, Socinum ſen. Zanchum, Pariſium, & Rubeum, quos ibi recenſet. In eadem quoque ſententia, & opinione, cum Pariſio, Socino iun. Curtio iun. & Zancho fuerunt Franciſcus Burſatus, in conſil. 261. ſub num. 14. verſic. & ſi ex ipſo teſtamento, libro 2. Bernardus Græuæus, in addit. ad Andr. Gaill. libro ſecundo, dicta obſeruatione, ſiue concluſione 132. ex numero 11. vſque ad num. 17. vbi quod fideicommiſſum conditionale ex coniecturata teſtatoris mente, in ipſa diſpoſitione apparent, & in filios, & in extraneos tranſmittitur. Et hoc ſi non leues, ſed vrgentes coniecturæ mentem declararent: nec eas reſtringi ad teſtamentaria diſpoſitione comprehenſas, ſed etiam admitti extra teſtamentum apparentes. Quod verius ego exiſtimo, modo ſint multum probabiles, & vrgentes, & velut neceſſariæ; ac ſemper pro boni & diſcreti Iudicis arbitrio deſumptæ. Et latiùs comprobari poſſe ex reſolutis, atque ſcriptis ſuprà, hoc eodem libro, & tractatu, alio cap. quatenus etiam excitani, atque diſputaui articulum illum controuerſum, vtrum fideicommiſſa induci valeant ex ſolis coniecturis, & præſumptionibus, quæ ex diſpoſitis extra teſtamentum, congruè & iuridicè elici valeant. Verè namque, etiam extra verba teſtamenti, adeò manifeſtè ex aliis præſumpta, & coniecturata, tacitaq́ue teſtatoris mens deprehendi poteſt, quod niſi fideicommiſſum ipſum conditionale tranſmitteretur, voluntas metipſa tacita labefactaretur. Sic etiam, quod fideicommiſſum conditionale tranſmiotatur, etiam ex coniecturis extrinſecùs à teſtamento collectis; reſolutinè probauit Achilles Pedrocha, in conſil. 40. ex numero 300. vſque ad numerum 304. & in eodem videntur etiam fuiſſe placito quamplures alij iuris Interpretes, qui coniecturas ſufficere vrgentes, vt tranſmiſſio fiat, affirmarunt, nec diſtinguunt, an ipſæ ex teſtamento colligantur. Cæterum, quatenus Pedrocha idem inquit, fideicommiſſum conditionale traſmitti ante euentum conditionis, etiam ex leuibus, minimiſq́ue coniecturis; decipitur equidem (vt vides) atque his adverſatur, quæ communi omnium aſſenſu recepta, nunc vidimus.

Verè autem quamplurimæ extant coniecturæ, & ab Interpretibus noſtris enumerantur, ex quibus fideicommiſſum conditionale ante euentum conditionis tranſmittitur. Et eas commemorant Authores omnes, ſuprà præcitati, ac maximè relati numero 57. & numero 62. & ſeq. huiuſce cap. Ioſephus Ludouicus, deciſione peruſina 102. ex num. 6. cum ſeqq. parte 2. Mantica, de coniecturis vltim. volunt. lib. 11. dicto titul. 20. Franciſcus Viuius, dicta deciſion. 398. parte 2. Ioannes Vincentius Hondedeus, dicto conſilio 70. ex numero 33. vſque ad numerum 43. lib. 1. Andr. Fachineus, in conſ. 63. lib. 1. Achilles Pedrocha, dicto conſilio 40. ex num. 304. cum multis ſequent. Iacobus Menochius (qui diligenti, & accurata manu 26. coniecturas recenſet) lib. 4. dicta præſumptione 201. ex num. 87. cum multis ſeq. vſque in finem præſumptionis. Ego verò relictis maiori ex parte, coniecturis omnibus, & præſumptionibus ab ipſo Menochie adductis, quæ penes ipſum longa ſerie habentur, ac illa, quæ à voluntate teſtatoris elicitur, quando ſcilicet voluit, relictum deberi; et ſi conditio deficeret; de qua ibi num. 100. aut putauit locum eſſe tranſmiſſioni, provt ibidem num. 106. aut quando hæredes ſubſtitutorum poſiti ſunt in conditione: provt etiam ibi, num. 97. vbi latè. Aut quando teſtator dixit, & ſi inſtitutus hæres deceſſerit ſine filiis, bona mea ex nunc, provt ex tunc, perueniant ad Caium, quem ſubſtituo. vt etiam ibi, n. 104. vel quando adeſt ſubſtitutus ſubſtituti, provt ibi, n. 115. His inquam, & aliis prætermiſſis, inſiſtam duntaxat in his, quæ frequentius ab Interpretibus nostris perpendi ſolent, & quamplurimis caſibus practicis conducibiles ſunt.

Prima itaque coniectura eſt, vt fideicommiſſum conditionale tranſmitti valeat, quando aliàs, ſi tranſmiſſioni locus non daretur, minus dilectus, magis dilecto veniret præferendus; ſicuti adnotarunt Ruinus, Iaſon, Socinus ſenior, Pariſius, Craueta, Antonius Gabriel, Decianus, Hieronymus Gabriel, Zanch. & Rota Ramana, cum quibus Menochius, libro 4. dicta præſumptione 201. num. 107. vbi inquit, adrem facere quod antè dixerat num. 96. coniecturam ſcilicet eſſe, quod teſtator voluerit fideicommiſſum conditionale tranſmitti, quando in alia ſubſtitutione facta de minus dilecto, vocaſſet etiam eius hæredes; nam hoc caſu alia ſubſtitutio facta de magis dilecto; ad eius hæredes tranſmittitur, provt latius ibi comprobat: & vltra eum, id ipſum, quod fideicommiſſum conditionale tranſmittatur, quando aliàs minus dilectus, magis dilecto veniret præferendus; ex multis Authoribus tradidit Achilles Pedrocha, in conſil. 40. num. 309. qui inquit, huius coniecturæ rationem euidentem eſſe, & manifeſtam, nam pro hoc abſurdo euitando, quod minus dilectus melioris ſit conditionis magis dilecto, à regulis iuris communis recedimus, vt per Hieronymum Gabrielem, in conſ. 96. n. 15. lib. 1. item à proprietate verborum ſecundum Bartolum, Ruinum, Crauetam, & Marzarium, relatos per Pedrocham ibi, n. 311.

Secunda coniectura eſt, fideicommiſſum conditionale tranſmitti, quando ſi tranſmiſſio non fieret, contingeret, extraneum præferri deſcendentibus teſtatoris, vt in terminis reſponderunt permulti iuris Interpretes, relati ab Antonio Gabriele, commun. concluſion. lib. 4. titulo de hæred. inſtit. concluſione 2. num. 21. Mantica, lib. 11. de coniecturis vltimarum voluntatum, titulo 20. num. 21. Achilles Pedrocha, dicto conſil. 40. ex numero 312. vſque ad numerum 317. vbi Doctorum contrarietatem in propoſito ponderat, atque eam explicat, & inquit, eam etiam ponderaſſe Anton. Gabrielem, & Manticam, nunc relatos: & id ipſum dicendum eſſet, quando aliàs magna reſultaret inæqualitas inter deſcendentes teſtatoris in æquali gradu; daretur namque tranſmiſſio ob æqualitatem ſeruandam; provt latius comprobat, & Ancharani exemplum ſingulare adducit Iacob. Menochius, lib. 4. dicta præſumpt. 201. num. 110. & in conſil. 209. n. 15. & 16. lib. 3. & conſil. 333. n. 39. lib. 4.

Tertia coniectura eſt, vbi teſtator ad plures ſubſtitutionum gradus digreſſus eſt; tunc namque fideicommiſſum conditionale tranſmitttur; ſicuti ſcripſerunt quamplurimi Authores ab eod. Antonio Gabriele commemorati, dicta concluſione 2. num. 33. Mantica, dicto tit. 20. n. 24. Ioſepho de Ruſticis, præcitato conſil. 2. n. 62. Pedrocha, (qui exornat, & explicat) dicto conſ. 40. n. 317. & quatuor ſeq.

Quarta coniectura eſt, fideicommiſſum conditionale tranſmitti ex prohibitione alienationis, quando ſcilicet teſtator prohibuit bona alienari perpetuò; tunc etenim manifeſtè voluiſſe cenſetur, bona tranſmitti debere ad ipſorum ſubſtitutorum filios; & ita reſponderunt Ruinus, Iaſon, & Zanchus, cum quibus Menochius, lib. 4. dicta præſumpt. 201. num. 114. & idem antea ſtatuerat num. 212. quando fideicommiſſum fuit relictum cum ſucceſſione ſucceſſiua; tunc namque, locus etiam eſt tranſmiſſioni, vt ibi relati Authores probarunt: idem Menochius, in conſil. 95. num. 110. libro primo, vbi etiam, quod tranſmiſſio fideicommiſſi conditionalis datur ex prohibitione alienationis: Mantica, lib. 11. dicto titulo 20. num. 26. qui hanc coniecturam præpotentem appellat: ſequitur Achilles Pedrocha, dicto conſil. 40. n. 322. & 323.

Quinta coniectura eſt, fideicommiſſum conditionale tranſmitti, quando ſi teſtator fuiſſet interrogatus, ita veriſimiliter reſpondiſſet: ita ſanè ſcripſerunt quamplurimi, quos Anton. Gabriel commemorat dicta concluſ. 2. num. 39. Mantica, lib. 11. dicto titulo 20. num. 18. Cephalus, in conſil. 134. n. 50. lib. 1. Decianus, in conſil. 88. num. 73. lib. 2. exornat Pedrocha, dicto conſil. 40. num. 224. & tribus ſeq. & vltra eum Hondedeus, in conſil. 70. num. 34. lib. 1. Cæterum, quod non ſit ſufficiens coniectura dicere, veriſimile eſſe, teſtatorem voluiſſe, tranſmitti fideicommiſſum relictum ſub conditione, ſi fideicommiſſarius deceſſerit ante implementum conditionis, quia ſi de hoc interrogatus fuiſſet, veriſimiliter eum ita velle reſpondiſſet; aduerſus communem Scribentium ſententiam contendit Ludouicus à Peguera, deciſione 102. numero quinto, qui tamen ita ſtatim ſe explicat, vt Communis maneat in tuto. Verè namque, cum fideicommiſſum conditionale regulariter non tranſmittatur, non ſufficeret, nec ſufficit dicere, teſtatorem voluiſſe, illud tranſmitti, aut quod ita veriſiliter dixiſſet, ſi fuiſſet interrogatus; niſi veriſimilitudo ea, aut præſumpta voluntas ex coniecturis aliis colligatur, quæ valde vrgentes, & probabiles fiat, vt ſuprà obſeruaui: de per ſe igitur veriſimilitudo ea non ſufficeret, niſi ex aliis deprehenderetur legitimè.

Sexta coniectura eſt, fideicommiſſum conditionale, ad quod quis erat vocatus, tranſmitti in filiam eius hæredem, vbi grauatus commiſit delictum, per quod à portione ei relicta, excluſus fuerit; ſicuti Achilles ipſe Pedrocha probauit eodem conſil. 40. num. 327. & 328.

Septima coniectura eſt, fideicommiſſum conditionale tranſmitti in neptem teſtatoris, ne hæreditas tranſeat ad lineam ab eo iam excluſam; quod latius comprobauit Pedrocha, vbi ſupra, num. 328. & 329. vbi vide.

Octaua coniectura eſt, fideicommiſſum conditionale tranſmitti ad fœminam deſcendentem teſtatoris, ad hoc vt expreſſa agnatorum excluſio aliquid operetur; de quo latius vide per Pedrocham, eodem conſil. 40. n. 330. vſque ad n. 340.

Nona coniectura eſt, fideicommiſſum conditionale tranſmitti ad neptem ex filio, cum nulli maſculi deſcendentes extant, & teſtator dixit, quod eius voluntas eſt, quod omnia ſua bona conſeruentur in eius deſcendentes maſculos ex linea maſculina, ab ipſo tantum teſtatore originem trahentes, ita quod non vocentur, nec etiam comprehendantur alij agnati, niſi deſcendentes ab ipſo teſtatore, & eius filij in infinitum, vt per Ruinum, in consil. 156. num. 6. lib. 2. & in conſilio 776. numero 11. libro. 5. Zanchum, in quarta parte, dicti §. cum ita, numero 201. & latius comprobat, atque exornat Achilles Pedrocha, præcitato conſilio 40. numero 341. & quatuor ſequentibus.

Decima coniectura eſt, fideicommiſſum conditionale in filiam, multo magis ex perſona patris tranſmitti, vbi ſumus in fideicommiſſo, ad quod fœminæ vocatæ cenſentur in defectum maſculorum. Sicuti ſcripſerunt Ruinus, in conſ. 154. & in conſil. 120. n. 8. cum ſeq. lib. 1. Crotus, in conſil. 399. n. 62. lib. 3. Cephalus, in conſ. 134. maximè ex n. 40. cum ſeq. lib. 1. & in conſ. 449. n. 27. & 28. lib. 3. Decianus, in conſ. 40. n. 32. lib. 1. Pedrocha, dicto, conſ. 40. n. 346. tribus ſeqq.

Vndecima coniectura eſt, fideicommiſſum conditionale tranſmitti in fœminam, ex diſpoſitione ſtatuti, non extantibus maſculis, ab interſtato ſucceſſuram; provt multis rationibus, & authoritatibus comprobauit idem Pedro, eodem conſ. 40. ex. n. 350. vſque ad num. 365.

Duodecima coniectura eſt, tranſmitti fideicommiſſum conditionale, etiam ſui natura non tranſimiſſibile, vbi cum fideicommiſſaria subſtitutione ius accreſcendi vnitum reperitur; idque ex vetiori, & receptiori Interpretum ſententia, quam poſt alios multos Authores probarunt Michael Graſſus, §, fideicommiſſum. q. 68. n. 4. Antonius Gabriel, conmmun. concluſ. lib. 4. titulo de hæred. inſtit, dicta concluſ. 2. n. 4. & 46. Burſatus, in conſ. 71. num. 14. & 15. lib. 1. Hippolytus Riminaldus, in conſil. 244. n. 208. lib. 3. & in conſ. 476. n. 38. & ſeq. & num. 50. & ſeq, lib. 4. Pedrocha, dicto conſil. 40. num. 365. Cephalus, in conſil. 16. n. 45. lib. 1. & in conſ. 283. num. 26. lib. 2. Hondedeus, in conſ. 70. num. 40. & 41. lib. 1. vbi ampliat num. 46. etiam quando adeſt alius ſubſtitutus, qui hæreditatem adiuerit: & cum multis ſic defendit, & obiectionibus contrariis ſatisfacit Cephalus, dicto conſ. 16. ex num. 45. vbi dixit, n. 42. fideicommiſſum conditionale ad nepotes tranſmitti, quando teſtator mentionem fecit de nepotibus, etiam conditionaliter: idem Cephalus, in conſil. 283. n. 25. lib. 2. Menochius, in conſil. 452. n. 58. lib. 2. Hondedeus, in conſ. 40. num. 33. vbi n. 37. lib. 1. inquit; fideicommiſſum conditionale tranſmitti, quando teſtator filios naſcituros hæredes inſtituit, quo caſu etiam nepotes cenſentur vocari. Eidem tradidit Menochius, in conſ. num. 107. lib. 1. vel quando teſtator habuit rationem conſeruandi agnationem, quo caſu fideicommiſſum conditionale tranſmittitur; sicuti obſeruarunt quamplurimi illi iuris Interpretes commemorati per Menochium. lib. 4. dicta præſumpt. 201. n. 103. vbi etiam citat alios contrarium tenentes, & opiniones conciliat, vt latius ibi videbis: & in conſ. 452. n. 57. lib. 5. Hondedeus, in conſ. 70. num. 38. & 39. lib. 1. Ioſeph. de Ruſticis, in conſil. 2. num. 57. 58. & 59. & hactenus de his, quæ ad tranſmiſſionem fideicommiſſi conditionalis pertinent.

Fideicommiſſum autem purè relictum, etiam vniuerſale, & à fideicommiſſario nondum agnitum, in hæredes eius tranſmititur; vt latiùs probarunt Peregrinus, de fideicommiſſis, art. 31. ex num. 2. Bernardus Greuæus, in addit. ad. And. Gaill. lib. 2. concl. 131. per totam. fol. 395. qui inquit, ita tenendum, licèt diſſentiant Gloſſa, & alij: & idem eſſe, ſi in diem certam relictum fuerit: vt etiam probarunt Peregrinus, Maranta, & Weſemb. ibi relati. & etiamſi fideicommiſſarius ante aditam ab hærede hæreditatem defunctus eſſet, non duntaxat, ſi poſt: & hoc, cuique fideicommiſſum eiuſmodi relictum fuiſſet, vt Græuæus ipſe adnotauit num. 4. 5. & 6. ibidem: & vide Peregrin. dicto articulo trigeſimo primo, ex num. 1. vſque ad numerum ſextum, vbi latè in propoſito.

CAPVT LVI.

Ex eadem cap. præcedentis materia, & tractatu, quo de coniectura, atque interpretatione teſtamentorum, & vltimarum voluntatum, ex verbis diſpoſitionis conditionalibus, aut etiam modalibus, & conditionis ſuſpenſiuæ, & modi etiam natura, & effectu agebatur & nunc quoque agitur, & Sentus Regij Hiſpalenſis deciſionibus duabus admodum egregiis, & notabilibus, ex facto occurrentibus, adductis (quæ & practicis allis negotiis quamplurimis conducunt) id principaliter inquiritur, vtrum ſcilicet hæredibus teſtatoris ſubſtitutis poſt mortem alicuius legatarij, aut grauato legatario ipſo, poſt mortem ſuam, aut ſi ſine liberis deceſſerit, rem ſibi legatam hæredibus reſtituere; ex ſubſtitutione veniat tantum hæres ſcriptus, an etiam hæres hæredis prædefuncti: quod in effectu eſt dicere, an ſubſtitutio conditionalis traſmittatur ad hæredes hæredis, vel non: ſiue hæredum appellatione veniant, etiam mediati, ſi verba dirigantur in perſonam teſtatoris, & hæredum eius, non autem alterius: & ibidem explicatum, an, & quando mentio hæredis in ſubſtitutionibus, & fideicommiſſis complectatur hæredis hæredem. Rurſus & à conuerſo, vtrum legatarius, vel fideicommiſſarius prædecedens hæredibus grauatis, vel cui poſt mortem hæredum, aut ſub aliqua conditione res relinquitur, ius conditionalis legati, vel fideicommiſſi ad hæredes ſuos tranſmittat, an potius ſuperſtitibus tantum collegatariis res ipſa integra debeatur, & accreſcat, nec hæredes aliorum aliquo modo admittantur: vbi etiam plenè explicatur materia tranſmiſſionis legati, vel fideicommiſſi, in diem incertam vel poſt mortem hæredis recti: & quando temporis incertitudo appoſita ſubſtantiæ & diſpoſitioni, aut ſolutioni, & executioni conditionem inducat, & tranſmiſſionem impediat, vel non: circa ademptionem quoque, & tranſlationem legati, ad tit. ff. de adimend. & transferend. legat. nonnulla egregiè traduntur, & ſuperiorum omnium diligens, & diſtincta proponitur explanatio, & reſolutio.

Demum ad finem cap. Hieronymi de Cæuallos reſolutiones in propoſito adducuntur, & commemoratione facta eorum, quæ in materia repræſentationis & deciſionis, l. Tauri 40. aduerſus Authorem obiicit 4. parte commun. contra commun. pragmaticæ Regiæ ſanctionis (poſt vtriuſque ſcripta promulgatæ) verba recenſentur, quibus Authoris placita omnia (ab eo adeò acriter impugnata) approbantur omninò, & pro lege ſeruari iubentur.

Ad examen etiam, & reſolutionem nouè reducuntur nonnulla, quæ memorabilia ſunt, & nota ſpeciali digna, & eò principaliter diriguntur, an ſcilicet pragmatica ipſa, tam iuris noui inductiua, quam iuris in d.l. Tauri introducti declaratiua, & interpretatiua dici valeat, ex quo eam partem, quam in vim legis confirmat, pro veriori habuit, cum hinc inde contrariæ, controuerſæque eſſent opiniones: & poſito, quòd ad negotia præterita maioratùſque antea inſtitutos, in vim legis trahi non poſſit, ſi contendatur, quod edita ſit pro futuris, an ſaltem in vim rationis, quæ vna duntaxat, & eadem eſt hodie, quæ olim, nec variata fuit; ipſa negotia præterita definire valeat, & debeat? Vbi etiam quàm verum ſit, quod leges, & conſtitutiones ſui uatura reſpiciunt futura, & non præterita; & latè de materia remiſſiuè.

Denique, an attendatur pro deciſione cauſarum lex, vel conſtitutio, quæ tempore factæ diſpoſitionis vigebat, an verò illa, quæ tempore perfectionis, & euenientis caſus ſucceſſionis, iam nouè edita fuerit: atque ita an lex noua trahatur ad actus, habentes originem à præterito, quorum tamen perfectio, & complementum pendet à facto futuro: & ibidem Socin. iun. Roland. Hieronym. Gabriel, Hippolyt. Riminald. Iacob. Menoch. Petr. Surd. Ioſeph. de Ruſtic. Sfortiæ Oddi, & Ioan. Vincent. Honded. pro vna & altera parte, longa ſerie reſolutiones, & doctrinæ adductæ commendantur, & ingenti ſtudio, ſummàque diligentia obſeruationes quamplures conficiuntur, provt hic videbitur.

SVMMARIVM.

- 1 Quæſtionum quarundam, quæ ex facto in Regio Hispalenſi Senatu quondam occurrerunt, theſis, & ſpecies proponitur, & de earum veritate inquiritur per totum caput.
- 2 Legatum pro dote, vel cauſa dotis relictum, conditionale eſſe, & habere in ſe tacitam illam conditionem, ſi nuptiæ ſequantur: quod latius explicatur remiſſiuè.
- 3 Legatum factum puellæ, ad hoc vt nubere poſſit, non eſt conditionale, ſed purum.
- 4 Legatum certæ quantitatis, pro maritanda certa & expreſſa perſona, purum eſt, & peti poteſt ante nuptias.
- 5 Legatum relictum alicui ad nuptias eius, vel pro ipſa maritanda; an ſine aliqua cautione præſtandum ſit, & quando cautio requiratur.
- 6 Legatum ad hoc, vt ſit modale, non ſufficit, quod dictio ſit modalis, niſi grauamen inducat in tempus dispoſitionis perfectæ.
- 7 Cauſa adiecta non limitat, nec reſtringit legatum, cum respicit commodum ſolius legatarij, etiam ſi cauſa adiecta remaneat ſuperflua.
- 8 Conditio, quando non apponitur dispoſitioni, ſed executioni, dispoſitio non dicitur conditionalis.
- 9 Conditio, quando non apponitur actui, ſed illius reſolutioni; dispoſitio non efficitur, conditionalis, ſed eſt pura, reſoluenda ſub conditione.
- 10 Conditio appoſita reſolutioni, facit dispoſitionem conditionalem in vltimis voluntatibus, quamuis ſecus ſit in contractibus actibus.
- 11 Tamen quando reſolutio confertur poſt actus executionem, & ius quæſitum, non facit dispoſitionem conditionalem, etiam in vltimis voluntatibus.
- 12 Conditio adiecta reſolitioni, non facit dispoſitionem conditionalem, quando reſolutio fit in pœnam ſpreti præcepti; quia pœna arguit ius quæſitum.
- 13 Ademptio facta in pœnam, licet ſit conditionalis, non facit principalem dispoſitionem conditionalem, ſed interim peti poteſt legatum, vel hæreditas adiri.
- 14 Textus, in l. ſi quis ita, §. ſi quis ita, ff. de adimendis, & transferendis legatis, ſingulariter expenditur.
- 15 Reuertendi, redeundi, & reddendi verbum, quid ſignificet.
- 16 Expenditur textus ſingularis, in l. in cauſæ, l. 2. §. Pomponius, ff. de minoribus. & infrà, n. 36.
- 17 Legatum purè datum, ſi ſub conditione adimatur, efficitur conditionale, quaſi ſub contraria conditione datum: & qualiter intelligatur, infrà numero 21. & ſeq.
- 18 Ademptio & tranſlatio legati inter ſe differens; provt hic explicatur.
- 19 Ademptio alia ſimplex eſt, & ſine translatione, alia verò cum translatione eiuſdem legati in alium.
- 20 Ademptionis, & translationis legatorum diffinitio, remiſſiuè.
- 21 Legatum purè datum, ſi ſub conditione adimatur, efficitur conditionale, quaſi ſub contraria conditione datum, in ademptione ſimplici, in qua non ineſt translatio.
- 22 Secus verò in ademptione translatiua legati; in qua, ſi legatum purè datum, ſub conditione adimatur, transferendo illud in alium, remanet purum, vt antea erat.
- 23 Et de diſcriminis retione inter vnum, & alterum caſum.
- 24 Hæredis appellatione, continentur, & veniunt omnes hæredes in infinitum.
- 25 Quia hæredis, dicitur hæres defuncti teſtatoris. Et quando id procedat, remiſſiuè, & numeris ſeqq.
- 26 Hæres repræſentat perſonam defuncti, & eadem reputatur.
- 27 Hæres cum decedit, tenetur eius hæres ſoluere legata, quæ per teſtatorem à primo hærede relicta fuere.
- 28 Per fideicommiſſum ſucceditur teſtatori.
- 29 De hæredibus ſcriptis loquens diſpoſitio, habet etiam locum in hæredibus hæredis ſcripti: vbi expenditur textus, in l. prima, C. quorum legatorum: & explicatur infrà, num. 58.
- 30 Alexandri, Bertrandi, Cephali, & Hippolyti Riminald. conſilia nonnulla expenduntur, quibus intenditur probari, ſubſtitutiones, & fideicommiſſa conditionalia tranſmitti ad hæredum hæredes, cum alicuius hæredes vocati reperiuntur. Sed eiſdem reſpondetur, & verus traditur intellectus infrà, num. 59.
- 31 Legatum ſi teſtator faciat vxori de aliquibus bonis, quouſque vixerit. ſeu ſimili modo, finito tempore, bona legata conſolidantur cum hæreditate, & ad poſſidentem hæreditatem tranſeunt, etiamſi hæres mortuus ſit ante grauatum, & mentio hæredis infra ſcripti fieret. Vbi Petr. Paul. Pariſij, conſil. 21. ex num. 38. lib. 2. adducitur, & ratio eiusdem commemoratur. Sed eidem reſpondetur longa ſerie, infra, ex num. 60. & Socini Iunioris, conſil. 52. lib. 4. contraria ſententia, & reſolutio expenditur.
- 32 Peregrini quoque obſeruationes in eodem propoſito, quando ſcilicet legata relinquuntur ad vitam legatarij, & poſt eius mortem hæres ſubſtituitur; hic adducuntur.
- 33 Hæredibus teſtatoris ſubſtitutis poſt mortem alicuius legatarij, aut grauato legatario ipſo, poſt mortem ſuam, aut ſi ſine liberis deceſſerit, rem ſibi legatam hæredibus reſtituere, admitti tantum hæredem inſtitutum ſuperſtitem ad totam rem integraliter, & hæredum præmortuorum hæredes excludi, etiam pro rata.
- 34 Fideicommiſſum conditionale, vel in diem incertum, non cedit, niſi adueniente conditione, vel die incerta, & ſi interim decedat fideicommiſſarius, non tranſmittitur, ſed fit locus, ſubstituto. Et id ipſum obſeruatur in legatis.
- 35 Legatum poteſt fieri hæredi à legatario poſt certum tempus.
- 36 Hærede teſtatoris poſt mortem alicuius legatarij, ex ſubſtitutione venit tantum hæres ſcriptus, non hæres hæredis, ſi ante legatarium hæres ipſe decedat.
- 37 Teſtator, ſi ita dixerit, ſi Caïus filius meus hæres inſtitutus deceſſerit ſine filiis, ſubſtitutio hæredes Sempronij, fideicommiſſum tranſmittitur ad alios hæredes Sempronij decedat ante Caïum filium hæredem inſtitutum. Non ex perſona ſui anteceſſoris, quia is non tranſmittit; ſed ex propria perſona, iure vocationis.
- 38 Hæredes hæredum non veniunt ex iudicio teſtatoris in ſubſtitutione, ex deciſione Ancharani, in conſil. 130.
- 39 Hæredis mentio ſi fiat ab homine, intelligitur de primo hærede, ſecus ſi à lege.
- 40 Ratióque differentiæ aſſignatur, & num. ſeq.
- 41 Teſtator non habet affectionem ad eos, qui non vocantur indicio ſuo, ſed extrinſecus, & num. ſeq.
- 42 Affectio teſtatoris cadit in eum, qui venit directè ex ſubſtitutione, non qui venit per obliquum.
- 43 L. finalis, C. de hæred. inſtitut. loquitur in his, qua tranſeunt ad hæredes hæredis; ſed in his, quæ non tranſeunt, vt in ſubſtitutione conditionali, ſecus eſt.
- 44 Intellectus l. qui per ſubceſſionem, ff. de regulis iuris.
- 45 Ioannes Andreas, in addit. ad Specul. titulo de teſtamentis, §. in primis, in vltima addit. circa finem, recitatur.
- 46 Hæredum mentio, vtrum de primis, an verò de hæredum hæredibus, & deinceps in infinitum intelligatur; in omni actu, & diſpoſitione, optimè explicaſſe Marc. Anton. Peregrin. provt hic adnotatur.
- 47 Hæredum teſtatoris mentio in grauaminibus, non ſolum primos, ſed & vlteriores complectitur.
- 48 Niſi teſtator conditionaliter de hæredibus ſuis expreſſerit, nam ad inſtitutos, reſtringitur.
- 49 Vel niſi expreſsè, aut relatiuè, teſtator ad hæredes inſtitutos nominatim ſe retulerit.
- 50 Hæres hæredis non continetur, cum teſtator procedit prouidendo hæredi ſuo. Quia tunc ob affectionem in eius perſonam, prouiſio facta exiſtimatur, ideo ad hæredem ſcriptum reſtringitur.
- 51 Hæredis verbum, cum profertur ab homine in ſubſtitutione, intelligitur de hærede ſcripto, quia luntas.
- 52 Propterea decedente illo ante caſum, ſubſtitutio euaneſcit.
- 53 Legata relicta ad vitam legatarij, & poſt eius mortem ſubſtitutis hæredibus, conditionalia dicuntur, ſi plures fuiſſent hæredes ſcripti, & vnus ex eis ſupereſſet, vt hic cæteris præferatur, nec hæredes hæredum admittatur.
- 54 Hæredum appellatione, in materia ſubſtitutionis, & fideicommiſſi, vtrum veniat hæres hæredis; ad explicationem primi argumenti; propoſiti ſuprà, ex num. 24. ſic declarandum, provt ſuperius, ex num. 38. cum ſeq.
- 55 Legata ab inſtitutio relicta, à ſubſtituto repetita præſumuntur.
- 56 Per fideicommiſſum ſuccedi teſtatori; quemadmodum intelligi debeat.
- 57 Teſtatoris affectio, quando dirigitur ad certos hæredes, venientes ex eius iudicio; idem operari hæredis mentionem ſimpliciter, quod hæredi ſcripti, aut infra ſcripti.
- 58 Explicatur l. prima, C. quorum legatorum.
- 59 Hæredis teſtatoris mentio; cum fit à teſtatore metipſo, intelligitur ſtrictè de primo hærede, in fideicommiſſis, & ſubſtitutionibus. Cùm verò agitur de hærede, aut hæredibus alterius, in quos verba diriguntur, & qui à teſtatore incogniti ſunt, hæredis appellatione veniunt etiam mediati. Atque ita concluditur, ſubſtitutionem conditionalem non tranſire ad hæredis hæredes, vbi hæredes teſtatoris, ab eo ipſo ſubſtituuntur, aut vocantur. Diuerſum autem, cùm alterius, non testatoris hæredes inuitantur. Quod latiùs comprobatur, atque exornatur.
- 60 Ad vitam cùm res alicui legatur, & poſt eius mortem, teſtatoris hæres ſubſtituitur; magis hæreditarium ius, quàm hæredis perſona conſideratur Et idcirco res reuerti debet ad illam perſonam, in qua conſistit ius hæreditarium, ſiue ſit hæres ſcriptus, ſiue hæres hæredis. Quia legatum temporaliter relictum, finito tempore, ad ius hæreditarium reuertitur.
- 61 Hæredes ſcriptos, duntaxat vocatos cenſeri, nec hæredum hæredes admitti, in caſu propoſito ſuprà, num. 31. rectius tueri socinum iuniorem contra Pariſium, provt hoc numero adnotatur.
- 62 Legati conditionalis, & poſt mortem hæredum relicti, tranſmiſſionem non dari in hæredes vnius ex legatariis, qui pendente conditione deceſſit: provt hic adnotatur; & caſus practici, ex facto occurrentis in Regio Hispalenſi Senatu, definitio proponitur; & multis num. ſeqq. vſque in finem cap.
- 63 Legatum an purum ſit, & tranſmiſſibile; vel conditionale, & non tranſmiſſibile; ex coniecturis etiam, non modò ex expreſſa teſtatoris voluntate dignoſci.
- 64 Legatum ſub conditione relictum, ſi pendente contione legatarij mors interuenerit: ad hæredes illius non tranſmittitur, & ſupra num. 34.
- 65 Tranſmitti non poteſt ius nondum competens, & quando ſecùs, remiſſiuè.
- 66 Legatum poſt mortem hæredis relictum, conditionale eſſe.
- 67 Grauatus dare Titio decem, cum morietur, ſi interim legatarius decedat, legatum non tranſmittit.
- 68 Textus, in l. quibus diebus, §. quidam Titio, ff. de condit. & demonſt. perpenditur, & Antonij Theſauri locus adducitur.
- 69 Dies incertus conditionem in testamento facit, & tranſmiſſionem impedit.
- 70 Legati, vel fideicommiſſi in diem certum vel incertum relicti, tranſmiſſi in diem certum, vel incertum relicti, tranſmiſſioni, an, & quando locus ſit, vel non. Vbi latè, an, & quando temporis incertitudo, & mortis hæredis, vel alterius conditio efficiat legatum conditionale, & transmissionem impediat, vel non. Et quid ſi dies certa, vel incerta adiecta eſt ſolutioni, & executioni, ſeu ſubſtantiæ, & diſpoſitioni legati. Quod latè explicatur, atque exornatur. Et Ludouici Morotij, Antonij Theſauri, & Stephani Gratiani diſceptationes forenſes, & communes reſolutiones in propoſito commemorantur.
- 71 Iacobi quoque Menochij diſtinctæ admodum, & notabiles obſeruationes in eodem articulo, in medium proferuntur.
- 72 Conditio vera & propria, vti eſt caſualis. impedit tranſmiſſionem, etiam certum ſit conditionem extituram.
- 73 Legatum efficitur caducum, aut accreſcit coniuncto, vel grauato, ad quem ſpectaret onus ſoluendi, ſi eſſet purificata conditio, ſi legatarius ſub qualibet conditione ſuſpenſiua; vel poſt mortem alicuius; moriatur pendente conditione, vel ante illam.
- 74 Legatum factum filiabus in caſu mortis maſculorum, ſi præmoriantur filiæ maſculis, non debetur filijs filiorum.
- 75 Legatum factum poſt obitum filiorum, ſi legatarius decedat ante eos, non tranſmittitur ad hæredes legatarij.
- 76 Ius non decreſcendi potius, quam accreſcendi locum habere in mixta coniunctione rei, & verborum: ex ſententia multorum. Quamuis alij accreſcendi ius competere aſſerant
- 77 Et id ipſum in reali coniunctione ſtatuunt.
- 78 Ius accreſcendi inter verbis tantum coniunctos locum habere.
- 79 Fideicommiſſum iniunctum grauato, præmoriente primo fideicommiſſario, remanet penes grauatum, cum onere reſtituendi ſecundo ſubſtituto, ſecus autem, ſi nullus ſuperſit.
- 80 Hieronymi de Ceuallos reſolutiones nonnulla, quæ ſuperiores attingunt, expenduntur, & exanimantur; & vide n. 70. per totum, & 71. & 73.
- 81 Commemoratio etiam eorum fit, quæ 4. parte commu. contra comm. aduerſus Authorem obijcit in materia repreſentationis, & deciſionis legis 40. Taur. & nu. ſeq.
- 82 Pragmaticæ Regia ſanctionis, in materia repræſentationis, circa ſucceſſionem maioratuum, & l. 40. Tauri conſtitutionem nouiter editam, verba referuntur.
- 83 Et obſeruatio prima proponitur.
- 84 Secunda quoque in eodem propoſito obſeruatio adducitur.
- 85 Tertia in ipſa materia obſeruatio profertur.
- 86 Quarta obſeruatio recenſetur.
- 87 Quinta & notanda elicitur obſeruatio.
- 88 Sexta obſeruatio, & notanda equidem traditur, & ibidem axiomata illa duo, Qui declarat, nihil de nouo facit; & declaratio cadit ſuper re dubia. Item Legis natura eſt, futuris, non præteritis prouidere negotijs; exornata nonnullis.
- 89 Septima adducitur obſeruatio, quæ in materia legis declaratoriæ continet nonnulla vtilia.
- 90 Octaua in eodem propoſito cogitatur conſideratio, atque obſeruatio.
- 91 Nona, & decima proponitur obſeruatio in explicatione eiuſdem pragmaticæ,
- 92 Obſeruationes aliæ in declaratione pragmaticæ ipſius commemorantur, & num. ſeq.
- 94 Obſeruatio alter ad dictam pragmaticam conficitur, que ſingulariter vrget.
- 95 Obiectioni cuidam reſpondetur, & obſeruantur nonnulla, quæ notatu ſunt digna, & num. ſeq.
- 97 Reſolutio, atque ſententia Authoris proponitur ad explicationem dictæ pragmaticæ, & eius articuli, an ipſa, in viam ſaltem rationis ad præterita trahi debeat negotia, & num. ſeq.
- 99 Notabilis admodum, atque memoranda traditur obſeruatio, & reſolutio ad pragmaticæ ipſius accuratam, & veram explicationem.
- 100 Agitur de interpretatione alterius pragmaticæ, qua nouum ius ſtatuitur, de non excludendis à ſucceſſione maioratuum fœminis, per maſculos remotioris linea & gradus, niſi expreſſa, literaliſque excluſio ſiue agnationis conſeruatio adfuerit: prout latius hic.

PRo dilucida, & diſtincta huiuſce capitis explicatione obſeruandum, atque conſtituendum erit primo loco, ex eiſdem regulis, & doctrinis, quibus cap. præcedenti, materiam hanc explicandam, atque excipiendam diximus cum dubitatur, an conditionalis, ſeu potius pura, aut modalis fuerit diſpoſitio; eiſdem inquam, & coniecturis illis circa diſpoſitionem conditionalem, ibi adductis; ſumendam reſolutionem, & veram interpretationem quæſtionem quarundam, quas olim in regio Hiſpalenſi Senatu occurriſſe, & non modicum controuerſam vidimus. Vtraque namque, vel in id duntaxat principaliter tendit, an ſub conditione legatum, vel fideicommiſſum relictum [Ex Senatus Regij Hiſpalenſis egregia admodum & notanda definitione.] proponatur, vt impediri, vel concedi debeat tranſmiſſio in hæredem prædefuncti, eiſdem in caſibus. Gundiſaluus namque Duarte, cum in extremis conſtitutus, hæredes tres inſtituiſſet, fratrem ſcilicet, atque ex duabus ſororibus filias duas; Franciſcæ, teſtatoris etiam eiuſdem ſorori, legatum 1500. ducatorum, in hunc modum teliquit: Item mando a doña Franciſca mi hermana, donzella, 1500. ducados, para ayudar ſu caſamiento: y es mi voluntad, que ſi la ſuſodicha ſe caſare, y muriere, ſin hijos, Buelua los dichos 1500. ducados a mis hærederos. Y ſi la ſuſodicha doñia, Franciſca mi hermana ſe entrare monja, reuoco eſta manda, y mando, que los dichos 1500. ducados veogan a mis herederos. Cum autem legataria ipſa legatum exegiſſet, & realiter accepiſſet, præſtita fideiuſſione, de eo reſtituendo in quocunque caſuum prædictorum; monaſterium ingreſſa, & profeſſa eſt, & tunc eueniente iam vno ex prædictis caſibus, ſiue caſu ſecundo reuocationis legati verificato, deceſſerant iam duo hæredes ex tribus, quos teſtator inſtituit, & vnus tantum (frater ſcilicet teſtatoris) ſuperat: tunc autem dubium excitabatur præcipuè, vtrum legatum prædictum conditionale fuiſſet, vt ita non potuiſſet legitimè ſolui, quouſque futurus euentus, quid fieri deberet, oſtenderet; vel potius diceretur purum, aut modale, & ſolutio eiuſdem legitimè facta. Rurſus, & poſito, quòd iuridicè ſolutum fuiſſet legatum, an ideò, quòd tempore emiſſæ profeſſionis, deceſſerant iam duo ex dictis tribus hæredibus, totum legatum 1500. ducatorum pertinere deberet integraliter ad hæredem ſolum (fratrem ſcilicet) qui viuus remanſit, vel etiam admittendi eſſent hæredum defunctorum hæredes ad partes duas dicti legati, mille videlicet ducatorum. Et hæc quoad primam quæſtionem, & Senatus Hiſpalenſis definitionem, quæ in eis terminis procedit (vt vides) quando ſcilicet legatarius particularis in euentum, vel defectum alicuius conditionis, grauatur, rem legatam hæredibus reſtituere, eueniente autem, vel defecta conditione, dubitatur, vtrum hæres, aut hæredum aliquorum hæredes, cum hærede, aut hæredibus ſuperſtitibus admitti debeant ſimul, ac ſi defuncti hæredes viuerent.

In altera verò & ſecunda quæſtione, atque Senatus ipſius definitione, è contrario dubitatur, vtrum legatarius, vel legatarij, aut fideicommiſſarij prædefuncti, in quorum fauorem hæredes grauantur, in defectum vel euentum alicuius conditionis, rem aliquam reſtituere, vel quibus res ipſa poſt mortem heredum, aut ſub conditione aliqua relinquitur; ſi viuentibus adhuc hæredibus decedat, ius conditionalis legati, vel fideicommiſſi ad hæredes ſuos tranſmittat, an potius eueniente conditione, ſuperſtitibus tantum legatarijs res integra debeatur, & accreſcat, nec hæredes eiuſdem legatarij, aut fideicommiſſarij, difuncti, aliquo modo admittantur.

Et quod attinet ad primam quæſtionem propoſitam, pro certo ſupponebat Senatus legatum præſens, purum fuiſſe; non autem conditionale, nec etiam modale; nam inprimis dictum fuiſſe noſcitur: Item mando a D. Franciſca mihermana, donzella, 1500. ducados, eara ayudas ſu caſamiento, atque ita, ſi ea omnia quæ cap. præcedent. adnotata, atque reſoluta fuere circa conditionem, & modum, in memoriam reuocentur, conſtabit equidem manifeſtè, regulas omnes ibi propoſitas, caſui preſenti non conuenire, vt conditionem inducant, nec etiam modum; & ideò legatum conditionale non dici: quamuis enim ex receptiori, & communiori Interpretum noſtrorum ſententia, legatum pro dote, vel cauſa dotis ſit conditionale, & in ſe habeat illam tacitam conditionem, ſi nuptiæ ſequantur; ſicuti Bart. magis communiter receptus firmauit: & ſequuti fuere Bald. Caſt. Angel. Imola, Roman. Alex. Corn. Bald. Nouel. Laurus a Palatijs, Burn. Crauet. Couar. Franc. Marc. & Emanuel Coſta, quos refert, & ſequitur Iacob Menoc. lib. 4. præſump. 164. videndus ex n. 6. vsque ad num. 16. pendit rationes, & fundamenta Bart. & n. 16. vsque ad num. 28. vbi refert opinionem contrariam, & fundamenta eius adducit, & tandem opinionem Bart. probat, & eam explicat num. ſeqq. n. etiam 28. cum ſeqq. id ipſum ſtatuit, & latius diſtinguit, quando legatum pro dote non fit ab extraneo, in quibus terminis loquitur num. præcedent. ſed à patre, vel suo. Et id ipſum, quod legatum pro dote, aut cauſa dotis ſit conditionale; tenent Michael Graſ. §. leg. quæſt. 48. n. 2. & 3. Ant. Theſaur. lib. quæſt. forenſ. quæſt. 68. num. 1. latius quæſt. 43. vbi diſputat articulum, & plures diſtinctiones, & reſolutiones adducit: latè quoque explicarunt Ioan. Botta, Franciſc. Viuius, D. Spino, Hieronym. Gabr. Cæſar Barz. D. Perez de Lara, Card. Domin. Thucſc. Leand Galgan. & Hieronym. de Cæual. quos congeſſi, & commemoraui, & in hoc articulo me retuli ad eos cap. præced. n. 54. quamuis inquam ita ſit ex communi ſententia, attamen legatum factum puellæ, ad hoc vt nubere poſſit, non eſt conditionale, ſed purum. Quod Bald. notat in conſ. 249. lib. 4. refert, & ſequitur Couarr. in c. 8. de teſtam. n. 11. in 4. col. verſ. 2. appares, vbi inquit: legatum ita conceptum, lego puellæ centum, vt nubere poſſit, eſſe legatum omninò purum, & ideo tranſmitti ad puellæ hæredes, etiam matrimonio non ſequuto, non ad hæredes legantis: Bald. Nouel. in tract. de dote, parte 6. priuil. 66. n. 2. Cæſar Barzius, deciſ. Bononiæ 79. n. 27. & 28. ita pariter, legatum certæ quantitatis, pro maritanda certa & expreſſa perſona (prout in caſu præſenti factum eſt) quod ſit purum, & peti poſſit ante nuptias, poſt alios multos Authores, quos citat, obſeruauit D. Perez. de Lata, de anniuerſ. & capel. lib. 1. c. 21. n. 15. & 2. ſeq. qui n. 17. & ſeq. diſputat vnum, de quo in præſenti non controuertebatur, quia præfata legataria ſponte iam fideiuſſores præſtiterat de dicto legato reſtituendo in caſu illo, vt ſuprà dixi: vtrum ſcilicet legatum relictum alicui ad nuptias eius, vel pro ipſa maritanda, ſine aliqua cautione præſtandum ſit, & quando cautio requiratur: cui iunge Menoch. lib. 4. præſump. 146. n. 47. vbi dixit; quod legatum dotis purum, ſtatim peti poteſt, ſine aliqua cautione de nubendo, & ad hæredes tranſmittitur, ſecus, ſi eſt conditionale, & quod effectus totius illius diſputationis in eo conſiſtit.

Item, nec dici poteſt, quod in caſu præſenti legatum ſit modale, licet habere videatur dictionem modalem, qualis eſt, para ayuda, &c. Nam ad hoc, quod legatum ſit modale, non ſufficit, quod dictio ſit modalis, niſi grauamen inducat in tempus diſpoſitionis perfectæ, quale eſt in exemplo l. 21. tit. 9. partita 6. & vnanimiter tradiderunt quamplurimi iuris Interpretes, à me commemorati cap. præcedenti huiuſce libri, ex n. 41. cum ſeq. Bartol, in l. Tuio centum, §. Tuio genero, n. 3. ff. de condit. & demonſt. & in l. quibus dieb. §. Tremil. n. 1. eod. tit. Menoch. in conſ. 131. ex n. 1. cum ſeq. lib. 2. & in conſ. 594. ex n. 6. cum pluribus ſeq. lib. 5. Pet. Surd. deciſ. 38. ex n. 6. cæſar Barz. deciſ. Bononiæ 79. n. 30. & 31. Ludou. Caſanat. in conſ. 9. ex n. 17. cum ſeq. Steph. Gratianus, disceptation. foren ſi. c. 136. ex n. 12. cum ſeq. ſed legataria in præſenti in nullo grauatur, ergo legatum dici non poteſt modale, ſed potius purum, & ita tranſmiſſibile, iuxta eoſdem nunc relatos Authores, & quia verba illa: para ayuda ſu caſamiento, non inducunt vllum grauamen, nec matrimonij contrahendi neceſſitatem, quemadmodum, non inducunt illa, ad maritandum, vel vt nubat, vel vt nubere poſſit, quæ eiuſdem ſignificationis, & effectus ſunt, vt per ipſos Authores, & per Barzium, d. deciſ. 79. ex n. 23. eum ſeq. poſt alios multos, quos citat; & numero 8. cum ſeq. rectè comprobat, quod cauſa adiecta non limitat, nec retringit legatum, cum reſpicit commodum ſolius legatarij, etiamſi cauſa adiecta remaneat ſuperflua; quod etiam repetit num. 25. & ſeq. & num. 32. & ſeq. Stephanus Gratianus, diſceptation. forenſi. cap. 138. Galganetus, de condit. & demonſt. 2. parte, cap. 4. quæſt. 9. num. 12. 13. & 16. & in commentarijs de vſufruct. cap. 30. ex n. 4. & n. 15. & ſeq. latius ego comprobaui.

Quod attinet verò ad ſecundum membrum eiuſdem clauſulæ, & quæ continet primam partem reuocationis dicti legati, in hæc verba: Y es mi voluntad, que ſi la ſuſodicha ſe caſare, y muriere ſin hijos, Buelua los dichos 1500. ducados mis herederos. planum quoque videtur, legatum non effici conditionale; quemadmodum enim, quando conditio non apponitur diſpoſitioni, ſed executioni; tunc diſpoſitio non dicitur conditionalis; Bartolus: in l. ita demum, §. ſed ſi quidem, ff. de arbitris. Baldus, in l. 3. num. 1. S. eodem. Nata, in conſ. 452. in fine. Decius, in cap. 2. num. 5. in 2. notabili, colum. 3. verſic. iſta enim conditio, de reſcriptis; ita etiam quando conditio non apponitur actui, ſed illius reſolutioni, neque diſpoſitio efficitur conditionalis, ſed eſt pura, reſoluenda ſub conditione, Gloſſa in l. 2. in verbo, conditionalis, in principio, ff. de in diem addict. Tiraquellus, de rectrsactu conuention. §. 2. gloſſa prima, num. 74. Cephalus, in conſilio 32. num. 6. libro primo. Stephanus Gratianus, diſceptation. forenſium, cap. 136. numero 44. & 35. meliùs Petrus Surdus, in conſilio 268. libro 2. vbi inquit numero 60. quod conditio appoſita reſolutioni, facit diſpoſitionem conditionalem in vltimis voluntatibus, quamuis ſecus ſit in contractibus, vt latius ibi comprobat; & diuerſitatis rationem aſſignat. Tamen quando reſolutio confertur poſt actus executionem, & ius quæſitum (prout confertur in caſu præſenti) non facit diſpoſitionem conditionalem, etiam in vltimis voluntatibus, conditio adiecta reſolutioni. Quod eleganter comprobat ipſe Surdus, ibidem n. 61. & citat textum, in l. aliquando, ff. de condit. & demonſt. & in l. pater familias teſtam. ff. de hæred. inſtitu. & in l. vxorem, §. haeres ff. de legatis tertiò: addiicit etiam multum ad propoſitium noſtrum, num. 62. quod conditio reſolutioni adiecta, non facit diſpoſitionem conditionalem, quando reſolutio fit in pœnam ſpreti præcepti, quia pœna arguit ius quæſitum.

Quod ad tertium denique membrum clauſulæ ipſius, ibi: Y ſi la dicha doña Franchiſeſta mi hermana ſe entrare monja, reuoco eſt a dicha manda, y mando, que los dichos 1500. ducados vengan a mis herederos. Planum etiam eſt, his verbis, legatum remanſiſſe hactenus purum; nam ex quo profeſſio præcedere debebat, vts reuoccatio legati induceretur, & ad hæredes legatum ipſum reuerteretur, nec quaquam acquiſitio impedita fuit, ſed potius datio legati purè facta; eius vero reuocatio, ſeu translatio conditionalis, quia (vt ſuprà dicebam) pœna arguit ius quæſitum, & ademptio facta in pœnam, licet ſit conditionalis, non facit principalem diſpoſitionem conditionalem, ſed interim poteſt peti legatum, vel hæreditas adiri, ſicuti ex Cephalo, Ruino, Menoch. Aretin. & alijs, eleganter reſpondit Pet. Surd. d. conſ. 268. ex num. 62. cum ſeq. vſque in finem conſ. lib. 2. vbi multum ad propoſitum noſtrum, & in caſu ſimili concludit in hunc modum: Cum ergo pœna præſupponat priuationem, & priuatio non habeat locum, niſi poſt ius quæſitum, nec priuari quis poſſit eo, quod quis non habet, ſequitur, quod ademptio conditionalis facta in pœnam, vel collecta poſt ius quæ ſitum, non facit inſtitutionem conditionalem. Et vltra Secundum confirmatur aſſumptum metipſum ex textu ſingulari, in l. ſi quis ita, §. ſi quis ita, ff. de adimend. legat. vbi Vlpianus Iureconſultus in hunc modum reliquit ſcriptum. Si quis ita legauerit, hæres meus Titio fundum dato, etſi Titius cum fundum alienauerit, hæres meus eundem fundum Seio dato. Oneratus eſt hæres; non enim à Titio fideicommiſſum relictum eſt, ſi alienaſſet fundum: ſed ab hærede eius legatum eſt: hæres igitur debuit, doli exceptione oppoſita, proſpicere ſibi cautione à Titio, de fundo non alienando. Ecce vbi legatum, purè factum inuenitur, dicitur enim, hæres meus Titio fundum dato. Ademptio etiam & reuocatio legati eiuſdem ſcribitur, ibi, hæres meus eundem fundum Seio dato. Conditio quoque adiecta: & ſi titius eum fundum alienauerit, in faciendo conſiſtit, & à voluntate legatarij dependet quemadmodum in caſu præſenti dependebat; atque ita, ſicut illa legatum non fecit conditionale, ſed purum illud reliquit, ſicut antè erat, vt ſtatim ſolui debuiſſet, præſtita tamen cautione, ſi hæres eam præſtari ſibi deſideraret propter periculum ſoluendi bis ipſum legatum. Ita pariter, & in præſenti legatum purum remanſit, quamuis ademptio conditionalis fuerit; quod etiam euincitur ex illis verbis: Buelua o Bueluam los dichos 1500. ducados a mis hærederos, & ibi: los dichos 1500. ducados vengan a mis hærederos. Quæ non poſſunt adaptari, niſi ſupponendo pro certo; quod dicta quantitas legatariæ acquiſita, & ſoluta fuerit, & in eius dominium tranſierit, turſumque ac retrò, & in caſu ademptionis ad hæredem redierit, aut redire debuerit, nam id ſignificat verbum reuertendi; & verbum redeundi, quod eſt eiuſdem ſignificationis; ſicuti ex multis Authoribus, obſeruauit Tiraquellus, in l. ſi vnquam, verbo liberis, num. 112. vbi etiam quod verbum reddendi, eiuſdem eſt naturæ, prout latiùs ibi comprobat. Et iunge Antonium Fabrum, de erroribus pragmat. tom. 2. deca. 24. errore. 3. ex folio 466. vſque ad fol. 472. vbi latè agit de verbis, perueniat, pertineat, habeat, redeat, remaneat, ſuccedat, deuoluatur, ac creſcat, accipiat, & alijs, quævocant, vel directa non ciuilia, vel communia iure gentium, aut ciuili.

Confirmatur etiam idem aſſumptum, quod ſcilicet in caſu præſenti legatum purum remanſerit, ex textu valde ſingulari, in l. in cauſæ. la 2. §. Pomponius, ff. de minoribus: qui continet caſum noſtro ſimillimum, hæres namque quidam rogatus fuit fratris filiæ complures res dare, ea conditione, vt ſi ſine liberis deceſſiſſet, reſtitueret eas hæredi; & cùm hæc defunctohærede, hæredi eius cauiſſet ſe reſtituturam, refert Iureconſultus, Ariſtonem putaſſe, in integrum reſtituendam, &c. Ecce legatum purè datum. ibi; rogatus eſt dare fratris filiæ, & ademptum ſub conditione, ibi; ea conditione, vt ſi ſine liberis, &c. Et tamen primum legatum remanſit purum, ademptum tamen ſub conditione: quod patet, tum ex dictione ſi, & verbis illis ea conditione: tum etiam, quia ſi hær es decedat, antequam conditio illa verificatur, nihil tranſmittit ad hæredes, & quæcunque cautio de reſtituendo facta ſit, læſionem continet, vt ibi dicitur, & notarunt Gloſſa, Bartolus, & communiter Sribentes. Id autem legati conditionalis proprium eſt, vt latè cap. præcedent. adnotaui: colligitur autem ex textu ipſo, in d. §. Pomponius, & in d. l. ſi quis ita, §. ſi quis ita, ff. de adimend, legat. ſingularis limitatio: atque declaratio ad vulgatam illam & aſſiduam Scribentium omnium traditionem, & allegationem, videlicet, quod legatum purè datum, ſi ſub conditione adimatur, efficitur conditionale, quaſi ſub contraria conditione datum, l. ſi legat. pure, l. legata inutiliter, ff. de adimend. legat, l. quod pure, ff. quando dies legati cedar, l. quibus diebus, §. quidam Titio, ff. de condit. & demonſt. & poſt alios multos Authores adnotarunt Pet. Surd. in conſ. 143. num. 44. lib. 1. & in conſ. 268. num. 60. lib. 2. Fulius Pacianus, in conſ. 15. numero 42. Thuſcus, practicar. concluſion. iur. tomo 5. littera L. concluſ. 117. num. 5. id namque limitari, atque explicari debet, ex iuribus præcitatis, textu inquam, in dicta l. ſi quis ita, & in dicto §: Pomponius, ſupponendo in primis, quod in rubrica, ff. de adimend. & transferendis legatis, de ademptione agitur legatorum, item & de eorum translatione, quæ prorſus diuerſa ſunt; nam in ademptione legatorum ſimplici, non ineſt translatio; in translatione verò ineſt ademptio, ſaltem tacita, ſi verbis expreſſis non fuerit concepta: quod expreſſè docet Iureconſultus, in l. ſicut. illius tituli, vbi ſic ſcribitur: Sicut adimi legatum poteſt, ita & in alium transferri, veluti hoc modo, quod Titio legaui, id Seio do, lego; quæ res in perſona Titij tacitam ademptionem continet. Exemplum autem iſtius legis, eſt translationis purè factæ, quæ à conditionali translatione in eo differt, quod pura ſtatim adimit legatum antea datum; conditionalis verò, ſi conditio adimpleatur. Tamen in vtraque translatione continetur ademptio, ſiue conditionalis, ſiue pura illa ſit. Itaque ademptio alia ſimplex eſt, & ſine translatione; alia verò cum translatione eiuſdem legati in alium; prout colligitur ex ſuperioribus, & omnibus iuribus illius tituli. Et hæc quidem, licet non ita ſpecificè explicauerit, viſus eſt apertè præſentire Ant. Picard. ad rubricam; Inſtitut. de ademptione legat. fol. 1022. & 1023. nam cum is Author, ademptionis, & translationis legatorum definitionem adduxiſſet num. 7. quod ademptionis verbum eſt generale, & translationem quoque continet, nam cùm quid transfertur, & adimi quoque neceſſe eſt: in eóque tantum translatio ab ademptione diſtat, quod hæc prior ſit in translatione, ſicut translatio prorſus fieri non poſſit, niſi præcedente ademptione: cum è conuerſo ademptione facta, non ſit opus, confeſtim translationem ſubſequi, quandoquidem teſtator adempta legata, vel retinere poteſt. Præſentit etiam ſuperiora, quamuis ſuboſcurè loquatur, Petrus Gregorius, in ſyntagm. iur. parte 3. lib. 42. cap. 33. num. 21. & trib. ſequent. fol. 1011. & 1012.

Iura ergo illa, quibus circumfertur vulgò quotidie, quod legatum purè datum, ſi ſub conditione adimatur; efficitur conditionale, quaſi ſub contraria conditione datum; de ademptione ſimplici loquuntur, & intelligi debent, vt ex earum exemplis apparet: textus verò in dicto §. Pomponius, & in dicto §. ſi quis ita (ſicut caſus quæſtionis præſentis) de ademptione translatiua legati loquuntur, & accipi debent, vt videre eſt in eorum iurium exemplis: & in his terminis legatum purè datum, ſi adimatur ſub conditione, illud transferendo in alium, remanet purum, vt antea erat, ſiue ille, in quem transfertur, ſit ipſemet hæres (quia tunc vicem legatarij obtinet) vt in dicto §. Pomponius, & ibi Gloſſa. Nam eo caſu primi legati ſecundus eſt legatarius conditionalis, ſiue alius quicumque; nam vtcumque illud ſit, parui referre puto: ſic ſanè in dicto § pomponius, hoc exemplificat Iureconſultus in translatione conditionali in hæredem facta: ſed in dicto §. ſi quis ita, in conditionali translatione in alium facta, & in vtroque idem ius ſtatuitur. Diſcriminis autem ratio prima eſt, quod in ademptione ſub conditione facta, cui non ineſt translatio, res legata penes hæredem permanet, qui eam habet, ac ſic legata non fuiſſet, donec conditio exiſtat, vt de hoc dici poſſe videatur, quod alias Iureconſultus, l. prima, ff. de donat. cauſa mortis, dixit, videlicet teſtatorem maluiſſe rem legatam hæredem ſuum potiùs habere, quàm legatarium, pendente ſcilicet ademptionis conditione; legatarium verò non antea, quàm poſt contrariæ conditionis euentum, at cum legatum hoc transfertur in alium ſub conditione, diuerſum ius, diuerſáque ratio reperitur, nam in huiuſmodi caſu conſtat, teſtatorem magis dilexiſſe legatarium, quàm hæredem, cui res legata ſtatim præſtanda erit; nec antea ad ſecundum incipiet pertinere, quàm conditio extiterit in tranſlatione appoſita: quæ prædilectionis conſideratio, Iureconſulti eſt, in l. ſi quis eum, ff. de condit. & demonſt. l. & ideo, ff. de adimend. & transf. legat. Secunda diſcriminis ratio eſt, quod quando res, quam purè legauerat teſtator, ſub conditione ademit? omnino receſſiſſe videtur à pręſenti rei legatæ præſtatione, & eam in euentum contrariæ conditionis diſtuliſſe. Nam cum dico ſic, quas pecunias Titio legaui, nolo ei dari, ſi nauis ex Aſia non venerit; quid aliud agere videor, quam iubere, quod ei dentur, ſi nauis ex Aſia venerit. Et idem de quacunque alia conditione, ſub qua adimititur legatum; nam ſub contraria datum etiam fatendum eſt: quia non aliter, nec alio modo interpretari poteſt teſtatoris voluntas adimentis ſub conditione, quod purè legauerat. Cum autem purè legatum vni, in alterum ſub conditione transfertur, nullatenus receſſum eſt à præſenti rei legatæ præſtatione: nam prædicta conditionali translatione non obſtante, tenetur hæres primo legatario rem præſtare ſine vlla cunctatione; in eo enim ſolummodò eſt receſſum, quòd res, quæ aliàs ei acquireretur irreuocabiliter, reuocabiliter acquiritur, quia remanet obnoxia reuocationi, ſi conditio translationis extiterit; & hanc diſcriminis rationem apertiùs quam alibi, probat textus, in l. quod ſi alij, ff. de adimendis legat. in hæc verba: Quod ſi alij legetur ſub conditione, quod alij purè legatum eſt, non plenè receſſum videtur à primo; ſed ita demum, ſi conditio ſequentis extiterit, & c. Vbi ponderanda ſunt verba, à primo & ſequenti & verba l. cum ſub hac, ff. de condit. & demonſt. ibi, cui ſequenti: quæ denotant, in translatione rei prius legatæ, duo ineſſe legata, primum, & ſequens, hoc eſt, ſecundum. Item ponderandum eſt, non plenè receſſum à primo, ſed eo ſolum caſu, quo conditio appoſita in ſequenti translationis legato extiterit; tunc enim res legata, & tradita primo, auocabitur ab eo, & transferetur in ſecundum, vt in cæteris diſpoſitionibus prius, quæ ſub conditione reſoluuntur. Item pondero in eiſdem verbis; ſi conditio ſequentis extiterit. Quod conditio, ſub qua transfertur legatum, ſequentis eſt legati, hoc eſt, ſecundi, non primi, ſecundúmque solummodò afficitur. Primùm itaque remanet purum, licet reſolutioni obnoxium, vt ſuprà dixi. Et hactenus de his, quæ ſunt equidem ſubtilia, & notanda ad titulum, ff. de adimend. & transferend. legat. nec alibi ita dilucidè explicantur: atque euincunt concludenter, legatum de quo in præſenti agitur, purum omnino fuiſſe reſpectu legatariæ, eique iure optimo ſolutum, & traditum, nec ad hæredes teſtatoris, ad quos translatum fuit ſub illis conditionibus, pertinere potuiſſe, niſi in earum, vel alterius exiſtentiam.

Nunc verbo dubium præcipuum in Senatu Hiſpalenſi non mediocriter controuerſum (ſed nunc accuratiùs diſcuſſum, & reſolutum) agitandum eſt, vtrum inquam partes illæ duæ deficientes duorum hęredum, qui pendentibus illis conditionibus deceſſerunt, pertineant duntaxat ad ſuperſtitem, cum reſidua parte illum tangente, an verò ad ipſorum duorum hæredum defunctorum hæredes, vel apud ipſam legatariam remaneant.

Et quidem prima facie, pro eiſdem hæredum hæredibus, vt ſcilicet ſubſtitutio conditionalis tranſmittatur ad eos, & veniant etiam mediati in ſubſtitutionibus, & fideicommiſſis hæredum appellatione; ſequentia fortiter aſtringere videntur fundamenta; inprimis, quod hæredis appellatione continentur, & veniunt omnes hæredes in infinitum, l. qui per ſucceſſionem, cum ibi notatis per Decium, & Cagnolum, ff. de regulis iuris, l. hæredis appellatione, & l. ſciendum ff. de verborum ſignificatione, quia hæres hæredis, dicitur hæres defuncti teſtatoris, l. finali, C. de hæred. inſtitu. & latius exornarunt, atque comprobarunt Socinus iunior, in conſ. 54. numero primo, lib. quarto. Hippolyt. Riminald. in conſ. 252. numero 3. & numero 22. libro 3. qui etiam citat textum, in annalibus C. de legatis. Vbi dicit Imperator, in annalibus legatis, & fideicommiſſis, quæ teſtator non ſolum ceteræ perſonæ, ſed etiam eius hæredibus præſtari voluit, eorum exactionem omnibus hæredibus, & eorum hæredum hæredibus conſeruari per voluntatem teſtatorum præcipimus: pater enim. quod ille textus vult, fideicommiſſum pertinere ad quoſcunque hæredes hæredum, ſine vlla diſtinctione, nunquid ſint immediati, vel mediati: & ita iſtum texum ad hoc propoſitum citat Baldus, in d.l. finali, oppoſitione 4. C. de hæred. inſtitut. vbi notabiliter docet, quod vbicunque fit mentio hæredis recipientis, ſeu eius, in quem verba diriguntur, intelligitur de omni hærede, & ſic tam mediato, quam immediato, tam extraneo, quam ſanguinis, & deſcendente. Et Baldi deciſionem ſequuntur Cumananus, Alex. Decius, Bertrandus, & alij, quos refert Riminald. præcitato numero 23. & exornat numero 26. 27. & 28. dicens poſt alios multos Authores, quod appellatione hæredum regulariter in quacunque diſpoſitione veniunt omnes hæredes in infinitum, & per conſequens venit hæres hæredis, ex iuribus citatis, potiſſimè dicta l. qui per ſucceſſionem, vbi dicitur: quod qui per ſucceſſionem quamuis longiſſimam defuncto hæredes extiterint, non minus hæredes intelliguntur, quàm qui principaliter, id eſt immediatè, ſecundum Albericum, & Cagnolum hæredes extiterint: & quod hoc confirmat Cephalus, relatus ibi numero 27. dicens, hoc procedere neceſſitate ſucceſſionis, iuxta textum cum Gloſſa, in l. prima, §. 1. ff. vt legator, nomine caueat. hæres enim primus immediatus iura, quæ ſibi actiuè, & paſſiuè competebant, transfert in ſuum ſucceſſorem, vt per Tiraquel. quem eodem numero 27. Riminaldus ipſe recenſet, & concludit num. 28. dicti conſilij 252. quod primus hæres, & hæres hæredis, ambo ſunt hæredes defuncti verè & propriè, ſecundum communem opinionem, vt teſtantur quamplurimi Authores, ibi commemorati: Iacobus Menochius, lib. 4. præſumptione 201. numero 105. Franciſcus Viuius, deciſione 20. per totam, libro primo: vbi latè, quod hæres hæredis, dicitur teſtatoris hæres, & quando id procedat: Cardinalis Dominicus Thuſcus, practicarum concluſion. iuris, tomo 4. littera H. concluſione 64. per totum, folio 277. Peregrinus, de fideicommiſſis, articulo 32. numero 60. vbi etiam citat textum, in l. 3. §. finali, ff. de petitione hæreditatis, & in l. quamuis, ff. ad Trebellianum, & latiùs explicat, an, & quando hæredum appellatione, contineantur, & veniant omnes hæredes in infinitum. Prout etiam latè explicarunt Authores nonnulli, à me commemorati in commentarijs de vſufructu, cap. 61. numero 29. vnde cum dicta quantitas 1500. ducatorum, de qua agitur, debeat reuerti ad hæredes teſtatoris, ſi legataria liberos non habuerit, aut religionem ingreſſa fuerit; videbatur dicendum, quod etiam hæredes duorum hæredum defunctorum pro rata admittantur: atque ideo etiam, quia hæres repræſentat perſonam defuncti, & eadem reputatur, authent. de iureiur. à moriende præſtito, & latius explicat Card. Dominicus Thuſcus, tomo 4. littera H. concluſione 49. per totam. fol. 233.

Secundò deinde facit, quod cum hæres decedit, eius hæres tenetur ſoluere legata, que per teſtatorem a primo hærede relicta fuere; quia omnes hæredes ſucceſſiuè grauati intelliguntur, l. legato, ff. de condit. & demonſt. & caſus eſt in l. annuam, ff. de annuis legat. Vt per Corneum, in conſ. 69. per totum, lib. 4. Peregrinum, de fideicommiſſis, art. 32. num. 67. Menoc. lib. 4. præſumptione 108. Fachineum, controuerſ. lib. 5. cap. 39. ergo vt æqualitas ſeruetur, pari iure ad eum pertinebunt illa legata, quæ ad primum hæredem peruentura eſſent, ſi ipſe viueret.

Rurſus & tertio facit, quia ad dictam quantitatem 1500. ducarorum, hæredes teſtatoris veniunt ex fideicommiſſio per ipſum teſtatorem ordinato poſt mortem dictæ legatariæ, & dicunt Doctores, quod per fideicommiſſum ſucceditur teſtatori, l. cohæredi, §. cum filiæ: vbi omnes Interpretes notarunt, ff. de vulg. & pup. ſubſtitu. & ideo veriſimiliter credendum eſt, quod teſtator voluerit, hæredum defunctorum hæredes admitti pro ſua parte cum hærede ſuperſtite, quemadmodum hæredes ipſi admittentur; ſicuti in terminis caſus præſentis argumentatur Socinus iunior, in conſ. 54. num. 6. & 7. lib. 4. vbi latius comprobat, & ante ipſum, Caſtrenſis (quem non citat) in conſ. 64. in principio. lib. 2.

Quartò præterea facit textus, in l. prima, C. quorum legatorum, qui etiam in fortioribus terminis videtur hæredum defunctorum hæredes tueri; vtpote cum ſecundum Baldum ibidem, non obſcurè probet, quod diſpoſitio loquens de ſcriptis hæredibus, habet etiam locum in hæredibus ſcripti hæredis, quia llicet ſint ſcripti in teſtamento, tamen pro ſcriptis habentur, quia ſuccedunt in locum eius, qui ſcriptus fuit: quod etiam ex eo textu poſt Baldum firmarunt Corneus, in conſ. 69. Quamquam in hac conſultatione, colum. tertia, volumine quarto. Iaſon. in l. finali, colum. ſecunda, verſic. Quartò extendit iſtam regulam, C. de hæred. inſtit. vbi firmat, quod ſub nomine ſcripti hæredis, venit hæres hæredis, & Cagnolus, in dict. l. qui per ſucceſſionem, numero ſeptimo, ff. de regulis iuris.

Quintò etiam pro eadem parte vrgere videntur quorundam interpretum, in eiſdem fere, in quibus verſamut terminis, conſultationes, & reſolutiones, ipſi namque in caſibus ibi propoſitis, non dubitarunt aſſerere, ſubſtitutiones, & fideicommiſſa conditionalia tranſmitti ad hæredum hæredes, cum alicuius hæredes vocati reperiuntur. Et primo equidem loco Alex. in conſ. 36. quod eſt repetitum in conſ. 49. volumine 6. & in conſ. 173. colum. finali, volum. 5. id apertè tradidit, ibi etenim teſtatrix, Mabiliam filiam inſtituit, & ſiquando Mabilia deceſſerit, ſubſtituit ei partem ipſius teſtatricis, & caſu quo ille præmoreretur voluit, quod bona deuenirent ad hæredes ipſius Ioannis: contigit, quod dictus Ioannes deceſſit relictis hæredibus Maxima, & Blanca filiabus ſuis, & ſororibus dictæ teſtatricis, quæ fuerunt hæredes immediatæ Ioannis: deceſſit Blanca relictis hæredibus Gneſia, & Vanucha, poſtremo loco in caſu Alex. deceſſit Mabilia ab illa teſtatrice inſtituta, & concludit Alex. Gneſiam, & Vanucham hæredes Blancæ hæredis Ioan. concurrere cum Maxima eiuſdem hærede proxima, licet illæ fuerint hæredes mediatæ dicti Ioan. cum verba teſtamenti dicerent, quod præmoriente Ioan. bona deuenirent ad eius hæredes: Gneſia namque, & Vanuchia hæredes Blancæ hæredis Ioannis, dicuntur fuiſſe hæredes ipſius Ioannis, vt latius per Alex. & vltra eum, ſic etiam determinat in alio caſu Bertrandus, in conſ. 148. Ponitur in facto, lib. 2. vbi Guilielmo, & Bono filijs inſtitutis, ſi ſine liberis decederent, ſubſtituta fuerat Maragda teſtatoris vxor. Deinde, nata Margareta filia teſtatoris, viuente Gonono, deceſſerat Maragda, relicta Margareta, quæ ſubinde deceſſerat inſtitutis Ioanne, & Claudio filijs ſuis, demúmque deceſſerat Gononus, primò grauatus ſine filijs. Concludit Bertrandus, quod cum tempore mortis dicti Gononi, ſupereſſent dicti Ioannes, & Claudius filij & hæredes dictæ Margaretæ præmortuæ; eos inuitatos cenſerit, quia licet non fuerint hæredes immediati dictæ Maragdæ, fuerunt tamen hæredes mediati: cùm eſſent hæeredes dictæ Margaretæ hæredis eiuſdem Maragdæ; quia hęres hęredis, eſt teſtatoris hęres vt ipſe Bertrandus expendit: Vnde videtur teſtator inuitaſſe omnes hęredes dictæ Maragdæ; & ſic non ſolum hæredes primi gradus, hoc eſt immediatos, ſed etiam hæredes hæredum: & hoc idem confirmat Cephalus, in conſilio 393. numero 66. libro tertio. Sic denique, & in alio caſu ſimili contendit, & eruditè admodum comprobat Hippolytus Riminaldus, in conſilio 292. ferè per totum, libro tertio ibi namque Ludouicus Columbus Mutinenſis inſtituit. D. Columbam nurum ſuam, quam grauauit poſt eius mortem reſtituere tertiam partem ſuæ hæreditatis D. Ludouicæ eius teſtatoris nepti, vel eius filijs maſculis vel fæminis, vel eiuſdem hæredibus: reſiduum verò, de quo non quæritur, alijs neptibus ex filijs eius teſtatoris præmortuis. D. Ludou. nupſit illuſtri D. Baptiſmo Strocio, & illo inſtituto poſteat deceſſit, qui moriens inſtituit illuſtrem Comitem Hippolytum Strocium nepotem ſuum: & hoc caſu propoſito, Riminaldus fundat, & reſpondet, quod cum D. Ludou. teſtator grauauerit D. Columbam reſtituere tertiam partem hæreditatis D. Ludouicæ, vel eiuſdem hæredibus, & ſic fecerint mentionem hæredum dictæ D. Ludouicæ, in quam verba dirigebantur, quod venire debeat Comes Hippolytus hæres D. Baptiſtini hæredis D. Ludouicæ: & conſequenter, quod ſubſtitutiones, & fideicommiſſa conditionalia tranſmittuntur ad hæredum hæredes, cum alicuius hæredes vocati reperiuntur.

Facit etiam ſexto & vltimo loco id quod in fortioribus terminis, quàm noſtris, in quibus hæredes teſtatoris ſimpliciter vocati fuere, aut ſubſtituti dictæ legatariæ; adducit, & poſt alios multos Authores reſoluit Per. Paul. Pariſ. in conſ. 21. num. 38. & ſeq. & num. 44. & 45. lib. 2. vbi inquit: quòd ſi teſtator facit legatum vxori de aliquibus bonis, quouſque vixerit, ſeu ſimili modo; finito tempore, bona legata conſolidantur cum hæreditate, & ad poſſidentem hæreditatem tranſeunt, etiamſi hæres mortuus ſit ante grauatum, & mentio hæredis infraſcripti fieret: & reddit rationem, quia non videtur eſſe habitus reſpectus ad perſonam hæredis, ſed potius ad ipſam hæreditatem; quo caſu licèt hæres præmoriatur, tamen conſolidatio fit in ipſa proprietate, & inquit: quòd illa verba, infraſcripto hæredi, poſſunt capi dupliciter, taxatiuè & diſpoſitiuè, item & demonſtratiuè capiuntur, vt in l. finali, §. Titia, ff. de liberatione legata; vnde capiendo dicta verba, infraſcripto hæredi, demonſtratiuè, eſto quod hæres præmortuus fuiſſet, tamen finito tempore conſolidatio fit in ipſa hæreditate; & ceſſant obiectiones, quod legatum, aut fideicommiſſum conditionale non tranſmittatur, præmortuo hærede ante grauatum; nam cum iſtud legatum fuerit temporale; finito tempore, iure conſolidationis, non tranſmiſſionis reuertitur ad illum, penes quem reperitur hæreditas, prout ipſe Pariſ. concludit: & id ipſum tenuiſſe Bartolum, Baldum, Paul. Socin. ſen. Corneum, Rubeum Alex. & Cephalum teſtatur Marc. Anton. Pereg. de fideicommiſſis, art. 32. num. 78. qui in eam ipſam ſententiam procliuior eſt, tribus quibus adducitur rationibus in illo articulo, quando ſcilicet legata relinquuntur ad vitam legatarij, & poſt eius mortem hæres ſubſtituitur: duas etenim recenſet ſententias, & opiniones, & reiecta Pauli Caſtrenſis, Alex. Pic. & Ruini reſolutione, quod ſubſtitutio de perſona hæredis poſt mortem legatarij, conditionalis redditur, ac idcirco expirant, præobeunte hærede, concludit, quod ſibi in caſu de facto magis placuit Bartoli, Baldi, Pauli, Cornei, Rubei, Alexand. Cephali, vtriuſque Socini, & Pariſij, in loco nunc relato, ſententia, quod præobeunte hærede, reuerſio concedatur in caſu prædicto, nec dicatur defecta conditio. Ration prima eſt, quia maior impropriatio effect, vt temporale relictum, reddatur perpetuum, contra regulam, l. ſtatu liberum, §. primo. ff. de legat. 2. quam quod hæredis nomen, hæredem hæredis contineat, id enim eſt ſecundum iuris regulas, iuxta deciſionem dict. l. final. C. de hæred. inſtituend. cum concordantibus eius. Rurſ. & ſecunda ratio eſt; quod legatum temporale ſit perpetuum. repugnat teſtatoris expreſſa voluntas: quòd autem ſubſtitutio de hærede, hæredis hæredem complectatur, vel non, voluntas expreſſa teſtatoris non contradicit. Denique, & tertia ratio eſt, quia dum teſtator temporaliter ad vitam, rem alicui legat, ſi aliud non diceret, poſt mortem illius res reuertetur ad hæredem ſuum, & ad hæredem hæredis; dum ergo temporaliter ad vitam legat, & adiicit, vt poſt mortem reuertatur ad hæredem, exprimit, quod tacitè inerat, ac ideo expreſſio illa nihil operatur, l. tertia, ff. de legat. 1. & quia illa expreſſio de hærede, poteſt videri facta gratia dubitationis tollendæ, ſcilicet ne teſtator voluerit, rem legatam ad alium reuerti, quam ad eum, qui ſuſtinet ius hæredis, ideòque expreſſio illa nihil noceat, ex l. que dubitationis: cum vulgatis, ff. de regul. iur. & hactenus Peregrinus, cuius rationes, & pars illa, quam ſuſtinet, non mediocriter adiuuant hæredum prædefunctorum hæredes in caſu propoſito.

Diligentius tamen conſiderando, & ſuperioribus omnibus minimè refragantibus, probabiliorem, magiſque veram exiſtimamus concluſionem illam, quam Senatus Hiſpalenſis definitiuè probauit, & decidendo caſum, in initio huiuſce cap. adductum, qui ex facto occurrebat, amplexus eſt; videlicet, hæredibus teſtatoris ſubſtitutis poſt mortem alicuius legatarij, aut grauato legatario ipſo, poſt mortem ſuam, aut ſi ſine liberis deceſſerit, rem ſibi legatam, hæredibus reſtituere, admitti tantum hæredem inſtitutum ſuperſtitem ad totam rem integraliter, & hæredum præmortuorum hæredes excludi, etiam pro rata: atque ita in terminis prædictis, ſubſtitutionem conditionalem non tranſmitti ad hæredum hæredes, Senatus autem definitio, & reſolutio, iuris rationi conuenit, & receptioribus interpretum noſtrorum placitis, atque ex ſequentibus comprobatur fundamentis & rationibus.

Et primum quidem ex eo, quod ab initio huiuſce cap. ſæpê repetitum eſt, videlicet, dictum legatum 1500. ducatorum, de quo agimus, reſpectu hæredum conditionale fuiſſe, quamuis reſpectu D. Franc. legatariæ purum; fuit namque eiſdem relictum in euentum alicuius ex duabus illis conditionibus, per teſtatorem appoſitis. Certi, autem, atque indubitati iuris eſt, quòd fideicommiſſum conditionale, vel in diem incertum, non cedit, niſi adueniente conditione, vel die incerta: ſi interim decedat fideicommiſſarius, non tranſmittitur, ſed fit locus ſubſtituto: & id ipſum in lega: is obſeruatur æqualiter; ſicuti longa ſerie, & quamplurimorum Interpretum allegatione comprobaui cap. præcedenti, ex num. 57. cum pluribus ſeq. & exornarunt Menochius, lib. 4. præſumptione 201. ex num. 67. cum multis ſeqq. Ludou. à Peguera, deciſione 102. ex num. 1. caſum ſeq. qui allegat iura quamplurima, & maximè textum, in l. vnica. §. ſin autem aliquid ſub conditione, C. de caducis tollend. & in §. & cum triplici, cum ſeq. eiuſd. l. & inquit, eam concluſionem procedere, tam in legato, & fideicommiſſo, quàm in ſubſtitutione; & triplicem rationem adducit, quare fideicommiſſum conditionale non tranſmittatur. Idem Peguera, deciſione 116. num. vigeſimo ſecundo, & ſeq. Franciſc. Viuius deciſ. 300. & deciſ. 398. parte 2. Andr. Fachineus, in conſ. 93. lib. 1. Anton. Fabrum. Hippolyt. Riminald. Pedrocham, Cardinalem Thuſcum, & alios quamplurimos, ſciens, conſultòque prætermitto, quonuam dicto cap. præcedenti commemoraui eos, & hanc materiam explicaui. Cum igitur pendente adhuc conditione, & ante emiſſam profeſſionem à dicta D. Franciſca, cui 1500. ducatorum legatum factum fuiſſe dignoſcitur, duo ex tribus illis hæredibus, à teſtatore inſtitutis, deceſſerint; planum equidem redditur, hæredum prædefunctorum hæredes non potuiſſe ſpem conditionalis legati, vel fideicommiſſi ad hæredes ſuos tranſmittere, ſed ex iure accreſcendi, ſeu potius non decreſcendi, totum legatum pertinere ad hæredem alterum ſuperſtitem, qui partes vacantes, velut proprias præoccupat; iuxta textum, in l. vnica, § hoc ita tam variè, & in §. ſin vero non omnes, C. de caducis tollend. & in §. ſi eadem res, Inſtitut. de legat. ſupponendo pro inductione illius, quod legatum poteſt fieri hæredi à legatario poſt certum tempus, vt in l. ſi a me, ff. ad l. falcid. & in l. Titia, cum teſtamento, §. Titia, ff. de legat. 2. tradit Pariſ. in conſ. vigeſimo primo, num. 40. lib. 2. expreſſiùs tamen, quum in dicto §. ſin autem aliquid ſub conditione, ſtatuitur in l. 34. titulo non, partita ſexta, ibi enim agitur de legato conditionali pluribus relicto, & deciditur, partes defunctorum, ſiue legatariorum, ſiue hæredum, ad ſuos hæredes non tranſmitti, ſed integrum coniuncto ſuperſtiti acquiri; vt conſtat, dum dicitur: quod ſi legatum eſt purum, vel in in diem certum, mortuo teſtatore, dominium rei ſic legatæ, tranſit in legatarium, & tranſmittit illud ad hæredem ſuum poſt mortem teſtatoris, etſi ante aditam hæreditatem decedat legatarius. Si verò legatum ſit conditionale, moriens legatarius ante conditionis exiſtentiam, non tranſmitti, immò remanet legatum apud hæredem teſtatoris: niſi legatarius habuerit conniunctum, vel ſubſtitutum, tunc etenim impleta poſtea conditione admittitur ſubſtitutus, vel coniunctus, in hæc verba. Fueras ende, ſi aquel. a quien fueſſe fecha la manda ſo condicion, ouieſſe compañero, a quien fueſſe mandada con de ſo vno alguna coſa, o ſi ouieſſe ſuſtituti en ella, ca en qualquier deſtas dos coſas, obra la manda el compañero, o el ſoſtituto de finado, e no el heredero del teſtador, ſi deſpues ſe cumplieſſe la condicion, que fueſſe pueſta en la manda. Et quod attinet ad legatarios, latius comprobatur infrà, ad finem huius cap. & ad ſecundam Senatus Hiſpalenſis definitionem. Quoad hæredes verò, ex his, quæ poſt alios multos Authores explicauit Antonius Pichard. ad dict. l. §. ſi eadem res 9. de legat. num. 28. & 31.

Secundò deinde pro eadem parte vrget textus notabilis, in l. cauſæ. §. Pomponius, ff. de minoribus vbi re legata Titio, & poſt Titij mortem ſubſtituto hærede teſtatoris, ſi interim hæres ſcriptus decedat, res illa non debetur hæredibus hæredis, ſed euaneſcit ſubſtitutio, & res illa penes Titium remanet: ita Baldus per illum textum ibi, Alexander, in l. qui liberis, §. hac verba numero tertio, ff. de vulg. & pup. ſubſt. Hieronymus Gabriel, in conſ. 132. numero 28. libro 1. Peregrinus, de fideicommiſſis, articulo 32. numero 75. qui inquit, rationem eſſe, quia teſtator videtur ſenſiſſe de hærede ſcripto, cui affectus fuit, ideo defuncto eo pendente conditione, non tranſmittitur relictum; dicto §. ſin autem aliquid ſub conditione; & vltra Pereg. id ipſum notarunt Leand. Galganet. de condit. & demonſt. 1. parte, cap. 1. quæſt. 10. maximè n. 3. Azeued. in conſ. 2. n. 19. Card. Thuſc. tom. 4. littera H. concluſ. 64. n. 13. fol. 270. Menoch. lib. 4. præſump. 201. n. 70. vbi poſt Baldum, Caſt. Alex. Corn. Iaſon. Crotum, Decium, & Zanch. inquit, quod ſi teſtator ita dixit, Relinquo centum nepoti meo, & eo decendente ſine liberis, illa centum reuert. ad hæred. vniuerſalem; hoc in caſu, ſi hæres vniuerſalis decedat ante nepotem illum, legatarium, vel fideicommiſſarium; hæres ille non traſmittit ad ſuos hæredes, quæ deciſio ſpecificè decidit caſum præſentem (vt vides) nec differt ab eo ideo, quòd tres fuiſſent hæredes inſtituti in præſenti, & duobus prædefunctis, vnus manſiſſet; ſiquidem reſpectu tranſmiſſionis, vt tranſmitti inquam legatum, aut fideicommiſſum conditionale ad hæredes non poſſit, nihil interſit, nec differat, an vnus, vel plures inſtituti, aut defuncti fuerint; immò altero præmortuo, fortior militet ratio, vt ad ſuperſtitem hæredem legatum integrum pertineat; ſicuti ex Peregrini obſeruatione, inferius notabitur; quam vno duntaxat inſtituto, qui legatario prædecedat, quod penes legatarium ipſum permaneat: & in eodem propoſito confert Iacobi Menoch. lib. 4. d. præſump. 201. n. 105. & in conſ. 333. n. 40. lib. 4. poſt Alex. Socin. iun. & Zanch. reſolutio, atque obſeruatio illa, quòd ſit teſtator ita dixit, ſi Caius filius meus hæres inſtitutus, deceſſerit ſine filijs, ſubſtituto hæredes Sempronij; tunc equidem, etiam ſi primus, vel ſecundus hæres Sempronij decedat ante Caium filium hæredem inſtitutum, tamen fideicommiſſum tranſmittitur ad alios hæredes ſubſequentes; quia hæredis appellatione continentur omnes in infinitum, & ideo dicti poſteriores hæredes, non iure tranſmiſſionis, nempe ex perſona ſui anteceſſoris, ſed iure vocationis ex propria ſuccedunt. Ecce vbi ſubſtitutis hæredibus Sempronij vlteriores quidem venire non poſſunt ex perſona ſui anteceſſoris, quia is non tranſmittit (quod contendimus) ſed ex propria perſona iure vocationis, quæ vocatio deficit in caſu præſenti; quia teſtatoris tantùm hæredes, non vlteriores vocantur. Addiderim etiam vltra Menoch. eo quidem in caſu, ſubſtitutis hæredibus Sempronij & ſic perſonis incertis, & incognitis, nullam in teſtatore reſpectu hæredum ipſius Sempronij affectionem conſiderari potuiſſe, & ideo eandem militare in alijs hæredibus vlterioribus rationem, quam in primis; quæ in terminis noſtris non militat; ſicuti ex Hippolyto Riminaldo, Pereg. & alijs Authoribus, ad ſolutionem quinti argumenti tradendum eſt infrà.

Rurſus & tertio loco pro ipſa parte vrget deciſio, quam ponit in terminis ſubſtitutionis, Ancharan. in conſ. 130. pro & contra, dicens, quod hæredes hæredum non veniunt ex iudicio primi teſtatoris ſubſtituentis hæredes talis; ergo non dicuntur hæredes teſtatoris quoad ſubſtitutionem, qua vocati fuerunt hæredes talis, l. qui liberis, §. hæc verba, ff. de vulg. & pup. ſubſtit. Bald. dicit: quod ſi verbum hæres, profertur ab homine in ſubſtitutione, intelligitur de primo hærede, vt ibi; ſi à lege, intelligitur de vlteriori, l. 2. & 3. ff. de petitione hæred. Ratióque differentiæ ea eſt, quia quando profertur ab homine in ſubſtitutione, conſideratur modus, & voluntas teſtatoris, l. in condit. primum locum, ff. de cond. & demonſt. hęc autem voluntas ex affectione colligitur. Sed certum eſt quod teſtator non habet affectionem ad eos, qui non vocantur iudicio ſuo, ſed extrinſecus; l. ſi fuerit, §. final cum l. ſeq. ff. de legat. 3. Vnde meritò ſubſtitutio teſtatoris non intelligitur de quolibet, ſed de eo, quem teſtator honorauit, non de eo qui poſtea caſu ſuccedit; ſed quando lex profert hæredis verbum, non profert reſpectu alicuius affectionis, quam habet ad aliquam perſonam certam, ſed ponderata ſolum ratione, quæ venit ex nomine appellatiuo, ideo refertur ad omnes, ſecundum Bald. háncque rationem affectionis etiam ponderabat Bartol. ibi dum reſpondet l. 2. ff. de in rem verſo, dicens. Quòd quando quis venit directè ex ſubſtitutione, conſideratur affectio teſtatoris, quæ non cadit in eum, qui venit per obliquum. Idémque ſentit in ſolutione contrarij in l. ſi quis cum teſtament. ff. de iur. codicil. vbi dicit: quod quando verbum hæred. refertur ad eos, quos teſtator vult honorare, non refertur ad illum, in quem teſtator nullam habeat affectionem. Idemque dicit in verſ. vltim. hunc §. vbi dicit, quod licet ſub nomine appellatiuo, quiſquis mihi erit hæres, non fiat tranſitus ad alienos ſucceſſores: quia licet ſuccedant in nomine appellatiuo hæredes, non tamen in affectione teſtatoris. Concordant ergo Bart. & Bald. quod ad ſubſtitutionem factam ſub nomine hæred. non admittuntur alij, qui non teſtatoris iudicio, ſed fortuito, & per obliquum ad eius hæreditatem veniunt; quia iſta relicta fiunt ob merita, l. nec adiecit, ff. pro ſocio: quæ merita non cadunt in ignotos, vt ſunt hæredes hæredum talis; & hoc etiam ſentit Bald. in l. finali, C. de hæred. inſtituend. in ſolutione contrarij dict. §. hæc verba, dicit enim, quod regula dictæ l. final. loquitur in his, quæ tranſcunt ad hæredes hæredis, ſed in his, quæ non tranſeunt, vt in ſubſtitutione conditionali, ſecus eſt; vt in dicto §. hæc verba, in quo teſtatoris affectio dirigebatur ad certos hæredes venientes ex eius iudicio, ideo non tranſit ad alios, vt Bald. concludit in tertio contrario.

Et per hanc ſolutionem tollitur contrarium dictæ l. qui per ſucceſſionem, vt inquit Hyppolit. Riminald. Iunior, dict. conſ. num. 12. lib. 3. nam debet intelligi, cum verbum hæres, profertur ſuper rebus tranſmiſſibilibus ad hæredes; ſecus in re non tranſmiſſibili, vt in ſubſtitutione conditionali, l. ſi ex pluribus, ff. de ſuis & legitimis hæred. & per Ancharanum, & Cagnolum ibi relatos.

Quorum quoque ſententia confirmari poſſe videtur, ex doctrina Ioannis Andreæ, in addit. ad Speculat. in titulo de de teſtamentis, §. inprimis, in vltim. addition. circa finem, nam in quæſtione per eum formata, erat facta ſubſtitutio per illa verba, ſi aliquem meorum hæred. quæ volunt quòd reſtringatur ad præſentialiter inſtitutos, l. ſi ita, ff. de auro & argento, propterea ſubiungit, quod illud fideicommiſſum ſub conditione relictum, non reſpicit hæredes hæredum, ſed reſtringatur, vt verba ſonant, ad hæredes de præſenti nominatos in teſtamento: & illam deciſionem Ioan. Andreæ refert, & ſequitur Natta, in conſilio 191. numero 12. quibus infertur ad caſum noſtrum, quod ſubſtitutio facta in dicta quantitate 1590. ducatorum, in fraudem hæredum dicti teſtatoris, velut ab homine prolata, debeat intelligi de primis hæredibus teſtatoris ipſius, & ab ipſo in teſtamento nominatis, eiúſque iudicio venientibus; non autem de hæredibus eorundem hæredum, vt pote ex illius affectione non venientibus, nec ab ipſo nominatis, iuxta ſuperiores Authores, qui ſpecificè noſtram hanc reſolutionem, & Senatus deciſionem confirmant.

Quartò præterea, atque in eiſdem, in quibus verſamur, terminis faciunt reſolutiones, atque obſeruationes Marc. Antonij. Peregrin. in commentarijs de fideicommiſſis, art. 32. ex n. 60. cum ſeq. vſq. ad n. 75. quò loci, primum is Author inquirit, vtrum hæredum mentio, de primis, an verò de hæredum hæredibus, & deinceps in infinitum intelligatur? Et inquit, iura pro regula conſtituere, quæ de omnibus intelligitur: deinde in fine num. 62. articulum iſtum ſiue quæſtionem diuidi in duas principales conſiderationes: Prima eſt, cum hæredis nomen profertur ab homine: Secunda, cum profertur à lege. Primam autem partem ſubdiuidit in tres, nam quandoque fit mentio hæredum illius, in quem dirigitur diſpoſitio; interdum verò fit mentio hæredum alicuius tertij defuncti, aliquando autem de hæredibus ipſius diſponentis. In prima autem conſideratione, cum mentio fit de hæerede illius in quem dirigitur diſpoſitio, & cui facta fuit prouiſio; poſt Bartolum, duas conſtituit concluſiones an ſcilicet verſemur in re, ſui natura tranſmiſſibili ad hæredes, vel non, vt latius ibi ex n. 63. & tribus ſeqq. In ſecundo autem caſu, cum fit mentio hæredum alicuius Tertij iam defuncti, quod de primis ipſi teſtatori cognitis, videtur facta diſpoſitio, ac idcirco vlteriores non continentur, veluti non ex illius iudicio vocati: & quod ita conſulit per pulchras rationes Ancharan. dict. conſ. 130. pro & contra. Et eſt vera eius conſulatio, quamuis non benè animaduerſis terminis illius conſulationis non rectè illum reprehenderit Riminal. iunior, in conſ. 252. n. 32. lib. 3. (vetè tamen vt ego arbitror) rectè Ancharan. percipit, atque explicat Riminal. & cum iudicio diſtinguit, prout inferius videbitur; nec poteſt diſpoſitio ad primos hæredes reſtringi, cum ad hærdes diſponentis non refertur, prout ſtatim dicetur etiam.)

In tertio autem caſu, cum diſpoſitio refertur ad hæredes diſponentis, adhuc ſubdiuidere oportere (inquit Pereg. ipſe n. 67. nam quandoque teſtator grauat hæredem, quandoque prouidet. In primo caſu, cum procedit grauando, ſiquidem primum hæredem, quem magis dilexit, & ſibi cognitum grauauit, fortius ſucceſſorem incognitum, & ſibi minus dilectum grauaſſe præſumitur, ideòque omnes hæredes teſtatoris ſucceſſiuè grauati intelliguntur, in cauſa l. in annalibus, C. de legat. & l. annuam, ff. de annu. legat. vt latius ibi comprobat & limitat, n. 68. niſi teſtator conditionaliter de hæredibus ſui expreſſerit, tunc namque reſtringitur ad inſtitutos: vel niſi expreſsè, aut relatiuè teſtator ad hæredes inſtitutos nominati ſe retulerit; quia dictum fuiſſet, dicti mei hæred. ſupra ſcrip. infra ſcripti, ipſi hæredes, & ſimilia, prout ibi obſeruat n. 69. & alijs modis limitat n. 70. & 71. Si verò prouiſio facta ſi per teſtatorem hæredi ſuo, & ſic cum prouidendo procedit (qui eſt ipſe caſus præſens, de quo in Senatus controuertebatur,) tunc inquit, n. 72. in contractibus omnes hæredes abſolutè contineri; primos, & vlteriores in infinitum, prout ibi comprobat; in teſtamentis autem, prouiſio facta per teſtatorem hæredi ſuo, quod referrur ad hæredem hæredis, vel ad patrem, aut dominum, qui ex perſona filij, aut ſerui factus ſit hæres; reſoluit ibid. n. 74. Et in inquit, cauſum eſſe in l. cum filio, & in l. quis liberis. §. hæc. verba, ff. de vulg. & pup. ſubſt. & in l. ſciendum, ff. de verb. ſignificat. Et quod rationes diuerſæ redduntur, nam in dict. §. hæc verba, dicitur, Quia hi ex iudicio teſtatoris non veniunt, in dicta l. ſciendum, dicitur, Quia incertus eſt hæres. Rationes autem iſtæ (adijcit Pereg, idem,) in facti veræ ſunt, quia hæres hæredis, item dominus, & pater, non veniunt ex iudicio teſtatoris, ſed ex lege, vel ex ordinatione hæredis ſcripti. Item ſunt incerti hæredes teſtatori, quia multipliciter contingere potuiſſet, quod non ſuccederent, ſicut Alciatus declarat in dict. l. ſciend. Non autem ſuperioribus rationibus animus quieſcit, (concludit ipſemet Pereg.) ideòque dicendum, quod cùm teſtator prouidet hæredi ſuo, prouiſio facta exiſtimatur ob affectionem in eius perſonam, ideo ad hæredem ſcriptum reſtringitur, & ad illius hæredes non profertur, ſic ex Baldo colligitur, in l. finali, in 3. oppoſitione, & in 26. quæſtione, n. 46. ex Baldo ipſo, & Bartol. in dict. §. hæc verba, in primo notabili, vbi inquit, quod cum hæred. verbum profertur ab homine in ſubſtitutione, intelligitur de hærede ſcripto, quia eo caſu conſideratur mens teſtatoris, & eius voluntas, quæ quidem ex affectione colligitur, l. nec adiecit, ff. pro ſocio, circa incognitos autem, & fortuitos hęredes, nulla poteſt conſiderari affectio, l. ſi fuerit, ff. de legat. 3. & non eſt ferendus, ff. de tranſact. meritò ideo teſtatoris prouiſio de hærede ſcripto, nó de fortuito intelligitur. Quam etiam rationé poſt Bart. & Bald. tradiderunt Cuman. Alex. & Iaſon. in. d. §. hæc verba. Ancharan. d. conſ. 130. propterea decedente illo ante caſum: ſubſtitutio euaneſcit, ſicut ibid. pro ratione ſubiungit Imolo. Et hactenus Pereg. qui ex mente communi (vt vides) apertè decidit caſum noſtrum, & Senatus deciſionem comprobat concludenter, & id ipſum tradiderunt Hieronym, Gabr. in conſ. 132. num. 28. Card. Mant. de coniect. vltim. volunt. lib. 8. tit. 14. in finalib. verbis, vbi citat dictum Ancharan. conſ. 130. & in eiſdem terminis inquit, per text. in dicto §. hæc verba, quod hæred. appellatione, non continentur, nec veniunt hæredum hæredes, quando affectio teſtatoris dirigitur ad certos hæredes venientes ex eius iudicio. Et Manticam refero quoque infrà, ad ſolutionem tertij argumenti, in fine. Simon de Præt. de interpret. vltim. volunt. lib. 3. ſolut. 5. num. 25. & 27. fol. 18. maximè in illis verbis: Quia affectio teſtatoris extenſa erat ad cerium hæredem, non intelligitur de alio, & ibi, ſecus, quando teſtator mentionem fecit de hæredibus proprijs, & c. Card. Thuſc. practi. concluſ. iur. tomo 4. lit. tera H. concluſ. 64. num. 24. fol. 271. in illis verbis: Limita, quia hæres hæredis non venit, quando dictum fuit, infraſcriptos hæredes, vel quando de haerede teſtatoris fit mentio, Alex. conſ. 173. in fine lib. 5. Hippol. Riminald. dicto conſ. 252. num. 38. & 39. lib. 3. qui quando facta eſt mentio de hæredibus teſtatoris à teteſtatore ipſo, ſubſtitutionem conditionalem non tranſmitti in hæredis hæredes, non modò pracitatis numeris, & alijs referendis infra, ſed etiam per totum conſilium reſoluit; & in fauorem huius partis decidit iſtum caſum, prout notabitur inferiùs ad ſolutionem argumentorum.

Denique & vltimo loco, in fortioribus quoque terminis, quando ſcilicet non ſimpliciter res legatur, ſed ad vitam legatarij relinquitur, & poſt mortem eius ſubſtituitur hæres; caſum præſentem, in quo ſimpliciter res reliquitur hæredibus in euentum alicuius ex illis duabus conditionibus; decidit M. Ant. Pereg. de fideicommiſſis, dicto articulo 32. num. 78. in finalibus verbis: nam cum adduxiſſet duas opiniones contrarias in eo dubio, an ſcilicet legata relicta ad vitam legatarij, & poſt eius mortem ſubſtituto hærede, conditionalia ſint, nécne; tandem procliuior eſt in eam ſententiam, quod legatum tranſmittatur ad hæredum hæredes, vt ſuprà dictum fuit, & inferiùs dicetur; Attamen quod ſi hoc caſu fuiſſent plures hæredes ſcripti, & vnus ex eis ſupereſſet, ille admitteretur integraliter ad totam rem legatam, & cæteris, hoc eſt, hæredum hæredibus, præferri deberet. Quod (vt dixi) in fortioribus, atque ſtrictis magis terminis, diſceptationem diluit propoſitam.

Nec obſtant fundamenta illa omnia, quæ pro contraria parte, quod ſcilicet ſubſtitutio conditionalis tranſmittatur ad hæredum defunctorum hæredes, adducta, atque ponderata fuere ſuperiùs. Non obſtat primum, pro cuius reſolutione, atque explicatione; reuocanda erunt in memoriam, atque repetenda ea, quæ ad fundamenta partis ſecundæ, ex n. 38. cum ſeq. expendi ſuprà, & inferiùs dicentur ad ſolutionem quinti argumenti; vbi dilucide explicatur, nunquid appellatione hæredum in ſubſtitutionibus, & fideicommiſſis veniat hæredis? & differentia conſtituitur inter heredem ipſius teſtatoris, & hæredem alterius, in quem verba diriguntur; vt primo caſu diſpoſitio intelligatur ſtrictè de primo hærede; ſecundo, ſecus. Deinde, quod regula dictæ l. final. C. de hæred. inſtit. procedit, & loquitur in his, quæ tranſeuntad hæreddes hæredis; ſed in his non tranſeunt, vt in ſubſtitutione conditionali, ſecus eſt, vt quando affectio teſtatoris dirigitur ad certos hæredes, veniente ex eius iudicio, & ideò non tranſit ad alios, vt latiùs ibi. Rurſus, cum diſpoſitio refertur ad hæredem diſponentis, ſiue teſtatoris ipſius, diſtinguendum fore, an teſtator grauer hæredem, an ei prouideat, provt latius quoque per Peregrinum ibi relatum. Denique, & ea prælegenda, quæ Tiraq. Mantica, Simon de Prætis, Lofredus, Ant. Gomez. Carolus de Tapia, Hippol. Riminald. & Alex. Rauden. à me commemorati in tractatu de vſufructu, c. 16. n. 29. & Thuſcus, tom. 4. littera 1. concl. 64. fol. 270. in propoſito articulo tradiderunt, ex ipſis namque deducitur etiam, in caſu præſenti, & in materia fideicommiſſi, & ſubſtitutionis, non vrgere argumentum pro contraria parte ponderatum.

Non obſtant etiam ea, quæ dicta fuere ad secundum. Quibus vt ſpecificè reſpondeatur, repetenda quoque erunt ea, quæ ad fundamenta eiuſdem partis ſecundæ, ex n. 46. cum ſeq. adnotata, atque ſcripta reliqui ſuprà. Multum ſcilicet intereſſe, cum diſpoſitio refertur ad hæredem diſponentis, an teſtator grauauerit hæredem, vel eidem prouideat. In primo namque caſu, cum procedit grauando, omnes etiam eius hæredes, quamuis vlteriores grauaſſe præſumitur, ne primus hære magis dilectus, & ſibi cognitus, deterioris ſit conditionis, quam incognitus, & non dilectus: ſicuti ex Peregr. d.a. 32. n. 67. tradidi ibidem, qui ipſe alio ſimili confirmat, quod legata ſcilicet ab inſtituto relicta, ea ipſa ratione à ſubſtituto repetita præſumuntur; provt latius oſtendit, & alias rationes adducit Menochius, lib. 4. præſumpt. 108. per totam. maximè, n. 4. & 5. Fachineus etiam, hoc eodem argumento 2. præcitatus ſupra.

Tertium quoque argumentum non refragatur: nam quod dicitur, per fideicommiſſum ſuccedi teſtatori, non procedit ſimpliciter, ſed ſolum reſpectu diſpoſitionis eius, vel mediante perſona grauati, vt aliàs plenè declarauit Socinus, iun. in conſ. 126. In teſtamento egregij viri, n. 49. 50. & 51. lib. 1. vt ita dici poſſit, quod imò fideicommiſſarius ſuccedit perſonæ grauatæ plerumque, vt ipſe Socinus iunior contendit, in conſ. 54. n. 22. lib. 4. qui & aliter reſpondet n. 23. videlicet argumentum procedere per præſumptiones, & coniecturas, quæ obtinent in caſu dubio, & vbi verba, atque præſumpta mens non repugnarent. Secus tamen, cùm verſamur in claris, & per quæ certa, & aperta teſtantis voluntas apparet, ſicuti accidit, cum hæredis verbum profertur ab homine in ſubſtitutione, intelligitur namque de hærede ſcripto, quia eo caſu conſideratur mens teſtatoris, & eius affectio, & voluntas; ſicuti latius explicaui num. præcedentib. ſic ſanè Socinus ipſe iunior, præcitato conſ. 54. n. 7. lib. 4. argumentum propoſuit eo caſu, quo par ratio, & pat affectio videtur fuiſſe in hæredis hærede, quæ in hærede, hoc eſt in nepotibus ex filio defuncto, provt ibi tradit ſpecificè: quæ par affectio ceſſat in terminis noſtris, vbi non verſamur inter deſcendentes. Et quamuis idem Socinus, n. 23. totum fundamentum ad excludendum hæredum hæredes, fecerit in eo, quod in caſu ſibi consulto, diſpoſuit expreſsè teſtator, quod omnia legata, & relicta D. Catherinæ, poſt mortem eius, perueniant ad infraſcriptos ſuos hæredes: & ipſa bona, dictæ vxori legata, ea defuncta, iure inſtitutionis eiſdem hæredibus infraſcriptis reliquit. Vocatio autem infraſcriptorum hæredum, perſonaliſſima ſit, & non importet hæredis hæredem, vt ibidem probauit n. 12. & antea n. 9. attamen idem eſſe, quando affectio teſtatoris dirigitur ad certos hæredes, venientes ex eius iudicio; ſingulariter tradidit Cardinalis Mantica, de coniecturis vltimar. volunt. lib. 8. tit. 14. in finalibus verbis, vbi æquiparat, quod de hæredibus ſcriptis, vel ſupràſcriptis, mentio facta fuerit, aut quod affectio dirigatur ad certos hæredes, qui veniunt ex iudicio teſtatoris; & vtroque caſu dicit, quod non alij, quàm qui teſtamento ſcripti ſunt, admittuntur: & citat quamplures Authores ita tenentes: & id ipſum tenuit etiam Simon de Prætis, lib. 3. ſolut. 5. n. 25. 26. & 27. fol. 18. Hippolyt. Riminaldus, in conſ. 252. n. 36. & 37. lib. 3. Cardinalis Thuſcus, tom. 4. littera H. concl. 64. n. 24.

Non etiam obſtat quartum fundamentum, quod imò hæredis, aliquando venti appellatione hęredis ſcripti; iuxta l. 1. C. quorum legatorum: quia respondetur, quod ea in lege, hæredi hæredis competit illud interdictum iure tranſmiſſionis, nam in terminis legis illius incœpit hæredi competere, vt patet ibi, non conſentiente patre tuo, &c. De eo igitur tranſiuit in filium, & hæredem eius, cum hæreditas ſit ſucceſſio in vniuerſum ius, quod defunctus habuit: l. hæreditas. ff. de regulis iur. & l. nihil aliud. ff. de verbor. ſignific. & declarat Corneus, in præallegato conſ. 69. 2. tol. vol. 4. dicens; quod in hæredem tranſit omne ius actiuum, & paſſiuum, & ita totaliter ceſſat argumentum ex d.l. 1. ſed poſito etiam, quòd ſi non competisset in vita ſua ſcripto hæredi (quia nondum legatarius occupaſſet) competeret hæredi eius, ſi tunc res legata occuparetur (quod poteſt tolerari, vt inquit Socin. iun. in conſ. 54. n. 27. lib. 4.) dicendum erit ex ipſo Socino iun quod illud toleratur ex identitate rationis: nam cum detur illud interdictum pro conſeruando falcidiam, & ius eius, vt dicitur in ipſa præcitata l. 1. & falcidia etiam per hæredem hæredis poſſit detrahi, ſi per ſcriptum hęredem detracta non fuerit, conuenit, vt etiam ei tale interdictum competat, cum etiam tunc vrgeat ratio illius. Prætereà, ſumus ibi in lege, quæ ex aliqua affectione non mouetur, ſed ratione illa, vt debita falcidia hæredi conſeruetur, vt dictum eſt; vnde nihil mirum, ſi etiam hæredi hæredis ſcripti competit, concurrente identitate rationis, vt iam dixi: Sed in caſu præſenti agitur de diſpoſitione teſtatoris, quæ à ſola teſtantis voluntate dependet, & illa ſolet ſecundum affectionem regulari, & cum voluntas in dubio illa præſumatur, quam verba important, à quorum ſignificatione non eſt recedendum, niſi de contraria mente teſtatoris appareat, l. non aliter, in principio, ff. de leg. 3. verbum autem hæredis, cum profertur ab homine in ſubſtitutione, & fideicommisso, intelligitur de hærede ſcripto, quia eo caſu conſideratur affectio teſtatoris, & eius mens, & voluntas, vt latius obseruatum eſt num, præced. & in terminis noſtris ad text. in d.l. 1. ſic reſpondet Socin. iun. d. conſ. 54. n. 26. & 27. lib. 4.

Quintum quoque fundamentum non obſtat. Reſpondetur namque, terminos illos, in quibus Alexand. Bertrandus, & Riminaldus, in argumento relati loquuntur, diuerſos eſſe à terminis noſtris: nam cùm fit mentio hæredis teſtatoris à teſtatore metipſo, intelligitur ſtrictè de primo hærede in fideicommiſſis, & ſubſtitutionibus; cum verò agitur de hærede, aut hæredibus alterius, in quos verba diriguntur, & qui à teſtatore incogniti ſunt, hæredi appellatione veniunt etiam meditionalem ita concluditur, ſubſtitutionem conditionalem non tranſire ad hæredis hæredes, vbi hæredes teſtatoris, ab eo ipſo ſubſtituuntur, aut vocantur. Diuerſum autem, cum alterius, non teſtatoris hæredes inuitantur. Sic ſanè Alexandr. Bertrandum, & à ſe antea tradita, accipit, atque intelligit Hippolytus Riminaldus, dicto conſil. 242. ex num. 32. cum ſeq. & num. 38. 39. 40. & 42. & num. 46. & num. 90. & 109. lib. 3. & diſcriminis ratio ſtat in eo, quòd ex dictis ſuprà, ex num. 41. cum ſeq. & num. 50. & ſumptam voluntatem, quæ in propriis hæredibus honoratis, & vocatis conſideratur, vt alij hæredes non admittantur, ceſſare in hæredibus incertis, & incognitis, cum in eis nulla affectio conſiderari valeat quemadmodum nec in eorum hæredibus; atque ita hæredum hæredes ſic admitti debeant, ac hæredes ipſi, cum omnes incogniti, & non dilecti, aut maiori affectione inuitari potuerint; ſicuti ex eisdem, ibi obſeruatis, elicitur; atque ex his, quæad solutionem tertij argumenti adnotaui ſuprà, in finalibus verbis, vbi retuli Cardinalem Mantiam, de coniectur, vltim. volunt. lib. 8. tit. 14. in finalibus værbis, qui vt hæredum hæredes non admittantur, principaliter conſiderat, quod affectio teſtatoris dirigatur ad certos hæredes, venientes ex eius iudicio; quaſi ſecus ſit, & admitti debeant hæredum hæredes; quando non dirigitur ad certos hæredes ſed incertos potius, quales ſunt in caſibus præfatorum Authorum, & incogniti, & non venientes ex eius iudicio. Retuli etiam Simon. de Prætis, Hyppol. Riminal. Peregrin. & Thuſcum, qui hoc eodem loco, ita expendi debebunt, provt ibi expenduntur, expreſſim namque probant distinctionem præfatam ex affectione, & iudicio teſtatoris deducitur, quando dirigitur ad certos, & cognitos hæredes, vel ad teſtatore, vel diſponente non inſtituti. Propoſitam autem distinctionem ſæpè repetit, & eruditè approbat Hippolyt. Riminald. dict. conſ. 252. n. 33. 34. & 35. maximè in verſic. quod ibi non venit hæres, vbi in hunc modum inquit: Quod ibi non venit hæres hæredis, quia teſtator habuit illa affectionem ad hæredem ſuum ſcriptum in teſtamento, cum ad ignotes non ſoleat affectio communiter haberi: quæ ratio affectionis ceſſat in caſu ſuo, quando teſtatrix ſubſtituit Ioannem, vel eius hæredes, non enim mota fuit propter affectionem, quam habuit ad hæredes dicti Ioannis ad ſubſtituendum poſt mortem illius. Et n. 38. ibi: Tertio repetenda pariter eſt ſolutio Baldi, in d.l. fin. opp. 4. C. de hæred, inſtit, ad d. §. hæc verba, quem ſequitur Alex. ibi. & in conſ. ſæpiùs citatis: quòd in illo § fuerat facta mentio de hærede ipſius teſtatoris, at hic de hærede alterius, quorm primo caſu non intelligitur de hærede hæredis, ſecundo ſecus, & ita ceſſat ille textus omnino. Et iterum n. 39. & 40. ibi: Diſtinguendum inter hæredem ipſius teſtatoris, & hæredem alterius, in quem verba diriguntur, vt primo caſu ſtricte de primo hærede dumtaxat intelligatur, ſecundo ſecus. Et num. 40. ibi: At in caſu noſtroverbum hæredis, prolatum fuit respectu alterius, quam diſponentis, nam tali caſu intelligitur de quibuscunque hæredibus, primis, vel ſecundis, quos omnes ignorauit teſtator, quales eſſent futuri, & ſic non ratione affectionis ſuæ fuit motus, & c. Et n. 42. 43. 44. 45. & 46. ibi: Id enim contingit in eo caſu, provt in dicto §. hæc verba: quia teſtator locutus fuerat de hæredibus ipſius, non autem alterius; qualis eſt caſus noster, unde nihil mirum ſi non intelligitur ibi de hæredibus hædum, at hic ſecus. Et iterum Riminals. ipſe. num. 109. & 110. vbi in hunc modum ſcriptum reliquit: nam D. Ludouicus teſtator non fecit mentionem de hæredibus ſuis, ſed D. Ludouicæ, in quam verba ſua dixerit, respectu quortum hæredum nulla verſatur cognitio teſtatoris, nullàque affectio cadebat, vt concludit Alex. in dicto conſil. 49. colum. fin. Propterea vniformis erat ratio, quod ita ſecundus hæres, ſicut primus D. Ludouicæ, ita extraneus, ſicut deſcendens ab ea ſuccederet: cum totum hoc in poteſtate, & affectione ipſius D. Ludouicæ, teſtator reliquiſſet. Propterea ſtat in hoc maximus error, aut fallacia dominarum rearum, & Aduocatorum ſuorum, qui volunt, hanc ſubſtitutionem metiri ſecundem affectionem teſtatoris, dicentes, non eſſe veriſimille, quod voluerit appellatione hæredum D. Ludouicæ venire hæredes vlteriores, & extraneos, vt Comitem Hippolytum ad excluſionem rearum deſcendentium ex ipſo teſtatore: id enim procederet, ſi de ſuis hæredibus D. Ludouicus fuiſſet locus, non autem alterius, vt D. Ludouicæ, quod ſecundum, non primum fecit. Et propterea res eſt regulanda ſecundum affectionem D. Ludouicæ, quæ magis affecta fuit marito ſuo, & illius nepoti, & c. Et id ipſum quod Hippolyt. Riminaldus, concludit Socinus iunior, dicto conſ. 54. n. 11. & 12. lib. 4. maximè in illis verbis: quod non eſt in noſtro caſu, quia hæres hæredis non reperitur aliquo modo ſcriptus, nec in eum cadit affectio teſtatoris, quæ non eſt ad incognitos, & c. Et voluit Menochius, provt ponderatur ſuprà, ad fundamentum partis ſecundæ, in fine.

Non obſtant etiam ea, quæ ad ſextum argumentum ſcripta, & tradita fuere ſupra. Pro quorum vera explicatione animaduertendum erit inprimis, in ipſomet articulo, vtrum legata relicta ad vitam legatarij, & poſt eius mortem inſtituto hærede, ſint conditionalia, vel non, & ſic hærede præmoriente, locus ſit tranſmiſſioni, necne: contrariam ſententiam tenuiſſe Paulum Caſtrenſem, Alexan. Picum, & Ruinum, & exiſtimaſſe, ſubſtitutionem eiuſmodi conditionalem reddi, ac idcirco expirare, præobeunte hærede; ſicuti eos refert Peregrinus, dicto articulo 32. num. 78. qui tamen contrarium ſequitur, provt in argumento notaui: ac in eis terminis rectè quidem, propter rationem illam communem à Pariſio redditam. Rurſus, pro reſponſione animaduertendum erit, caſum, & terminos illius quæſtionis, diuerſos eſſe à caſu, & terminis quæſtionis noſtræ, & caſus præſentis; agimus namque, cùm res ſimpliciter legatur, & poſt mortem legatarij hæres ſubſtituitur, ſiue quando legatarius eſt ſimpliciter grauatus reſtituere poſt mortem hæredi; ſecus autem eſt in terminis Pariſij, cum res alicui legatur ad vitam, ſiue cum legatarius eſt grauatus cum illa qualitate, quouſque vixerit, nam eo caſu magis hæreditarium ius, quam hæredis perſona conſideratur, & idcirco reuerti debet ad illam perſonam, in qua conſiſtit ius hæreditarium, ſiue ſit hæres ſcriptus, ſiue hæres hæredis; quia legatum temporaliter relictum, finito tempore, ad ius hæreditarium reuertitur: l. ſi ita. ff. de ſtatuliberis, l. illud. C. de legatis: & poſt Bartol. Bald. Salicet. Fulgoſium, Paul. Caſt. Alex. Corneum, Iaſon. Decium, Pariſium, Rubeum, Ripam, Socin. iun. Caualcan. ita explicauit Peregrinus, dicto art. 32. n. 76. & 77. & ante ipſum Pariſius metipſe, præcit. conſil. 21. num. 44. qui ea comprobat ratione, quam ex Peregrino adduxi ſupra eodem 6. argumento. videlicer, quod exprimitur illud, quod tacite ineſt: ita quoque reſoluit Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſ. iur. tom. 4. littera H. concluſ. 64. numero 14. fol. 270. vbi diſtinguit, declarando materiam, quod aut legatum fuit ad tempus relictum, putà, lego tibi quouſque vixeris, & cenſetur legatum temporale ad vitam legatarij, & iſto caſu quandocunque moritur legatarius, legatum reuertitur ad hæredem, ſiue primum, ſiue hæredem hæredis primum, vel ſecundum, quia tempore ſoluitur legatum: aut legatum fit ſimpliciter legatario, & grauatur ſub conditione, vt poſt mortem reſtituat hæredi, ſeu alteri, & iſto caſu ſi legatarius ſuperuiuat hæredi, vel ſubſtituto, non fit tranſmiſſio ad hæredem hæredis, per text. quem citat. in d.l. in cauſæ 2. § Pomponius. ff. de minoribus, & Alex. in conſ. 173. n. 2. lib. 5.

Denique & pro ſolutione fundamenti ipſius obſeruandum erit, in eiſdem terminis, ipſo q́ue dubio per Pariſium excitato, contrarium tenuiſſe Socinum iuniorem, dicto conſil. 54. ex num. 9. cum. pluribus ſeq. lib. 4. ibi namque, cùm quæſtionem propoſuiſſet de relicto facto vxori de certis bonis, vt vtatur & fruatur donec vixerit, & poſt eius mortem perueniant dicta bona ad infraſcriptos ſuos hæredes, vtrum ſcilicet debeantur filiis & hæredibus vnius ex hæredibus ante vxorem præmortui, an vero vni tantum ex hæredibus, qui ſupereſt, & ſeptem argumenta propoſuiſſet ex num. 1. vſque ad num. 9. contendens probare, quod hæredes hæredum præmortuorum admitti debeant pro rata cum hærede ſuperſtite; tandem ex dicto num. 9. cum multis ſeq. vſque in finem conſilij, conſtanter defendit, quod eiſdem, & aliis quibuſcunque argumentis non obſtantibus, veritas eſt in contrarium: & ſic concludendum putat, ſolum Iacobum ſuperſtitem ad bona D. Catherinæ legata, ea iam defuncta, eſſe admittendum, excluſis penitus filiis & hæredibus Andreæ, & Antonij præmortuorum. Et reddit rationem in effectu, quam ſæpè repetit, & latius comprobat, quod verba illa, ad infraſcriptos ſuos hæredes apertam, & claram teſtantis voluntatem oſtendunt, quod ſolum per eam dicantur vocati, qui ſcripti hæredes fuerunt, & non alij, hoc eſt, hæredum hæredes, quia ij nec ſcripti fuere, nec oculis corporeis legi poſſunt. Idcirco num. 18. & 19. inquit, non obſtare conſilium Pariſij 21. in contrarium allegatum, quoniam eius deciſio, ſtantibus verbis illis, infraſcripto hæredi, non eſt vera; quoniam ea verba ſunt perſonaliſſima, & ſolum hæredem ſcriptum dicuntur reſpicere, provt latiùs ibi proſequitur. Et id ipſum fequuti fuere Mantica, Simon de Prætis, Peregrin. Riminaldus, & alij, in locis citatis ſuprà, ad ſolutionem tertij argumenti: ideò autem Socinus iunior, ibidem, totum fundamentum facit in verbis prædictis, ad infraſcriptos ſuos hæredes, quoniam legatum ad vitam fuerat relictum, ſiue donec vixerit legataria, & poſt eius mortem hæredibus, quia ſi non ad vitam, ſed ſimpliciter bona relicta fuiſſent, non eſſet neceſſarium verbum illud, infraſcriptos, ſed verbus ſolùm hæredes, ſufficeret, nam quando res ſimpliciter legatu, verbum hæredes, ſi ad teſtatoris hæredes refertur, idem operatur, quod verbum infraſcriptos hæredes, & de hæredibus duntaxat ſcriptis intelligitur, vt ad ſolutionem quoque tertij argumenti, in finalibus verbis, ex Mantica, tis, Riminaldo, Peregrino, & Thuſco obſeruaui: & optimè percipit Peregrinus ipſe, dicto artic. 32. numero 74. & de his hactenus, quæ (vt vides) ingenti ſtudio, atque labore reſoluta, & digeſta fuere, nec ita dilucidè vllus Recentiorum tradiderat.

Prætereà, atque principaliter obſeruandum, & conſtituendum erit, ex eiſdem hactenus obſeruatis, & ſcriptis, & cap. præcedenti traditis, inferri ad re [Ex alteræ Senatus Hispalensis in eadem materia ſingulari, & in caſu admodum aſſiduo, notanda definitione.]ſolutione, & comprobationem caſus alterius practici, admodum aſſidui, & qui diebus præteritis in Hiſpalenſi Regio Senatu, ex cauſa appellationis ab inſeriori, ex facto euenit: Petrus namque de Ribera in ex tremis conſtitutus, teſtamentum condidit, & quatuor fratribus ſuis hæredibus inſtitutis, pluribùſque legatis relictis, inter alia legata cauit ſemel, quod omnibus ſuis hæredibus, abſque liberis decedentibus legabat conſanguineis ſuis domum ſuam: iterum autem, quod poſt mortem omnium ſuorum hæredum, qui ſine liberis deceſſiſſent: domum eandem ipſis relinquebat. Iterum denique, ipſomet teſtamento expreſſit: Y ſucediendo, que todos los dichos mis herederos mueran ſin hijos, ni deſcendientes legitimos, quiero, y es mi voluntad, que las dichas caſas grandes de mi morada, que yo dexo, vengan a Gomez, Diego, Iuan, y Beatriz, mis ſobrinos, hijos de doña Mencia de Ribera mi prima hermana, las quales ayan y tengan para ſi, y por proprias ſuyas, que aſſi ſe las dexo y mando. Viuentibus itaque tribus ex præfatis hæredibus inſtitutis, vnus namque deceſſerat iam; vnus ex dictis quatuor legatariis, Didacus ſcilicet, ad dictam domum vocatus cum aliis tribus poſt mortem hæredum, deceſſit, poſtmodum vero nonnullis ab hinc annis, cedente die legati, & omnibus hæredibus abſque filiis, & deſcendentibus defunctis, præfati alij tres, Gomezius, inquam, Ioannes, & Beatrix, iuxta tenorem dicti teſtamenti, poſſeſſionem domus præfatæ præoccuparunt, & apprehenderunt, & cum excitatum fuiſſet dubium, & controuerſia, ac lis mota ab hæredibus dicti Didaci, qui ante hæredes ex hac vita migrauit, vtrum ſcilicet deberetur ipſis pars domus ipſius, & legatum pro ea parte tranſmitti potuiſſet, necne; iuridicè definiuit Senatus, legatum pro vlla parte tranſmitti non potuiſſe, legatario ante hæredes præmortuo, & hæredibus eiuſdem legatarij ſilentium impoſuit, totamque domum pleno iure adiudicauit tribus ſuperſtitibus, Gomezio inquam, Ioanni, & Beatrici.

Senatus autem definitio, ex his omnibus, quæ eodem cap. & præcedenti tradidimus, comprobatur adeò manifeſtè vt vides comprobatur etiam in indiuiduo ex ſequentibus. Ac primum equidem, quoniam legatum præfatum, negari non poteſt, quin ſub conditione relictum fuerit, videlicet, ſi hæredes omnes inſtituti, abſque liberis deceſſiſſent; paria namque ſunt exprimere, & cauere ſub conditione, ſi abſque liberis deceſſerint, vel adiicere, mortuis omnibus, aut moriendo abſque liberis; cum intentio, & propoſitum teſtatoris, magis quam ſonus, & figur verborum attendi debeat, vt inducatur, vel non, conditio; ſiue diſpoſitio efficiatur conditionalis, aut pura; quod cap. præcedenti, num. 33. & 34. adnotaui. Et vltra ibi dicta, corroboratur ex eo, quod in propriis terminis tradiderunt Curtius iunior, in conſil. 313. Cephalus, in conſil. 37. num. 15. lib. 1. Burſatus, in conſ. 8. num. 23. lib. 1. Franciſcus Viuius, deciſ. 484. num. 7. & ſeq. lib. 3. Morotius, responſo 3. num. 1. & reſponſo 2. num. 12. Antonius Theſaurus, quæſt. 68. Forenſi, num. 14. fol. 384. Legatum inquam, an purum ſit, & tranſmiſſibile, vel conditionale, & non tranſmiſſibile, ex coniecturis etiam, non modo ex expreſſa teſtatoris voluntate dignoſci. Certi autem, & indubitati iuris eſt, legatum ſub conditione relictum, ſi pendente conditione legatarij mors interueniret, ad hæredes illius non tranſmitti; provt latè probaui cap. præcedenti. & ſuprà hoc eodem cap. numero trigeſimoquarto, & ſunt iura expreſſa in titulo, ff. & C. quando dies legati cedat, & in l. vnica. § ſin autem aliquid ſub conditione. C. de caducis tollendis, & notarunt poſt alios multos Authores Ioannes Bolognetus, 2. parte, §. cum ita. l. hæredes mei. ff. ad Trebell. num. 109. Ludou. Morotius, reſponſo 2. fere per totum. Antonius Theſaurus, Forenſium, dicta quæſt. 68. num. 1. Ludou. Caſanate, in conſ. 32. n. 19. Petr. Surdus, in conſ. 123. n. 7. lib. 1. & de alimentis, titul. 9. quæst. 6. num. 8. fol. 579. Blaſius Flores Diaz de Mena, in addit. ad deciſ. 158. ad finem, verſic. tertia. Cardinalis Thuſcus latè, tom. 5. littera L. concluſ. 39. per totam, folio 41. & tom. 8. littera T. concluſ. 372. ex fol. 365. vbi etiam latè, quod tranſmitti non poteſt ius nondum competens, & quando ſecus.

Secundò etiam facit, legatum poſt mortem hæredis relictum, conditionale eſſe: l. prima, §. dies. l. hæres meus 78. in principio. ff. de condit. & demonſt. l. ſi cum hæres, & l. huiuſmodi, verſic. nam tale, ff. quando dies legati cedat. Curtius iunior, in conſ. 313. n. 1. Cephalus, in conſ. 37. n. 1. lib. & in conſ. 188. n. 10. lib. 2. latè Morotius, dicto reſp. 2. n. 5. 8. & 9. Antonius Theſaurus, dicta q. 68. Cæſar Barzius, deciſ. 81. n. 1. 2. & 15. & latiùs n. 12. & 15. Cardinalis Thucus, multis in locis, de quibus infrà. Zabarella, in conſ. 133. n. 6. verſic. ad tertium. Alexander, in conſ. 14. num. 3. lib. 1. Ludouicus Romanus. in conſ. 17. & in conſ. 480. Cùm ergo poſt mortem hæredum relictum domus factum fuerit in caſu præſenti, nequaquam tranſmitti potuit, præmortuo legatario prædicto: quod etiam voluit Ioannes de Imola, in l. ſi cui legetur, §. hoc autem, col. prima, in fine, verſic. nam ſi grauatur hæres, iuncto, verſic. item nota quod non quod non videatur, de legatis primo, poſt Iacob. de Arenis, per eum allegatum; vbi inquit, quod grauatus dare Titio decem, cùm morietur, ſi interim legatarius decedat, non tranſmittit. Et id ipſum probauit Caſtrenſis, in l. ex his verbis, num. 2. in fine, C. quando dies legati cedat. & exornauit Stephanus Gratianus, diſceptationum Forenſium, cap. 136. n. 29. & ſeq.

Tertiò & in fortioribus terminis facit textus, in l. quibus diebus. 40. §. quidam Titio. ff. de condit. & demonſtrat. vbi legatum fuit priùs purè relictum: deinde adiectum in fine, quod legata tunc ſoluerentur, quando, vel ſi mater moreretur: & quamuis O filius illius esset ſententiæ, vt ſolutioni diem magis, quam conditionem adiectam conſeret; tamen Labeonis comprobatur reſponſum, qui dicebat, illa verba conditionem importare: & ſic etiam, quod vnica non ſit enunciatio, ſed duplex, legatum remanet conditionale. Sicuti contra Hotomanum, in conſ. 78. rectè perpendit eum textum Antonius Theſaurus, Forenſium, dicta q. 68. n. 5. qui etiam loquitur in fortioribus teminis, quam noſtris, quando ſcilicet, legato prius ſimpliciter relicto, deinde fuit datum tempus, cùm filia nupſerit, ad ſoluendum: & tamen reſoluit, quod verba ibi propoſita conditionem important, vt legatum non tranſmittatur. Quanto ergo magis pro illa quarta parte domus legatum tranſmitti non potuit in caſu præſenti, cùm non modò fuiſſet relictum, ſi hæredes morerentur, ſed ſi abſque liberis mortui ſint, & ſic in tempus mortis eorum, & ſi ſine liberis deceſſiſſent.

Quartò etiam facit, in caſu ipſo propoſito, non modo caſum illum decedendi abſque liberis, incertum eſſe, & conditionalem, vtpotè ex futuro euentu dependentè, & qui poterat adeſſe, vel non ad eſſe, quod pluſquam certum eſt, verum etiam diem ipſum mortis hæredum (quando habendorum, vel non habendorum filiorum conditio deficeret) incertum eſſe, & ideò conditionem facere: l. ſi Titio 22. §. primo, ff. quando dies legati cedat. At dies incertus conditionem in teſtamento facit: l. dies incertus 74. l. hæres meus 78. ff. de condit. & demonſt. l. ſi poſt diem. ff. quando dies legati cudat. cum aliis adductis per Hieronymum de Ceuallos, practicarum commun. contra commun. quæſt. 790. num. 10. & præſertim, quando verbis ablatiui caſus legatum fuit conceptum, provt in præſenti conceptum apparet, quæ conditionem important, ſicuti alio cap. ſtatim latiùs probabitur: & ſuturum tempus reſpiciunt, & ſic legatum ante ipsum diem legatario defuncto, tranſmitti non potuit; provt contendunt poſt alios Authores Oſaſcus, deciſione 165. num. 17. Hippolytus Riminaldus, in conſilio 334. lib. 3. Ludouicus Morotius, responſo 2. & 3. Franciſcus Viuius, deciſ. 484. ex num. 6. cum ſequent. lib. 3. Antonius Theſaurus, Forenſium, dicta quæſtione 68. num. 6. 7. & 8. Stephanus Gratianus, diſceptation. Forenſium, cap. 136. num. 25. & ſeq. & deciſion. 153. Peguera, & Chartarius, vbi ſtatim.

Prætereà & quinto loco faciunt ea, quæ ſpeciaficè magis tradiderunt, vt totam hanc materiam, circa incertitudinem temporis explicarent, & interpretarentur textum, in l. ex his verbis. C. quando dies legati cedat. & in l. Firmio 26. §. primo, ff. eod. l. Sæius Saturninus 46. ff. ad Trebell. Flaminius Chartarius, deciſ. 102. Franciſcus Marcus, q. 310. Cremenſis, ſingulari 112. Ludouic. Morotius, reſponſo 2. num. 8. & 9. Antonius Theſaurus, Forenſium, dicta q. 68. num. 9. 10. & 11. Marc. Anton. Peregrinus, de fideicommiſſis, art. 31. num. 19. Peguera, deciſ. 107. latiùs Stephanus Gratianus, dicto cap. 136. num. 25. cum pluribus ſeq. vſque ad num. 46. & deciſione 153. Cæſar Barzius, deciſione Bononiæ 81. Videlicet, quod aut incertitudo prouenit ex actu futuro, vt cum ille nupſerit, vel cùm hæres morietur, quæ duo æquiparantur, l. cum teſtator. C. de teſtam. manumiſſis, & tunc tempus illius actus, quia reſpecit incertitudinem actus, quo pendente incertum eſt, quis moriatur, an hæres, vel legatarius, legatum non tranſmittitur, quia dies intus conditionem importat; & poteſt mulier nubere, vel non nubere, & ante conditionis euentum poteſt mori legatarius. Et ita eſt in illo caſu, quando legatum debet ſolui poſt mortem vſufructuarij, vt per Franciſc. Marcum, dicta q. 318. vel poſt mortem Tertij, vt per Cremenſem, dicto ſingulari 112. Vel prouenit ex actu, qui quidem futurus eſt, ſed certum eſt, conditionem extituram, & actum habere ſuum effectum, licet dilatione ſuſpendatur, vt Relinquo Titio centum, cum ipſe morietur, tunc legatum tranſimittitur, quia dies eſt certus, & non ſuſpenditur. Caſus eſt in d.l. hæres meus 78. ff. de condit. & demonstr. l. ſi hæres, ff. quando dies legati cedat. & ſimilis eſt conditio poſita in l. ex his. Ratio eſt, quia conditio certò extura, non reddit conditionalem diſpoſitionem, ſed puram, l. ſi pupillus. §. primo. ff. de nouat. vbi Caſtrenſis; ideò ſi certum non ſit, an ſit conditio extitura , vel non, legatum dicitur conditionale, & ita concludit Antonius Theſaurus, dicta quæſtione 68. numero 9. & 10. qui ſubdit, clariùs diſtingui poſſe, quod aut conditionis euentus reſpicit perſonam legatarij, & certum eſt, ipſam conditionem extituram, ſed dubitatur, an mortuo, vel viuo legatario exiſtat, tunc ſi moriatur legatarius ante conditionis euentum, legatum non tranſmittitur, quia cauſa, ex qua legatum debetur, ſemper debet præcedere; ideò ſiue legatum factum fuerit, cùm quid factum fuerit, vt cùm nupſerit, vel; nubet filia mea; vel cùm quid factum non contingere, quod ante caſum legatarius moriatur, non tranſmittur legatum: l. huiuſmodi 13. ff. quando dies, legat. cedat. l. ſi dies 21. eod. At ſi reſpiciat conditio perſonam hæredis, & tempus certum, iura quod tempus aliquid facere debeat, veluti cum ad legitimam ætatem peruenerit, vel cum hæreditatem capiet hæres, tunc legatum tranſmittitur, quia purum cenſetur: l. ex his verbis, l. pontionilla. C. quando dies legat. cedat. d.l. ſi dies, §, ſi ſub conditione. ff. eod. ideò ſi conditio ſit talis, ante cuius euentum non poſſit legatum capi, putà, cùm liberos habuerit, vel ſi Titius hæres erit, tunc ſi decedat legatarius ante conditionis euentum, non tranſmittitur legatum ad hæredes: l. cum vxori. C. eod. hactenus Antonius ipſe Theſaurus, qui ſpecificè in vna, & altera diſtinctione comporibat iſtam partem. Et omnino conuenit ei Ludouicus Morotius, dicto reſp. 2. vbi nonnullos caſus ſingulariter conſtituit, atque diſtinguit in hac materia, & duas principales concluſiones conficit num. 7. 8. & 9.

Prima eſt, nihil referre in vltimis voluntatibus, an conditio apponatur circa ſubſtantiam legati, an circa reſolutionem, & executionem; exemplum, à pari procedunt iſta: lego centum Titio, ſi alis morietur, quo caſu conditio adiecta eſt ſubſtantiæ legati, vel ſi primò centum leget teſtator, & exinde iubeat non dari, niſi talis moriatur; nam vtroque modo legatum conditionale eſt, tempus mortis reſpiciens, textus eſt, qui hunc caſum decidit, in l. quibus diebus, §. quidam Titio ff. de condit. ibiq́ue hoc expreſsè notat Caſtrenſis, & Socinus poſt eum, in vltimo notabili: & ideò legatum eiuſmodi relictum poſt mortem hæredis, conditionale eſt, etiam quod executioni, & reſolutioni legati, non autem ſubſtantiæ tempus mortis ſit adiectum.

Altera concluſio Ludouici Morotij traditur dicto responſo 2. num. 8. cum tempus mortis, quod omnino incertum eſt, legato adiicitur, fiue in ſubſtantia, ſiue præſtationi; & tunc inquit, duos caſus diſtinguendos eſſe: primus, an tempus reſpiciat mortem legatarij, vt cúm teſtator legat Titio centum, cúm ipſe Titius morietur; & tunc quia mors legatarij certa eſt, legatum eſt purum. Secundus eſt caſus, poſt mortem hæredis, aut Tertij legatum relinquitur; & tunc, quia incertum eſt, an legatario viuo dies legati non cedat, legatum eſt conditionale, & legatarius defunctus viuo hærede, aut Tertio, ad hæredem non tranſmittit. Et citat text. in d.l. hæres meus 78. ff. de condit. & demonſt. & in l. ſi cum hæres. ff. quando dies legat. cedat, & in l. huiuſmodi. eod. tit. & adiicit num. 10. vſque adeo eſſe veram concluſionem præcedentem, quod etiam, quando conſtaret, legatum purè relictum fuiſſe ab initio, attamen ſi tempus mortis hæredis exinde adiectum eſſet ipſi legato, quod (vt dixerat) præſe fert conditionem, vtique legatum eiuſmodi purum, ademptum cenſetur ſub conditione adiecta, nec differt à legato relicto ſub conditione, vt per Oldrald. in conſil. 16. in principio, Ruinum, in conſilio 199. num. 4. lib. 2. & Hactenus Ludou. Motorius, qui in caſu præſenti legatum fuiſſe conditionales & impediri tranſmiſſionem mortuo legatario ante hæredem; concludit ſpecificè.

A Morotio autem non diſſentit, ſed potius ſuperiora omnia confirmat, & Senatus deciſionem conprobat quoque Stephan. Gratianus, diſceptationum Forenſium, d.c. 136. ex n. 25. vſque ad num. 44. is namque Author, d.n. 25. & tribus ſeqq. agnoſcit pro certo, quod dies incerta adiecta ſolutioni, & executioni, inducit conditionem, & impedit tranſmiſſionem, non ſecus ac ſi eſſet appoſita ſubſtantiæ, & diſpoſitioni legati, provt eſt, quando petitio, & executio legati differtur; in diem omnino incertum; cùm ſecus ſit (vt ipſe dicit) quando non eſſet dies omninò incertus, vt tempus ætatis, vel ſi apponeretur dies reſpectu honorati Quando autem eſt adiectum tempus incertum in perſona grauati, ſemper fit conditio, quamuis adiiciatur præſtationi, non ſubſtantia: legati, quia tempus incertum, quando habet ſe ad eſſe, vel ad non eſſe, adiectum etiam executioni, facit conditionem; cum ſecus ſit quando dies appoſita commenſuratur tempori, præfiniendo diem poſt certum tempus, tunc etenim non fit conditio, cum ſimus in die certa; provt has omnes doctrinas, & reſolutiones communes, iure, & authoritate & quamplurimorum Authoturm allegatione confirmat ibi Stephanus ipſe Gratianus, ex dicto n. 25. & tribus ſeqq. & is equidem (vt dixi) his accedit Interpretum placitis, de quibus ſuprà ſtatim etiam ex n. 29. conuenit omnino eiſdem, & Senatus Hiſpalenſis deciſionem comprobat manifeſte; inquit namque, quod nunc ab eo dicta, habent locum, quando adſunt dictiones ſuſpenſiuæ executionis in diem incertum, ita vt appareat, quod teſtator non voluerit, præſtari legatum, niſi in caſu euentus diei, aut conditionis purificatæ, etiamſi legatum priùs purè factum eſſet: in quo (vt vides) conuenit Theſauri, & Morotij reſolutionibus, iam relatis, provt ibi apparet ex d.n. 29. vſque ad num. 36. vbi firmat pedes in hoc, quod ſtantibus verbis ſuſpenſiuis, & caſu, in quo eſt verè conditio, ſiue appoſitis dictionibus aduerſatiuis, ſeu habentibus naturam aduerſatiuæ, quæ faciunt conditionem, & derogant puritati relicti, ex natura aduerſationis, fiue dilata executionein tempus mortis, aut caſum incertum; aut ſi non conſtet de contraria voluntate, conditio inducitur, & impeditur tranſmiſſio. Et id ipſum repetit num. 40. tribus ſeqq. vbi etiam ſtat ſemper in eodem propoſito, an ſcilicet tempus ſit adiectum per dictiones, quæ important conditionem principaliter, vel ſecundariò, vt latiùs ibi, & n. 36. vſque ad numer. 40. vbi inquit. quod non refert, quod dies incertus apponatur ad ſubſtantiam. vel ad executionem, cum vtroque caſu legatum ſit conditionale; ſiue mandetur præſtari legatum, Titius morietur, vel ſimpliciter dicatur ſolui, cùm morietur, vt etiam latiùs ibi.

Denique & ſuperioribus conuenit, ſed latiori, & diſtincta magis manu explicat hanc materiam, Iacobus Menochius (quem nullus prædictorum commemorat) lib. 2. præſumpt. 201. ex num. 30. vſque ad n. 51. qui cum ex propoſito ſumpſerit eò loci declarare, tranſmiſſioni legati, & fideicommiſſi, an, & quando ex præſumpta mente, & voluntate teſtatoris locus eſſe poſſit atque ex num. 17. vſque ad num. 34. præmiſiſſet primum caput illius diſputationis, quando ſcilicèt legatum, vel fideicommiſſum eſt purè relictum: atque ex num. 34. & quatuor ſeqq. ſecundum adduxiſſet caput diſputationis eiuſdem, quando ſcilicet legatum, vel fideicommiſſum fuit relictum ſub modo. Ex dicto n. 39. tertium caput inquit, quando legatum fideicommiſſùmve fuit relictum in diem; & hoc in capite quatuor principales caſus diſtinguit.

Primus caſus eſt, quando dies eſt certus, vt ſi teſtator reliquit legatum præſtandum Calen. Auguſti: hoc ſanà caſu dies ſtatim cedit quoad tranſmiſſionem licet non quoad petitionem: l. Sempronius Attalus, ff. de vſufr. legato. l. 5. & l. ſi dies, ff. quando dies legati cedat. l. vnica, in princip. verſic. ſimilique modo. C. de caducis tollendis. Nec mirum eſt quod dies alicuius legati non cedat quoad petitionem, ſed tantum cedat quoad tranſmiſſionem, vt declarat Ruinus, ibi relatus per Menochium. Et hic caſus primus ad nos non pertinet, nec ad præfatam Senatus Hiſpalenſis definitionem: videtur tamen (vt ego arbitror) conuenire deciſioni l. 31. titul. 9. partita 6. in principio, verſic. E aun la podria fazer a dia cierto: & l. 34. eod tit. & part. ibi, que fueſſe fecha puramente, o a tiempo cierto.

Secundus caſus eſt, quando legatum, vel fideicommiſſum eſt relictum in diem incertum, omni incertitudine, an, ſcilicet, & quando: hoc caſu idem eſſe dicendum, quod de legato, vel fideicommiſſo relicto ſub conditione (inquit Menochius, n. 40.) cum dies omnino incertus, ſit idem, quod ipſa conditio, ſeu ei æquiparetur: l. talis ſcriptura. l. ſed et ſi ſub conditione, ff. de legatis 1. l. ex his, ff. quando dies legati cedat. & l. cum teſtator. C. de manum. teſtam. & adducit exemplum vt ſi teſtator legauit centum Caiæ, cùm nupſerit. Hic enim dies nuptiarum eſt incertus, an, & quando nubet, & propterea tanquam legatum conditionale non tranſmittitur: l. hæc conditio, ff. de condit. & demonſt. hic etiam caſus non eſt ille, de quo præſens diſputatio, & Senatus Hiſpalenſis deciſio.

Tertius eſt caſus, quando dies non eſt incertus omni incertitudine, ſed ſolùm an; ſicuti quando teſtator legauit centum Caio, cùm triginta annorum erit: hic enim dies non eſt incertus quando, ex quo conſtat, quo tempore, ſi viuet, erit eius ætatis: ſed eſt incertus an, cùm incertum ſit, an tandiu viuet, quoad eam ætatem perueniet: hoc caſu legatum non tranſmittitur, cum adhuc hic dies æquiparetur conditioni: l. ſi qui legatur. §. hoc autem legatum, ff. de legatis 1. l. Publius, §. 1. ff. de condit. & demonſtrat. Menochius, dicta præ ſumpt. 201. num. 42. qui num. 43. extendit, vt locum habeat hic caſus, etiam quando dies iſte certæ ætatis fuit adiectus perſone hæredis grauati. Et idem, ſi Tertij, vt ibi num. 44. & vide Gregor. Lopez. in l. 31. tit. 9. partita 6. Gloſſa, quando fuere de edad, quæ lex Partitæ approbat reſolutionem prædictam in verſic. otro ſi dezimos.

Declaratur autem caſus metipſe, vt locum non habeat, quando hic dies incertus ætatis, an ſcilicet, fuit adfectus ſolutioni, & præſtationi legati, vt ſi teſtator ita dixit, lego centum Caio, quæ ei dari volo, cùm erit triginta annorum: hoc caſu legatum tranſmittitur ad hæredes Cai legatarij, & ſi is deceſſit antequam perueniat ad eam ætatem 30. annorum. Eſt ratio, quia dies ille ætatis adiectus non eſt ſubſtantiæ legati, non enim dixit teſtator lego centum Caio, quando erit 30. annorum, ſed adiectus eſt ſolutioni, & executioni. Nam primò ſimpliciter dixit, lego centum Caio, deinde adiecit tempus ſolutionis, diuum ſubiunxit, quæ dari volo, cum peruenerit ad 30. ſuæ ætatis annum, ac propterea legatum hoc ſui natura, & ſubſtantia purum eſt, ſolutio verò in certum tempus dilata, & ideò locus eſt tranſmiſſioni; ſicuti ſtatuit Alexander Seuerus, in l. ex his, C. quando dies legati cedat, cuius verba hæc ſunt: Ex his verbis, do, lego Ælicæ Seuerinæ filiæ meæ ſecundæ decem. quæ legata accipere debebit cum ad legitimum ſtatum peruenerit non conditio fideicommiſſo, vel legato inſerta, ſed fictitio in tempus legitimæ ætatis dilata videtum& ideò ſi Ælia Seuerina filia teſtatoris, cui legatum relictum eſt, die legati cedente vita functa eſt, ad hæredem ſuum actionem tranſmittit, ſcilicet vt eo tempore ſolutio fiat, quo Seuerina, ſi rebus humanis ſubtracta non fuiſſet, 25. annum ætatis impleuiſſet. Hanc declarationem paſſim admittunt omnes in d.l. ex his & alibi, quando dies ſolutioni adiectus eſt ſeparata clauſula; ſicuti quando teſtator (vt in caſu d.l. ex his.) dixit, lego Caio centum, quæ ei præſtari volo, quando peruenerit ad 30. annos: & omnes Doctores ita intelligunt, provt obſeruat Menochius, lib. 4. dicta præſumpt. 201. n. 46. ita quoque intellexit Cæuallos, practicar. commun. contra, communes, 4. part. q. 7. 5 8. n. 3. fl. & 40. de quo infrà, ad finem huiuſce cap. ſed dubium eſt, (provt Menochius ipſe aduertit) quando teſtator ita dixit, lego centum Caio, cum ad 30. annos peruenerit; an dies adiectus ſit in hoc caſu ſolutioni, vel ſubſtantiæ legati, & eſſe adiectum ipſi ſubſtantiæ, affirmarunt Alexand. & Corneus, Socinus autem ſenior ſentire videtur, quod etiam hoc in caſu dies ſit adiectus ſolutioni: ſed in ſententiam Cornei, Alex. magis ſe inclinat Menochius, d.n. 46. & l. partitæ 6. præcitata 31. tit. 9. expreſsè approbat iſtam partem, dum dicit: Mando que den a fulano mil marauedis, quando fueſſe de edad de catorze años: quod eſt aduertendum vltra ea, quæ ad finem dicentur huius cap. & hic quoque caſus ad præſentem, & Senatus definitionem non attinet.

Quartus denique & vltimus caſus (quem Menochius adducit dicto caſu 201. lib. 4. n. 48.) eſt, cùm dies non eſt omnino incertus ſed ſolum incertus quando, vt ſi teſtator legauit Caio centum, quando hæres ipſe morietur, vel poſt mortem hæredis: hoc caſu. & ſi certum eſt, hæredem moriturum; attamen incertum eſt, quando morietur: poſſet enim ita decedere ante Caium legatarium, quàm poſt; & proptereà, tanquam ſi expreſſa conditio eſſet adiecta, non tranſmittitur ad hæredes legatarij, eo decedente ante hæredem: ita ſanè Papinianus reſpondit in hæres meus 78. §. 1. ff. de condit. & demonſt. cuius verba hæc ſunt: Hæres meus cum ipſe morietur, centum Titio dato, legatum ſub conditione relictum eſt. quamuis enim hæredem moriturum, Certum ſit; tamen incertum eſt, an legatario viuo dies legati non cedat: & non eſt certum, ad eum legatum peruenturum, Hactenus Papinianus: idem reſpondit Pomponius, in l. huiuſmodi, in fine, ff. quando dies legati cedat: & tradunt Corneus, Alexander, Decius, Ruinus, Boërius, Phanuc. & Anton. Gabriel, cum quibus Menochius, vbi ſupra, dicto d. 48. qui n. 49. id ipſum locum habere dicit, quando dies iſte fuit adiectus in perſonam Tertij: & rectè expendit pro ea ſententia text in l ſi pecunia, §. 1. ff. de legatis 2. & n. 50. dicit etiam, quod id quoque procedit, etiam quando dies iſte incertus fuit adiectus non ipſi ſubſtantiæ legati, ſed ſolutioni, & præſtationi; nam adhuc legatum tanquam conditionale habetur, & ob id decedente legatario ante illud tempus, non tranſmittit ipſum legatum ad ſuum hæredem: ita Gloſſa, in l. Seius Saturninus, ff. ad Trebell. Bald. Alex. Iaſon, Ruin. Iacob. Æmilian. & Hieronym. Zanc. quos refert Iacob. Menochius, dicta præſumpt. 201. num. 50. qui concludit, quod difficile eſſet in foro ab hac communi ſententia recedere, & quod retineri debet in iudicando, & conſulendo. Et exemplum adferri, vt ſi teſtator ita dixit, lego centum Caio, quæ ei dari volo poſt mortem Sempronij: & hanc eandem opinionem tenuerunt Antonius Theſaurus, dicta q. 68. Ludouic. Morotius, dicto responſo, 2. n. 8. & 9. Stephanus Gratianus, diſceptation. Forenſ. dicto cap. 136. ex n. 25. provt ponderantur ſupra, n. 70. per totum, Cæſar Barzius, deciſione Bononiæ 81.

Hæc quidem cum ita ſe habeant, provt ex dicto num. 70. huius cap. traduntur: an vllo pacto ſubſiſtere de iure valeant ea, quæ Hieronymus de Cæuallos, 3. parte commun. contra commun. q. 790. non commemorando aliquem ex præcitatis Authoribus, nec Thuſcum, referendum infrà; ſcripta reliquit? viderint alij; qui etiam perpendent ea, quæ in eodem articulo ad finem huiuſce cap. traduntur: viderint etiam contra eiuſdem Cæuallos placitum de quo ibi, acutam illam 1. ſonis conſiderationem, in d.l. ſi cui legetur. §. hæc autem, num. 7. ff. de legatis 1. qui retenta opinione præfata, quando dies incertur fuis adiectus non ipſi ſubſtantiæ legati, ſed ſolutioni; inquit, non obſtate, quod dies certæ ætatis maiorem habet incertitudinem, quam habet dies mortis, qui eſt incertus ſolum quando, & tamen dies certæ ætatis adiectus ſolutioni, & præſtationi legati, non impedit tranſmiſſhonem: l. ex his, C. quando dies leg ced. & diximus ſupra: ergo multo minus impediet tranſmiſſonem dies incertus mortis. Reſpondet itaque Iaſon (quem etiam Cæuallos non citat) quod imò dies mortis hæredis, vel Tertij, eſt magis incertus illo die certæ ætatis, quandoquidem dies mortis eſt incertus quando, ſicuti clarum eſt; ſed etiam eſt incertus an, nempè an legatarius morietur ante, vel poſt hæredem. Et hactenus de quinto ſundamento huiuſce partis, cuius reſolutiones, & doctrinæ, quantum abhorreant à reſolutione illa Hieronymi de Cæuallos, dicta q. 790. viderit vnuſquiſque; cum ipſe firmauerit, legatum relictum poſt mortem hæredis, vel alterius, purum, & in diem certum relictum videri: de quo latius infrà.

Sextò deinde, & pro eadem parte faciunt illa, quæ in hoc ipſo propoſito adducit Menochius idem, lib. 4. dicta præſumpt. 201. num. 71. dum dixit, quod conditio vera & propria, vti eſt caſualis, impedit tranſmiſſonem, etiam ſi certum ſit, conditionem extituram; vt ſi teſtator ita cauerit, relinquo Caia centum, ſi filius meus deceſſerit ſine liberis legitimis, & iam conſtat filium illum procreare non poſſe liberos, vel ob naturæ impedimentum, vel ob aliud accidens, vt ſi iam profeſſus eſt Religionem: hoc ſanè caſu adhuc dicendum eſt. quod ſi Caius ille decedat ſuperſtite, filio illo, legatum, vel fideicommiſſum efficiatur caducum, atque ita non tranſmitti ad hæredes Caij: ſicuti tenent quamplures Authores relati per Menochium, vbi ſuprà, qui dicit, hanc ſententiam probari, in l. huiuſmodi ff. quando dies legati cedat Et hæc quidem non otiosè, ſed ideo, atque conſultò dicta, quod præfati legatarij prædefuncti hæredes, ex eo inter alia contendebant, legatum ad ipſos tranſmitti debuiſſe, quia mortis eiuſdem legatarij tempore certum eſſet, teſtatoris hæredes non habituros liberos, tum propter ætatem eorum, tum etiam quia adhuc matrimonium non contraxerant. Morituros autem ipſos, licèt certum eſſet; attamen, quando morituri ſint, incertum omnino, an etiam legatarius ante ipſos moreretur; quorum vnum quoque ſufficeret, ex dictis hactenus, & ex ipſo Menochio, dict. n. 71. qui in ipſis terminis ita ſcribit: Et accedit ratio, quod hoc legatum, & fideicommiſſum, relictum ſub duplici conditione, nempè ſi morietur, & ſi ſine liberis; et ſi ergo certum eſt grauatum non ſuſcepturum liberos, non tamen euenit altera, quod deceſſerit grauatus ante ipſum legatarium, vel fideicommiſſarium.

Septimo, denique & vltimo loco faciunt quorumdam Interpretum placita, & reſolutiones in ipſo noſtro propoſito, qui legatum, vel accreſcere coniuncto aut coniunctis, ſi plures eiuſdem rei legatarij fuerint, re, & verbis, provt in præſenti, vel re tantum coniuncti, vel accreſcere hæredi, aut granato ad quem ſpectaret onus ſoluendi, ſi eſſet purificata conditio; ſpecificè tradiderunt, & legatum non tranſmitti, aſſeuerarunt Bald. inquam, in d.l. ſi cui legetur, in princip. col. vltim. verfic. 2. caſu principali, de legatis 1. & ibi. Florianus, n. 14. verſic. & ideo conſului. Caſtrenſ ibid. in §. hoc autem, & in principio. Iaſon in l. quodcuinque, §. finali; col. vlt. verſica. in quantum, de verborum obligation. Latè Gundiſal. Mend. Vaſconcel. lib. 1. diuerſorum iuris argumentorum, cap. 14. vbi multa tradit in propoſito. vt legatarius præmoriens ante hæredem, vel grauatum poſt mortem, non tranſmittat legatum, tanquam ſub conditione relictum, quando poſt hæredis mortem relinquitur: Stephanus, etiam Gratianus, diſceptation forenſ. d.c. 136. n. 36. & tribus ſeqq. & vltra eum plenè Caſtrenſ. in conſ. 152. Viſo puncto, colum. finali, lib. 2. quem citat Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſ. iur. to. 5. littera L. concluſ. 117. n. 4. fol. 108. ad hoc, quod legatum efficitur caducum, aut accreſcit coniuncto, vel grauato, ad quem ſpecaret onus ſoluendi, ſi eſſet purificata conditio, ſi legatarius ſub qualibet conditione ſuſpenſiua, vel poſt mortem hæredis, vel alterius, moriatur pendente conditione, vel ante illum. Ludouic. Ronan. in conſ. 17. per totum, vbi, latè, & in conſ. 162. & in conſ. 124. Ruinus, in conſ. 81. & in conſ. 152. ex n. 3. lib. 3. quos citat Thuſcus, dicta concluſ. 117. n. 9. & tribus ſeqq. vbi inquit, idem eſſe quod in legato, in fideicommiſſo facto poſt mortem Seij ad fauorem Titij, quia euaneſcit, aut coniuncto accreſcit, neque tranſmittitur, mortuo Titio ante Seium, & idem in ſubſtitutione, & quod generaliter legatum, & fideicommiſſum, & ſubſtitutio ſub conditione, vel poſt mortem hæredis, vel in diem incertum, non tranſmittitur, neque debetur, ſic legatarius, vel fideicommiſſarius, aut ſubſtitutus, ante conditionem, aut mortem, vel diem moriatur; provt tradit ibidem, n. 12. & idem obſeruauit Signorolus in conſil. 35. Caſus talis eſt, in principio, idem Thuſcus, tom. 5. dicta littera L. concl. 39. n. 17. fol. 42. vbi inquit, quod legatum factum filiabus in caſu mortis maſculorum, ſi præmoriantur filiæ maſculis, non debetur filiis filiarum, quia non tranſmittitur: & tom. 8. littera T. concluſ. 369. num. 73. fol. 356. vbi notauit poſt Bald. & Alexand. nonnullis in locis, quod Legatum factum poſt obitum filiorum, ſi legatarius decedat ante filios, non tranſmittitur ad hæredes legatarij. Et iterum eodem tom. & littera, concluſ. 372. num. 14. fol. 366. vbietiam ex Baldo, Romano, & Alexand. id ipſum, quod hactenus probare contendimus, ſcriptum reliquit. Contrarium autem reſoluit Hieronymus de Cæuallos, 3. parte commun. contra commun. quæſt. 790. vt ad finem huius cap. dicendum eſt, & nullum ex præcitatis Authoribus ſuprà, ex dicto n. 73. commemorat, nec etiam adducit aliquid ex notatis ſuperiùs, ex num. 70.

Quod autem de iure accreſcendi cæteris legatariis domus, in caſu præſenti diximus, vltra authoritates, & ſententias prædictorum Authorum, in terminis ipſis deciſionis Senatus propoſitis; probatur ex ſingulari deciſione textus, in l. 4. verſic. ſed & ſi deceſſerit. ff. de alimentis & ciba. legat. & in l. 34. tit. 9. partit. 6. in verſiculo, fueras ende, quam ſingularem eſſe dixi, & eam ponderaui ad initium huiuſce cap. in illis verbis: Ca muriendo aquel a quien fue fecha la manda, en ante que ſe cumplieſſe la condicion, no valdria la manda, ni la podria demandar el heredero de aquel a quien fueſſe, fecha, ante dizimos, que la deue auer el heredero del teſtator fueraſende, ſi aquel a quien fueſſe facha la manda ſo condicion, ouieſſe compañero, a que fueſſe mandada de ſouno con el alguna coſa, o ſi ouieſſe ſuſtituto en ella, ca en qualquier deſtas dos coſas aura la manda el cpmpañero, o el ſuſtituto del finado, e no el heredero del teſtador, ſi despues ſe cumplieſſe la condicion, que fueſſe pueſtaen la manda. Probatur etiam ex his, quæ in materia iuris accreſcendi tradiderunt vnanimiter Interpretes, & in commentariis de vſufructu, cap. 48. per totum, ſcripta egometipſe, reſoluta reliqui, videlicet in mixta coniunctione rei, & verborum, (qualis fuit præſens,) locum habere potius ius non decreſcendi, quam accreſcendi, quamuis alij accreſcendi ius competere eſſerant. Vt per Bartol. in l. re coniuncti. ff. de legat. 3. vbi communem omnium ſententiam profitentur Ripa, n. 74. Bolognet. n. 241. Romulus, n. 95. Corraſi. Ant. Fumeus & Menchacha, cum quibus Graſſus, §. ius accreſcendi, q. 10. Ant. Gomez. tom. 1. variarum, c. 10. n. 38. Angelus Mattheaccius, de legatis & fideicommiſſis, lib. 3. cap. 1. ſeqq. Burdus in conſ. 211. lib. 2. Ant. Pichar. in §. ſi eadem res, maximè, n. 20. & 21. de legat. vbi agit de. mixta coniunctione, quæ ceteris potior eſt, ius accreſcendi, vel non decreſcendi admittit abſque dubio. Et dicto cap. 48. de vſufructu. n. 21. ita pariter ego adnotaui. In reali quoque coniunctione, (quando realis tantum fuiſſet in ipſo caſu præsenti,) quod habeat locum ius accreſcendi, ex ſententia multorum, aut potius non decreſcendi, ex ſententia aliorum; palam etiam deducitur ex reſolutionibus ipſorum Authorum, & his quæ eodem cap. 48. n. 21. & ſeqq. ſcripta reliqui. Et tradiderunt Graſſus, d. §. ius accreſcendi, q. 9. Latius Pichard. in dicto §. ſi eadem res, ex n. 32. vſque ad n. 27. Anton. Fabet, de erroribus pragmaticorum, tom. 2. deca. 49. errore 1. ex fol. 1137. Immo & inter verbis tantum coniunctos, ſemper habere locum ius accreſcendi, quando ſunt rectè coniuncti, id eſt, quando eadem res relicta eſt, & tantummodo per intellectum eſt facta ſeparatio, vt dicendo, æquis portionibus, poſt Bartol. Bolognet. Menchac. & Cortaſi. tradidit idem Graſſus, dicto §. ius accreſcendi, quæſt. 8. n. 4. Latius. Anton. Fabet, vbi ſupra, errore 3. ex fol. 1144. viagit de coniunctione verbis tantum, & errore 4. fol. 1147. vbi de iure accreſcendi inter verbis tantum coniunctos. Et dict. c. 48. de vſufructu, n. 15. & 19. ſeqq. & n. 26. ita etiam notaui, & retuli alios Authores quamplures ita tenentes: & n. 18. retuli etiam alios, qui explicarunt, vtrum coniunctionis verbalis ſit maior vis, & effectus, quàm realis.

Et hæc quidem ſupponendo, mortuis dictis hæredibus, aut poſt mortem eorum abſque liberis, per viam legati relictam fuiſſe dictam. domum: quòd ſi proponeretur, per viam fideicommiſſi relictam eſſe, granando ſcilicet hæredes poſt mortem ſuam, ſi liberos non haberent, domum eiſdem teſtituere, vel relinquere; id ipſum dicendum eſſe, deprehenditur pluſquam manifeſte ex his, quæ hoc eodem cap. ad primam Senatus definitionem adnotata reliqui. Item ex reſolutis c. præcedenti, & maxime ſub n. 56. & hoc ipſo cap. n. 34. & 64. vbi dixi inter legatum, & fideicommiſſum, quoad præfatum tranſmiſſionis effectum, nullam conſtitui differentiam; provt etiam agnouit Ludouicus Peguera, deciſione 102. ſub n. 1. item ex eo, quod fideicommiſſum conditionale non tranſmittitur, ſi interim decedat fideicommiſſarius, vt latius probaui eod. cap. præcedenti, ex n. 57. cum ſeqq. & per Pegueram, vbi ſupra, vbi triplicem aſſignat rationem, quare fideicommiſſum conditionale non tranſmittatur? & deciſione 116. num. 22. & 23. & in terminis noſtris, quod fideicommiſſum iniunctum grauato, præmoriente primo fideicommiſſario, remanet penes grauatum, cum onere reſtituendi ſecundo ſubſtituto; ſecus autem ſi nullus ſuperſit; per textum, in l. vnica, §, pro ſecundo, C. de caducis tollendis: Bartol. Bald. Guid. Pap. Socinum vtrumque, & Decium obſeruauit Hippol. Rimin. in conſ. 252. n. 1. & 2. lib. 3.

Nec vrgent contra reſolutiones ſuperiores, & Senatus Hiſpalenſis definitionem ea, quæ Hieronymus de Ceuallos. 3. practicar. commun. contra communes, parte, duobus in locis adnotata, atque ſcripta reliquit: iſporum namque nonnulla, ex hactenus dictis, vel ſtare non poſſunt vllo pacto, & placitis communibus prædictorum Authorum (quorum Cæuallos idem nullum commemorat) refragatur expreſſim, vt videbis: alia autem eiſdem potius conueniunt, quam diſſentiunt: is itaque Author, quæſt. 790. ex fol. 171. in dubium excitat, vtrum legatum relictum poſt mortem alterius, vbi dies non eſt certus, ſed incertus, ſit, conditionale, vel in diem, & huius inueſtigationis effectum, inquit eſſe maximi ponderis, & momenti, reſpectu tranſmiſſionis: nam ſi dictum legatum eſt conditionale, & legatarius pendente conditione decedat, legatum non tranſmittitur ad eius hæredes; quod ſecus eſſe dicit in legato in diem; & citat text. in l. ad idem, ff. de condict. indeb. quæ eo titulo non inuenitur, ſed l. in diem 10. citat etiam text. in §. omnis, Inſtitut. de verb. oblig. quæ iura loquuntur in contractibus; non autem in vltimis voluntaribus, nec vllo modo ex eis quicquam probari, aut elici valet. ex quo in terminis quæſtionis propoſitæ, legatum relictum poſt mortem alicuius, & ſic in diem incertum, qui pro conditione habetur in vltimis voluntatibus, vt ſupra dixi, tranſmitti poſſit, ſi ante diem & mortem legatarius decedat, vt ex Ludouic. Morotio. Ant. Theſaur. Stephan. Gratian. Cæſare Barzio & Menochio, longa ſerie relatis ſuprà n. 70. & 71. & Cardin. Thuſc. de quo etiam ſuprà, n. 73. latius apparet, idcirco eis in locis ſcripta, repetenda erunt omnino: citat etiam Ceuallos ipſe, n. 4. textum in l. ex his verbis, c. quando dies legati cedai, qui etiam non loquitur in his terminis, legati ſcilicet poſt mortem altetur relicti, ſed quando tempus certæ ætatis adiicitur poſt præcedentem diſpoſitionem puram, vt tunc non faciat conditionem, ſed diſſeratur in tempus illud completum, & ideo interim non impedit tranſmiſſionem, vt Baldus in ſummario notauit: atque ita quando tempus, vel dies adiicitur certæ ætatis legatariæ, vt conſtat ibi Æliæ Seuerinæ filiæ meæ ſecundæ decem, do, lego, quæ legata accipere debebit, cum ad legitimum ſtatum peruenerit. Non vero cum adiicitur dies mortis hæredis, vel alterius Tertij, qui cum ſit dies incertus, facit conditionem (vt dixi) atque retorqueri potius debebit texrtus metipſe, cum dixerit: Non conditio fideicommiſſo, vel legato inſerta: vt ſupponat pro certo, ſecus dicendum eſſe, ſi conditio adiecta eſſet: cum etiam loquatur, quando hic dies incertus ætatis fuit adiectus ſolutioni, & præſtationi legati, ex vt Menochio retuli ſuprà, num. 71. in verſic. tertius eſt caſu: nec negauit, agnouit potius expreſsè Ceuallos idem, alio in loco, videlicet ipſa 3. part. commun contra. commun. q. 758. ex n. 33. cum ſeqq. vbi ad eundem effectum, an legatum ſit conditionale, vel non, vt tranſmiſſioni locus ſit, vel non ſit; citat textum, in d. l: ex his verbis, & n. 37. & tribus ſeqq. inquit vnum ſingulare eſſe aduertendum pro perfecta declaratione leg. eiuſdem, ex his, C. quando dies leg. ced quod eius inquam deciſio videtur hodie correcta per l. 31. tit. 9. partita 6. in illis verbis & Otro ſi dezimos, que ſi el teſtador quando fizieſſe la manda, dixeſſe tales palabras; Mando que den a fulano mil marauedis, quando fuere de edad de catorzo años ſi acaeciere, que aquel a quien la faz, llegare a aquella edad; valdra la manda, y ſi muriere ante, non le puede demander ſu heredero, ni ha derecho de la auer. Contrarium autem deciſum videtur in d.l. ex his, & idcirco Gregorius, ibi verbo, quando fuere de edad, in fine, dicit, quod aut tempus certæ ætatis fuit præfixum ſubſtantiæ legati, aut eius præſtationi, ſeu executioni, aut ſumus in dubio; In primo caſu non fit tranſmiſſio: in ſecundo ſic, ex d.l. ex his verbis: in tertio verò præſumitur, quod teſtator habuit reſpectum ad tempus ſimplex, & non ſe retulit ad certum tempus ætatis legatarij, iſtum autem intellectum, ſiue diſtinctionem, veram profitetur Ceuallos, d. num. 37. ſed ad terminos dictæ l. ex his: non admittit, & idcirco exiſtimat, talem conſtitui debere differentiam inter dictam legem partitæ, & l. ex his verbis: quod ibi fuit diſpoſitio pura. ſimpliciter, veluti, lego decem filiæ Seuerinæ, & poſtea in alia clauſula, poſtquam præceſſit diſpoſitio pura, dixit teſtator, quæ accipere debebit cum ad legitimum ſtatum peruenerit; & ſic poſt perfectam di poſitionem puram, fuit adiectum tempus certæ ætatis, non principali diſpoſitioni, ſed ſolutioni, & executioni ipſius, quod non ita factum eſt in d.l. 31. partitæ, ſed in vna. duntaxat clauſula factum legatum, & appoſita conditio certæ ætatis; ibi: Mando que den a salano mill maranedis, quando fuere de edad de catorze años. Atque ita tempus fuit adiectum principali diſpoſitioni, non verò ſolutioni legati, vt in d.l. ex his verbis; vbi rempus fuit poſitum in diuerſa oratione. Hactenus Hieronymus Ceuallos, præcitata §. q. 758. ex num. ; 37. vſque ad n. 41. qui rectè conciliat dictam l. partitæ cum dict. l. ex his verbis: in effectu tamen id ipſum continet eius diſtinctio, quod communis illa diſtinctio, de qua per Gregorium Lopez, ibi relatum: & per Ludou. Morotium, Cæſarem Barzium, Anton. Theſaurum, & Stephanum Gratianum, ab eo non relatos, & commemoratos ſupra, n. 70. addit tamen Ceuallos idem, verbum illud, tempus ſcilicet fuiſſe poſitum in diuerſa oratione in dict. l. ex his verbis: quod quidem addit eleganter, & diſtinxit, an eadem, vel ſeparatâ clauſulâ, dies ſolutioni adiectus fuerit, ad explicationem dict. l. ex his, Iacob. Menochius (quem Ceuallos non citat) lib. 4. præſumpt. 201. num. 46. vbi refert diſtinctionem communem relatam. De qua eriam ſuprà, ſub n. 71. Diſtinctio ergo ad dict. l. partitæ, adducta, de iure communi, vera, & communis eſt, & recte applicatur legi eidem partitæ: quæ equidem (vt ego conſidero) omiſit caſum dictæ l. ex his verbis, tanquam certum, & lege illa expreſſim deciſum, & conformauit alterum ad explicationem, & limitationem eiuſdem l. ex his, à Doctoribus conſideratum, & per Menochium relatum, quando ſcilicet eadem clauſula dies ſolutioni adiectus eſt; & tunc communis Interpretum ſententia probatur in dicta l. partitæ.

Redeundo, itaque ad articulum propoſitum, ex hactenus dictis apparet dilucide, textum in d.l. ex his verbis, in aliis terminis loqui, nec decidere quæſtionem illam, vtrum legatum relictum poſt mortem alterius ſit conditionale, vbi dies eſt incertus: cùm ergo quæſtionem ipſam propoſuiſſet Cæuallos, dicta quæſt. 790. ex n. 1. vſque ad n. 21. & præmiſiſſet iura præcitata, textum ſcilicet in d.l. in diem, ff. de condict. indebiti, & in §. omnis, Inſtitut. de verborum obligat. & in d.l. ex his verbis, inquit ſtatim n. 6. quod partem affirmatiuam, quod ſcilicet legatum ſit conditionale, quando poſt mortem alterius relinquitur; tenent Gloſſa, Bartol. Caſtrenſis, Imola, Menchaca, Acoſta. Anton. Gomezius, Graſſus, & Caualcanus, quos ibi cumulat, & nonnulla inuoluit fortaſſis, ideo, quod Ludou. Morotium, Cæſarem Barzium, Anton. Theſaurum, Stephan. Gratianum, Iacob. Menoch. & Cardinal. Thuſdum non prælegiſſet, cum nuſquam eos commemoret: Concedit etiam vnum, quo ſtante, eius reſolutio, & ſententia procedere non poteſt; videlicet quod dies incertus conditionem facit in teſtamentis, ex l. dies incertus, ff. de cond. & demonſt. cui alia aggregat iura ſimilia: tandem ex n. 12. cum seqq. vſque ad n. 21. concludit, legatum huiuſmodi poſt mortem alterius relictum, non eſſe conditionale, ſed habere potius diem certum, & per conſequens ad haeredem tranſmitti, ſi ante mortem eius legatarius decedat. Aliquando tamen agnoſcit Author metipſe, legatum eſſe in diem incertum relictum in eadem quæſtione, aliquando id negat, & aſſerit; legatum relictum poſt mortem alterius, relictum dici in diem certum, mortis ſcilicet, quod habet diem certum in eſſe veritatis (vt ipſe inquit) cum nihil ſit certius morte, licet reſpectu temporis ſit incertitudo: & hoc eſt primum, & præcipuum fundamentum, quo Ceuallos adducitut. Quantum verò his repugnet, quæ ex communibus Interpretum placitis, & Ludouic. Morotij, Cæſ. Barz. Ant. Theſaur. Steph. Gratiani, Iacob. Menoch. & Card. Thuſc. reſolutionibus adduxi ſuprà, n. 70. 71. & 73. viderint alij, qui à me ibidem ſcripta prælegerint; vt pote cum ipſi omnes, & cæteri communiter concludant, legatum poſt mortem alterius relictum, conditionale eſſe: nam etſi certum eſt, hæredem moriturum, aut alterum, poſt cuius mortem relinquitur; attamen incertum eſt, quando morietur, poſſet enim ita decedere ante legatarium, quàm poſt; & propterea tanquam ſi expreſſa conditio eſſet adiecta, non tranſmittitur ad hæredes legatarij, eo decedente ante hæredem: ita ſanè Papinianus reſpondit in l. hæres meus 78. §. 1. ff. de cond. & demonst. & Paulus, in l. ſi pecunia, §. 1. ff. de legatis ſecundo, & explicauit ſingulariter Menochius, lib. 4. dicta præſumpt. 201. num. 49. & 50. explicarunt etiam relati dicto num. 70. 71. & 73. & vide num. 66. ſuprà, atque ita diluitur omnino fundamentum primum Hieronymi de Ceuallos: idque maximè, iuxta ſententiam Iaſonis, in l. ſicuti legetur, §. hæc autem, num. 7. ff. de legatis primo, de qua ſuprà, dicto num. 71. quod dies mortis hæredis, vel Tertij, non modò eſt incertus quando, ſicuti clarum eſt; ſed etiam eſt incertus an, nempe an morietur legatarius ante, vel poſt hæredem, vel Tertium illum; & ſic inducit conditionem omninò.

Alterum veto fundamentum Hieronymi ipſius de Ceuallos deducitur ex reſolutione Telli Fernandez, in l. 3. Tauri, 3. parte, num, 10. vbi inquit, quod ſi teſtator relinquit vxorem vſufructuariam omnium bonorum, & poſt mortem illius piam cauſam, vel alium hæredem inſtituat, nihilominus dicuntur hæredes à morte teſtatoris, & non à morte vſufructuarij, & ſolum differtur hæredi emolumentum bonorum, quod conſequitur vſufructuaria; vnde ſi hæres pendente tempore legati vſusfructus morietur, nihilominus tranſmittit hæreditatem ad hæredes: quantum autem diſtet exemplum hoc, & Telli reſolutio à terminis quæſtionis propoſitæ, legati ſcilicet poſt mortem alterius relicti, videtint omnes, qui vnum & alterum Authorem prælegerint, vtpote cum in terminis à Tello propoſitis, ſolum diſſeratur hæredi emolumentum bonorum, quod conſequitur vſufructuaria, ius autem adeundi non differatur; nam ſtatim, adire poteſt, & verus hære eſt ex die mortis teſtatoris; aliàs namque impoſſibile eſſet, legatum vſusfructus incipere, aut deberi poſſe, niſi hæres exiſteret, idque etiam post leges recentiores huius Regni, nouæ ſcilicet Regiæ collectionis: nam etſi legata debeantur, etſi nullus hæres exstiterit, hoc non procedit in legato vſusfructus, quod non poteſt initium sumere ante aditionem hæreditatis: atque ita mirum non eſt, ſi is, qui ex die mortis teſtatoris ſequuta aditione hæres fuit, hæreditatem tranſmittat: vt recte percipit Tellus ipse (qui vtinam plena, & latiora commentaria ad leges illas Tauri condidiſſet) & latius explicarunt Iacob. Menoch. lib. 4. preſumpt. 141. Mantica, de coniectur. vltim. volun. lib. 9. tit. 7. Græuæus, ad Gail. lib. 2. concl. 243. Surdus, de aliment. tit. 2. q. 8. & 15. & in conſ. 218. lib. 2. & alij quamplures, quos in comment. de vſumfructu, cap. 45. ex n. 2. vſque ad 6. ego recenſui, diuerſum autem eſt in caſu prædicto, cum legato poſt mortem alterius, & ſic in diem incertum relicto, non antea agnoſci, nec competere pſſit. quam mors ipſa euenerit; ſiue non modò emolumentum, ſed etiam ius agnoſcendi, & totum differtur, ac ideo legati non agniti, ac in diem incertum (qui conditionem in teſtamentis facit) relicti, tranſmiſſo omnino impeditur, ſi antea legatarius decedat, iuxta iura ſuperiùs ponderata, & omnes Authores commemoratos.

Sic ſane, legato relicto ab vxore, vt poſt mortem mariti bona perueniant ad Titium, ſi Titius moriatur in vita mariti, quod legatum tranſmittatur, præpoſterè exiſtimauit Ceuallos, dicta q. 790. n. 16. & 17. & rectius ſtatuiſſet contrarium, ſi ſuperiora prę oculis habuiſſet; diſtinxiſſet etiam inter legatum vſuſfructus, aut aliud, & hæreditatem vniuerſalem: & tamen legati, & hæreditatis terminos confundit, vt ibi apparet, ſed & expendere debuiſſet Menochium (quem nunquam commemorat) lib. 4. dict. præſumpt. 201. is namque Author, cùm num. 48. 49. & 50. tradidiſſet, legatum poſt mortem hæredis, vel alterius relictum, non tranſmitti ad hæredes legatarij, eo decedente ante hæredem, vel alterum; idque procedere dixiſſet, etiam quando dies iſte incertus fuit adiectus non ipſi ſubſtantiæ legati, ſed ſolutioni, & præſtationi; in fine dicti num. 50. verba ſequentia profert, quibus ad propoſitum præſens, nihil conuenientius poſſet adduci: His adductus, aliquando respondi, quod cum teſtator reliquiſſet bon acuidam, finito vſufructu eorum, relicto prius vxori, & legatarius deceſſiſſet ſuperſtite vſufructuaria, legatum caducum effectum fuiſſe diceba, atque ita etiam tranſmitti non potuiſſe ad hæredes ipſius legatarij: cum legatum illud diceretur factum in diem incertum, quando, et ſi certum, an: erat ſane certum, aliquando finiturum vſumfructum illud, ſaltem morte ipſius vſufructuariæ, licet ignoraretur, quando illa vſufructuraria eſſet moritura. Hactenus Menochius: qui (vt verè animaduerto) non loquitur. quando vſufructu omnium bonorum relicto, alius hæres vniuerſalis inſtitueretur; tunc namque id eſſet dicendum, quod ex Telli reſolutione ſuprà propoſui: ſed loquitur ſpecificè, quando bona relinquuntur alicui titulo particulari. ſic legatarium illum appellat, nec de hærede loquitur cum myſterio; & poſtmodum dicit. legatum caducum effectum fuiſſe, & iterum, ad hæredes legatarij non tranſmitti, & iterum, legatum dici factum in diem incertum; vt ſemper denotet, bona non fuiſſe relicta titulo inſtitutionis. Cum ergo Ceualli verba adeo perplexa ſint, vt vix dignoſci poſſit an interminis à Tello Fern. propoſitis, ipſe loquatur; an in terminis, ex Menoch. nunc commemoratis, an in fideicommiſſo vniuerſali, grauato ſcilicet marito, vel vxore, poſt mortem ſuam hæreditatem, vel bona reſtituerc: perp lexitas autem dignoſcatur ex verbis ipſis n. 16. & 17. d.q. 790. inquit namque in hunc modum: Et per Conſequens, ſi legatarius moriatur, tranſmittet legatum, vel hæreditatem ad ſuos hæredes, qui eam conſequitur poſt mortem illus, qui dum viuit, eſt vſufructuarius. Horum verborum ſenſum non ego percipio; nam ſi in legatario exemplum proponit, quomodo inquit, quod legatarius legatum, vel hereditatem tranſmittet; legatarius namque quomodo hæres nuncupari, aut hæreditatem tranſmittere poteſt: Si etiam legatarius particularis eſt, & ante diem decedit, quomodo legatum tranſmittit, reluctantibus his omnibus, que ſuperius adduximus, & Menochij reſolutione, in eisdem terminis contrarium asserente. Postmodum verò Author ipſe ſic ſcribit; Vt contingit in legato relicto vxori, vt poſt mortem mariti bona perueniant ad Titium; ſi iſte Titius moriatur in vita mariti: tranſinittit legatum, vel hæreditatem ad ſuos, quam conſequenter mortuo marito; & ita in ſimili caſu obtinui in quadam hæreditate relicta poſt mortem viri, ab vxore fratribus ſuis in oppido Deborox. Sed nec horum verborum ſenſum aſſequi ego poſſum, inquit namque quod Titius moriens in vita mariti, tranſmittit legatum, vel hæreditatem. Sanè, legati, & hereditatis termini confundi non debuiſſent, nec idem in legato, quod in hæreditate definiri; diſtingui potius debuiſſet, an ille hæres, an legatarius eſſet. Quod ſi in hærede loquitur Ceuallos, vt elici poſſe videtur ex eo, quod Telli Fernandez ſententia relata ſuprà. adducitur ſtatim n. 18. termini ipſi, hæredis vniuerſalis inſtituti poſt mortem vſufructuarij omnium bonorum longè diſtant à terminis quæſtionis, quam ipſe proponit, vtrum ſcilicet, legatum poſt mortem alicuius relictum, vbi dies eſt incertus, ſit conditionale, vt tranſmittatur, nec ne; in ipſis namque terminis heredis vniuerſalis poſt mortem vſufructuarij inſtituti, non datur, non interuenit legatum, ſed potius hæreditas relinquitur, cuius aditio non differtur, vt ſuprà dixi: quomodo ergo dubitari poterit, an legatum ſit conditionale, vel non: cum non entis nullę ſunt qualitates. nec ibi legatum exiſtat. diuerſaque vnius, & alterius caſus ratio ſit vt ſuperiùs animaduertebam.

Cum ergo (vt dicebam) hæc ita ſe habeant, quæ (vt vides) ingenti ſtudio, ſummaq́ue diligentia: & conſideratione, & Authorum omnium prolixa, & originali lectura, digeruntur, & diſtinguuntur; pro Authoris ipſius, Ceualli inquam, & Iacobi Menoch. & Telli Fern. explicatione, in locis antea relatis, tres erunt conſiderandi, atque ſeparandi caſus, quibus hæc materia circumſcribi, & dilucidè admodum explicari valebit, ne ſi caſus, adeo practici, & aſſidui euenerint, dubitationi, aut perplexitati propoſitæ locus eſſe potuiſſet apud ſupræma Tribunalia, & inferiores quoque qui iuri dicendo, & dando, præſunt quotidie.

Primus itaque caſus eſt, cum vſusfructus omnium bonorum vxori, vel marito, vel alteri relinquitur, & poſt mortem eius alius hæres inſtituitur; & tunc equidem, cum ſtatim iſte ſit hæres adita hæreditate, nec aditio differatur, tranſmiſſio non denegatur; longéque diuerſa eſt ratio hæreditatis, & hæredis ita inſtituti, à legato poſt mortem relicto, etſi in his terminis Conſultus, ita Ceuallos reſpondit, vt d.n. 16. & 17. profitetur, iuridicè equidem præbuit reſponſum, & rectè quoque Telli Fern. locum expendit: in terminis tamen ipſa quæſtione in propoſitis, legati ſcilicet particularis poſt mortem relicti; nec caſibus eiſdem, nec etiam Telli reſolutione iuuari potuit, vt legati poſt mortem relicti, tranſmiſſionem concederet, cum termini ſint adeò diuerſi; & tamen in eum finem ea omnia adducebat, vt ibi apparet, & ſuprà iterum dixi.

Secundus caſus eſt, cum legatum relinquitur poſt mortem hæredis, vel alterius; & tunc indiſtinctè non tranſmittitur ad hæredes legatarij, eo decedente ante hæredem; quod longa ſerie comprobatum eſt n. præcedentibus. & maximè n. 70. 71. & 73. & in hoc decipitur Ceuallos metipſe, & contra communes omnium reſolutiones loquitur (vt vides) id autem procedit, etiamſi titulo particulari legati, bona poſt mortem vſufructuarij relinquantur alicui; nam ſi ipſe deceſſiſſet ſuperſtite vſufructuaria, legatum efficeretur caducum, & tanquam relictum in diem incertum, non tranſmitteretur, ſicuti rectiſſimè teſpondit aliquando Menochius, provt ſuprà retuli, & ipſe commemorat d. præſumpt. 201. n. 50. in fine, lib. 4. debuiſſet ergo (vt ſuprà pungebam) terminos hos, & legati, & hæreditatis Ceuallos ſeparate, & diſtinguere, nec toties rePetere terminum illum loquendi, legatum, vel hæreditatem.

Tertius & Vltimus caſus ſit, quando non legatum, aut fideicommissum particulare relictum eſt poſt mortem hæredis, vel alterius; ſed fideicommissum vniuerſale relictum omnium bonorum proponeretur poſt mortem hæredis: & hic quidem caſus prætermitti non potuit pro explicatione Hieronymi eiuſdem Ceualli; nam cùm dicat, hæreditatem relictam poſt mortem viri, ab vxore fratribus ſuis, in oppido Deborox, nec titulum hereditatis relictæ a periat, an ſcilicet ex cauſa legati, vel fideicommi; vel fratres hæredes inſtituendo poſt mortem mariti, relicti vſufructuarij omnium bonorum, & titulus hæredis, aut legatarij circa tranſmiſſionem explicatus à me fuerit: neceſſe fuit, titulum fideicommiſſi vniuerſalis non prætermittere. Et quidem ſi marito, vel vxore, vel altero inſtitutis, poſt mortem eorum, fideicommiſſi nomine, aut voce, bona relinquerentur alicui, cum dies ille mortis incertus ſit (vt dixi) & conditionem faciat in teſtamentis, ſi ante hæredem, vel alterum, deceſſiſſet is, cui titulo fideicommiſſi relicta fuere bona, efficeretur fideicommiſſum caducum, quemadmodum ſubſtitutio, nec ad hæredes ſuos bona tranſirent. Quo equidem in placito, in fideicommiſſis, ſicut in legatis, remanent Authores omnes relati ſuprà, n. 70. & 71. & in fideicommiſſis loquuntur commemorati per Thuſc. ſuprà, n. 73. in fideicommiſſo etiam vniuerſali, ſpecificè poſt alios Authores tradit Menoch. lib. 4. d. præſumpt. 201. n. 28. iuncto n. 24. nam cum eò loci reſoluiſſet, quod ſi fideicommiſſum eſt vniuerſale, & purum, & fideicommiſſarius deceſſit poſt aditam hęreditatem. nondum tamen facta reſtitutione; locus eſt tranſmiſſioni, ſiue hæres grauatus deceſſit poſt aditam hæreditatem, ſiue ante; & retuliſſet quamplures ita tenentes, ſtatim d. num. 28. extendit hanc ſententiam vt ipſa procedat etiam in legato, vel fideicommiſſo conditionali, vel in diem; dummodo intelligatur, poſtquam ceſſerit dies, vel conditio, nam antea quàm cedant, locus non eſt tranſmiſſioni; provt tenent Socinus, Sephalus, Rolandus, & Zanchus, ibi relati, & cita Menochius textum in l. vltim, ff. quando dies legati cedat, & in l. vltima, C. eod. & antea dixerat idem Menoch. num. 11. inter legatum, & fideicommiſſum quoad tranſmiſſionis, effectum, nullam conſtitui differentiam: ita quouqe, quod fideicommiſſum iniunctum grauato, remanet penes ipſum grauatum, præmoriente fideicommiſſario; ex aliis Authoribus retuli tradidiſſe Hippolyt. Riminaldum, ſuprà, num. 79. & quoad tranſmiſſionis effectum, differentiam non eſſe, an fideicommiſſum ſit particulare, vel vniuerſale; ingeniosè admodum, atque eruditè (vt adſolet) obſeruauit, & comprobauit Antonius Faber, de erroribus pragmat. tom. 2. dec. 31. errore 3. colum. 5. in principio, ex verſ. ac quoniam quæ adhuc diximus, fol. 304. dum ergo loquitur Ceuallos de bonis, aut hæreditate relictis poſt mortem viri, aut vxoris, intelligi non poteſt, de relictis per viam fideicommiſſi, ſicut nec per viam legati; atque ita remanet in his terminis, legati ſcilicet poſt mortem alterius relicit, contrarium eius dicendum, quod ipſe tuetur, & Telli Fernand. reſolutionem ibi relatam, in aliis terminis obtinet, & procedere, vt ſæpé dixi.

Tertium denique & vltimum fundamentum, ad probandum, quod legatum poſt mortem alterius relictum, non ſit conditionale, ſed habeat diem certum in eſſe veritatis, cùm nihil ſit certius morte (vt verbis eius vtar) & ita tranſmittaur ad hæredes legatarij, eo decedente ante diem mortis alterius; deducit Ceuallos metipſe ex l. 39. tit. part. 6. provt eam citat: verè tamen eſt l. 34. eius tit. & partitæ, in verſ. E aun dezimos, que luego que el teſtador es muerto, paſſa el ſenorio de la coſa, que es aſſi mandala a aquel a quien es fechæ la manda. E maguer muera ante que el heredero del teſt ador entre la heredad, o en ante que el entre la poſſeſſion de aquella coſa que le fue mandada, con todo eſſo heredara aquella manda el ſu heredero, que ouiere derecho de heredar los otros bienes, de aquel a quien fue fecha, e eſto ſeria ſi la manda fueſſe de tal manèra, que fueſſe fecha puramente, o a tiempo cierto: mas ſi fueſſe fecha ſo condicion, no ſeria aſſi, & c. Hactenus verba d. l. quæ ad probationem eius, quod dixi, expenduntur: ex ipſis tamen nihil elici poſſe video, quo id ipſum, communibus Scribentium placitis, & reſolutionibus, adeo contrarium, comprobari valeat. Fatemur namque libenter in d.l. partitæ, deciſum; negamus tamen, diem eſſe certam, quando legatum poſt mortem alicuius relinquintur, ſed eſſe incertum omninò, an ſcilicet, & quando, cùm verè incertum fit, quando ille morietur, & an legatarius ante moriturus ſit, vel poſt: non poteſt ergo lex ipſa 34. de die adeo incerta intelligi, ſed neceſſario intelligenda eſt de die omninò certa: quod euidenter oſtendam, animaduertendo, in eadem l. 34. partitæ, nihil aliud ſtatui, quam id, quod de iure communi ſtatutum fuerat, quamuis Greg. Lopez. ibi non animaduertat; videlicet, legatum relictum in diem certum, vt ſi teſtator reliquit legatum præſtandum Kalend. Aug. vel in diem Diui Ioan. ad hæredes legatarij tranſmitti, ſi ipſe ante eum diem moriatur; dies enim ſtatim cedit quoad transmissionem, etſi non quoad petitionem, l. Sempron. Attalus, ff. de vſufructu leg at. l. 5. & l. ſi dies, ff. quando dies leg. ced. l. vnica, in princip. in verſ. ſimilique modo, C. de caduc. tollend. & ibi Bart. & Bald. & Caſtrenſ. n. 7. Iacob. Menoch. qui cum aliis ita diſtinctè explicat lib. 4. d. præſumpt. 201. n. 39. dicens, mirum non eſſe, quod dies alicuius legati non cedat quoad petitionem. ſeu tamen cedat quoad tranſmiſſionem: vt declarat Ruinus in conſil. 85. n. 8. lib. 2. ſtatim tamen (iuridicè equidem, & cum iudicio, vt adſolet) ſeparat caſum iſtum, & diem certum à caſu, quando legatum eſt relictum in diem incertum omnino, vel incertum, an, vt num. 40. & ſeqq. & num. 48. & ſeqq. agit de legato poſt mortem hæredis, vel alterius relicto, quod in diem incertum relictum profitetur, & ſeparat à legato relicto in diem certam, vt ibi admodum diſtinctè inuenies: idcirco dies omninò certus, ſecernitur, & ſeparatur à die incerta, in l. 31. titulo eo. 9. & partita 6. vt conſtat ibi: E aun lo podria, hazer a diacierto, como el dia de ſan Iuan Baptiſta. iuncto el verſic. Otro ſi dezimos, que ſi el teſtador, quando fuzieſſe la manda. Vbi agitur de legato relicto in tempus 14. annorum legatarij, quo caſu ſtatuit lexilla totum contrarium eius, quod Ceuallos ſtatuit, videlicet, quod ſi legatarius decedat ante 14. annum, legatum ad hæredes non tranſmittat; quod ipſe agnouit dicta q. 758. ex n. 37. & legem ipſam explicauit, vt ſuprà vidimus; lex autem 34. partitæ præcitata, quæ quoad tranſmiſſionis effectum, æquiparat, legatum factum fuiſſe ſimpliciter, & purè, vel ad diem certam, vt conſtat ibi: E eſto ſeria, ſi la manda fueſſe de tal manera, que fueſſe fecha puramente o a tiempo cierto. Ad eum modum explicari, atque intelligi debebit, ad quem leges ipſæ partitæ diem certam accipiunt: qualiter autem accipiant, non in obſcuro, ſed in expreſſo, & claro eſt; videlicet, cum omni certitudine dies eſt certa, non cum omnino incerta, vel ſaltem quando, vt in legato poſt mortem alterius relicto; imo & incerta, an, cùm incertum ſit, an legatarius antea moriturus ſit, vt ſæpè dixi. Sic ſane, quando purum dicatur legatum, & quando in diem certam, ſpecificè declaratur in dicta l. 31. partitæ ad quam ſe refert ipſa lex 34. dum agit de legato puro, & in diem certam relicto, atque ibid. in hunc modum ſcribitur: Puramente pueden fazer los teſtadores ſus mandas, que quiere tanto dezir, como ſin ningua condicion: e eſto ſeria, como ſi dixeſſe algun teſtador, mando a fulano tantos marauedis, o tal coſa, e aun la podria fazer a dia cierto, ò de dia cierto en adelante, è eſto ſeria, como ſi dixeſſe el teſtador: mando que den a fulano tantos marauedis el dia deſan Iuan Baptiſta, primero que verna: o ſi dixeſſe, mando que del dia de ſan Iuan en adelante, que ſelos den. Ecce vbi ſpecifice explanatur, quod dicatur legatum purè, & quod in diem certam relictum, ſtatim autem in d.l. 34. deciditur, legati purè, & in diem certam relicti, transmissionem dari, ſi legatarius ante diem, & ante aditam hæreditatem decedat, in quo ius commune conſeruatur indemne quoad tranſmiſſionem, & confirmatur, vt antea dixi, vt conſtat manifeſtè ex reſolutionibus Menochij, dicta præſumpt. 201. ex n. 39.

Et hactenus de his, quæ Hieronymus de Ceuallos in propoſitis dubiis ſcripta, & reſoluta reliquit, & de vna, atque altera Senatus Hiſpalenſis definitione.

De aliis vero, quæ Author metipſe, quarta parte, commun. contra commun. q. 905. ex num. 97. & maximè n. 91. & tribus ſeqq. aduerſus me tradidit nouiſſimè, & cum ad finem huiuſce cap. accederem, ad manus meas peruenerunt: ideo, atque conſulto non agendum, ſiue ipſa ſilentio prætermittenda, duxi: Quod ſatius viſum fuerit, tacere, & ipſis lucubrationibus, & ſcriptis noſtris ſatisfactionem, & reſponſum relinquere, quam quouis modo reſpondendo, dignitatis, & nominis noſtri honeſtatem offendere. Tunc namque prouocati reſpondimus, nec vnquam illius, in congerendis communibus contra communes, ſtudio, & inſtituto ſuſcepta, vllo modo detrahere intendimus, ſed duntaxat, cum in inquirenda vniuſcuiuſque rei, de qua diſputatio ſuſcipitur, vera reſolutione, & accuratè, atque radicitus ea explicanda, inſiſtamus, ad eum modum commentaria conficere, velut neceſſitate adſtringimur. Si autem aliquando Authorem ipſum confutauimus, vel minus plene explicatum ab eo aliquid diximus, non ideo id factum proculdubio, vt nota aliqua eum afficeremus, cum aliorum placîta, & reſolutiones ad examen perducere, & ſine iuſta cuiuſque indignatione confutare liceat. Sic ſane eruditiſſimorum etiam virorum opiniones, & ſcripta impugnantur aſſiduè, provt paſſim Hieronymus idem Ceuallos grauiſſimos Authores impugnat, & male eos loquutos, aut deceptos, multis in locis profitetur, poſſétque ex noſtris, quas vellet pro arbitrio confutare ſententias; nec inde aduerſus eum querelam alij proponunt, nec nos quidem proponeremus, vtpote cum non alio, quàm indagandæ veritatis, fine, & propoſito id fiat, non quidem reprehendendi, aut notandi cum, quem multis potius de cauſis, honorandum credimus.

Quoad quæſtionem verò repræſentationis excitatam, & proſequutam à me lib. 3. c. 19. ex n 172. vſque ad n. 213. & ab eodem Ceuallos, 4. parte commun. contra commun. q. 905. ex n. 97. cum ſeqq. impugnatam, & confutatam nouiſſimè;

Viderint etiam, & diiudicauerint omnes, qui vtriuſque commentaria prælegerint; an Authoritates, & diuerſorum iuris Interpretum ſententiæ, que cumulantur ibid. per eundem Authorem ex n. 116. vſque ad n. 147. in terminis iuris communis, & eo attento locum obtineant, nec poſt editam legem illam 40. Tauri, procedere valeant; quod eodem c. 19. ex n. 184. cum multis ſeqq. euidenter oſtendi, & fundamentis omnibus partis contrariæ, quæ longa ſerie (diſtinctè tamen) ponderantur ibid. ex d. n. 172. vſque ad dictum n. 184. plena manu reſponſum præbetur, & concludenter adeò ipſis ſatisfit; vt etiam omnibus, quæ in contrarium ab ipſo Ceuallos nunc conſiderantur, & expenduntur, & quibuſlibet aliis, quæ conſiderari, & perpendi poſſunt, reſpondeatur dilucidè, nec repetete opus eſt, quia longa ſerie adnotantur ibi. Et quidem lex ipſa Tauri 40. in poſtrema ſui parte (in qua de ſucceſſione, & repreſentatione tranſuerſalium agit) adeò apertè caſum illum decidit (ſi verus, & genuinus legis ipſius ſenſus percipiatur) & opinionem, quam defendi, probauit; vt in contrarium poſt legem ipſam conditam nihil adduci poſſit, quod vrgeat; ſicuti ipſomet c. 19. ex d.n. 184. & maximè ſub n. 185. ex verſic. poſt deciſionem ergo d.l. 40. Tauri, fol. 279. vſque ad n. 186. euidenter oſtendi, & legis eiuſdem 40. verba ſtrictè admodum, & fortiter ponderaui, provt ibi vider poteſt: item & n. 86. 91. 199. &. 212.

Sic ſane (quod Aduocati omnes, & Senatores ij, qui Regio Prætorio Pinciano, & Granatenſi nunc præſunt, & multis ab hinc annis præfuerunt, profitebuntur) non ſemel, non iterum, atque iterum, ſed pluries in vtroque Senatu, iuxta opinionem ipſam quam ſuſtinui, definitum, & pronunciatum fuiſſe, conſtat; & vnanimiter adeo, ex poſtrema logis eiuſdem Tauri parte receptam, vt iam nunquam ab ea Senatores ipſi præſtantiſſimi, & eruditiſſimi recedant. Sed in ſupremo Regio Caſtellæ Senatu, in caſu occurrenti eam amplexam vidimu, & communi Pragmaticorum ſenſu receptam.

Nunc etiam, & ipſamet ſententia, quam conſtanter ibi defendi, & à præcitato Authore adeò acriter improbatur; cætera quoque placita, quæ eodem loco probaui, & ad repræſentationem tranſuerſalium attinent; pragmatica Regia ſanctione, ſunt confirmata, & in vicem legis ſtatuta; contraria verò reiecta, & improbata, vt compertum, & notum eſt, atque ex ſerie eiuſdem apparet. Verba autem dictæ pragmaticæ, ſic ſe habent.

Don Phelipe por la gracia de Dios, Rey de Caſtilla, &c. Bien ſabeis, que por la ley segunda, del tit. quinze, de la partida ſegunda, ſiguiendo la coſtumbre antigua de la ſucceſſion deſtos Reynos, ſe declaró, y diſpuſo, que el ſeñorio del Reyno heredaſſen ſiepre aquellos, que vinieſſen por la linea derecha; y con el fundamento deſta regula ſe ordenó, que ſi el hijo maior murieſſe ante que heredaſe ſi dexaſſe hijo, o hija, que vuieſſe de ſu muger legitima, que aquel o aquella lo vuieſſe, e no otro ninguno. Y por la ley quarenta, de las hechas en la ciudad de Toro, que es oy la ley quinta, tit. 7. de los mayorazgos, del libro quinto, de la recopilacion, ſe mando, que en la ſucceſſion de los mayorazgos, aſſi a los aſcendientes, como a los tranſuerſales, aunque el hijo mayor muera en vida del tenedor del mayorazgo, ſi dexaſſe hijo, o nieto, deſcendiente legitimo, eſtos tales ſe prefirieſſen al hijo ſegundo, y repreſentaſſen las perſonas de ſus padres: y de auerſe dicho en ella, que eſto ſea (ſaluo ſi otra coſa eſtuuiere dispueſta por el que primeramente conſtituyò y crdenò el mayorazgo) an ſalido diuerſas, dudas ſobre coligir de la diſpoſition, y palabras del inſtituydor, quando, es viſto quitar la repreſentacion, y auer dispueſto, o tenido voluntad, que no la aya, de que ſe an recrecido muchos pleytos, con gran daño, y coſtas de las partes: y deſſeando el Reyno, que ſe quite la ocaſion dellos: eſtando juntos en Cortes, y vltima mente en las que por nueſtro mandado ſe celebraron en la villa de Madrid, el año paſſado de mil y ſeyſcientos y onze; nos à ſuplicado que proueamos del remedio que conuenga, lo qual viſto por los del nueſtro Conſejo, y con nos conſultado: fue acordado, que deniamos mandar dar eſta nueſtra carta, la qual queremos tenga fuerça de ley, hecha en Cortes, a inſtancia y ſuplicacion de los procuradores dellas. Por la qual declaramos, y mandamos, que en la ſuceſion de los mayorazgos, vinculos, y patronazgos, y aniuerſarios, que de aqui adelante ſe hizieren, aſſi por aſcendientes, como por tranſuerſales, o eſtrannos, ſe guarde lo dispueſto en las dichas leyes de partida, y Toro, y ſe ſuceda por repreſentacion de los deſcendientes a los aſcendientes, en todos los caſos, tiempos, lineas, y perſonas, en que los aſcendientes ayan muerto antes de ſuceder en los tales mayorazgos, aunque la muerte aya ſido antes de la inſtitucion dellos ſi no es que el fundador vuiere dispueſto lo contrario, y mandado, que no ſe ſuceda por repreſentacion, expreſſandolo clara y literalmente, ſin que para ello baſten preſunciones, argumentos, o conietures, por preciſas, claras, y euidentes que ſean. Lo qual ſe guarde ſin diſtincion, ni diferencia alguna, no ſolamente en la ſuceſſion de los mayorazgos a los aſcendientes, ſino tambien en la ſuceſſion de los mayorazgos a los tranſuerſales, y no ſolo en los tranſuerſales al vltimo poſſeedor, ſino tambien en los que lo fueren del inſtituydor: lo qual mandamos, guardeys, y executeys, y hagays guardar, cumplir, y executar, y contra el tenor y forma dello no vays, ni paſſeys, ni conſintays yr, ni paſſar por alguna manera.

Hactenus dictæ pragmaticæ verba, ex quibus ſane deducenda, atque obſeruanda erunt nonnulla, que memorabilia ſunt, ſcituq́ue, & notatu digna, & ingenti ſtudio, ſummaq́ue diligentia, & Authorum omnium prolixa, originaliq́ue lectura, ſic digeruntur, & reſoluuntur.

Ac primum equidem, ex verbis ipſis approbari, atque confirmari omnino ea omnia, quæ in commentariis lib. 3. c. 19. per totum, in materia repræſemtationis, longa ſerie, adnotaui, atque ſcripſi: ibidem namque ex n. 275. vſque ad n. 282. reſolutiuè firmaui, & multorum Authorum allegatione comprobaui, quod maioratus inſtitutus per viam vinculi particularis, aut meliorationis Tertij & Quinti bonorum inter deſcendentes, aut anniuerſarij, vel capellaniæ, iuriſve patronatus perpeturi, abſque facultate Regia; verus ſit maioratus, ac leges omnes Regiæ, quæ de maioratibus loquuntur, habeant locum in eis: Ludouici Molinæ opinionem defendi, & contrariam Petri Salazaris, nouè impugnaui: & inde deduxi n. 277. quod Repræſentatio, de qua in l. 40. Tauri, procedit, & habet locum in eiſdem vinculis particularibus, & meliorationibus Tertij & Quinti vinculatis, in anniuerſariis, & patronatibus, ſiue capellaniis, aut memoriis perpetuis, iure maioratus relictis, & abſque Regia facultate inſtitutis, leges etiam 41. 45. & 46. Tauri, in eiſdem etiam obtinere, ipſomet loco, ex ſententia quamplurimorum notaui, ac dictæ Pragmaticæ verbis confirmatur ſpecificè, & expreſsè; ea namque, quæ in materia repræſentationis, virtute conſtitutionis dictæ l. 40. Tauri, ſic diſponentis, ſeruanda declarat, aut de nouo introducit ad explicationem ipſius legis in finalibus verbis, ibi: Saluo ſi otra coſa eſtumere dispueſta: Et qualiter hia omnibus adaptauit, ſiue eadem omnia ad vnum, eundemque modum expreſſit, vt conſtat ibi: Que en la ſceſſion de los mayorazgos, vinculos, y patronazgos, y anniuerſarios, & c. Hoc autem adeo indubitatum, & certum eſt, ex verbis ipſis relatis, vt maiori comprobatione non indigeat.

Secundò deinde & principaliter obſerundum, atque conſtituendum erit, me eodem c. 19. ex n. 172. vſque ad num. 199. inprimis adduxiſſe ſententiam, & opinionem eorum, qui exiſtimarunt; repræſentationem locum non habere, quando in parte, vel auo ius ſuccedendi firmiter radicatum non fuit, ſed duntaxat ius eius in ſpe, aut poſſibilitate ſuccedendi conſiſtebat, de qua iura, fundamenta, & autoritates recenſui, & eiſdem concludenter reſpondi n. 184. & duobus ſeqq. & n. 187. & ſeq. amplexus ſum, & defendi opinionem contrariam, repræſentationi ſcilicet locum eſſe inter tranſuerſales, etiam quando in patre ius ſuccedendi firmiter radicatum non fuiſſet. ſed ius tantum de futuro, & in ſpe, aut poſſibilitate competeret, & quod pater, ſi tempore delatæ ſucceſſionis viueret, ſuccedere poſſet, quamuis actu non ſucceſſerit, provt latiùs ibi: & n 192. ita fortiter & verè induxi, expendiq́ue verba l. 40. Tauri, pro ea opinione, & ſententia vt poſt deciſione ipſius legis, nullo pacto ſuſtineri valeat contraria opinio, nec repræſentatio excludi; ita etiam, eodem cap. 19. n. 212. defendi conſtanter, repræſentationi debere eſſe locum etiam inter tranſuerſales, quando pater, vel auus, vel aſcendens, ex cuius perſona ſucceſſionem quis prætendit, in vita inſtitutoris maioratus deceſſit, provt latius quoque ibidem.

Et hæc quidem duo, adeo certa, atque indubitata, poſt editam conſtitutionem dictæ l. Tauri 40. Pragmatica ipſa exiſtimauit, vt ſuper eis, tanquam indubitatis, nihil diſponere, aut decidere voluerit, ſed duntaxat de alio caſu ſermonem inſtituat, cumq́ue decidat, qui ex omnibus difficilior reputabatur, quando ſcilicet vltimo maioratus poſſeſſore, abſque deſcendentibus præmortuo, tranſuerſalis aliquis successionem prætendit, cuius pater ſi viueret, ſucceſſurus ſane eſſet, vt proximior; ipſe tamen multis ab hinc annis, & ante maioratum inſtitutum deceſſit; id quod ego ipſe in commentariis, dicti cap. 19. n. 199. & ſeqq. conſtanter defendi, & poſt editam legem ipſam Tauri 40. præcisè ſeruandum dixi, & concludenter comprobaui, provt latius ibi ſcriptum apparet.

Prudentiſſimi itaque, eruditiſſimi, atque præſtantiſſimi illi Viri, qui confectioni Pragmaticæ Regiæ adfuerunt, adeò veritatem prædictorum præ oculis habuerunt, aſſequutiq́ue ſunt. vt de duobus caſibus dubium non habentes, (verè namque dubium non erat. edita iam d.l. Tauri) maturo admodum, atque ſingulari iudicio, ſuper tertio tantum deciderent; & vt tot ambages, & contrarietates in futurum omninò dirimerent, quid in tertio ipſo caſu, & hoc difficiliori, vt dixi, loge ipſa Tauri diſpoſitum antea eſſet, declararunt, & egregiè ſtatuerunt in hæc verba: Y ſe ſuceda por repreſentacion de los deſcendientes a los aſcendientes en todos los caſos, tiempos, lineas, y porſonas en que los aſcendientes ayan muerto antes de ſuceder en los tales mayorazgos, aung; la muerte ay a ſido antes de la inſtitucion dellos. Approbarunt ergo adeò expreſsè (vt vides) placita noſtra, & reſolutiones prædictas, quæ vere poſt ipſam legem Tauri nullam habebant dubitandi rationem, vtpote, cum eadem lex omnibus his caſibus prouideat apertiſſimè, licet non ita in indiuiduo, & ſpecificè, implicitè tamen, atque virtualiter, ſatis apertè; & inde (vt antea enunciatiui n. 81.) Authoritates illæ omnes, quas Hieronym. Ceuallos aduerſus ſcripta noſtra cumulauit, licet attento iure communi, atque in terminis ipſius articulum difficilem redderent, poſt eandem legam Tauri conditam, obtinere non poterant, nec vllam vim habere, vt ibidem dixi: ipſa namque Tautina conſtitutio, nec iuris nondum radicati, nec ſtatus rerum tempore morti aſcendentis conſiderationem habuit, ſed potentiæ ſuccedendi tantum ius inſpexit, ſi nunc ſcilicet, quando ſucceſſio defertur, ille viueret, an ſucceſſurus eſſet; quo in placito & alij quamplures, etiam in terminis iuris communis, & ante editam ipſam legem Tauri fuerant, provt ibidem quoque adnotaui, & oſtendi, cum vere (vt cætera omittam) negari non poſſit, quin in terminis quoque iuris communis, & cum de ſucceſſione deſcendentium agitur, ſiue etiam tranſuerſalium inter fratres, fratrumque filios; per repræſentationem eius ſuccedatur, qui ius firmum & radicatum nunquam obtinuit, vtpote, qui ante delatam ſucceſſionem, imò & viuente eo deceſſit, de cuius ſucceſſione poſtmodum agitur, & ad quam ex repræſentatione eius, qui ante illam deceſſit, quis ſe admittendum, contendit, vt de ſe compertum ſatis eſt, nec maiori indiget comprobatione, cùm adeò plenè comprobatum à me fuerit in locis relatis, & dictæ Pragmaticæ deciſione confirmatum, vt vides, & antea expreſsè cautum: Aſſi por aſcendentes, como por tranſuerſales, o eſtraños: & ideo Pragmatica ipſa de primo caſu, iuris ſcilicet non radicat: nec de ſecundo, quando is, qui, qui repræſentatur, ante inſtitutorem maioratus deceſſit, mentionem vllam non facit, quia vterque caſus, & in fortioribus terminis continetur ſub expreſſo, quando ſcilicet, ante maioratum inſtitutum deceſſit.

Præterea & tertio loco obſeruandum, atque conſtituendum erit, me etiam in commentariis dicti c. 19. lib. 3. n. 90. 91. & ſeq. ex aliorum, & maxime Didaci Couar. Ludou. Molinæ, Emanuelis Coſtæ, Humadæ, Matienci, Azeuedi, Ioan. Gutier. & Pat. Ludou. Molinæ ſententia, defendiſſe, & firmiter aduerſus alios, ibi etiam commemoratos, reſoluiſſe, repræſentationis ius tranſuerſalibus in l. 40. Tauri conceſſum, procedere, etiam in tranuerſalibus, qui à primo inſtitutore maioratus non procedunt, & ſic in transuersalibus vtriuſque, nempe fundatoris, & vltimi poſſeſſoris; provt latius ibi, vbi & fundamentis partis contrariæ concludenter reſpondi: id autem ipſum ſpecificè in dicta Pragmatica ſtatuitur, & pro lege ſeruari iubetur in hunc modum: Lo qual ſe guarde ſin diſtincion, ni diferencia alguna, no ſolamente en la ſuceſſion de los mayorazgos a los aſcendientes, ſino tambien en la ſuceſſion de los mayorazgos a los tranſuerſales, y no ſolo en los tranſuerſales al vltimo poſſeedor, ſino tambien en los que lo fueren del inſtituydor. Aliud autem, de quo eodem c. 19. egi ex n. 91. vſque ad n. 96. quod ſcilicet poſt editam dictam l. Tauri, repræſentatio ipſa, tranſuerſalibus concessa ibi, abſque graduum reſtrictione, & vſque in infinitum procedat in primogeniorum ſucceſſione; atque ita etiam inter deſcendentes à fratre, vel ſorore, patruele, vel auunculo, vel alio quolibet conſanguineo vltimi poſſeſſoris; hoc ſcilicet, adeo certum, atque indubitatum Pragmatica ipſa reputauit, vt ſub generali regula omnium tranſuerſalium ſatis apertè confirmauerit, nec maiori expreſſione, aut declaratione, nouàve conſtitutione opus eſſe, rectiſſimè innuerit; idque maximè, cum antea dixiſſet, Se hizieren aſſi por aſcendientes, como por tranſuerſales, o eſtraños: Nam & inſtitutis primogeniis à penitus extraneis, in infinitum, & abſque graduum reſtrictione, repræſentationem admittit, atque ita amplius de his dubitari non valebit, de quibus ibi dubitarunt Authores, à me commemorati ex n. 91. cum ſeq. & vere neque dubitari potuit vllo pacto poſt eandem Taurinam conſtitutionem, ſicuti eleganter ibidem oſtendi.

Quartò etiam loco obſeruandum, atque constituendum erit, me in eiſdem commentariis dicti cap. 19. ſub n. 281. in fine, verſic. 12. denique, & n. 282. vſque ad n. 291. ſingulariter, atque ex ſententia aliorum, quos recenſui, obſeruaſſe, repræſentationis totam materiam ex voluntate, atque diſpoſitione teſtatoris gubernari, atque interpretari debere principaliter, vt ex ipſa admitti, vel excludi debeat repræſentatio, & præ omnibus ſeruetur, atque prædominetur diſponentis, vel inſtitutoris maioratus voluntas metipſa, ſicuti eò loci longa ſerie comprobaui, & dicto n. 290. pro regulas generali & affirmatiua conſtitui, repræſentationem poſt editam dictam l. Tauri 40. regulariter, ac etiam in caſibus dubiis admittendam, nec de facili, aut ex verbis ambiguis excludendam, excludive eam poſſe, ſed expreſſam, præciſamq́ue voluntatem inſtitutoris requiri, vt excludi reprææſentatio poſſit, quod & Ludou. Molinam, Ioan. Gutierrez, P. Molinam, & alios contendiſſe, ibidem notaui, & ſcripſi. Addidi tamen n. 291. per totum, Interpretes huius Regni exiſtimaſſe communiter ex coniecturis quoque induci poſſe, vt ceſſet repræſentatio; & inde exceptionem, ſiue declarationem, aut limitationem eiuſdem l. Tauri, in finalibus verbis: Saluo ſi otra coſa estuuiere diſpueſta, & c. non ſolum procedere, ac verificari ob expreſſam inſtitutoris maioratus diſpoſitionem, ſed etiam ob preſumptam, atque ex legitimis coniecturis deductam, provt latius dicto n. 291. vbi etiam Ludou. Molinæ locum expendi, quo profitetur expreſſim, ad hoc, vt deciſio eiuſdem l. Tauri procedit in poſtrema ſui parte, requiri neceſſariò, quod teſtator id expreſsè, ac ſpecificè diſpoſuerit, & ſic quod neceſſaria ſit expreſſa diſpoſitio, nec tacita, hoc eſt, ex coniecturis collecta, ſufficiat; attamen ad huius rei, & voluntatis inſtitutoris probationem, non excludi coniecturas legitimas, & quæ ex verbis diſpoſitionis deprehendantur; modo ipſæ adeo præciſæ ſint, vt ex illis nihil aliud, quàm repræſentationis excluſio deduci poſſit & inde, quod diſpoſitio expreſſa requiratur, aut ita tacita, quod in dubium reuocari non poſſit; ex aliis multis, & ſententia communi Scriptorum huius Regni, eodem n. 291. per totum reſolui.

Horum quidem nonnulla, & quæ ad primam partem attinent, ſic in eadem Regia pragmatica confirmantur, provt ibidem traduntur, ex dicto n. 282. cum ſeq. Alia verò, quæ ad poſtremam partem, eorundem, quæ ibi adnotantur n. 290. & ad finalia verba dictæ l. 40. Tauri pertinent, emendantur, ac ius nouum ſuper eis introducitur. Quod vt diſtinctè, & dilucidè demonſtretur, animaduertendum erit, Pragmaticam eandem Regiam iuri repræſentationum multùm fauiſſe, & regulariter admiſiſſe repræſentationem omnium caſuum, & perſonarum reſpectu, nullis excluſis, vt inde regula generalis confici poſſit, ac debeat, poſt eam conditam; quòd repræſentatio ſemper admittenda ſit, etiam in caſibus dubiis, quemadmodum dicto n. 290. dicti c. 19. regulam conficiendam, poſt ipſam legem Tauri dixi, & ita eam confeci: quod vt omnes pro certo habeant, caſus ille magis diffi ilis, eius ſcilicet, qui ante inſtitutum maioratum deceſſit, exprimitur, atque deciditur in ea, vt etiam repræſentationi eidem magis ſuccurratur, ſiue maior fauor eidem præſtetur, & pro regula generali ipſa admittatur, exceptio, ſiue limitatio, aut declaratio dictæ l. Tauri 40. ſaluo ſi otra coſa eſtuuiere diſpueſta, non adeo latè patet, fiue non ita lata relinquitur, ſed nouè, & ad vnum tantum reſtringitur, expreſſum ſcilicet, indiuidualiter ſpecificatum, atque literale, vt ſcilicet is qui contendat, repræſentationi locum eſſe debere, regulariter, ac ſemper pro ſe habeat regulam: qui verò obiiciat, aliud per inſtitutorem maioratus diſpoſitum, non aliàs audiatur, quàm ſi in indiuiduo, ſpecialiter, & literaliter; ita diſpoſitum oſtenderit: ſic ſane, atque multum vtiliter in ipſa Regia pragmatica cauetur in hæc verba: Y ſe ſuceda por repreſentacion de los deſcendientes a los aſcendientes, en todos los caſos, tiempos, lineas, y perſonas, en que los aſcendientes ayan muerto antes de ſuceder en los tales mayorazgos, aun que la muerte aya ſido antes de la inſtitucion dellos, ſi no es que el fundador huuiere dispueſto lo contrario, y mandado, que no ſe ſucedu por repreſentacion, expreſſandolo clara y literalmente, ſin que para ello baſten præſunciones, argumentos, ò conjeturas, por preciſſas, claras, y euidentes que ſean. Quamuis ergo in terminis iuris communis, ac etiam eiuſdem l. Tauri 40. expreſſum diceretur, & ſpecialiter etiam prouiſum, non modo quod in indiuiduo expreſſum fuerat, ſed etiam id, quod ex coniecturis concludentibus, & probatiſſimis deducebatur, ita quod tacita voluntas in dubium reuocari non poſſet; ſicuti eodem c. 19. n. 291. in propriis terminis, ex aliis multis Authoribus adnotaui, & ſcripſi ad interpretationem poſtremæ partis. Taurinæ illius conſtitutionis: licet etiam regulariter expreſſum dici ſoleat quod ex coniectur is colligitur, provt ex l. licet Imperator, ff. de legat. 1. l. cum auus, ff. de condit. & demonſt. adnotarunt atque exornarunt infiniti illi Authores, quos ego metipſe in commentariis de vſufructu, c. 1. ex n. 46. & controuerſ. iur. lib. 2. cap. 4. n. 53. & ſupra hoc eod. lib. & tractatu, cap. 17. n. 7. 8. 9. 10. & ſeq. in vnum recenſui. Surdus etiam, in conſ. 294. n. 21. lib. 2. Cæſar Barzius, deciſione Bononiæ 123. ex n. 5. cum ſeq. Camillus Gallinius, de verbor. ſignificat. lib. 2. cap. 10. Ludou. Caſanate, in conſil. 60. ex n. 5. cum ſeq. Alex. Raudenſis, de analogis, c. 34. n. 129. Attamen Pragmatica ipſa de nouo decernit contrarium, & ſtatuit, quod non poſſit dici, nec intelligi aliud diſpoſitum, niſi quod clare, & literaliter fuerit expreſſum, atque diſpoſitum, & inde repræſentationem (pro qua adeſt regula generalis & firma omnium caſuum, & perſonarum reſpectu (vt dixi) non aliàs excludi poſſe aliquo caſu, quam ſi eo litteralis & ſpecifica diſpoſitio oſtendatur, nec ſufficere coniecturas, quantumcunque præciſæ illæ ſint, & in hoc proculdubio decidit Pragmatica ea vnum admodum neceſſarium, & Reipublicæ vtile, atque conueniens, illudq́ue principaliter, quo litibus, & controuerſiis magnis, partiumque ſumptibus, & laboribus conſulatur, ex contraria namque verborum eorum finalium dictæ l. Tauri 40. interpretatione, & coniecturarum allegatione, atque admiſſione, maxima ſubſequebantur inconuenientia, vtpote, cum in omnibus ferè caſibus occurrentibus, in quibus articulus repræſentationis deducebatur, atque contendebatur, vtraque pars litigantium, ſiue vnius & alterius partis Aduocati, ex eiſdem verbis fundamentum ſumebant, & pro ſe illa expendebant, & magis torquendo, quam verum ſenſum, & mentem teſtatoris eliciendo, aliud ab inſtitutore cautum; atque diſpoſitum, allegabant aſſiduè, ex quo infinitis litibus occaſio dabatur, atque imaginariis coniecturis aliud per teſtatorem diſpoſitum, contendebatur: quæ omnia in futurum ceſſabunt, ſi non aliàs id deduci, allegariq́ue poſſit, quam ſi clarè, & literaliter diſpoſitum legatur, & inueniatur, provt ibi cauetur.

Ex his ſanè, atque ex verbis claris eiuſdem pragmaticæ, ibi: Y de auerſe dicho en ella, que eſto ſea, ſaluo ſi otra coſa eſtuuiere dispueſta por el que primeramente conſtituyò, y ordenò el mayorazgo, han ſalido diuerſas dudas, ſobre colegir de la diſpoſition, y palabras de inſtituydor, quando es viſto quitar la repreſentacion, y auer diſpuesto, o tenido voluntad, que no la aya, de que ſe an recrecido muchos pleytos con gran daño, y costas de las partes, & c. Conſtituendum inquam etiam ex his quinto loco; eoſdem Regis noſtri inuictiſſimi, & religioſiſſimi Philippi Tertij, Proceres, & atque ex omni parte præſtantiſſimos Viros, qui editioni, & confectioni Pragmaticæ ipſius adfuereunt, ſummo iudicio, atque ſingulari eruditione ſe habuiſſe in progreſſu eiuſdem non modò, ſed etiam in exordio; non enim profitentur, aut quouis modo enunciant, dubia, quæ excitabantur, excitarique ſolebant, fuiſſe ſuper regula prædicta, admittendæ ſcilicet, & omnium caſuum, & perſonarum reſpetu, repræſentationis (eam enim admittendam regulariter, velut neceſſariò adſtringebantur omnes, poſt editam dict. l. Tauri 40. concedere) ſed potius dixerunt expreſſim, dubia ipſa fuiſſe ſuper exceptione, quando ſcilicet videretur ſubalta repræſentatio, quæ in dubio & pro regola ſublata non videtur: Idcirco Pragmatica ipſa, ſuper eo venit remouere dubia, & verè remouet, ſuper quo fuerant, hoc eſt, ſuper exceptione, ſed non ſuper eo, de quo dubium non erat, edita iam dicta Taurina conſtitutione, hoc eſt, ſuper regula prædicta admittendæ repræſentationis: ſic & conſequenter, & noui iuris inductiua videri debebit reſpectu eiuſdem, de quo dubium erat, & fuiſſe dubitatum, profitetur, non verò reſpectu eius, de quo dubium fuiſſe non enunciat: atque ita, dum repræſentationem, etiam illo caſu expreſſo, & difficiliori (vt dixi) concedit, & admittit, nullatenus videtur ius nouum continere, cum de eo nullum fuiſſe dubium, dixerit, immò admiſſa repræſentatione generaliter, quaſi ex deciſione eiuſdem l. Tauri 40. ita ineſſer apertè, nec eandem offuſcari, vel præuerri contingat eo prætextu, quod aliud teſtator diſpoſuerit, ſic vt dixi, atque admodum vtiliter decidit: iidem namque, qui adfuerunt ipſius deciſioni, pro certo habuerunt, id quod deducebatur ex mente, & verbis taurinæ legis eiuſdem, repræentationis partibus fauere; & quia verba finalia ipſius, litibus occaſionem præſtabant, vtpote, cum repræſentatio, quæ indiſtinctè admitti deberet ex vi, & virtute deciſionis illius Tauri, & in caſibus dubiis ex vi quoque tacitæ & præſumptæ voluntatis inſtitutorum maioratuum, qui videntur ſe conformare cum eius legis diſpoſitione, ex aliis verbis, illiſq́ue finalibus dictæ l. offuſcabatur, & confundebatur in maximum Reipubliæ detrimentum, illud literale, & expreſſum de nouo requirunt, quo litibus, & ſumptibus, aliiſque maximis inconuenientibus vai præcludatur: & in effectu duo efficiunt (vt arbitror) Primum, oſtendere, lege ipſa Tauri, ſatis apertè inductum, atque probatum ius illud repræſentationis, quod adeo generaliter ibi admittitur. Secundum, litibus, & inconuenientibus, antea relatis, ſuccurrendo, id de nouo ſtatuere, quo aliud diſpoſitum per teſtatorem, vt excludatur repræſentatio, dici non poſſit, niſi literaliter & ſpecificè diſponatur.

Hinc etiam & conſequenter aliud tentari poſſe videtur admodum probabiliter, verba illa: Que en la ſuceſſion de los mayorazgos, que de qui adelante ſe hizieren. Referri ad ius illud de nouo introductum in ipſa Pragmatica, ad literale ſcilicet, & ſpecificum; reſpectu namque futurorum maioratuum, non aliàs dicetur aliud diſpoſitum, quàm ſi literaliter & in indiuiduo diſpoſitum ſit, idque vt excludatur repræſentatio. Cæterum vt ipſa admittatur. quam ineſſe ex verbis, & mente Taurinæ legis, adeo clarè inſinuat Pragmatica, & ſuper qua dubia fuiſſe, eadem Pragmatica non dixit; ne quaquam videtur, quod relatio illa admitti poſſit: que de aqui adelante ſe hizieren, non enim ſuper eo dubitabatur, ſed ſuper alio (vt dixi ſuper quo deciſio ipſa cadit, de quo, & præcedenti obſeruatione agetur etiam ſequentibus, vt videbis, & ibidem latius explicabitur, an ad præterita quoque negotia, repræſentatio indiſtinctè trahi debeat.

Sexto etiam loco obſeruandum, atque conſtituendum erit, quod declarans, nihil de nouo facit, nec addit, nec diſponit, ſed diſpoſitum detegit, & manifestum facit, ſiue quod actum eſt in præteritum, oſtendit, l. hæredes palam, §. ſed et ſi notam, ff. de teſtam, l. adeo, §. cum quis, in fine, ff. de acquir. rer. dominio. l. qui liberis, §. teſtamento. ff. de bonor. poſſeſſion. ſecun. tab. & cum infinitis Authoribus exorarunt quamplurimis Anton. Gabr. common. concluſ. lib 6. tit. de regulis iuris, concl. 3. per totam. Tiraq. in l. ſi vnquam, verbo libertis. ex n. 13. Burgos de Paz, in proœmio legum Tauri, ex n. 356. cum multis ſed. vbi quod declarans, non plus facit, quàm ille, qui granum ſub ariſtis latens, de ſpica executit: & n. 432. & ſed. & num. 438. Simon de Prætis, de interpretat. vltim. volunt. lib. 1. interpret. 1. dubit. 5. ex principio, fol. 38. Beccius, in conſ. 3. ex n. 44. Hippolyt. Rimin. Maſcard. Achilles Pedrocha, & ipſe Burbos de Paz, alio in loco, vltra nunc relatum, cum quibus egomet ipſe ita annotaui, atque ſcripſi lib. 3. cap. 10 n. 30. & ſuprà hoc eod. lib. cap. 19. ex n. 30. cum ſeq. Thuſcus, tom. 2. littera D. concl. 86. fol. 468. Petr. Surd. in conſil. 380. n. 3. & latius ex n. 49. cum ſed. & in conſ. 426. n. 44. & 45. lib. 3.

Idcirco certum eſt, multum intereſſe, an lex ſit declaratoria, an correctoria, vel noui iuris inductiua, cum hæc contraria ſint omnino; ſicuti ex aliis oſtendit Burgos de Paz, in dicto proœmio legum Tauri, n. 432. & 434. fol. mihi 64. & correctoria, aut nouum ius continens, ad præterita non trahatur, ſed futuris tantum prouideat regulariter, cum lex ſui natura reſpiciat futura, & non præterita, cap. finali de conſtitut. l. finali, tit. 14. partita 3. & explicant, ampliant, atque limitant latiſſimè infiniti illi Authores, cum quibus Ioan. Gratianus, regula 185. Bernardus Diaz, regula 137. Medices, in træctatu de legibus, & ſtatutis, p. 4. q. 32. Cenedus, & alij cum quibus Morla, emporij 1. p. titul. 1. de legibus, in principio, vbi latè Iacob. Mandellus de Alba, in conſ. 554. vbi vide eius Additionatorem, Beccius, in conſ. 3. ex n. 9. Thuſcus, tom. 5. litera L. concl. 144. & 145. ex fol. 128. & regulam cum ampliationibus, & limitationibus, atque materiam optimè, & diſtinctè declaratam, vide per Felinum, in dicto cap. finali, de conſtitut. quamuis ergo lex noua regulariter non trahatur ad præterita, vt per Menochium etiam, in conſil. 240. num. 12. & 13. lib. 3. Honded. in conſil. 14. num. 28. lib. 2. vbi etiam ad id expendit alia iura: Hieronym. Gabriel, in conſil. 16. ex num. 22. lib. 2. & cum Puteo, Gail. Magonio, & Menchaca, nouiſſimè Camillus Borellus, in ſumma deciſionum, titulo de legibus, & conſtitut. n. 47. fol. 27. Attamen lex noua declaratoria veteris, trahitur ad præterita negotia, Aretinus, in l. Gallus, §. etiamſi parente, col. 1. ff. de liber. & poſthum. & cum Bartolo, Baldo, Alexand. & Communi, Decius, in dicto c. vlt. n. 13. vbi Felines, n. 4. Anton. Gabriel. lib. 6. tit. de regul. iur. dicta concl. 3. n. 10. & n. 9. quod ex quo declaratio ineſt actui declarato, retrotrahitur ad tempus principalis diſpositionis: Hippol. Rimin. in conſ. 351. n. 79. lib. 5. Ioan. Gratianus, dicta reg. 295. n. 3. Surdus, decif. 29. n. 6. Hondedeus, dicto conſ. 14. num. 38. lib. 2. Matienzus, in l. 3. tit. 10. gloſſa 16. n. 2. lib. 5. Menchaca, de ſucceſſion. creat, §. 18. ex n. 275. Collantes, ad pragmaticam agricolarum, lib. 3. cap. 8. fol. 171. D. Chriſtophorus de Paz, in comment. ad leges ſtyli, l. 200. q. 1. n. 2. fol. 367. Thuſcus, tom. 2. littera D. concl. 86. & tom. 5. littera L. concl. 264. n. 47. & 51. Morla, dicto titulo de legibus, q. 1. n. 12. 13. & 17. & ij omnes concludunt, quod licet declaratio non operetur, niſi à tempore ſuæ editionis, cum quod non erat declaratum, operari non poſſit; attamen poſtquam facta fuit, quod operatur etiam de præterito, ſiue circa caſus præteritos, atque ex antiqui eleganter tradidit Bellamera, in conſil. 33. n. 39. & 40. Concludunt etiam demum legem declaratoriam trahi ad præterita, & operari in præiudicium iuris, Tertiò quæſiti, ſi declaratio ipſa facta fuerit circa rem dubiam, atque ita exponendo, quod dubium erit; ſecus verò, ſi perimendo, aut deſtruendo quod erat certum & clarum; declaratio namque numquam fit, nec dicitur niſi de re dubia quia res clara non indiget declaratione, & rem claram declarans, magis dicitur corrigere, & nouam legem, inducere, quia in iure, Tertio quæſito, præiudicare non poteſt, nec in dubio videtur; ſic ſane ex mente communi materiam iſtam explicauit optimè Decius, in dicto cap. vltimo, de conſtitut. ſub num. 13. & 14. verſic. ſupereſt Tertius caſus principalis, vbi inquit, quod ſententia prædicta, quod lex, quæ ſimpliciter loquitur, ſi ſit declaratoria, trahitur ad præterita, eſt vere, & procedit in ſimplici & propria declaratione, quæ nihil noui facit, dicta l. hæredes palam, §. ſi quid poſt, & ibi Paul. de de Caſtro dicit, quod Papa multoties hoc facit, declarando ſuam intentionem circa gratias factas aliquibus: & hoc bene procedit in declaratione propria, quæ conſiſtit circa aliquod verbum dubium. Secus dicit ipſe, ſi non eſſet dubium, quia tunc eſſet noua diſpositio, quæ non tolleret ius quæſitum: & idem ſtatuit Decius lege, vel conſtitutione, quæ cum loquatur ſimpliciter, non trahitur ad præterita in præiudicium alterius, niſi agatur de propria ſimplici declaratione quæ conſiſtit in declaratione verborum, in qua non poteſt dici, eſſe ius alter quæſitum, vt per eundem Caſtrenſem ibi, & Decium, dicto numer. 13. ſic quoque materiam ipſam ex ſententia communi explicauit Anton. Gabriel, dicta concluſ. 3. num. 12. 65. 66. & 67. Burgos de Paz, in proœmio legum Tauri, n. 357. & ſeq. Ruinus ſingulariter, in conſil. 76. n. 5. lib. 5. Hippolytus Riminaldus, in conſil. 399. num. 76. lib. 4. Iocobus Mandellus de Alba, in conſil, 554. num. 2. & 6. Beccius, in conſil. 3. ex num. 44. Thuſcus, tom. 2. dicta concluſ. 86. littera D. Hondedeus, dicto conſ. 14. ex n. 29. vſque ad n. 33. lib. 2. Surdus, in conſil. 281. num. 3. & in conſil. 339. num. 11. lib. 3. & in conſil. 426. n. 44. & 45. eod lib.

Hæc autem non otiosè, aut extra propoſitum, ſed ideo, atque omnino neceſſario dicta, vt ſi abſque veritatis præiudicio contendatur, verba dictæ Pragmaticæ illa, Que en la ſuceſſion de los mayoraxgos que de aquia adelante ſe hizieren: ita referri debere ad caſum illum repræſentationis ſpecificè declaratum, quando ſcilicet is, ex cuius perſona ſucceſſionem quis prætendit, qui fi nunc viueret, ſucceſſurus eſſet, ante inſtitutum maioratum deceſſit; ſicut ad caſum illum, quo is, qui repræſentationis excluſionem contendit, literalem atque claram excluſionem oſtendere debet; nam ſi ita indiſtinctè admittatur, (quod durum videtur,) tunc dubitatur, an in ea parte Pragmatica ſit declaratiua legis Tauri, 4. nec ne, & quidem ſi declaratiua, trahi debebit ad negotia præterita, nec dici poteſt propriè, quod auferat ius quæſitum alicui, vt nunc probaui. Si verò ius nouum continet, licet ad præterita non trahatur in vim legis, iuxta ſuperiora, & per Menochium, in conſil. 240. num. 1. 2. & 3. lib. 3. & in conſil. 461. num. 10. lib. 5. Rolandum, in conſ. 52. n. 31. lib. 2. Beccium, dict. conſ. 3. num. 47. Surdus, in conſil. 553. num. 1. lib. 4. Attamen adhuc in vim rationis trahi deberet, & hoc reſpectu admittendæ repræſentationis, omnium caſuum, & perſonarum reſpectu indiſtinctè, atque ita in eodem caſu ibi expreſſo, quo quis ante maioratum inſtitutum deceſſit; licet ad præterita trahi non poſſet alio reſpectu, excludendæ ſcilicet repræſentationis, ex ſolo literali, & claro, cum ſufficiat quoad præterita, eis modis excluſionem repræſonatationis, & voluntatem inſtitutoris probare, quibus tempore ipſo l. 40. Tauri, & ante conditam dictam Pragmaticam, probari poterat, de quo latius infra.

Quod autem dicta Pragmatica, in ea parte, in qua indiſtinctè repræſentationem indicit, etiam ante inſtitutum maioratum aliquo decedente, declaratiua ſit, fortiter vrgere videtur communis illa reſolutio Doctorum, de qua ſuprà, quod declaratio vera & propria dicatur, quæ fit de re dubia, non certa, & clara; negari autem quo pacto poterit, quin ſemper poſt editam dictam l. Tauri 40. & ante Pragmaticam ipſam dubitatum fuerit, an iure non radicato, & ante fundatorem ipſum maioratus, vel maioratum etiam inſtitutum, ſi is, cuius perſona repræſentatur, deceſſiſſet, repræſentationi ſit locus, nec ne; & pro vtraque parte efficaces, concludenteſque iuris rationes ponderatas fuiſſe communiter, & verè efficaciores, atque concludentes magis, viſas fuiſſe illas, quæ ex verbis legis ipſius Tauri deducebantur, & repræſentationi fauebant, pro qua ſæpè pronuntiatum vidimus: quando verò in aliqua dubia quæſtione ſunt pro vtraque parte non modo fortiores, & vrgentiores iuris rationes, ſed æquè concludentes apparent, tunc equidem lex, conſuetudo, vel diſpoſitio vnam approbans, dicetur eſſe declaratiua, & fauorabilis, & conſequenter ex ſimilitudine rationis debet recipere extenſionem, ſicuti deducitur ex reſolutionibus Crauetæ, in conſil. 201. num. 12. Bologneti, in l. poſt dotem, numero 231. ff. ſoluto matrimonio, & ibidem Petrus Barboſa, qui multum ad propoſitum noſtrum tradidit nonnulla, & ſic reſoluit numero 47. & 48.

Rurſus, quod in eadem parte declaratiua ſit ipſa pragmatica, probatur ex verbo illo, declaramos, quod ſui natura id proprie ſignificat, & potentius eſt in ea parte, declaratiuam illam legem relinquere, quam ſit mutare verbi eiuſdem vim, verbum aliud, y mandamos, quod licet videatur nouam diſpoſitionem inducere, vt per Beccium, in conſil. 3. num. 46. attamen non repugnat naturæ diſpoſitionis declaratiuæ, ex quo ſtat ſimul cum dicto verbo, declaramos, idque iuxta reſolutiones Crauetæ, in conſil. 286. colum. penultim. Menochij, in conſil. 191. numero 38. libro ſecundo, qui ipſe num. 37. ex ſententia aliorum notauit, quod quando in vna diſpoſitione concurrunt duo verba diuerſæ naturæ, tunc verbum ſignificans actum magis plenum, sed ſe trahit verbum minoris virtutis, & efficaciæ, vt in l. non ſolum, §. 1. ff. de vſucapionib. Tum etiam, quia dum verbum ipſum, declaramos, refertur ad inductionem, & admiſſionem repræſentationis indiſtinctè, & in omni caſu, ſtat, ſtarèque poteſt propriè; dum verò refertur ad id, de quo nouè diſpoſitum eſt, ne ſcilicet repræſentatio excludatur, niſi ob clarum, expreſſum, & literale, ſtabit impropriè: nec nouum eſt in iure, verbum vnum ſtare propriè & impropriè reſpectu diuerſarum perſonarum, aut rerum diuerſarum, vt in l. 2. vbi Gloſſa, & Doctores expreſsè notarunt, & iura quamplurima expendunt, ff. de officio Proconſulis & Legati, l. pater Seuenam, vbi Bartol. ff. de condition. & demonſtration. latè Craueta, in conſ. 258. num. 5. latiùs Tiraquellus, de retracti. lignag. §. 1. gloſſ. 18. num. 22. Menochius, in conſilio 439. num 32. lib. 4. Runius, in conſil. 54. num. 11. lib. 2. Tum denique, quia appoſito dicto verbo, declaramos, & quando lex ſic loquitur, vt declaratiua videatur, non deſinit eſſe declaratiua, non modò ob verbum adiunctum, ſed etiam ſi lex declaratoria vteretur verbo apto ad condendam legem nouam, nec apponeret verbum aliud, ex quo, declaratiuam eam eſſe, deprehendi poſſet, ſic ſanè, at que in fortioribus terminis adnotauit Felin, in dicto cap. vltimo, de conſtitut. num. 4. in fine, vbi refert Gloſſam notabilem in Clementinæ primæ, verbo, cenſemus, de conceſſione præbendæ, & in dubio cenſeri debet lex declaratiua pocius, quam inductiua noui iuris, ſicuti, ſpecificè animaduertit Burgos de Paz, in proœmio legum Tauri, num. 437.

Quod ſit etiam declaratiua dicta Pragmatica, in ipſamet parte, in qua de admittenda repræſentatione indiſtinctè, & omni caſu agit, velit manifeſtè deprehenditur ex verbis ipſis, & modo loquendi, quibus vtitur, quibus ſanè non vteretur, ſed longè diuerſum loquendi modum ſuſciperet, ſi ius nouum in ea induceret, aut adeo apertè non innueret, ex deciſione, & verbis legis Tauri ineſſe id, de quo agit, admiſſione ſcilicet repræſentationis indiſtincta, quam tranſuerſalium quoque reſpectu, & nullo iure radicato, lex ipſa Tauri, 40. admiſerat, virtualiter ſcilicet, ſatis apertè tamen, verbis illis in fauorem tranſuerſalium prolatis; inquit namque Pragmatica ipſa: por la qual declaramos, y mandamos, que en la ſuceſſion de los mayorazgos, vinculos, patronazgos, y anniuerſarios que de aqui adelante ſe hizieren, aſſi por aſcendientes, como por tranſuerſales, ó eſtraños, ſe guarda, lo dispueſto en las dichas leyes de Partida, y Toro, y ſe ſuceda por repreſentacion, aunque los aſcendientes ayan muerto ante de ſuceder en los tales mayorazgos, y aunque la muerte aya ſido antes de la inſtitucion dellos. Sanè, ſi ſe declara, y ſe manda, que ſe guarde lo dispueſto en las dichas leyes, y ſe ſuceda, & c. Clarè ſupponitur, Pragmaticæ conditiores pro certo habuiſſe, dictis legibus ſic diſpoſitum, & etiam his caſibus, in eadem Pragmatica expreſſis, repræſentationem admiſiſſe leges illas, tacitè tamen, & virtualiter, ſed ſatis apertè, aliàs namque non diceret, Se guarde lo diſpueſto, y ſuceda, ſed potius nouum introduceret, provt ſtatim introducit in verſicul. ſine es que el fundador huuiere.

Provt ergo mea fert ſententia, & opinio, credo veriſſimum, Pragmaticam ipſam, maiori ex parte, declaratiuam eſſe iuris in dicta l. Tauri, 40. virtualiter ſatis tamen apertè diſpoſiti, ſed non ita expreſſim deciſi; nam licèt tranſuerſalium reſpectu idem ius obſeruandum, dixerit lex ipſa Tauri, quod indeſcendentibus; non tamen ita expreſsè declarauit illud, En que los aſcendientes ayan muerto antes de ſuceder en los tales mayorazgos: nec etiam illud. aunque la muerte aya ſido antes de la inſtitucion dellos: nec denique alterum, no ſolamente en la ſuceſſione de los mayorazgos a los aſcendientes, ſino tambieu en la ſuceſſion de los mayorazgos a los tranſuerſales, y no ſolo en los tranſuerſales al vltimo poſſeedor, ſino tambien en los que lo fueren del inſtituydor. Hæc quidem, quæ ex deciſione dictæ Taurinæ conſtitutionis ſatis inerant, ſatiſque apertè ex mente, & verbis eiuſdem deducebantur, ſed non ita ſpecificè tradita, expreſſaq́ue ſunt (quia non omnia Legiſlator comprehendere, ſiue exprimere poteſt,) ſic declaratiuè exprimuntur in dicta Pragmatica, vt eadem virtualiter diſpoſita eiſdem in legibus, ſed non ita expreſsè deciſa, innuatur apertè, quod (vt arbitror,) negari non poteſt. Ex parte vero eademmet Pragmatica eſt inductiua noui iuris, quod non modò expreſsè, ſed nec virtualiter, aut tacitè in dicta lege Tauri continebatur, imo totum contrarium apertè, vt pote cum aliud diſpoſitum diceretur, vt repræſentatio ceſſaret, non modo ſi expreſsè diſpoſitum fuiſſet per inſtitutorem maioratus, ſed etiam ſi tacitè per coniecturas, cum expreſſum, & diſpoſitum dicatur, quod ex coniecturis colligitur, vt ſuprà dicebam; id tamen Pragmatica, ipſa emendatur, & nouo introducto, in verſiculo, Sino es que el fundador buuiere, ſtatuitur, repræſentationem non excludi, nec dici poſſe aliud diſpoſitum, niſi id clarum expreſſum, & literale ſit provt ſuprà explanaui, & notaui dicens, de eo dubia fuiſſe principaliter, & ſuper eo ius nouum ibidem introductum, provt apparet expreſsè ex verbis eiuſdem Pragmaticæ. Ex quo etiam non leue argumentum deducitur ad probandum, eadem in parte, in qua de inducenda, admittendaque repræſentatione indiſtinctè agitur, declaratiuam fuiſſe ipſammet Pragmatica, ponderando id, provt antea ponderaui n. 87.

Quod ſi dixeris, pragmaticam ipſam, poſito quod in ea parte declaratiua, ſit nec ius nouum contineat, ad præterita negotia, ſiue maioratus antea inſtitutos, trahi vllo pacto non poſſe, vtpote cum adiecta fuerint verba illa, ſæpe relata, Que en los mayorazgos que de aqui adelante ſe hizieren. quæ eam interpretationem excludere videntur; idque vel eo magis, quod etiam lex, ſeu conſtitutio poſſit eſſe declaratiua, ſeu confirmatiua, & nihilominus non trahi ad negotia præterita, ſed futuris tantum prouidere; vt in terminis noſtris, quando Legiſlator metipſe aliter expreſſiſſet, atque prouidiſſet in eadem lege, ſeu conſtitutione; eruditè, atque vtiliter ex communi Scribentium ſententia tradidit Felinus, in dicto capite vltimo, de conſtitutione, numero 5. in hæc verba: Hanc fallentiam limita quatuor modis, primo, niſi in lege declaratoria eſſent appoſita verba, per quæ apparet, mentem Authoris non fuiſſe, comprehendere præterita. Exemplum patet in capit. finali, de ſponſa duor. & in cap. primo, de poſtulat. Prælat. in 6. &c. Idem Felin. num. 15. vbi ſcribit, Fallit nouo regula huius Decretalis in conſtitutione confirmante, quia trahitur ad præterea, idque ſecundum Authores, ibi relatos, intellige, ſi conſtitutio vtitur verbis, quæ poſſunt importare præteritum tempus, aliàs non, ſecundùm Bartolum, &c. Et id ipſum, quod ſcilicet lex declaratoria licet regulariter trahatur ad præterita, id tamen non procedat, quando ipſa lex expreſsè ad futura ſe refert, tenuerunt Butrius in eod. cap. finali, ſub num. 15. verſ. inſi ſtatutum. Et ibi Imola, num. 12. verſic. nam primo dicit. Et Barbatia, n. 39. verſ. nam primo. Rota Romana, deciſione 142. num. 4. p. 2. diuerſ. nouiſ. impreſſ. Ioan. Vincent. Honded. in conſilio 14. num. 39. lib. 2. & nullo ex his relato, idem obſeruauit Morla, emporij 1. parte, titulo de legibus, quæſt. 6. n. 13. fol. 25.

Non inquam obſtat, ſi ita dixeris, quoniam reſpondetur concludenter & verè prædicta, Que en los mayorazgos que de aqui adelante ſe hizieren, referri ad id, de quo principaliter dubia occurrebant quotidie, & ſuper quo ius nouum in Pragmatica introducitur, ad exceptionem ſcilicet regulæ, excluſionem inquam repæſentationis eo prætextu, quod aliud diſpoſitum fuerit ab inſtitutore maioratus, vt non aliud videatur, nec dici poſſit diſpoſitum, niſi clarum, expreſſum, & literale appareat, legique poſſit, atque ita ad correctionem, nouique iuris introductionem, ſuper eo, ſuper quo quotidie lites, controuerſiæque excitabantur, & aliud diſpoſitum contendebat, qui ſolis coniecturis, & præſumptionibus ſe iuuare poterat, non verò literali, & expreſſo, provt nunc requiritur. Non autem referuntur eadem verba ad regulam, hoc eſt repræſentationis admiſſionem indiſtinctam, quam ineſſe antea ex lege Tauri, ipſaq́ue Taurina diſpoſitione ſic diſpoſitum, Pragmatica ipſa adeò clarè innuit.

Sed ſi durum adhuc tibi videatur, quod proculdubio verum reputo & adhuc inſtes, verba eadem, ad vtrumque, ſiue ad omnia in Pragmatica ſtatuta referenda, illaq́ue in principio appoſita, æqualiter regulam, & admiſſionem repræſentationis indiſtinctam, ſicut regulæ exceptionem, excluſionem ſcilicet comprehendere, ex his, quæ Bartol. & Doctores tradiderunt communiter, in l. tertia, §. filius intermedias, ff. de liberis & poſthumis, & alio capit. huiuſce tractus, longa ſerie explicatur. Facile eſt reſpondere, conſtituendo, negari non poſſe, quin ſi ea in parte Pragmatica metipſa declaratoria eſt eius iuris. quod antea lege Tauri diſpoſitum erat virtualiter, ſatis tamen apertè; neceſſariò & præcisè ipſam trahi debere ad præterita, ſi non in vim legis, ſaltem in vim rationis; repugnaret namque ipſius, ſi cum ſit declaratoria, ad præterita, ſaltem in vim rationis non traheretur, nec poteſt eſſe declaratiua, quin trahatur, ſi non in vim legis, quia lex ipſa, aut Pragmatica futuris proudet, ſaltem in vim rationis; quod in hunc ſenſum. egregiè admodum, & ſubtiliter tentauit, atque tradidit Decius, in eodem capit. finali, de conſtitution. ſub numero decimotertio: is namque Author, cum antea retuliſſet ſententiam communem, quod lex declaratoria non trahitur ad præterita, quando ſe refert ad futura, quia tunc de mente Legislatoris conſtare videtur, quod noluit præterita comprehendere; ſubdit in hunc modum, & multum ad propoſitum noſtrum, Sed tamen conſiderandum eſt, quia ſi conſtitutio propriè & ſimpliciter declaratoria ſit, provt iſti loquuntur, ex quadam neceſitate videtur, quod ad præterita referatur, aliàs reſultaret quædam perplexitas, & repugnantia, quod eſſet conſtitutio declaratoria, & non haberet locum in præteritis per ſupradicta, &c. Et id ipſum clarè voluit Felinus, ibidem, num. 8. vt ſcilicet conſtitutio declaratoria, etiamſi ſe referat ad futura, ad præterita trahatur ex vi, & identitate rationis, & dumtaxat non extenditur reſpectu pœnæ, provt latius ibi, & per Burſatum in conſ. 214. n. 17. & 18. Barboſam, in dicta l. poſt dotem, n. 48. & 48. ff. ſolut. matrim.

Quod ſi & vltra progrediaris, & adeò inſtes, vt adhuc duo firmiter contendas, primum, verba relata dictæ Pragmaticæ, Que en la ſucceſſion de los mayorazgos que de aqui adelante ſe hizieren. Ad vtrumque, & omnia referri, quæ in eadem Pragmatica continentur; inſuper & Pragmaticam ipſam etiam reſpectu repræſentationis, quam indiſtinctè admittit, dici debere potius inductiuam noui iuris, quàm declaratiuam, ex eo quod addidit aliqua, ſiue magis ſpecifice expreſſit, quàm in eadem l. Tauri, 40. continerentur, ac proinde ius nouum continere videatur; iuxta ea quæ aliis Authoribus cumulauit Felinus. in eodem capit. finali, de conſtitution. numero 8. ſi ita inquam inſtes, licet in vno & altero verè inſtare non poſſis, nec permittant verba, adeo præciſa eiuſdem Pragmaticæ (quod negari vllo pacto non poteſt,) adhuc id ipſum, quod contendimus, obtinere neceſſario debebit, & quæcunque ad materiam repræſentationis, (admittendæ ſcilicet,) attinent, ita ſuper præteritis, ſicut ſuper futuris obſeruanda erunt; id autem vt demonſtretur.

Septimò deinde & principaliter obſeruandum erit, quod ſi in dicta Pragmatica non fuiſſent adiecta verba prædicta, Que en la ſucceſſion de los mayorazogos que de aqui adelante ſe hizierem. ſed ſimpliciter loqueretur, quamplurima expendi poſſent fundamenta, & Doctorum authoritates, atque diureſæ cumulari doctrinæ, vt probaretur, dictæ Pragmaticæ conſtitutionem trahi debere, vel non ad præterita, & maioratus antea inſtitutos, & quidem pro vna & altera parte egregiè admodùm articulus exornaretur, inquirendo principaliter; Lex ſcilicet noua, quanod trahatur ad actus habentes originem à præterito, ad eos inquam, qui ante conditam legem nouam facti fuere de præterito, quorum tamen perfectio, & complementum pendet à facto futuro; vt in primogeniis, vinculis, & fideicommiſſis perpetuis, quæ ante Pragmaticam ipſam inſtituta fuere; & ſic habent originem de præterito, attamen caſus deferendæ, ſeu delatæ ſucceſſionis eſt de futuro, quia poſt eam promulgatam euenit. Tunc namque dubitatur, an attendatur lex, ſeu ſtatutum, quod tempore factæ diſpoſitionis viget; an verò illud, quod tempore perfectionis, & euenientis caſus ſucceſſionis, iam nouè editum fuerit? Et quæſtio proculdubio perplexa, & difficilis admodum viſa eſt omnibus Interpretibus communiter, cum hinc inde ſint rationes, argumenta, & Doctorum authoritates, quæ & vnam & alteram opinionem validè tuentur; ſicuti adnotauit Menochius, in conſ. 240. ante num. 1. lib. 3. qui ipſe ex profeſſo, & egregiè quidem articulum explicat per totum illud conſil. Et vide etiam in conſil. 461. ex num. 32. verſiculo, non obstat 3. lib. 5. explicant etiam longa ſerie Socinus iunior, in conſil. 21. per totum, lib. 1. Hieronymus Gabriel, in conſil. 16. per totum, lib. 2. Ioſeph. de Ruſticis, in tractat. an, & quando liber. in condit. poſi. cenſean. vocati, lib. 6. c. 8. Sfort. Odd. in conſil. 14. ex num. 25. cum ſeq. Rolandus, de lucro dotis, quæſt. 93. per totam. Hippolyt. Riminald. in conſ. 391. per totum, lib. 4. Ioan. Vincent, Hondedeus, in conſil. 14. vbi vide omnino ex num. 18. vſque ad num. 53. lib. 2. Petrus Surdus, in conſil. 553. ex n. 1. vſque ad num. 7. lib. 4. Burſatus, in conſil. 214. n. 21. & 22. lib. 2. Poſſem itaque ex his Authoribus, pro hac parte quamplurima deducere fundamenta, quæ ſciens conſulto q́ue prætermitto. Conceſſo autem abſque veritatis præiudicio, vt dixi, quod dicta Pragmatica in eadem parte, in qua repræſentationem admittit indiſtinctè, non ſit merè declaratoria eius iuris, quod iam antea ex deciſione legis Tauri inerat, ſatiſque apertè diſpoſitum erat, atque ita præciſa & neceſſaria ratione ad præterita negotia, maioratuſque antea inſtitutos, trahi debeat, ſicuti ex Decio antea obſeruaui. Poſito etiam abſque eodem præiudicio, quod verba ipſa, Que de aqui adelante ſe hizieren, ad regulam generalem admiſſionis repræſentationis. ſicut ad exceptionem referantur, quod eſſet reſpondere, atque nouum ius introducere ſuper eo, ſuper quo non dicit Pragmatica dubia fuiſſe, cum ad exceptionem: Saluo ſi otra coſa estuuiere dispueſta, dubia ipſa reſtinmerit. Admiſſis inquam his duobus; adhuc contendimus, & verum putuimus, Pragmaticam ipſam ita practicandam, accipiendamq́ue reſpectu eorum primogeniorum, quæ ante eam conditam inſtituta fuerint, quorum ſucceſſio deferatur, ſicut in his, quæ poſtmodum inſtituta fuerint, atque ita trahi debere ſaltem in vim rationis ad præterita, quando in vim legis non admittas.

Aſſumptum autem hoc probatur inprimis, quoniam hæc pars, quæ præteritorum etiam negotiorum reſpectu, ſiue eorum maioratuum, qui ante Pragmaticam inſtituti fuere, repræſentationi fauet, non habebit, nec habere poteſt hodie minorem vim aut authoritatem, & præſtantiam, quam & habebat & haberet, ſi Pragmatica ipſa condita non fuiſſet, imo multo maiorem, fortiorem, & præstantiorem, vt pote, cum rationibus, & fundamentis, quæ hinc inde ponderabantur, maturè perpenſis, & præ oculis habitis, viri iidem præſtantiſſimi, atque eruditiſſimi, qui confectioni Pragmaticæ adfuerunt, eam ſententiam magis probauerint, & amplexi fuerint, quæ repræſentationem indiſtinctè admiſit, etiam inter tranſuerſales: non habita conſideratione iuris, numquam radicati, aut maioratus etiam nondum inſtituit. Quod nullatenus facerent, ſi eo tempore, quo de conficienda eadem Pragmatica agebatur, & de veritate opinionum conferebatur, hanc ipſam opinionem veriorem eſſe, non habuiſſent pro certo, ac de mente dictæ Taurinæ legis ineſſe, ſatis apertè ſupponerent. Cum ergo ante promulgatam Pragmaticam metipſam, eadem pars, quæ repræſentationi fauebat, non modo adeo probabilis, atque ex mente, & intentione dictæ l. Tauri, 40. procedens, videtur, ſed etiam probabilior, & quæ aſſiduè recipiebatur inter tranſuerſales quoque, & nullo iure radicato in perſona eius, qui repræſentatur; ſicuti latè oſtendi, atque comprobaui, dicto c. 19. ex n. 172. vſque ad n. 214. Pragmatica eadem condita, non alterabitur, nec vires eius diminuentur vllo modo, vt ei quouis pacto detrahatur, quæ ſi nulla lex noua, ſeu conſtitutio facta fuiſset, obtineret, ſed potius certa magis reddetur, & eius probabilitas, vis, & authoritas augebitur, vt quoad præterita idem ius ſeruetur, cum eorundem præteritorum reſpectu lex contraria non reneriatur. ſed potius Taurina illa conſtitutio, quæ tranſuerſalibus ita fortiter, atque expreſsè fauet, vt vides; aliàs ſi minoris authoritatis ea opinio remaneret hodie ad deciſionem præteritorum, condita dicta Pragmatica, ſequeretur maximum abſurdum, quod ſcilicet inducta ad vnum effectum, ad remouenda ſcilicet dubia, & declarando, quid ex lege Tauri ineſſet, atque ad augendam vim, & authoritatem eius opinionis, quæ pro tranſuerſalibus, & repræſentatione aderat; diminutionem, admodum damnoſam inducerent, ſi eo modo præterita decidi non deberent, quo aſſidue magis decidebantur, atque ita eadem pars non præualeret, quæ ante conditam eandem Pragmaticam obtineret, idque contra regulam textus, in l. legata inutiliter, ff. de adimendis legatis, cum vulgatis, de quibus plena manu, huiuſce tractatus alio capite agitur; atque ita vt ceſſet prædictum abſurdum augeaturque potius, quàm diminuatur vis, & authoritas eiuſdem opinionis, ſic ſeruandum, atque dicendum eſt, provt contendendo, & negotia præterita non reddentur duriora, quàm ſi lex noua edita non fuiſſet, ad quod conducit mirabilis, & egregia in ipſis terminis noſtris obſeruatio Croti in l. omnes populi, n. 79. de iuſtit. & iure, vbi dixit, legem nouam attendendam non eſſe, vt ipſa porrigatur, vel non, ad actus præteritos, vel vt ſecundum eam illi determinentur, quando actus præteriti redderentur duriores, ſi noua lex attenderetur, aut qualitas de præterito minueretur; & Croti mentionem fecit Hippol. Riminald. in conſil. 391. n. 32. lib. 4.

Præterea & pro eadem parte facit, quòd quamuis exemplis iudicandum non ſit, ſed legibus, l. Imperatores, ff. de priuilegiis creditorum, l. nemo, C. de ſentent. & interlocut. omnium iudi. l. rem non nouam, C. de iudiciis, & cum multis exornauit Franciſcus Viuius, deciſion. 91. 1. parte, Thuſcus, tom. 3. littera E. concl. 549. & latius comprobatur infrà hoc eodem tractatu, capite 89. num. 98. Attamen exemplo Principis, in dicta Pragmatica ſic decidentis, & dicentis, quod ſeruetur diſpoſitum in l. Tauri, 40. iudicandum eſſe, etiam circa præterita, ſaltem in vim rationis, authoritatis, & exempli, & exemplum Principis, eam opinionem, quæ repræſentationi fauebat, indiſtinctè recipientis, & in vim legis ſeruari iubentis, plurimum mouere debere, deducitur ex textu, in capit. in cauſis, de re iudicat. & notarunt Felinus, i rubrica, de reſcriptis, vbi Decius, in principio. Socinus, regul. 225. in prima fallentia, Surdus, in conſil. 554. num. 53. lib. 4. quam etiam vide in conſ. 403. num. 83. & 84. lib. 3. Item data omnimoda ſimilitudine, exemplis, & deciſione cauſarum iudicandum eſſe, latius comprobatur infrà, cap. 89. dicto num. 98. Sanè inter negotia præterita & futura, quoad ſpeciem caſus, qualitates etiam, & circunſtantias, omnimoda dabitur ſimilitudo, nec in aliquo differentia conſtitui poterit, cum de repræſentatione inducenda tractetur, atque ita multum iuuabit, ſæpè iudicatum fuiſſe in aliis cauſis eodem modo, quo Pragmatica diſponit; iura etenim multùm detulerunt ſemper in ſimilibus cauſarum deciſionibus, ex dicto capit. i cauſis, verſiculo, cum in ſimilibus, l. ſilius, ff. ad l. Cornel. de falſis, l. nam Imperator, ff. de legibus, & cum Cæpola. Ægidio, Afflictis, Franchis, Gama, Oſaſco, Pat. Ludouic. Molin. Theſauro, Barboſa, & Cabedo, adnotaui, & comprobaui infrà, dicto cap. 89. num. 97. & quidem ſi futura tantum velis Regia hac pragmatica definiri, & in ea introductum ſeruari debet reſpectu repræſentationis, quam indiſtinctè admittit; vis erit proculdubio, vt præterita lege aliqua, aliquove iure definias; quo autem congruentiùs ac meliùs definiri poterunt, quàm deciſione, & diſpoſitione dictæ l. 40. Tauri, qua ſic ineſſe, & diſpoſitum fuiſſe, Pragmatica eadem exprimit: Aut interpretatione, & deciſione cauſarum ſimilium, aut vi & exemplo Pragmaticæ ipſius, quæ dum repæſentationi fauet adeo indiſtinctè, pro certo ſupponit, eam pattem pro veriori habuiſſe, temerarium namque videretur in conflictu opinionum hanc ipſam partem, quam Pragmatica amplectitur; deſerere, atque ex contraria iudicare, & caſus occurrentes definire. In vim ergo rationeis, exempli, & authoritatis vſque adeo ad præterita quoque negotia Pragmatica eadem vrget, vt abſque maximo periculo, aliter non poſſint præterita ipſa negotia definiti, cùm non ſit lex alia, quâ in contrarium, ſicque vt repræſentatio excludi debet tranſuerſalium reſpectu, adduci poſſimus; pro eiſdem autem, & repræſentatione admittenda, ita fortiter vrgeat prædicta l. Tauri, & eam vrgere atque ita diſponere, ipſamet Pragmatica dixerit.

Atque ex his diluitur omnino vis, & ponderatio fundamenti cuiuſdam, quod in contrarium expendi poſſet, argumentum, ſcilicet, à contrario ſenſu in diſpoſitionibus legalibus multum valere, & tantum operari, quantum lex ipſa operari poteſt; & dici textum expreſſum, vt per Riminald. iun. in conſilio 110. ex numero 49. cum ſeq. lib. 2. Iaſon. in l. prima. num. 36. & ſeq. ff. de officio eius, cui mand. eſt iuriſd. per illum text. & infrà hoc eodem tractatu, lib. 5. cap. 86. per totum, latè exornaui: & num. 6. & 7. ſcripſi, argumentum à contrario ſenſu procedere, locùmque obtinere in verbis legis, vel canonis, & ad deciſionem cauſarum: & ibidem. num. 26. quod procedit ad inducendam præſumptionem contrariæ diſpoſitionis. Cum ergo dicta Pragmatica cauerit expreſſim, Que en los mayorazgos que de adelante ſe hizieren, à contrario deducitur quod in antea factis, ſeruari debeat contrarium; vis namque, vt dixi huius argumenti diluitur ex his, quæ hactenus annotaui, & ſcripſi, atque ex eo, quod argumentum metipſum non procedit, quando ſumitur ex ſenſu tantum contrario literæ non vero à contrario ſenſu rationis vel mentis Legiſlatoris, provt eodem cap. 88. num. 29. comprobaui, vel quando inducta ad vnum finem, operarentur contrarium, provt etiam ibi, n. 31. aut in ſenſu contrario militer eadem ratio, provt ibi quoque, n. 32. quæ omnes declarationes mirè adaptantur noſtro propoſito Item, quia deducere argumentum à contrario ſenſu, vt in primogeniis, antea factis, ſeruari debeat contrarium, eſſet abſonus, & abſurdus intellectus, vt inde impediri debeat vis, & effectus argumenti à contrario ſenſu, ſicuti eodem cap. 88. num. 28. latiùs ſcripſi; non enim deduci valet ad eum modum argumentum iuridicè, ſed quantum velis rem adſtringere, ſic deduci, conficiq́ue valet, Que en los mayorazgos que de aqui adelante ſe hizieren, ſeruetur Pragmatica ipſa; in maioratibus verò antea factis, ſeruetur ad ius, quod tunc vigebat, ſiue illud quod in materia repræſentationis ſeruari ſolitum eſt, vt etiam iure non radicato, decedente eo, qui nunc repræſentatur, ſit locus, nec ne repræſentationi: ſanè ſi ius, quod tunc, ſiue in præteritum vigebat, ſeruandum eſt, id proculdubio ſeruari neceſſarium erit, quod ex verbis, & mente dictæ l. Tauri, ſatis apertè inerat, & ineſſe, eadem Pragmatica declaratur, & quod magis aſſiduè ſeruari ſolitum eſt.

Rurſus, verba metipſa, propriè referuntur ad caſum, quod repræſentationem quis excludere intendit, atque ita ad exceptionem; non verò ad regulam, qua regulariter repræſentatio admittitur, vt ſuprà contendebam. Sed quia ad vtrumque caſum, & omnia in Pragmatica contenta, referri debere, inſtabis: reſpondetur, verba ea ideo ſpecificè expreſſa, vt reſpectu dictæ exceptionis, atque excluſionis repræſentationis eo prætextu, quod aliud ab inſtitutore diſpoſitum fuiſſet, noua forma daretur futuris, non præteritis negotiis; quando verò reſpectu quoque regulæ intenderis id expreſſum; non inde tollitur, vt in vim rationis ad præterita trahi debeat ipſa Pragmatica, aut quod illud ius ſeruari debeat præteritorum reſpectu, quod tunc vrgebat. Et verè quod attinet ad exceptionem, neceſſaria fuit illa expreſſio, Que de aqui adelante ſi hizieren: quia ius nouum inducebatur, contrariumque interpretationi communi & Scribentium receptæ ſententiæ, dum explicabant verba dictæ l. Tauri, 40. in verſic. Saluo ſi otra coſa eſtuniere dispueſta. vt ſuprà oſtendi. Dum vero agit de repræſentatione indiſtinctè admittenda, non exprimit id procedere reſpectu præteritorum negotiorum, aut eorum maioratuum, qui antea inſtituti fuerant; ſiue non trahit retrò Pragmatica ipſa ſuum effectum, quia ſuppoſuit apertè, præterita negotia, adeo clarè decidi, decidendaque eſſe verbis, & mente Taurinæ conſtitutionis, qua quiquid hodie exprimitur eadem Pragmatica ibi tracitè virtualiter; vt ſi dicerert, eam nouam conſtitutionem retrotrahi ad negotia præterita, eſſet in dubium reuocare, an eadem Tauri conſtitutio id ipſum decideret, nec ne, quod pro certo adeo ſupponit, vt vides; atque ita dum adiicit dicta verba, Que de aqui adelante ſe hizieren, futuris prouidet ſpecificè, & reſpectu exceptionis, neceſſariò & nouè; reſpectu vero regulæ, & admiſſionis repræſentationis indiſtinctè, futuris etiam prouidet, nec de præteritis loquitur, quia præterita negotia, & maioratus antea inſtituti, non provt ex nunc, & virtute dictæ Pragmaticæ, ſed provt ex tunc, atque virtute deciſionis eiuſdem leg. Tauri, regi & gubernari decidiq́ue debent, qua id ipſum virtualiter continetur, quod in eadem Pragmatica hodie ſpecificè magis ſtatuitur.

Ex his etiam deducitur manifeſtè, verba metipſa: Que en la ſucceſſion de los mayorazgos, que du aqui adelante ſe hizieren. nullatenus probare, nec induci ad eum modum poſſe, vt probent, quod ante eandem Pragmaticam, ſiue maioratus antea inſtitos, ſeruabatur contrarium, repræſentationis admittendæ indiſtinctè reſpectu, ſed potius totum contrarium deducendum coacta & neceſſaria ratione, & eiuſdem repræſentationis reſpectu, futuris tantum, non præteritis prouideri negotiis, quia præteritis ſatis conſultum, prouisumq́ue fuerat eadem l. Tauri conſtitutione, provt Pragmatica ipſa euidenter inſinuat, dicens, Se guarde lo dispueſto, y ſe ſuceda, &c. Et nihilominus adeo ſpecificè exprimere articulum, & deciſionem repræſentationis, neceſſarium ſuit ad duplicem effectum, primò, vt oſtenderetur id ipſum ex verbis, & mente legis Tauri ineſſe, ſatique apertè diſpoſitum, de quo antea adeo frequenter dubitabatur, & hinc inde contrariis opinionibus controuertebatur. Secundò vt ita ſpecificè atque in indiuiduo articulo ipſo iuris nondum radicari, & repræſentationis definito, amplius in futurum de ipſo dubitari non valeret, ſed provt ex nunc definiri deberet quo ad futura: quoad præterita vero provt ex tunc, atque ex deciſione eiuſdem l. Tauri, Quæ cum adeo apertè præteritis negotiis prouideret, ipſam Pragmaticam futuris tantum prouidere, ſufficiens fuit, ſed præteritorum quoque negotiorum admodùm neceſſarium; vt quid ex lege ipſa Tauri ineſſet, diſpoſitumq́ue fuiſſet, certò magis conſtaret: reſpectu verò exceptionis, atque excluſionis repræentationis eo prætextu, quod aliud diſpoſitum eſſet, apertè innuitur, quod ante ipſam Pragmaticam in contrarium ſeruabatur, atque ex ſolis coniecturis, & præſumptionibus aliud diſpoſitum dicebatur, provt ſuprà adnotaui; atque ita hoc non modo ius nouum continet, dum literale & expreſſum requirit, ſed etiam admodum neceſſaria fuit, vt ſupra quoque dixi, & futuris dumtaxat dat formam negotiis, non præteritis, provt ſtatim dicetur, Atque ita vno, & altero reſpectu multum operatur ea noua conſtitut.

Concluditur itaque, atque reſoluitur, quod quando dicta Pragmatica in omnibus videretur noui iuris inductiua, & ad omnia in ea contenta, æqualiter referri debeant dicta verba: En los mayorazgos que de aqui adelante ſe hizieren: Atque ita in vim legis ſolum adduci, allegatiq́ue poſſit ad negotia futura, & maioratus poſtmodum inſtitutos, non vero ad inſtitutos antea; negari tamen vllo pacto non poſſe, quin in vim rationis, & authoritatis, quoad præterita etiam vrgeat, & expendi poſſit, & hoc regulæ repræſentationis indiſtinctè admittendæ reſpectu, quamuis non reſpectu exceptionis, vt inferiùs dicetur. Eadem namque ratio, quæ in futuris militat, & excitare, adducerèque potuit, vt Pragmatica conficeretur, militat etiam in præteritis, nec differentiæ ratio reddi poteſt, ſiue ratio ipſa, vna & eadem eſt, neque variata; quamuis in aliis cauſis, & negotiis varietate temporum variari ſoleat, vt in Pragmatica taxæ panis, & aliis. Ratio igitur vna & eadem, & non variata, æqualiter determinare debet caſus occurrentes futuros, & præteritos, & abſurdum maximum eſſet, in vim rationis eiuſdem non variatæ, non eodem, ſed diuerſo iure cenſere eadem negotia, & earundem qualitatum, & circunſtantiarum. Et quidem ſi lex non aliàs ſeruanda eſt, nec nomen legis meretur, ſiue vim legis eatenus habet, quatenus rationem, conuenientiam, & publicam vtilitatem in ſe continet, cap. erit autem lex, 4. diſtinct. l. 4. tit. 1. partita prima, & latè poſt Diuum Thomam, & alios quamplurimos obſeruant, atque explicant Morla, emporij, prima parte, tit. de legibus, prima parte, ex num. 12. cum multis ſeqq. & quæſt. 7. num. 5. & 11. Azeued. in l. 1. titul. 1. num. 12. lib. 2. Pater Salas, in tractatu de legib. disputat. 1. ſection. 8. 11. & 12. Pater Suarexz, in eodem tractat. lib. 1. cap. 7. & 9. atque ratione, conuenientia, & publica vtilitate, dicta Pragmatica ſubſiſtit, provt ipſa exprimit, idque futurorum negotiorum, & maioratuum reſpectu; ſequitur neceſſariò, ob eandem rationem idem quoque ius obſeruandum reſpectu præeritorum; aliàs quod interpretatio, aut opinio, quæ in contrarium ſumeretur, eſſet contra rationem, conuenientiam, & publicam vtilitatem, quod non eſſet ferendum, maximúmque contineret inconueniens.

Nec dici poteſt vllo modo, variatam fuiſſe rationem, ita quod in futurum, hæc, quæ excitauit conditores dictæ Pragmaticæ, vrgeat ratio, non autem vrgeret antea; atque ita diuerſum ius poſſe procedere inter præterita & futura, reſpectu diuerſorum temporum, & variatæ rationis; verè namque nihil occurrit, nec hodie militat reſpectu repræſentationis admittendæ, & non habendæ conſiderationis, quod ius aliquod radicatum non fuiſſet, quod ante æqualiter non, militaret, nec in qualitate aliqua, aut in circunſtantiis quouis modo, non modo in ſubſtantia variata eſt ratio, aut alia nunc, quàm hodie militat, ſed vna eadèmque eſt, atque ita à vi rationis eiuſdem æqualis, non variatæ, quando à vi legis negaueris, idem ius ſtatuendum eſt circa præterita, quod circa futura ſtatuit Pragmatica ipſa; ad quod mirabiliter facit Abbatis doctrina, in cap. primo in vltima colum. de locato, Antonij de Butrio, in cap. vltimo, colum. 13. de conſuetudin. Ioannis de Imola, in cap. finali, columna 5. de reſcript. faciunt etiam multùm ad propoſitum ea, quæ à vi rationis eiuſdem legis, vt trahatur lex ipſa ad alios caſus, & præteritos quoque, ex vi magis comprehenſiua, quàm extenſiua, ſi ratio eadem militet, adduxerunt, & quamplurimis exornarunt Euerardus, loco 35. à ratione legis, Ripa, reſponſo quarto, de conſtitut. & ſtat. Tirquellus, de ceſſante cauſa, prima parte, num. 151. cum ſequentibus, Beccius, in conſil. 41. numero quinto, & ſexto, & in conſil. 89. numero 10. Decianus, in conſil. 41. numero 119. lib. 1. & in conſil. 43. ex num. 2. cum ſeq. lib. 2. Rolandus, conſil. 27. num. 6. cum. ſeq. lib. 1. Maſcardus, de probat. concluſ. 312. Molina, de Hiſpanorum primogen. lib. 1. cap. 5. ex num. 10. Surdus, in conſil. 67. n. 21. lib. 1. Barboſa, in l. ſi conſtante, ff. ſoluto matrimon. ex. n. 94. cum multis ſeqq. infinitos alios ſciens conſultòque prætermitto, quoniam alio cap. commemorabo eos.

Vltimo denique loco obſeruandum, atque conſtituendum erit, hactenus dicta, quod ſcilicet, dictæ Pragmaticæ conſtitutio trahatur ad præterita in vim rationis eiuſdem non variatæ, & quæ hodie militat, ſicut olim; procedere in terminis prædictis, in quibus loquuti ſumus, admittendæ, ſcilicet repræſentationis indiſtinctè, omnium caſuum, & perſonarum reſpectu, abſque differentia deſcendentium, vel tranſuerſalium, & iuris radicati, vel non, vel mortis eius, cuius perſona repræſentatur ante ipſum maioratus inſtitorem, vel etiam maioratum inſtitutum; hoc namque reſpectu indiſtinctè repræſentiatio admittenda eſt & ad præterita quoque negotia Pragmatica trahenda, idque vel in vim legis, ſi admittas, in hac parte ipſam fuiſſe declaratoriam, & confirmatiuam legis Tauri, item verba ſæpè relata: En la ſucceſſion de los mayorazgos que de aqui adelante ſe hixieren. non referenda ad regulam repræſentationis generaliter admiſſæ, ſed ad exceptionem regulæ, quâ ius nouum introducitur, & ad excluſionem repræſentationis, ſiue regulæ admiſſionis eius exceptionem, vt non aliàs admittatur, aliud diſpoſitum fuiſſe, quo repræſentatio excludatur, ſi expreſſum, indiuiduum, & literale id ſit: ita vt Pragmatica ipſa ius illud nonum ſtatuerit ſuper dubiis occurrentibus, & quæ quotidie occurrebant circa explicationem verborum dictæ l. Tauri, 40. Saluo ſi otra coſa eſtuuiere diſpueſta, de quo dubia tantum fuiſſe, in eadem Pragmatica cauetur, provt ſuprà obſeruaui, & non ſupra articulo repræſentationis quod eſt admodum probabile & ſubtile, vt ſuprà quoque notaui, vel ſi hanc interpretationem, & reſtrictionem non admittas, ſed generaliter ad omnia referri verba prædicta contendas, in vim rationis ad præterita quoque trahi debebit Pragmatica eadem, quod attinet ad articulum repræſentationis, atque ita procedere dicimus, quæ obſeruatione præcedenti maximè, ac etiam ſuperioribus obſeruaui; eadem tamen non procedere nunc reſoluimus, reſpectu eius, quod in dicta Pragmatica de nouo introducitur in verſ. Expreſſandolo clara y literalmente, ad correctionem obſeruationum Interpretum huius Regni ad verba finalia prædictæ. l. Tauri, Saluo ſi otra coſa estuuiere dispueſta, in hoc namque ius nouum continet, & corrigit receptam ſententiam, quod aliud diſpoſitum diceretur, quod non expreſſe & literaliter, ſed tacite ſaltem, & per coniecturas diſpoſitum videretur, & colligi poſſet; quo ad hoc itaque, & in quantum de nouo requiritur literale & expreſſum, ad præterita negotia, & maioratus antea inſtitutos, trahi non poteſt ipſa Pragmatica, nec in vim legis, quia expreſsè dicit, Que de aqui adelante ſe hizieren, nec in vim rationis, quia conceſſo abſque veritatis præiudicio, quod communis ea interpretatio ad ipſa verba Tauri, ratione ſubſiſteret, ae illa maximè, qua dici ſolet communiter, expreſſum, atque diſpoſitum videri, quod ex coniecturis colligitur, vt ſuprà adnotaui, & lib. 3. in commentariis, cap. 19. n. 291. iam apparet, rationem ipſam eſſe variatam propter damna, ſumptus, lites, & inconuenientia maxima, quæ ſequuta fuiſſe, dicta Pragmatica profitetur, ex quo aduerſus repræſentationem; quæ adeò indiſtinctè ineſt, admittiq́ue debet ex ipſa legis Tauri conſtitutione, quotidie obiiciebatur, aliud diſpoſitum fuiſſe, idque maiori ex parte, voluntatem forſan inſtitutoris maioratus torquendo, & ad alium ſenſum accipiendo; atque ita à ceſſante ratione, & bono communi, damniſq́ue, & inconuenientibus, adeò grauibus concurrentibus; dici non poteſt, vt in vim eiuſdem rationis trahatur Pragmatica ad præterita, & cùm ratio variata fuerit ob inconuenientia maxima, quæ hinc inde reſultaſſe, ibidem cauetur. In altero vero caſu repræſentationis admittendæ indiſtinctè, trahitur ad præterita in vim rationis, quia eadem ratio militabat olim, ſicut hodie, nec illa variata eſt, Variatam autem non fuiſſe, vnuſquiſque profiteri debebit, qui animaduertat, in dicta Pragmatica cautum expreſsè damna, & inconuenientia, litigantiumque ſumptus, & moleſtias oriri, ortaſq́ue fuiſſe, non quidem ex eo, quod indiſtinctè repræſentatio admitteretur, provt admitti eam debere, ex ipſamet lege Tauri inerat adeò apertè, ſed ex contrario potius, ex eo ſcilicet, quod non admittendam eam eo prætextu (& fallaciter admodum) aſſiduè contendebatur, quod aliud diſpoſitum diceretur, cum forſan diſpoſitum non eſſet. Futurorum ergo negotiorum, & eorum maioratuum, qui inſtituantur poſt ipſam Pragmaticam, reſpectu, non aliter diſpoſitum aliud videbitur, quàm ſi expreſsè & literaliter diſponatur; atque ita pro repæſentatione, omnium caſuum & perſonarum reſpectu, generalis erit, firmaq́ue, & indiſtincta regula; exceptio autem dumtaxat procedere poterit, quando expreſsè, literaliter, & in indiuiduo repræſentationis excluſio apparuerit, non aliàs. Præteritorum vero negotiorum reſpectu, & eorum maioratuum, qui ante Pragmaticam ipſam inſtituti ſuerint; regula quoque conficienda erit generalis pro repræſentationis admiſſime indiſtincta; eaq́ue omnium caſuum, & perſonarum reſpectu, ita enim ex eadem legis Tauri 40. conſtutione ineſt apertè, atque ineſſe, ſicque per eam diſpoſitum, ipſamet Pragmatica profitetur expreſsè, quo nihil certius, nihilque melius exprimi poſſet, vt dubia omnia ceſſarent, eaq́ue omnia confirmata remaneant, quæ in commentariis dicti. c. 19. annotata, atque ſcripta reliqui Exceptio verò, vt ſcilicet repræſentationis excluſio admittatur, ſi à teſtatore, maioratùſve inſtitore aliud diſpoſitum fuerit, non ita ſtrictè procedet præteritorum negotiorum reſpectu, provt in dicta Pragmatica cauetur, hoc eſt, vt non alias aliud diſpoſitum videatur, quam ſi literaliter, & expreſsè id appareat, ſed aliud diſpoſitum dicetur, repræſentationiſque excluſio admitti poterit, non modò ſi expreſſe & literaliter de ea appareat, ſed etiam ſi eo modo, quo apparere ſufficere, ex aliorum ſententia adnotaui, reſoluiq́ue eodem c. 19. n. 290. & 291. vbi tacitam diſpoſitionem, ſufficere, eàmque ex coniecturis collectam, ita tamen certam, quod in dubium reuocari non poſſet, ex Didaci Couarr. & aliorum placitis probaui. Qui equidem, dum adeo fortes, & concludentes coniecturas requirunt, quod ex eiſdem in dubium reuocari non poſſit voluntas excludendi repræſentationem, velut expreſſim ſentetias, & reſolutiones, noſtras confirmant. Et expreſſam, ſpecificamq́ue diſpoſitionem requirit, & id ipſum quod hodie Pragmatica exigit Ludouic. Molina, cuius mentionem feci dicto c. 19. n. 291. in principio. Et hæc quidem ſunt notanda, quia noua, & memorabilia, & ingenti ſtudio, & diligentia, ſic digeſta, atque accuratè reſolutal, vt vides.

Ex eiſdem autem, interpretatio etiam, & explicatio deduci poteſt ad alteram Pragmaticam, nouiter editam, qua equidem nouum ius introducitur, & ſtatuitur, vt licèt attento iure communi, & iuxta communes omnium Interpretum reſolutiones, & ſententias, fœminarum excluſio in maioratibus, & vinculis perpetius, propter maſculos remotioris lineæ & gradus, & conſeruationis agnationis inductio, non modò ob expreſſam agnationis eiufdem conſeruationem, omniumque maſculorum, etiam remotiorum vocationem ſpecificam, fœminarumq́ue excluſionem, induci poſſit, ac debeat; ſed etiam ob tacitam, coniecturatamq́ue voluntatem, quæ ex legitimis coniecturis colligatur, atque deducatur; ſicuti poſt Ludouic. Molinam, Pelaes à Mieres, & cæteros huius Regni Authores, infinitoſque ex exteris, longa ſerie adnotaui. atque explicaui ego metipſe in commentariis lib. 2. cap. 4. per totum. Et vltra ibi relatos, addo nunc Per Surdum, in conſ. 443. ex num. 39. lib. 3. & in conſ. 475. lib. 4. & in conſ. 564. eodem lib. 4. Marium Giurbam, deciſ. Sicililæ Parladorium, tom. 3. poſt ſeſquicenturiam, q. 1. per totam. Anton. Theſaurum, forenſium lib. 2. q. 12. & 64. Ioſeph de Ruſticis, ad l. cum auus. ff. de condit. & demonſt. lib. 3. c. 10. & lib. 6. c. 10. Ludouic. Caſanat. in conſil. 38. ex n. 38. & conſ. 50. ex n. 30. Attamen ex noua conſtitutione Pragmati eæ dictæ, non aliàs in fauorem maſculorum remotiorum agnationis conſeruatio, nec fœminarum proximioris lineæ & gradus excluſio induci poterit, quàm ſi inſtitutor maioratus metipſe expreſsè eas excluſerit, atque maſculos, etiam remotioresm, ſpecificè ad ſuccessionem inuitauerit, idque clarè & literaliter exprimendo, ita vt non ſufficiant contra eaſdem fœminas, præſumptiones, argumenta, ſiue coniecturæ, quantumcunque præciſæ, claræ, & euidentes ſint, provt in Pragmatica ipſa, edita anno. 1615. ſic expreſsè ſtatuitur idque iuſtiſſimè ad dirimendas maximas lites, & controuerſias, ſumptuſque, partium moleſtias incredibiles, quæ aſſiduè in caſibus occurrentibus apparuerunt, vtpote, cùm tam maſculi, quam fœminæ, diuerſas, contrariaq́ue coniecturas ex eiuſdem diſpoſitionis ſerie, verbis deducant, eaſq́ue diuerſimodè, & plerumque in contrarium ſenſum ponderent, maxima inconuenientia, & damna, diuerſique effectus, & exitus hactenus reſultarunt, vt ibidem exprimitur, & vtiliter admodum, atque pro Reipulicæ vtilitate, & bono communi id de nouo introducitur, quo fœminarum ſucceſſioni magis consulitur, cum in caſibus dubiis, pro eiſdem in proximiori linea, & gradu exiſtentibus, omnes adſint, ordinariæque iuris regalæ, ſicuti ex eodem Ludouic. Molin. Mieres, & aliis quamplurimis, d.c. 4. lib. 2. annotaui, & ſcripſi.

Erit igitur præfata Pragmatica accipienda, atque explicanda iuxta ea, quæ reſolui, & adnotaui ſupre n. 99. per totum. Atque ita reſpectu eorum maioratuum, qui in ſuturum, & poſt edità eam inſtituti fuerint, non verò eorum reſpectu, qui antea facti ſuiſſent, ſic ſanè dicitur. Que las hembras de mejor linea y grado, no ſe entiendan eſtar excluſas de la ſucceſſion de los mayerazgos, vinculos, patronazgos, y anniuerſarios que de aqui adelante ſe fundarem. Quia cum ſit correctoria communium opinionum omnium Interpretum, ex quibus fœminarum excluſio ea, ex ſolis conieturis, & præſumpa mente inducebatur, provt d.c. 4. latè oſtendi. Vt pote cum expreſſum, & indiuiduum id diiudicaretur, quod ex legitimis coniecturis, & tacita voluntate colligi poterat; ſpecialiter prouiſum diceretur, quod ex mente, aut intentione diſponentis apparet per coniecturas, & expreſſa voluntas ea, quæ ex coniecturis colligebatur. vt eodem cap. 4. n. 53. 54. & 55. probui & latè Ioſeph. de Ruſticis, ad d.l. cum auus, lib. 3. c. 1. ex. n. 1. D. Chriſtoph. de Paz, de tenuta, & remedio poſſeſſorio, c. 29. Sui natura futuris prouidere debuit negotiis, non præteritis, vt latè fundaui ſuprà, futurorum ergo negotiorum reſpectu, id in vim legis præcisè obſeruabitur, quod in Pragmatica continetur, nec aliàs ab his primogeniis ſœminæ excludentur, quæ poſtmodum inſtituentur, quam ſi ob maſculos remotioris lineæ, & gradus, expreſſa, clara, & literalis adfuerit excluſio: præteritorum vero negotiorum reſpectu, & eorum maioratuum, qui antea inſtituti fuere, id obſeruandum erit procul dubio, quod ex Ludou. Mol. & cæteris, eodem c. 4. obſeruaui & ſcripſi, atque ita ex ſolis, vrgentiſſimis tamen, & probatiſſimis coniecturis excludi fœminæ poterunt per maſculos lineæ & gradus remotioris; dummodo attendantur maxima conſideratione, & præ oculis habeantur concluſiones illæ, quas ipſe Molin. tradit. lib. 3. cap, 5. per totum, nec de facili ob coniecturas ſolas excludantur fœminæ proximioris lineæ & gradus, niſi illæ vrgentiſſimæ, concludentes fuerint, provt admonui cum aliis, eod, cap. 4. lib, 2. num. 61. ſeqq.

Idcirco Pragmatica metipſa nec in vim legis poteſt ad præterita trahi, quia de futuris tantum prouidet expreſse; nec etiam in vim rationis, vt potè, cum illa ipſa ratio, qua fœminarum excluſio ex ſolis coniecturis inducebatur, hodie non vigeat, ſed potius variata fuerit, & longè diuerſa, & contraria militet quę ex inconuenientibus, litibus, & ſumptibus, ideo (& inſtitiſſimè) orta eſt, quod in eadem exprimitur. Quę inconuenientia in altera Pragmatica ita æqualiter conſiderantur, reſpectu ſcilicet repræſentationis excludendæ ex ſolis coniecturis, ob quod etiam variatur, & diuerſa ratio militat, atque ita ad futura quoque trahitur dumtaxat, non verò repræſentationis admittendæ prætextu ratio variatur, ſed eadem olim fuit, ſicut hodie, atque & ita in vim rationis trahitur ad præterita, quomodo in vim legis eam trahi non admitteres, vt latius ſuprà adnotaui, atque probaui.

Sic ſanè duplex conſiderari poteſt ratio differentiæ, ob quam in vim rationis Pragmatica illa trahi poteſt, ac debet ad præterita, quoad effectum repræſentationis admittendæ indiſtinctè, licet non quoad effectum ipſius excludendæ, iſta verò nec in vim rationis trahi poſſit. Prima equidem in eo conſiſtit, quod in ea parte illa ſit declaratiua, & confirmatiua eius iuris, quod antea inerat, ſatiſque apertè diſpoſitum erat ex lege Tauri, 40. quod ſi non admittas, fuiſſe Pragmaticam declaratiuam; ratio erit, quia eadem olim, ſicut hodie militat ratio repræſenatationis admittendæ reſpectu, nec vllo modo variata eſt. In hac vero qua de fœminis non excludendis ob ſolas coniecturas agitur, ratio omnino variata eſt, & illa maxima inconuenientia, damna, & ſumptus, iuris noui occaſionem præbuerunt, provt ibi exprimitur, ac etiam conuenientię, & vtilitatis publicę variatunt, cum pro bono publico, & vtilitate communi, ſic de nouo, atque in fauorem fœminarum ſtatutum fuerit.

Rurſus, quia legas Tauri id ipſum ineſſe, dispositumque fuiſſe quod in Pragmatica cauetur, eadem ipſa profitetur, atque ita facilius in vim rationis trahi poteſt ad præterita, quoad repræſentationem, fœminas autem ex ſolis coniecturis, & præſumpta mente inſtitutoris non excludi, non modò inerat, ſiue alia lege diſpoſitum erat, imò quamuis in caſu omnino dubio, & non deciſo, & in quo contra fœminam voluntas non apparebat, pro ea extarent regulæ omnes ordinariæ iuris, attamen, quando coniecturæ in contrarium apparebant, & tacita mens contra fœminas ipſas elici poterat; non modo ex alia lege id inerat pro fœminis eiſdem, ſed totum contrarium, vt ſtatim dicetur, & latè probaui cum cæteris eodem c. 4. lib. 2.

Denique, quia in hac ipſa Pragmatica, qua de non excludendis fœminis, ob ſolas coniecturas agitur, verba prædicta, Que de aqui adelante ſe fundaren; in nullo alio verificari poſſunt, vt in futurum, & non in præteritum, effectum porrigant, quam in eo, de quo dumtaxat ibid. agitur, ſcilicet vt fœminæ ipſæ non excludantur ob ſolas coniecturas, per maſculos remotioris lineæ, & gradus, quia nullum aliud in ea proponitur; at in altera pragmatica, qua de repræſentatione agitur, verba illa, Que de aqui adelante ſe hizieren, verificari poſſunt, vt in futurum, non in præteritum, effectum ſuum trahant, quoad excluſionem repræſentationis, licet non quoad indiſtinctam eius admiſſionem, vt ſcilicet ex ſolis coniecturis, repræſentatio non excludatur, nec excluſa cenſeatur, quæ tamen antea ex coniecturis excludi poſſet, vt antea latius dixi, idque, En los mayorazgos que de aqui adelante ſe hizieren.

Quod autem in hac ipſa agnationis Pragmatica non inducatur de nouo in fauorem fœminarum, quod alia lege inerat, aut diſpoſitum fuit (ſicut ineſſe in materia repræfentationis, ex lege eadem Tauri apparet) sed potius totum contrarium demonſtratur apertè; quoniam omnia iura proclamant, & ſæpiſſimè repetunt, voluntates teſtatorum pro lege obſeruari debere, & adimplendas, non modò expreſſas, ſed etiam tacitas, & coniecturatas, immò & mentem verbis præferri; & in materia fideicommiſſaria, tacium & coniecturale, & quod ex coniecturis colligitur, pro expreſſo haberi, atque ita ex coniecturis, induci, extendi, & reſtringi fideicommiſſa, & fœminas excluſas cenſeri, excludiq́ue debere ob ſolas coniecturas, ſicut ob expreſſam diſpoſitionem; ſicuti hoc vltimum latè comprobaui d.c. 4. lib. 2. alia autem ſuprà, hoc eod. lib. & tractatu, latiſſimè confirmantur, atque exornantur aliis capitib. atque ita Pragmatica eadem, quæ ad excluſionem fœminarum, literale, & clarum requirit, & ſic expreſſam dispositionem non modò continet id, quod aliàs inerat, aut diſpoſitum erat, ſed totum contrarium; nam licet fœminæ ad ſucceſſionem parentum, & aſcendentium admitti debeant ſicut maſculi, vt d.c. 4. obſeruaui, & quiſi naturæ accuſatores exiſtant, qui inter maſculos, & fœminas differentiam conſtituunt, vt in l. maximum vitium, C. de liberis præter. & in vinculis ex Tertio bonorum, aut ex Tertio & Quinto factis, id præcisè obſeruari debeat, quod in l. 27. Tauri cauetur, de qua latè lib. 5. alio c. huiuſce tractatus; attamen in aliis primogeniis antiquis, vel cum facultate Regia factis, ex ſolis coniecturis eas excludi poſſe, cenſeriq́ue excluſas; atque dictam Pragmaticam, & iure ipſo attento, atque ex probatiſſimis, & receptis omnium Authorum ſententiis, communiter obſeruari, latè per Molin. lib. 3. dicto c. 5. & infinitos alios, de quibus ego ipſe, d. cap. 4. lib. 2.

Nec ſilentio prætermittendum erit, imò ponderare, atque hoc loco expendere debemus maximam consonantiam, atque correſpondentiam, quam inter ſe habent prædictæ duæ Pragmaticæ; nam ſicut illa, quę ad materiam repræſentationis attinet, de nouo inducit, vt repræſentatio ipſa non excludatur ob coniecturas, ſed tantum ob expreſſum, clarum, & literale, & quod hoc intelligatur in futurum, non in præteritum; ita quoque Pragmatica altera, qua de agnationis conſeruatione, & fœminarum excluſione agitur, expreſsè ſtatuit, & de nouo inducit, quod ob ſolas coniecturas (quantumcunque præciſæ illæ ſint,) fœminæ non excludantur, ſed ob expreſſam, & literalem excluſionem dumtaxat; & quod hoc intelligatur etiam in futurum, non in præteritum. Quod equidem non leue quoque fundamentum præſtat ad corroborationem eius, quod ſuperiùs contendimus, videlicet dictam Pragmaticam repręſentationis, dum dicit, quod eiusdem conſtitutio intelligatur quoad maioratus, qui poſtmodùm inſtituantur, referri debere ad caſum excluſionis repręſentationis, vt ea ſcilicet in futurum non excludatur niſi ob literale, & clarum, non verò ex coniecturis: Non autem referenda ſit ad casum repræſentationis admittendæ, quæ regulariter non admittitur ex coniecturis, ſed potius ex regula iuris generali, atque ex diſpoſitione dictæ l. Tauri, 40. immò & iuris communis, quę aſſiſtit, atque ita ſubmouere coniecturas, & literale atque certum requirere, & de nouo inducere, non niſi ad caſum excluſionis referri poteſt. In vtraque autem Pragmatica iuſtiſſimè, atque vtiliter admodum id ſtatuitur, & ob ſolas coniecturas non induci excluſionem, niſi literale, certum, & expreſſum interueniat, de nouo ſtatuitur; quoniam in interpretanda, atque coniecturanda mente defuncti, ſæpè dicipimur. Et mentem defuncti diiudicare difficillimum eſt, & interpretatio voluntatis teſtatoris plena periculi eſt, & perſæpè in illius cognitione errare ſolemus, & aliud inducere, quam quod teſtator ipſe voluerit. Et amulare dicimur in tenebris, cum agimus de interpretanda mente teſtatoris, cum quo loquuti non ſumus, & qui non poteſt modò mentem ſuam aperire. Ac denique de mente hominis nullum certum teſtimonium eſt, quia ſoli Deo nota eſt; ideo magis inhærendum verbis certis, quam menti imaginariæ, & non certæ; & iuſtiſſimam, atque Reipublicæ vtiliſſimam eſſe legem, ex qua certum, literale, & expreſſum ad dictam excluſionem requiratur, & coniecturas ſolas non ſufficere, ſtatuatur, cum in eis adeò aſſiduè, & facilè erretur, & in mente teſtatoris percipienda, quæ ex coniecturis ſolis colligatur, adeo frequenter decipiamur ſicuti hæc omnia adnotaui, atque ex relatione aliorum comprobaui in eiſdem terminis, quibus de excluſione fœminarum, ob maſculos remotioris lineæ, & gradus agebatur; in commentariis, lib. 2. dicto cap. 4. num. 56. & 4. ſeqq. & iunge And. Fachineum, in conſilio primo, lib. 2. & de his hactenus.

CAPVT LVII.

Ex ablatiuis abſolutis, ſiue abſolutè prolatis, quemadmodum coniectura voluntatis deduci, atque interpretatio iuridica fieri poſſit, ac debeat in teſtamentis, & vltimis voluntatibus. Rurſus, ablatiui metipſi abſoluti (qui regulariter de ſui natura important conditionem) quando etiam diſpoſitionem importent, & fideicommiſſum quoque inducant; & quàm variè reſolui, & accipi ſoleant in omni actu, & materia; dilucida equidem, & diligens reſolutio, & explanatio.

SVMMARIVM.

- 1 Per ablatiuos abſolutos, vel conditionem, ſi, diſpoſitionem concipi, nihil intereſt. Quemadmodum enim dispoſitio concepta per conditionem, ſi, conditionalis, censetur, ita & per ablatiuos ab ſolutos concepta, conditionalis dicitur.
- 2 Et ibidem de intellectu l. facta 63. §. reſcripto, ff. ad Trebellianum.
- 3 Ablatiui abſoluti de ſui natura important conditionem regulariter, & ſic formam inducunt regulariter, & latius infra, n. 16.
- 4 Siue proferantur in hominis, ſiue in legis diſpoſitione. Et vniuerſaliter in omni actu, & materia.
- 5 Vbi & de intellectu l. à teſtatore, ff. de condit. & demonſtrat.
- 6 Ablatiui abſoluti ſi referantur ad futurum, reſoluuntur in veram conditionem de futuro, (provt in conditione dicitur.) Sed ſi reſoluantur in conditionem de præterito, vel de præſenti, propriam non inducunt conditionem, provt nec etiam conditio ipſa.
- 7 Ablatiui abſoluti, quando proferuntur in materia, quæ in iure certam iam habet determinationem, non inducunt conditionem. Sed ſi proferuntur in materia, quæ adhuc non habet certam determinationem, tunc reſoluuntur in propriam conditionem.
- 8 Ablatiui abſoluti respicientes tempus præteritum, & cadentes ſuper certo, ſtant hypotheticè, & ſuppoſitiè.
- 9 Ablatiuus abſolutus in ſingulari prolatus, an inducat conditionem. Vbi Petri Peraltæ conſideratio noua, nouè etiam, & verè confutatur. Et ſententia communis recipitur, & num. ſeqq.
- 10 Reſcripti conditio ante omnia debet verificari, alioquin reſcriptum ſuum non ſortitur effectum.
- 11 Reſcriptum conditionale nunquam tribuit iuriſdictionem, niſi conſtet, conditionem purificatam eſſe.
- 12 Reſcripti conditio, adeo ſubſtantialis eſt, quod verè propriè, in forma ſpecifica, & ad vnguem implenda eſt; alioquin reſcripti effectus reſoluitur.
- 13 Rescriptum ad aliud non trahitur, niſi ad id, in quo verè, & ſpecificè verba illius verificari poſſunt.
- 14 Conditio expreſſa, quemadmodum formam inducit, vt ad vnguem obſeruari debeat.
- 15 Et formâ non ſeruatâ, actus corruit.
- 16 Sic & ablatiui abſoluti formam inducunt, qua non ſeruata actus corruit.
- 17 Nec minus faciunt conditionem expreſſam, quam dicto ſi.
- 18 Ex ablatiuis abſolutis coniecturam voluntatis deduci, atque interpretationem congruam fieri aſſiduè in teſtamentis, & vltimis voluntatibus.
- 19 Ablatiui abſoluti maiorem vim habent, quam aliæ conditiones inductæ per dictionem, ſi. Et accedunt plus ad naturam dispoſitionis, quàm faciat expreſſa alia conditio.
- 20 Per ablatiuos abſolutos conditio inducta, in ſuo contrario disponit.
- 21 Ablatiui abſoluti disponunt, quando proferuntur ab eo, qui pro libito poterat disponere.
- 22 Præſertim quando affirmatiuè ſunt prolati.
- 23 Vel quando verba executiua referuntur ad illum, qui vult agere, & conſequi ex illa dispoſitione
- 24 Aut duobus concurrentibus.
- 25 Sub ablatiuis abſolutis liberi poſiti in conditione, dispoſitiuè per teſtatorem vocati cenſentur.
- 26 Textus l. fideicommiſſa, §. cum eſſet, ff. de legat. 3. eleganter explicatus per Barb. & vidde n. ſeqq.
- 27 Ablatiui abſoluti important dispositionem quoad ſe, ſed conditionem quoad aliud; ex ſententia Bartoli. De qua, & dicto §. cum eſſet, per totum n. & ſeqq.
- 28 Vbi doctrinæ, & theoricæ Bartoli eiuſdem expenduntur.
- 29 Ablatiui abſoluti, vt fideicommiſſum inducant, inter cætera requiritur, quod includant verbum doſpoſitiuum.
- 30 Ablatiui abſoluti varias habent ſignificationes, & multipliciter, atque diuerſimodè accipiuntur ſecundum diuerſitatem verborum adiectorum.
- 31 Idcirco, quotieſcunque de interpretanda, atque coniecturanda vltima quacunque diſpoſitione ex vi ablatiui abſoluti agitur, maturè, maturè procedendum provt hic admonetur.
- 32 Ablatiui abſoluti non faciunt conditionem, quando ſubiecta materia repugnat.
- 33 In ablatiuis abſolutis certam regulam non dari, ſed potius capi, vt ſubiectus ſermo expoſtulat.
- 34 Ablatiui abſoluti non reſoluuntur in conditionem, cum reſultaret in ſubiecto repugnantia.
- 35 Vel quando materia eſt dispoſitiua.
- 36 Aut important admonitionem quandam.
- 37 Vel apponuntur gratia frequentioris vſus.
- 38 Aut facti narrant contingentiam.
- 39 Et aliquando important cauſam.
- 40 Aliquando temporis præſentis caſum denotant, & ſtant in vi ſuppoſitorum terminorum.
- 41 Aliquando denique exponuntur in quatenus, vel quandiu, provt hîc explicatur.
- 42 Et de differentiis inter ablatiuos abſolutos, & dictiones, donec, vel quouſque, agitur remiſſiuè.
- 43 Notarij debent eſſe cauti, vt faciant concipere verba, ſecundum mentem teſtatoris.
- 44 Ablatiui abſoluti non inducunt conditionem, cum in contrarium de mente teſtatoris conſtaret.
- 45 Ablatiui abſoluti, ex ſententia Baldi, aliquando in vim cauſa finalis, aliquando in vim conditionis, aliquando in vim ſuppoſitionis terminorum apponi.
- 46 Ablatiui abſoluti, ex eodem Baldo, quandoque conditionem, quandoque priuationem, quandoque limitationem ſignificare.
- 47 Ablatiuorum abſolutorum, ex Signorolo diſtinctio.
- 48 Ablatiui abſoluti, ex Cæſaris Barzij reſolutione, in varios, & diuerſos modos reſoluuntur.
- 49 Vbi & de quæſtione illa remiſſiuè, vtrum verba illa durante vita naturali alicuius, & ea caſtè, ac honeſtè viuente: reſoluantur hoc modò, ſi caſtè, & honeſtè, & in ſtatu viduali vixerit, vel donec, & quouſque.

PRo dilucida, & diſtincta huiuſce cap. explicatione obſeruandum, atque conſtituendum erit primo loco, quòd cùm cap. præcedenti actum fuerit, ex verbis conditionalibus, ſeu modalibus, aut ſub conditione, & ſub modo prolatis, quemadmodum voluntatis teſtatoris coniectura ſumi, atque interpretatio fieri debeat, & de modo, & conditione, atque earum differentiis: opportunè, & ſuo ordine ſubſequi de ablatiuis abſolutis, & eorum peculiari & propria natura explicare nonnulla. Verè namque, an dispofitio concipiaturper per ablatiuos absolutos, vel per conditionem, ſi nihil refert: quemadmodum enim diſpoſitio concepta per conditionem, ſi cenſetur conditionalis, ita etiam & per ablatiuos abſolutos concepta, conditionalis dicitur, neque poteſt inter hos caſus congrua differentiæ ratio reddi; ſicuti eleganter animaduertunt Iaſon, in rubrica. ff. ſoluto matrimonio, 2. lectura, num. 17. Ripa, n. 34. Ioannes Annibal, n. 2. Author fallentiarum poſt Socinum, in fallentia 1. in principio. Hippol. Riminaldus, in conſ. 761. num. 56. lib. 7. vbi inquit, quod ablatiui abſoluti vim habent conditionis æqualiter, vt dictio, ſi & antea n. 55. vbi agit de differentia notabili inter ablatiuos abſolutos, qui faciunt conditionem, & dictionem, ſi, quæ pariter conditionem facit. Idem etiam, quod ſcilicet nihil referat, an diſpoſitio concipiatur per ablatiuos abſolutos, vel per conditionem, ſi; tradit Petrus Barboſa, in eadem rubri. ff. ſolut. matr. 1. parte, n. 45. quò loci rectè animaduertit, doctrinam hanc probari per text. in l. facto. 63. §. reſcripto, ff. ad Trebel. iuncto principio textus cum fine: atque intelligendo, quod ibi agitur de diſpoſione concepta ſub conditione, & non ſub modo, & quod ponitur per omnia idem caſus, qui in l. à teſtatore, ff. de condit. & demonſt. apponitur, & tamen expreſſim dicitur, eam diſpoſitionem eſſe conditionalem, & non modalem; quicquid Albericus, & Imola aliter intellexerint, & conſtat ex eo, quod in ipſo §. reſcripto, præſupponitur, prius dandam eſſe pecuniam cauſa conditionis implendæ, quàm ille, cui relinquitur fideicommiſſum, poſſit admitti ad eius petitionem; quod proptium eſt conditionis, & non modi, l. cum tale, §. 1. & ibi Imola, in principio, ff. de cond. & demonſt. & ex aliis multis sæpè tradidi ſupra, c. 55. poſt Bartol. in l. quibus diebus, §. finali, ff. eo tit. n. 6. & ad intellectum dicti §. reſcripto: obſeruarunt ſpecificè Ioannes Annibal, in eadem rubri. ff. ſolut. matrim. n. 12. Socinus iunior, primo partem. 17. & hactenus Barboſa, qui textum, in eodem §. reſcripto. latius explicat, atque exornat ex num. 45. cum ſeqq. & n. 50. vbi vide omnino, vltra Barboſam quoque, quod nihil referat, diſpoſitionem concipi conditionaliter, & ſic per dictionem, ſi, vel ablatiuos abſolutos; tenuerunt Corneus, in conſ. 160. n. 7. volumine 4. Curtius ſenior, in in conſ. 49. num. 83. verſic. & melius. Capra, in conſ. 61. num. 5. Crotus, in conſil. 234. num. 6. volumine. 2. Paſetus, in conſil. 129. num. 5. Rolandus, in conſ. 65. num. 23. lib. 3. Pariſius, in conſ. 23. n. 143. lib. 1. Menochius, in conſil. 38. num. 26. & 27. lib. 1. & in conſil. 393. n. 24. lib. 4. Achilles Pedrocha, in conſil. 1. n. 263. Simon de prætis, de interpretat. vltim. volunt. lib. 3. interpretat. prima, dubit. 1. ſolut. 10. n. 9. fol. 118. & interpretat. 2. dubit. 3. ſolut. vlt. n. 15. & 16. fol. 192. eod. lib. 3.

Fuerunt quoque eodem in placito, & infiniti alij iuris Interpretes, qui ablatiuos de ſui natura importare conditionem regulariter, & ſic formam inducere regulariter, ſicuti conditionem expreſſam; vnanimiter adnotarunt, & axioma præfatum, ſiue regulam iſtam multis in caſibus expendunt frequentiſſimè: Bartolus inquam, in l. primo, ff. de condit. & demonſtr. quæſt. 7. principali, n. 34. idem Bartol. Paulus Caſt. & Imola, in d.l. à teſtatore, & in rubrica, ff. ſolut. matrimon. vbi Parpal. numero primo. Iaſon, in ſecundæ lectura, numero 17. Pariſius, numero 110. Alciatus, ex numero 7. Ripa, numero 30. & ſeqq. Ioann. Coraſius, lectura prima, ex numer. 7. Ioann. Bolognet. ex n. 125. Socinus iunior, à numer. 10. & 16. Ruinus, in dict. l. prima, numer. 15. ff. de cond. & demonſt. Decius, in conſilio 119. numer. 9. & in conſilio 383. num. 3. & in conſilio 466. num. 18. & ſeqq. & in conſilio 532. num. 4. Bald. Iaſ. Claud. de Seiſel. Decius, Curtius iun. Rainer. de Forliu. Signorolus, Calderinus, Ludouic. Roma, Laurent. de Palat. Gozadinus, Guid. Pap. Bened. Capra, Corneus, Franc. Ripa, Marcus Mantua, Ruinus, Ioannes de Amicis, Curt. iun. Alciat. Socin. iun. Laurent. Silua. Crotus, Pariſius, Angel. Afflictis, Capicius, Octauian. Cacheranus, Rolandus, Albertus Brunus, Cephal. Zanchus, Curtius ſen. Gratus, Burſatus, Neuizan, Celſus Hugo, Riminald. ſen. Franciſ. Beccius, Bertrandus, Marin. Freccia, quos cumulauit Ioſeph. de Ruſtic. in tract. an, & quan. libe. in condit. poſi. cenſean. vocati. lib. 6. cap. primo, num. primo, per totum, qui numero 2. per totum, adducit nonnulla iura pro hac ſententia communi, quod ablatiui abſoluti conditionem important; & explicat ea: & n. 17. in fine, communem ipſam retinet, & tuetur: quòd etiam de ſui natura, ablatiui abſoluti important conditionem; tuentur Laurent. de Pinu, Purpurat. Ancharan. Burſatus, Decius, Rolandus, Staphil. Paul. Æmil. Veral. Cephal. Anton. Ciofi. Marc. Mantua, Hieronym. Gabriel, Tibe. Deccianus, Berous, Craueta, Franciſc. Soci. Crotus, Gamarra, Brunus, Neuizan Bald. Decius, Nauarrus, Ioan. Vincent. de Anna, Ruinus, Gratus, Gozad. Alciatus, Socinus iunior, Anania, Capra, Curtius ſenior, Berous, Siluan. Ioan. de Amicis, Franciſcus Vegius, Angel. de Gambilio. Aretinus Paſethus, & Guido Papæ, quos omnes aggregat, & ita reſoluit Franciſcus Viuius deciſione 119. num. 5. per totum. Ioannes Oroſcius, in l. ab emptione, num. 8. ff. de pactis. Marcus Mantua, libr. tertio, obſeruat. c. 22. Rainald. Corſ. libro primo indagat. iuris, cap. 6. Iacob. Mandellus de Alba, in conſilio 289. numero 18. & in conſilio 455. numero 7. & in conſilio 574. numero 5. Iacob. Menochius, in conſilio 38. numero 26. & 27. libro primo, & in conſilio 69. numero 72. eod. lib. & in conſilio 327. numero 51. & in conſilio 398. numero 4. libr. 4. meliùs in conſilio 393. ex numer. 23. vſque ad numerum 28. eod. libro quarto, & in conſilio 537. numero quinto, lib. 6. Cardinalis Franciſcus Mantica, de coniectur. vltimar. volunt. libro 11. titul. 2. numero 13. Simon de Prætis, dicto lib. 3. ſolutione 10. numero 9. fol. 118. vbi inquit, poſt alios Authores, quod ablatiuus abſolutus importat conditionem momentaneam ita quod ſufficit, ſemel eueniſſe, ſine perſeuerantia, & reſoluitur in conditionem, ſi, & non per dictionem donec. & repetit eodem libro tertio, dicta ſolutione vltima, numero 15. & 16. folio 192. Marzarius Vincent. de fideicommiſſis, parte 2. quæſtione 23. Hippolyt. Riminaldus, in conſilio 23. numer. 103. libro primo, & in conſilio 203. numer. 5. libro 2. & in conſ. 232. numer. 14. & ſeqq. libro 3. & in conſilio 339. num. 56. & ſeqq. eod. libro 3. & in conſilio 412. num. 85. lib. 4. & in conſilio 661. ex numer. 47. vſque ad num. 67. eod. lib. 6. & in conſilio 737. ex numer. 28. vſque ad numerum 52. libro 7. Cæſar Barzius, deciſione Bononiæ 5. ex num. 3. latiùs deciſione 73. ex numero 26. Silueſter Aldobrandinus, in conſilio 94. numero 46. Leand. Galganet. de condit. & demonſt. parte 2. capite primo, quæſtione 20. numero ſexto, folio 136. Marc. Anton. Peregrin. de fideicommiſſis, articulo 13. numero 62. & in conſilio 20. numero 30. & 83. libro, quarto, Sfortia Odd. in conſil. 59. numero quarto, Borgninus Caualcanus, deciſ. 21. num. 4. prima parte, & deciſ. 19. num. 2. parte 2. Petrus Surdus, in conſil. 38. num. 22. & ſeq. lib. primo, & in conſ. 371. num. 68. lib. 3. deciſ. 268. num. 11. Ioannes Vincent. Hondede. in conſil. 49. num. 26. & in conſ. 78. num. 23. lib. primo. Achilles Pedrocha, in conſ. 1. ex num. 261. cum ſeq. Ludouic. Caſanat. in conſ. 4. num. 117. Cardinalis Thuſcus, practicar concluſ. iur. tomo primo, littera A. concluſ. 32. fol. 18. Barboſa, in rubrica, ff. ſolut. matrim. prima parte, ex num. 23. & 24. quò loci inquit, procedere axioma præfatum, & regulam prædictum, quod ablatiui abſoluti de ſui natura important conditionem; ſiue ipſi proferantur in legis, ſiue in hominis diſpoſitione; & citat Signorol. duntaxat in conſ. 68. num. 14. verè tamen Authores omnes nunc commemorati, & alij quicunque in hac materia loquuntur, vnanimiter intelligunt regulam ipſum, fiue ablatiui abſoluti proferantur à lege, ſiue ab homine; & vniuerſaliter in omni actu, & materia; nec diſcriminis ratio reddi poteſt inter vnam, & alteram diſpoſitionem, Sic in legis, ſicuti in hominis diſpoſitione accepit præfatam doctrinam Bartol. in l. 2. §. nunc videndum, num. 2. ff. ad Tertul. quem ſequuti fuere Roman. in conſ. 32. num. 4. Decius, in conſ. 578. num. 12. Ioannes Coraſius, in rubr. ff. ſolut. matrim. num. 10. Menoch. in conſ. 394. num. 25. lib. 4. & in ſtatuto loquintur Pet. Surd, dicta deciſione 268. num. 11. Franciſc. Viuius, dicta deciſ. 119. num. 1. in fine, qui poſtquam cumulauit infinitos Authores, ad probandum, quod ablatiui abſoluti de ſui natura important conditionem; inquit in hunc modum: Et hoc extendere, propagarèque videtur radices, & vires nempe ſuas, non tantum teſtamento, vt ablatiuz abſoluti in illo poſiti, conditionem importent: ſed etiam in contractibus, ſtatutis, reſcriptis, ſententijs, & vninerſaliter in omnibus, & quibuſcunque alijs ſimilibus caſibus, vt plerique ex memoratis, & ante ſignatis Doctoribus ita apertiſſimè demonſtrat. Et in hominis diſpoſitione, quod ablatiui abſoluti conditionem inducant, Probatur expreſſim in d.l. à teſtatore, ff. de condit. & demonſt. vbi notauit Bartolus, (vt antea dixi) & recte quidem; idcirco in caſu ibi propoſito, decedente illo, cui fideicommiſſum fuerat relictum, centum datis cohæredi, antequa illa centum daret, extingui fideicommiſſum, & conſequenter, neque illud ad hæredem eius tranſmitti, Iureconſultus reſpondit; idque ex regula l. vnicæ, § ſin autem aliquid ſub conditione, C. de caduc. tollend. cum ablatiui abſoluti reſoluuantur in conditionem: & ita expllicarunt Bartol. & Caſtrenſ. ibidem: idem Bart. in l quibus diebus, §. finali num. 1. eod. titulo. Alex. in l. cum. mota. num. 8. ad finem, C. de traſact. Anton Gama, deciſ. 158. num. 3. Barboſa, in dicta rebrica, ff. ſoluto matrim. num. 28. in fine. & 29. vbi inquit, teſtatorem vſum fuiſſe verbis conditionalibus, hoc eſt ablatiuis abſolutis, quorum natura eſt, reſolui in conditionem, atque ita elici manifeſtè, voluiſſe ipſum conditionem inducere; ſicuti Alex. Iaſon, Riminald. Claudius, Curt. iunior, & Padilla, ibi relati, obſeruarunt: alijs etiam modis interpretatur legam ipſam Barboſa, vt prober, diſpoſitionem conditionalem eſſe, vt ibi videri poteſt, ex n. 26. vſque ad n. 42 vbi latiſſime agit, & concludit, præcitatum iuris axima, apertè probari in ea l. quod ego libenter admitto. Probatur etiam in l. ab empt. ff. de pactis, vbi Bart. n. 1. Oroſc. n. 8. & alij communiter, & in l. acceptis, nummis, ff. ad legam falcid. l. deducta, §. nummis, ff. ad Trebel. l. facta, §. reſcript, ff. eod. titu. l. euictis, ff. de vſuris. l. ſi debitor, § 1. ff. quibus modis pig. vel hypot. ſolu. vbi qui venditioni pignoris conſeſti, ſalua cauſa ſui pignoris, nullum ſibi adfert præiudicium ex eo conſenſu, cum ſub hac conditione conſenſerit, vt ſcilicet ſaluum ſit ius ſuum: quem textum ita expendit: & ponderat Menochius, in conſ. 38. num. 26. lib. 1. vbi inquit, quod hæc verba, ſaluo conſenſu, ſunt ablatiui abſoluti, & ob id contionem faciunt: & num. 27. refert Pariſium, in conſ. 23. num. 142. libro primo, qui eo textu adductus, reſpondit, quod verè ita conſentiens, dicitur ſub conditione conſentire, & refert Tirequellum, qui plura recenſet in propoſito, & multos eiuſem opinionis Authores commemorat.

Id autem certiſſimum eſt, ſi ablatiui abſoluti referantur ad futurum; tunc namque reſoluuntur in veram conditionem de futuro, prout dictio, ſi aut conditio relata ad futurum, propriam inducit conditionem ſuſpenſiuuam à futuro pendentem, l. qui promiſit, ff. de conditione indebiti. Cæterum, ſi reſoluantur in conditionem de præterito, vel de præſenti, propriam non inducunt conditionem, prout nec dictio, ſi, quæ de proprietate inducit conditionem, ſi ad futurum referatur, ſecus ſi ad præſens, vel præteritum, l. cum ad præſens. ff. ſi certum petat. §. conditiones, de verbor. obligat. Inſtitut. quo pacto iſtam materiam explicauit poſt Parpal. Pariſium, & Bolognetum, vt Iaſonis obiectioni contra Bartolum, ſatisfaceret, Petrus Barboſa, in dicta rubrica, ff. ſoluto matrimonio, 1. parte, numero. 24. & 25. per totum: quo loci etiam dixit ſingulariter poſt Baldum, Iaſonem, Ruinum, Rolandum, & Chaſſeneum, quod quando ablatiui abſoluti proferuntur in materia, quæ in iure iam certam habet determinationem, non inducunt conditionem, quæ præſupponit incertitudinem, quod probat lex prima, ff. de leg. 2. ibi; neque conditio ineſt. Sed ſi proferuntur in materia, quæ adhuc non habet certam iuris determinationem, ſed debet determinari per leges ſubſequentes, tunc reſoluutur in propriam conditionem, Addiderim ego, vtrumque dictum veriſſmum eſſe, & primum vltra Barboſam, & ab eo relatos, probari etiam per Rolandum, in conſ. 82. num, 16. lib. 1. per Alciatum, in eadem rubri. ſoluto matrimonio, num. 70. & ſequent. Octauianum Cacheranum, deciſ. Pedemontana 155. num. 7. vbi dixit, ablatiuos abſolutos ſemper, conditionem importare, quando futurum tempus reſpiciunt, & quod ſui natura eſt incertum. Alex. Raudenſ. de Analogis, lib. 1. cap. 33. num. 207. fol. 323. vbi relato Baldo, in dicta l. prima, ff. de legat. 2. oppoſitione 11. inquit, quod ablatiui abſoluti reſpicintes tempus præteritum, & candentes ſuper certo, ſtant hypotheticè, & ſuppoſitiè; & ante alios ita ſcripſit Bald. vbi. ſuprà, & dixit, quod aut ablatiuus cadit ſuper certo, eſtque ſui natura illud iuris intellectu certum, & non facit conditionem, aut ſuper incerto, & facit conditionem d.l. à teſtatore: refert Ioſeph. de Ruſtic. in tract. an & quan. libe. in cond. poſi. cen vocati. lib. cap. 1. n. 11. vbi adducit dictam differentiam certi, & incerti & Iaſon, Bald. Rip. & Roland. eam tenentes, commemorat. Franciſcus, Vuius, deciſ. 119. n. 7. Riminald. quoque iunior idem notauit in conſ. 747. n. 30. lib. 7 vbi reſoluit, quod ablatiui abſoluti inducunt conditionem, qunado proferuntur ſuper eo, quod à futuro euentu pendebat; & ſic erat incertam, vt per Bald. Alciat. & Cacheranum ibi reltos.

Addiderim etiam, & ſecundum aſſumptum eſſe veriſſimum, ob eandem rationem, & ex eo, & diſtinctione præcitata, verius explicari verba dictæ l. primæ, ff. de legatis ſecundo: quam ex Theorica, ſiue obſeruatione illa Petri de Peralta (viri equidem mihi ſemper admodum eruditi) is namque in ipſa l. prima, numero nonageſimo tertio, quamuis veriſſimè arbitretur, verba uilla, arbitrio, reſolui in accuſatiuum, ſcilicet ad arbitrium, & non in ablatiuum abſolutum, & ſic non in conditionem (quod Baldus docuit, & ſequaces probarunt) in alio tamen à communi omnium Interpretum ſententia deuiare videtur, quamuis ipſe, quod nouè deuiet, non expreſſerit (Barboſa etiam, nec vllus hactenus id animaduertit) dicit namque Peralta ipſe, quod ablatiuus non eſt, nec dici poteſt abſolutus, qui non qualiſicetur ab aliquo adiectiuo: & ſic leges dicentes, importari conditionem per ablatiuos abſolutos, loqui in plurali, non in ſingulari, vt conſtare inquit ex his iuribus, quæ ibi adducit: & tamen etiam in ſingulari per ablatiuos abſolutos importari conditionem, omnes ferè Authores admittunt, quos ſuprà n. 3. commemoraui. Ipſi namque, ſioriginaliter prælegantur, aliquando loquuntur in plurali, aliquando in ſingulari, nec differentiam vllam conſtituunt; quod ego credo ſic dicendum, niſi alia ratio contrarium ſuadeat. Sic ſane in ablatiuo abſoluto, in ſingulari poſitio: Salua cauſa ſui pignoris, Conditionem notauit poſt Iureconſult. in l. debitor, §. 1. ff. quibus modis pign. vel hypothec. ſolu. & alios Authores, Menoch. in conſ. 38. n. 26. lib. 1. & reſcriptum continens verba illa, conſtito de ſuplicatis, ſeu aſſertis, & ſic per ablatiuum abſolutum in ſingulari, conditionem facere, ſiue conditionale dici; in terminis reſpondit Crauet. in conſ. 355. n. 13. in fine, & 14. ſequitur Achilles Pedrocha, i conſ. 1. n. 262. & ſeq. qui inde infert n. 265. quod reſcripti conditio debet ante omnia verificari, alioquin reſcriptum non ſortitur ſuum effectum: & num. 266. quod reſcriptum conditionale, nunquam tribuit iuriſdictionem, niſi conſter, conditionem purificatam eſſe: & num. 276. quod reſcripti conditio, adeo ſubſtantialis eſt, quod vere, & proprie, & in forma ſpecifica, & ad vnguem implenda eſt, alioquin reſcriptum caret effectu, vel ſaltem effectus reſolui debet: & n. 268. quod reſcriptum ad aliud non trahitur, nec extenditur, niſi ad id, in quo verè, & ſpecificè verba illius verificari poſſunt: vt multi Authores ibi relari obſeruarunt, ita etiam ſingulariter poſuit exemplum Hippolyt. Riminald. in conſ. 747. ex n. 28. lib. 7. Borgnin. Caualcan. deciſ. 21. n. 4. prima parte, ibi: Statutum loquitur conditionaliter per ablatiuum abſolutum, iurante dicto actore, qui important conditionem. Pet. Surd. deciſ. 268. n. 20. ibi: Dicitur etiam data forma, quia conditionaliter dicitur, facta prius æſtimatione, ablatiui enim abſoluti important conditionem, & c. Et idem Surdus recte obſeruauit ibi, n. 12. quod quemadmodum conditio expreſſa formam inducit, vt ad vnguem obſeruati debet, vt latius eod. num. vndecimo, comprobat Caſanat. etiam, in conſ. 4. ex n. 43. & forma non ſeruata, actus corruit, l. cum his, §, ſi prætor ff. de tranſact. vt late Surd. metipſe. ibid. n. 8. & 9. Beccius, in conſ. 11. n. 18. & poſt alios multos Authores Achilles Pedrocha, in conſ. 1. ex n. 12. cum ſeq. & in conſ. 36. num. 189. lib. 1. ſic & ablatiui abſoluti (qui important conditionem, vt toties dictum eſt) formam inducunt, qua non ſeruata, corruit actus omnino, vt Surdus idem, ipſomet, loco probauit, & vltra eum Caualcan. deciſ. præcitata 21. num. 4. & 2. ſeq. prima parte. qui loquitur ſpecificè in his terminis ablatiui abſoluti: Menoch. etiam, in conſ. 69. num. 72. lib. 1. & in conſ. 398. num. 4. & 20. lib. 4. quia iſti ablatiui abſoluti, non tacitam, ſed expreſſam conditionem inducunt, & eam ſuſpenſiuam; ſicuti Authores omnes ferè probarunt, quos retuli ſuprà num. 3. & cum multis Hippolyt. Riminald. dicto conſ. 747. num. 13. lib. 7. Ioſeph. de Ruſticis, dicto tractatu, an, & quan. libe. in cond. poſiti. lib. 6. cap. 1. num. 18. Franciſc. Viuius d. deciſ. 119. ſub num. 5. Lean. Galgan. de condit. & demonſt. parte 2. cap. 1. quæſt. 20. num. 6. fol. 136. Cæſar Barzius, deciſione Bononiæ 73. numero 26. & 27. & hactenus de prima obſeruatione in hac materia.

Secundò deinde & principaliter obſeruandum, atque conſtituendum erit, ex ablatiuis abſolutis coniecturam voluntatis deduci ſæpiſſimè, & interpretationem congruam fieri aſſiduè in teſtamenis, & vltimis voluntatibus; vt diuerſimodè interpretatio fiat, vt etiam pura & ſimplex, ſeu potius conditionalis diiudicetur, vel non diſpoſitio; quod ex hactenus dictis, & Authoribus præcitatis elicitur manifeſtè, ex alijs etiam, qui pro diuerſitate caſuum occurrentium, doctrinis præfatis, & inferius commemorandis, adducebantur; ex Alexandro inquam, in conſ. 196. ex num. 5. & num. 14. lib. 2. Ruino, in conſ. 181. lib. 2. & in conſil. 141. colum. 6. in principio, lib. 3. Socin. iun. in conſ. 4. num. 7. in fine, & num, 8. lib. 1. Caſtrenſe, in conſ. 359. lib. 2. Ripa, reſponſorum lib. 2. cap. 9. ex num. 1. Gozadino, in conſ. 3. num. 22. Decio, in conſ. 466. num. 18. Ancharano, in conſ. 266. ad finem. Bologn. in conſ. 62. in 6. colum. Tiberio Deciano, in conſ. 16. numero 34. & 35. lib. primo. Celſo Hug. in conſ. 5. num. 8. & in conſil. 26. numero 76. Capra in conſil. 61. numero 5. Purpurato inter conſilia Siluani, conſil. 53. num. 4. Hippolyt Riminald. in conſ. 747. ex num. 28. lib. 7. Menoch. in conſ. 494. num. 24. &25. lib. 5. in conſ. 393. ex num. 22. vſque ad num. 28. lib. 4. & idcirco, ablatiuos abſolutos maiorem vim habere, quam habeant aliæ conditiones inductæ per dictionem, ſi: nam etſi ablatiui ipſi conditionem inducant, vt ſæpè repetitum eſt, plus tamen accedunt ad naturam diſpoſitionis, quam faciat expreſſa alia conditio, argumento textus, in l. demonſtratio, ante finem, ibi: at ſi conditionaliter, ff. de condit. & demonſt. & ita tradidit Caſtrenſis in ratione, §. tametiſi, verſic. vltimo, ff. ad. l. falcid. declarando tex. in l. fideicommiſſa, §. cum eſſet. ff. de legat. 3. & differentiam inter ablatiuos abſolutos, & dictionem, ſi, vbi conſtituit, quod textus in dicto §. cum eſſet, loquitur, quando conditio apponitur per ablatiuum abſolutum, vt ſi grauo vnum hæredem, quod perceptis centrum à cohærede, reſtituat ſibi ſuam partem, nam cohæres, qui adiuit, poteſt compelli dare centum, & recipere partem illius, licet illi ablatiui conditionem faciant, vt per text. in l. à teſtatore, ff. de condit. & demonſt. ſtatim dicetur, ſed ſi conditio propriè exprimeretur per dictionem, ſi, puta ſi cohæres dabit centum, partem ſuam illi reſtituat, tunc cohæres non poſſet compelli centum dare, & alterius partem recipere: quia (vt dixi) ablatiui abſoluti, licet vim conditionis habeant æqualiter, vt dictio, ſi, tamen accedunt ad naturam diſpoſitionis, plus quam dictio, ſi; concluditque Caſtrenſis, hoc eſſe notabile. quia nullus tangit, & credit eſſe veriſſimum, & verborum ſonus hoc etiam indicat, eùmque ſequitur Alexand. addens tamen, quod hoc fuit dictum Baldi, in rubrica, C. de inſtit. & ſubſtit. verſic. extra quæro, & idem tenent Florian. Iaſo, Alex. Socin. vterque, Alciatus, Corneus, Ripa, Berengarius, Bolognetus, Ruinus, Rolandus, & Celſus, cum quibus Barboſa, prima parte dictæ rubicæ. ff. ſolut. matrim. num. 44. vbi dixit, quod ablatiui abſoluti magis aſſimilantur diſpoſitioni, quàm meræ conditioni, & ideo ex illis facilius inducitur legatum, & fideicommiſſum: & vltra eum, id ipſum ſcripſerunt Hippolyt. Riminald. in conſ. 661. num. 55. & 56. lib. 6. Cæſar Barzius, deciſione Bononiæ 5. num. 3. Simon de Prætis, de interpretat. vltimar voluntat. lib. 3. interpretat. 1. dubitatione prima, ſolutione 10. numero 9. folio 118. vbi quod ablatiuus abſolutus habet vim diſpoſitionis, & naturam, pluſquam dictio, ſi, Achilles Pedrocha, in conſil. 22. numero 10. Menochius, in conſil. 394. num. 19. lib. 4. vbi inquit ablatiuum abſolutum magis accedere ad naturam diſpoſitionis, quàm alia verba merè conditionalia; melius in conſ. 393. n. 23. & 25. eod. lib. 4. & in conſ. 394. n. 25. lib. 5. Ioſeph. de Ruſt. in dict. tract. an, & quan. lib. 5. in cond. poſi. lib. 6. c. 3. n. 6. Tiber. Decian. in conſ. 41. n. 84. lib. 1. vbi eandem adducit reſolutionem, & inquit quoque, conditionem inductam per ablatiuos abſolutos, in ſuo contrario diſponere, per text. in l. ſi ſeruus legatus, §. qui margaritam, ff. de leg. 1. Addit etiam num. 49. eiuſdem conſilij 41. Decianus metipſe, quod ablatiui abſoluti præſertim diſponunt, quando proferuntur ab eo, qui pro libito poterat diſponere: ſicuti Bartol. communiter receptus, probauit in l. ſeruo legato, §. ſi à teſtatore. ff. de legat. 1. & in l. 3. §. nunc videndum, ff. ad Tertull. & maximè, ſi ſunt prolati affirmatiuè, non negatiuè: vt tradunt Caſtrenſis, Alexand. Ruinus, Corneus, Bologninus, & Socinus ibi relati per Decianum, & per Menochium, in conſ. 339. ex num. 22. lib. 4. & ibidem num. 26. poſt Alexand. in conſ. 158. num. 19. lib. 2. ſcripſit ſingulariter, quod ablatiui abſoluti inducunt diſpoſitionem, quando verba executiua importata per ablatiuum abſolutum, referuntur ad illum, qui vult agere, & conſequi ex illa diſpoſitione: quod etiam ſingulariter declarat, & num. 27. ſubdit poſt Ripam, quod ablatiui abſoluti inducunt diſpoſitionem, duobus concurrentibus; quod ſcilicet ita facere, & diſponere, penderet ab eius voluntate, qui fecit, aut diſpoſuit, & quod ſi de eodem, quod contient ablatiuus abſolutus, & non de alio, vt probatur in dicto §. cum eſſet, l. fideicommiſſa. de legat. 3. & id ipſum, videlicet quod ablatiui abſoluti prolati ab homine habente poteſtatem diſponendi, diſponant, & inducant fideicommiſſum; poſt Bart. Bald. Pariſium, Curtium iun. Decianum, & alios reſoluit Cæſar Barzius, deciſione Bononiæ 5. num. 4. Hippolyt. Riminald. dicto conſ. 661. num. 47. 48. & 60. lib. 6. vbi quod ablatiui abſoluti inducunt diſpoſitionem, quando feruntur ab eo, qui poteſt diſponere: & quando referuntur ad eos, quos teſtator poteſt grauare, & ad perſonam, & ad rem in qua poteſt cadere fideicommiſſum, quod inducunt fideicommiſſum: & n. 49. & 52. quod ex ſententia multorum non procedit concluſio prædicta, quando negatiuè prolati ſunt ablatiui abſoluti: & num. 51. de tribus differentijs inter verba negatiuè, vel affirmatiuè prolata, per ablatiuos abſolutos: & num. 54. vbi damnat prædictam diferentiam, an negatiuè, vel affirmatiuè proferantur, nec ſibi videtur ſubſtantialis, vt ibi videri poteſt, Ioſeph. de Ruſticis, in tracta. an, & quan. libe. in condit. poſi. cenſean. voca. lib. 6. cap. 3. num. 2. vbi quod ablatiui abſoluti diſpoſitionem induunt, cum ab eo, qui circa actum diſponere poteſt, proferuntur: & citat text. in dict. §. cum eſſet, & in dict. l. ſeruus, §. qui margaritam, & in l. in raione, §. tamet ſi, ff. ad l. falcid. & quamplurimos Authores ita tenentes: Franciſcus Viuius, dicta deciſione 119. num. primo, & num. 2. in fine, & num. 3. vbi inquit, quod ablatiui abſoluti aliquando habent vim diſpoſitionis in vltimis voluntatibus: nam regulariter (vt ibidem ſubijcit numero 8.) non diſponunt, etiam ſi ſtent abſolutè: quocirca, liberos poſitos in conditione ſub ablatiuis abſolutis, per teſtatorrem diſpoſitiuè vocatos cenſeri; poſt alios multas Authores defendit Menochius, in conſilio 393. numerio 22. cum ſequentibus & in conſilio 394. numero 19. libro quarto, & cum Alphano, Corneo, Alexandro Bolognino, Purpurato, Socino, Zancho, Deciano, Gabriel. Portio, & alijs Achilles Pedrocha, in conſilio 22. numero 10. & id ipſum tuentur innumeri alij iuris Interpretes, quos commemorauit Ioſeph. de Ruſticis, libro ſexto, dicto cap. tertio ſecundo primo, folio 85. & reddit retionem numoro ſecundo, & adducit Authores contrarium tenentes, numero 3. & non eſſe recedendum à priori ſententia, tanquam veriori, & communiori, vt ibi, num. 4. Et hactenus de ſecunda obſeruatione in hac materia, & de concluſione communi, quod ablatini abſoliti diſpoſitionem aliquando inducant in vltimis voluntatibus, quam in dubium reuocauit Barboſa, in dicta rubri. ff. ſoluto matrim. num. 44. vbi de intellectu textus, in dict. §. cum eſſet, l. fideicommiſſa, ff. de legatis 3. eruditè admodum & plene egit ex numero 38. in verſic. explicitis, vſque ad num. 50. ad quem remitto lectorem.

Tertiò & principaliter obſeruandum; atque conſtituendum erit, Bartolum, in eodem §. cum eſſet, duobus argumentis propoſitis, ſiue duplici oppoſitione facta, breuiter & magiſtraliter materiam hanc explanaſſe: & in effectu, dum inquirit, an fideicommiſſum inducatur per ablatiuos abſolutos, & an ipſe diſpoſitionem inducant; docuiſſe, quod ablatiui abſoluti important diſpoſitionem quoad ſe, ſed conditionem quoad aliud: & ita diluit, atque declarat argumentum oppoſitum contra text. in ipſe, §. cum eſſet, ex dict. l. à teſtatore, ff. de condit. & demonſt. vbi probatur, fideicommiſſum reddi conditionale ob ablatiuos abſolutos, & ideo tranſmitti non poſſe, & tamen in præcitato, §. cum eſſet. fideicommiſſum non redditur conditione propter ablatiuos abſolutos, ſed cenſetur purum, & ſtatim peti poteſt: & eodem modo explicauit in dict. l. à teſtatore, & ſubdit, quod hoc modo loquendi, Titia hæres acceptis centum à Titio, reſtituas hæreditatem Titiæ cohæredi, illa centum ſunt in fideicommiſſo, quo ad illam Titiam, vt ſit perinde, ac ſi deceret, Titia det centum, & ſi centum dederit, hæreditatem accipiat; & eſt caſus notabillis, vt Bartol. inquit: & ideo non poterit hæreditatem habere, niſi det illa centum: voluit dicere Bartol. ipſe, quoad ſe, id eſt, quoad grauatum reſtituere, acceptis centum, important ea verba diſpoſitionem, cum diſpoſitiuè fuerit vocatus: quoad alium verò important conditionem, quia is non admittitur, niſi alius recipiat illa centum, atque ita non cogitur reſtituere, niſi acceptis centum: teſtator etenim inſtituit duos hæredes, Caium, & Sempronium, & dixit, quod Caius acceptis centum à Sempronio: reſtitueret ei partem ſuam: ille Caius dicitur diſpoſitiuè vocatus as ſuam partem, ille verò Sempronius ſub conditione ſubſtitutu, ſi illa centum deinde Caio numeraſſet. Et ideo dicitur duplex fideicommiſſum, vnum in perſona Caij, qui poteſt, ſi vult, cogere Sempronium, vt ſibi numeret illa centum, & portionem ſuam recipiat: alterum in perſona Sempronij, qui poteſt cogere Caium, vt accipiat centum à ſe numeranda, & hæreditatem reſtituat. Ille Caius dicitur dispoſitiuè, & non conditionaliter vocatus, alioqui non potuiſſet grauari, atque ita non appellaretur fideicommiſſum, vt Bart. & reliqui animaduertunt, & Menoch. in conſ. 494. n. 24. & 25. lib. 5. ita enucleauit, & caſui ſibi propoſito, & conſulto applicauit, vt Domina Liuia ſibi eſſet diſpoſitiuè vocata, ea non accipiente maritum; accipiente verò, eſſet grauata reſtituere hæreditatem filij. Et adiicit, ad rem egregiè conferre quod docuit Bartolus in l. 2. §. videndum, num. 2. ff. ad Tertul. ſi ſtatuto (inquit Bartol.) cantum eſt, quod ſtantibus maſculis, fæminæ non admittantur; ille ablatiuus abſolutus, ſtantibus ſignificat, quod maſculi cenſentur purè & ſimpliciter vocati, fæminæ verò ſub conditione excluſæ, hoc eſt, ſi extabunt maſculi: Bartoli doctrinam ſequuti ſunt Bald Roman. Decius, & Coraius, qui aperte dixerunt, ſtatutum prædictum purè vocare maſculos, ſub conditione verò fæminas, cum ablatiuus abſolutus diſpoſitionem puram inducat quoad ipſos maſculos, eandem quoque Bart. reſolutionem, & ad text. in d. §. cum eſſet, interpretationem, Menoch. non relato refert Barboſa, 1. parte dictæ rubricæ, ff. ſolut. mat. n. 38. in fine, qui etiam inquit, ex ſententia Bart. quam Caſt. Vincent. & Ruin. ibi commemorati probarunt; ſub his verbis (acceptis centum reſtituas hæreditatem Titiæ cohæredi) duplex contineri fideicommiſſum, ſcilicet, rogo vt reſtituas hæreditatem Titiæ cohæredi: item rogo Titiam cohæredem, vt tibi præſtet centum. Primum autem fideicommiſſum Titiæ reſtituendum; cenſetur conditionale, quaſi relictum, ſi centum dederit cohæredi d.l. à teſtatore, in fine, de qua etiam agit nouiſſime Guido Pancirolus, variarum lectionum vtriusque iuris, lib. 2. cap. 103. ad illum text. fol. 204. & id ipſum agnoſcit. Secundum autem cenſetur purum, dicto §. cum eſſet.

Cæterum Barboſa metipſe, vbi ſupra, numero 39. inquit, communem hanc reſolutionem nunquam ſibi placuiſſe ratione quadam, quam eò loci expendit, ac proinde aliter explicat (& nouè, vt ibi videbitur:) remanet tamen (vtcumque res ſit) cum communi ſententia, quod ablatiui abſoluti important aliquando diſpoſitionem, quoad ſe, ſicuti expreſsè tenuit ibi num. 44. conuenit etiam ſententiæ communi in alio, quod ſcilicet textus, in dict. §. cum eſſet. loquatur in cohæredibus inuicem grauatis, ac ita duntaxat probet, quod quando vnico cohæredi relinquitur fideicommiſſum, ſi quid dederit cohæredi, tunc etiam in perſona cohæredis cenſetur inductum fideicommiſſum: ea ratione, quia cum hos teſtator pariter honorauerit in inſtitutione, pariter etiam videtur eos æquales reddidiſſe circa fideicommiſſum: & ita cum in perſona vnius, cui reſtituenda eſt hæreditas, conſtet de fideicommiſſio illi relicto, quamuis de eodem fideicommiſſo non conſtet ita clarè in perſona illius, qui pecuniam debet accipere, tamen vt æqualitas videatur ſeruata inter prædictos cohæredes, etiam in perſona illius, qui accipere debebat pecuniam, fideicommiſſum inducitur, vt latius, atque eruditè probauit ipſe Barboſa, num. 48. ex verſic. pro vera igitur, & num. 49. . hactenus de prima theorica Bartoli in dict. §. cum eſſet, quæ fuit ſolutio ſecundæ oppoſitionis, ibi factæ; ſolutio etiam oppoſitionis principalis, quam in dict. l. à teſtatore, fecit ipſe Bartolus, vbi expreſſim agnouit, quod textus, in dict. §. cum eſſet, loquitur de fideicommiſſo facto inter cohæredes metipſos. Agnouit etiam oppoſitione prima eiuſd. §. cum eſſet, quod ablatiui abſoluti non ſolùm conditionem inducunt, ſed etiam diſpoſitionem, ac fideicommiſſum, quando referuntur ad eos, quos teſtator poterat grauare; aliàs ſecus: & ita intelligit text. in eodem §. tamet ſi, ff. ad l. falcid. & repetit in d.l. à teſtatore vbi ſcribit, quod ablatiui abſoluti faciunt conditionem, quando non poſſunt inducere fideicommiſſum, vel ex natura perſonæ, cui adiicitur, quia non poteſt grauari, vel ex natura rei, argumento eius, quod notatur in dict. l. in ratione, §. tamet ſi, ſed quando referuntur ad perſonam, & ad rem, in quam poteſt cadere fideicommiſſum, inducunt fideicommiſſum quantum ad ſe, vt eſt caſus, in d.l. ſi ſeruus, §. qui margaritam, de legatis primo. & in dict. §. cum eſſet, ſed quoad aliud habent vim conditionis, vt ſuprà dicebam, & ſequuntur relati ſuprà num. 24. Mieres etiam de maioratu, 2. parte, quæſtione 5. numero 5. vbi dixit, quod ablatiui abſoluti prolati ab illo, qui habet poteſtatem grauandi, inducunt fideicommiſſum, per text. in d. §. cum eſſet. Cardinalis Franciſcus Mantica, de coniectur. vltimar. volunt. lib. 11. titulo 2. numero 13. fol. 469. vbi inquit, quod ablatiui abſoluti, ad hoc vt inducant fideicommiſſum: inter cætera requiritur, quod includant verbum diſpoſitiuum, vt loquitur textus, in dicto §. cum eſſet, in illo ablatiuo, accepta certa quantitate, quod quidem verbum, accepta, eſt diſpoſituum, vt ſibi accipiat: & ideo concludit, quod cum verbum diſpoſitiuum deficiat, non poteſt induci fideicommiſſum: quæ eſt ſingularis obſeruatio in hac materia, nec eiuſdem, & Manticæ commemoratio facta à ſuperioribus omnibus, qui ſuprà præcitantur.

Quarto denique, & vltimo loco obſeruandum, atque conſtituendum erit, quod ablatiui abſoluti varias habent ſignificationes, ſiue multipliciter accipiuntur, nec ſemper inducunt conditionem, ſed etiam aliquando diſpoſitionem, & fideicommiſſum, vt ſuprà vidiſti: aliquando etiam aliud denotant, & ſignificant, & diuerſimodè reſoluuntur, atque intelliguntur ſecundum diuerſitatem verborum adiectorum. Quod tradiderunt Corneus, in l. prima, num. 13. ad finem, C. de condit. inſertis, Curtius ſenior, in conſ. 42. num. 23. Rolandus, in conſ. 82. num. 16. lib. 1. Mantua, ſingulari 34. Iacob Mandellus de Alba, in conſ. 455. numero 7. & ibidem Additionator eius, Vincent. Annibal, littera B. Iaſon, in l. ab emptione, columna 1. in fine; & 2. Ioannes Oroſcius, ibidem, num. 8. ff. de pactis, Octauianus Cacheranns, poſt Curtium iunior. quem citat deciſion. Pedemon. 145. num. 6. in fine. Silueſter Aldobrandin. in conſ. 107. num. 16. Barboſa, prima parte rubricæ, ff. ſoluto matrim. num. 25. in fine, & num. 26. dum dixit, ablatiuos abſolutos non ſemper inducere conditionem, ſed doctrinam illam communem, quod ablatiui abſoluti reſoluantur in conditionem, multas recepere limitationes, de quibus per Iaſon. Alciat. Ripam, Coraſium, Horoſetum, Authorem fallentiarum, Riminaldum, Coretſum, & Mantuam ibi relatos: ſic ſane, cum de interpretanda, atque coniecturanda vltima quacunque diſpoſitione, ex vi ablatiui abſoluti agatur; maturè equidem procedendum erit, cum ex varijs cauſis; & rerum circunſtantijs, ſiue ob ſubiectam materiam, & diuerſitatem verborum adiectorum, ex perſonis etiam, in quas diſpoſitio dirigitur, & affectione earum, aliàque ſimilia, maximèque ex præſumpta teſtatoris voluntate; diuerſimodè poſſint, ac debeant accipi ablatiui abſoluti, & ita etiam diuerſimode operari; quod verum eſt, atque ex mente Authorum omnium procedit, quos commemoraui ſuprà, numero 3. idcirco Author fallentiarum, ſæpè hoc. cap. præcitatus, poſt regulas Socini, fallentia prima, regulam metipſam, quod ablatiui abſoluti conditionem faciant, tribus modis ampliauit, & quinque ſtatim fallentias adduxit. Primò namque inquit, quod ablatiui abſoluti non faciunt conditionem, quando ſubiecta materia repugnat, vt ibi explicat: & Socinus iunior, in rubrica. ff. ſoluto matrimo. prima parte, num. 16. vbi eleganter probat, quod ablatiui abſoluti non ſemper in conditionem reſoluuntur, ſed varijs modis accipiuntur, ſecundum ſubiectam materiam, & verba, quibus adiiciuntur: ibidem Barboſa, prima parte, n. 29. in princip. Natta, in conſ. 404. num. 9. lib. 2. vbi quod ablatiui abſoluti non ſemper conditionem faciunt, ſed potiùs capiuntur, vt ſubiectus ſermo expoſtulat: Ioseph. de Ruſticis, in tractatu, an, & quan. libe. in cond. poſi. cenſean. voca. libro primo, capi. 6. num. 17. vbi etiam inquit, in ablatiuis abſolutis certam regulam non dari: & numero 23. vbi quod ablatiui metipſi abſoluti non reſoluuntur in conditionem, cum reſultaret in ſubiecto repugnantia. Secundò inquit Author ipſe fallentiarum, quod non faciunt conditionem, quando materia eſt diſpoſitiua, per text. in l. qui fidem, in verbo, rato manente pacto ff. de tranſact. vel quando important admonitionem quandam, vt ſunt illi ablatiui, arbitratu meo, qui apponuntur operi futuro, l. cum ſtipulatus ſum mihi à Proculo, ff. de verb. obligat. & poſt Bartholom. Parpal. & Bened. de Vab. notauit Ruſticis, dicto cap. primo, lib. 6. num. 14. aut denominationem quandam perſonæ conditionaliter prolatæ; iuxta diſtinctionem Hippolyti Riminaldi, poſt Decianum, ibi relatum, in conſ. 661. n. 57. lib. 6. velquando apponuntur gratia frequentioris vſus; nam tunc nihil important, vt propriè loquitur text. in. l. 2. in princip. in verſ. ſed etſi extran. in verb. filio præcedente, ff. de vulg. & pub. ſubſt. & ibi Gloſ. ad hoc notabilis; aut facti enarrant contingentiam, vt poſt alios Authores annotauit Ruſticis idem, lib. 6. dicto cap. 1. num. 15. aliquando etiam cauſam important, l. ſi mandato meo, §. finali, ff. mandati, Aliquando quoque important præſentis temporis caſum, & ſtant in vim ſuppoſitorum terminorum, vt in l. liberi, in fine principij, C. de inofficioſo teſtam. l. prima, C. de codicillis, & cap. cum laici, de iure patronatus, cap. ſi quæ de rebus. 12. quæſt. 2. Vnde infert, quod ſi in inſtrumento dicitur, Sempronius recipit centum, Titio dante, & numerante, importatur talis caſus, & vera numeratio, prout Bald. in conſ. 341. Supereo, in fine, volumine 5. notanter dixit. Aliquando denique, ablatiui abſoluti nec diſponunt, nec conditionem faciunt; ſed exponuntur quatenus: putà ſi vir legat vxori vſumfructum, ea viuente in viduitate; nam exponuntur, id eſt quatenus, vel quandiu vidua manſerit; & ſic erit legatum huiuſmodi annum, pro primo anno purum, pro ſequentibus conditionale, l. ſi in ſingulos, ff. de annuis legatis: & hoc ex veriſimili mente teſtatoris; ſicuti Ruinus, in conſilio 190. pro ſolutione, num. 7. lib. 2. obſeruauit. Cui iunge Hippolyt. Riminald. in conſilio 747. num. 32. 33. lib. 7. vbi agit de differentijs inter ablatiuos abſolutos, & dictiones donec, vel quouſque, & reprehendit Curtium ſeniorem dicentem, quod ablatiui ipſi non differant à verbis, donec, vel quouſque, de quibus vide Cæſarem Barzium, ſtatim referendum ad finem huius cap. & num. 34. inquit Riminald. idem, quod Notarij debent eſſe cauti, vt faciant concipere verba ſecundum mentem teſtatoris; quia imperiti frequenter errant, & ignorant differentias inter dictiones, ſi, donec & quovſque: quod eſt rectè notatum in hac materia, quoniam ablatiui abſoluti non inducerent conditionem, dum in contrarium de mente teſtatoris conſtaret; vt per Ruinum, in conſ. 166. num. 10. lib. 3. Ioſeph. de Ruſticis, in dicto tractatu, an & quando lib. in condit. poſi. cenſeam. vocati, lib. 6. cap. 3. num. 5. idcircò, inſignis ille iuris Cæſarei Interpres, Baldus in l. vnica, in prima oppoſitione, C. quando non petentium partes, ſingulariter dicebat, quod iſti ablatiui abſoluti, aliquando ponuntur in vim cauſæ finalis, aliquando in vim conditionis, & argumenti â contrario ſenſu, aliquando in vim ſuppoſitionis terminorum, & de hac triplici acceptione egerunt Socinus iunior, & Martin. Freccia, quos retulit & ita notauit Ruſticis, dicto lib. 6. cap. 1. num. 9. vbi num 10. refert quoque, eundem Bald. alio loco voluiſſe, iſtos ablatiuos abſolutos, quandoque conditionem importare, dict l. à teſtatore, ff. de condit. & demonſt. quandoque priuationem, vt in l. prima, C. de liber. parte quandoque dilationem, vt in. l. talis ſcriptura, ff. de legat. 1. quandoque limitationem, l. finali, §. cui dulcia, ff. de triti. vino, & oleo legat. l. nam quod liquidè, §. ſi cui penus, ff. de penu legata, Signorolus etiam, in conſ. 69. In quæſt. col. final. eleganter ſcripſit, quod ablatiui abſoluti interdum ab homine proferuntur, & tunc in conditionem reſoluuntur. d.l. à teſtatore: interdum à lege, & tunc aut per modum narrationis facti, quam ſequitur diſpoſitio iuris, aut poſt diſpoſitionem iuris: Primo caſu, in vim conditionis reſoluuntur, l. 2. in principio, ff. ſoluto matrimo, l. euictis agris, ff. de vſur. Secundo caſu, in vim conditionis non reſoluuntur, nec per modum conditionis habentur, imo per modum aſſertionis, & efficacis diſpoſitionis iuris, vt in authent. in ſucceſſione, C. de ſuis & legitimis, authent. poſt fratres, C. de legitim. hæred. ad denique Cæſar Barzius, deciſ. Bononiæ 73. num. 28. inquit iuxta ſuperiores Baldi doctrinas, & communes Scribentium reſolutiones, quod ablatiui abſoluti in varios, & diuerſos modos reſolnuntur, prout ibi exempla adducit, & in effectu concludit, quod aliquando ſtant in vim cauſæ finalis, aliquando in vim conditionis, aliquando etiam important diſpoſitionem, & quandoque modum important: aliquando etiam reſoluuntur in dictionem, donec: & demum, quod æquiuoca eſt acceptio ablatiuorum abſolutorum, prout ibidem comprobat: & verſatur in eo dubio quodlatè proſequitur per totam deciſionem, vtrum verba illa, durante vita naturali alicuius, & eà caſtè ac honeſtè viuente, reſoluantur hoc modo, ſi caſte, & honeſte, & in ſtatu viduali vixerut, vel donec, & quouſque. Et ita nunquid ablatiui abſoluti veniant reſoluendi per dictiones temporis limitatiuas, ſen in conditionem reſolutiuam, vel magis ſuſpenſiuam, quæ impediret ſtatim acquiſitione, & efficeret, ne vſusfructus emolumentum ſtatim poſt viri mortem quæreretur, quando vxor inſtituta eſt in vſufructu verbis prædictis, durante eius vita naturali, adeo vt quæri non poſſet, antequam ab vxore præſtita eſſet cautio Mutiana, vel potius dicatur purè relictum legatum vſusfructus, prout latius ibi.

CAPVT LVIII.

Ex verbis genitiui, & gerundij, quemadmodum voluntatis teſtatoris coniectura deduci, atque interpretatio iuridica fieri valeat in teſtamentis, & vltimis voluntatibus, in caſu dubio: vbi etiam, genitiuus, & gerundium quid importent ex ſui natura, & propria ſignificatione, breuiter, & diſtinctè explantur. Infinitiui quoque, & ſubiectiui verba, qualiter interpretanda, & de verbis diſtributiuis agitur remiſſiuè.

SVMMARIVM.

- 1 Genitiui, & gerundij verba, ad interpretandam vltimam voluntatem quamcunque, coniecturam efficacem præſtare, prout hic adnotatur.
- 2 Genitiuus varias habet ſignificationes, ſiue variè, atque diuerſimodè accipi ſolet; idque maximè ex ratione ſubiectæ materiæ, vel rei, aut perſonæ, de quibus agitur.
- 3 Genitiuus ex ſui natura, cauſam efficientem ſignificat.
- 4 Cauſam etiam materialem quandoque.
- 5 Quandoque etiam cauſam finalem.
- 6 Significat etiam ius, & originem.
- 7 Et dominium importat ex ſui propria ſignificatione.
- 8 In ſtatuis etiam, & priuilegijs.
- 9 Et probat iurisdictionem.
- 10 Et directum potius, quàm vtile dominium.
- 11 Etiam in vltimis voluntatibus.
- 12 Genitiuus aliquando ſignificat ſolam poſſeſſionem, vel ſolam detentionem, iuxta ſubjectam materiam.
- 13 Solam etiam ſpem, vel deſtinationem.
- 14 Aut præeminentiam, vel prælaturam.
- 15 Genitiuus aliquando ſignificat ſolum vſumfructum.
- 16 Et ſolam adminiſtrationem abſque dominio.
- 17 Et reſtringit, & limitat ſermonem loquentis, vt genitiuus, ſui ipſius, referatur ad teſtatorem, & non ad nominatum in teſtamento.
- 18 Genitiuus an ſignificet idem, quod nomen poſſeſſiuum, meum, tuum, & ſuum, remiſſiuè.
- 19 Genitiuus aliquando conditionem importat.
- 20 Et in dubio ſtat rectrictiuè, non autem demonſtratiuè.
- 21 Quia ſolet reſtringere ad perſonam, vel perſonas nominatas.
- 22 Guidon. Panciroli, pro eruenda genitiui propria ſignificatione, obſeruationes nouiſſimæ commemorantur.
- 23 Gerundium triplex eſſe, ſiue tres caſus habere.
- 24 Et ſui natura declarare verba dubia, aut obſcura, & determinare diſpoſitionem, quæ ad plures ſenſus trahi poteſt, non verò ampliare.
- 25 Et comprehendere tempus præſens, præteritum, & futurum.
- 26 Gerundium ſui natura aliquando importat conditionem, aliquando modum, & qualitatem. Et ſic modificat, & qualificat diſpoſitionem. Aliquando neceſſitatem, & formam. Et aliquando cauſam finalem.
- 27 Gerundium, quando iungitur verba futuri temporis, conditionem ſignificat.
- 28 Gerundium adiectum participio futuri temporis, conditionem importat.
- 29 Sed ſi adijciatur verbo, vel participio præſentis temporis, importat modum, vel qualitatem.
- 30 Gerundij tractatum, & materiam, ex communi Interpretum mente; & ſententia, quemadmodum Ioſeph. de Ruſticis abſoluerit, atque explicauerit. Et de concluſionibus eiuſdem Authoris in eo propoſito.
- 31 Infinitiui, & ſubiunctiui modi verba, qualiter interpretanda, & an præſtent coniecturam ad interpretationem teſtamentorum, & vltimæ cuiuslibet diſpoſitionis.
- 32 Verba diſtributiua qualiter interpretari debeant, remiſſiuè.

PRo breui, & diſtincta huiuſce capit. explicatione obſeruandum, atque conſtituendum erit primo loco, ex verbis etiam genitiui, & gerundij, ſiue ex genitiuo, & gerundio, voluntatis teſtatoris coniecturam deduci, atque interpretationem iuridicam fieri in teſtamentis, & vltimis voluntatibus, in caſu dubio Idcirco genitiui ipſius, atque gerundij naturam, & virtutem, & effectum explicare, neceſſarium omnia fuiſſe, nec prætermitti potuiſſe hoc in tractatu; cum & alij iuris Interpretes quamplurimi, ita pariter coniecturam ex eiſdem deduxerint variis in caſibus; & ſpecificè ex genitiuo, ſiue illius natura, & propria ſignificatione, teſtatoris voluntatem interpretabantur Borgninus Caualcan. deciſ. 26. n. 42. parte 3. Pet. Surd. deciſ. 129. num. 8. & 9. Alex. in conſ. 71. In cauſa, & lite, n. 3. lib. 6. Angel. in conſ. 261. n. 3. Hippolyt. Riminald. in conſ. 144. n. 119. lib. 3. & in conſ. 351. n. 121. lib. 4. & in conſ. 532. n. 50. & 51. lib. 5. Ioan. de Monte Sperello, in conſ. 278. n. 6. Fabius Turret. in conſ. 16. n. 5. Peregrin. de fideicom. art. 26. n. 24. ſic etiam, atque in vltimis voluntatibus, & ad interpretationem legati à marito vxori relicti, ſi vitam vidulem & honeſtam ſeruauerit, gerundij verbis, & eorum natura, & virtute, adducebantur, atque excitabantur Baldus, in conſ. 267. proponitur, n. 1. lib. 5. Ruin. in conſ. 170. n. 5. & 6. lib. 3. Pet. Surd. de aliment. tit. 5. quæſt. 3. num. 41. & ſeq. Hippolyt. Riminald. in conſ. 163. n. 1. lib. 1. Corn. in conſ. 143. colum. 3. lib. 4. Marcabrun. in conſ. 15. ex n. 1. cum ſeq.

Genitiuus itaque (vt ab eo ſermonem inſtituam) varias habet ſignificationes, ſiue variè, atque diuerſimodè accipi ſolet ab Interpretibus noſtis; idque maximè ex ratione ſubiectæ materiæ, vel rei, aut perſonæ, de quibus agitur; ſicuti Bart. & omnes Doctores communiter tradiderunt in rubrica, ff. de noui operis. nunciat. Corn. in conſ. 247. n. 16. lib. 2. & in conſ. 137. n. 1. lib. 1. & in conſ. 24. lib. 4. Iacob. Mandel. de Alba, in conſ. 796. n. 10. Iacob. menoch. in conſ. 576. n. 19. lib. 6. Maſcard. de probat tom. 2. concluſ. 841. ferè per totam, maximè num. 12. & vltra eum, idem etiam obſeruarunt Alex. in conſ. 35. n. 14. lib. 4. & in conſ. 129. n. 4. lib. 2. & in conſ. 98. n. lib. 5. Pariſ. in conſ. 65. ex n. 9. lib. 1. Ancharan. iunior, quæſt. 62. n. 9. & 10. lib. 3. Card. Domin. Tuſc. practicar. concluſ. iur. tom. 4. lit. G. concluſ. 37. fol. 165. maximè n. & 5. idcirco genitiuus ipſe, ex ſui natura cauſam efficientem ſignificat, Bartol. & cæteri vnanimiter in dict. rubrica de noui operis nunciat. Peregrin. de fideicom. art. 26. n. 24. qui in id retulit Bald. Alex. Salicetum, & Ruin. & poſuit exemplum: Maſcard. dicta concluſ. 841. n. 8. & eis non relatis D. perez de Lara, de anniuerſarijs, & capellan. lib. 2. cap. 2. n. 13. quandoque cauſam materialem ſignificat, vt per eundem Maſcard. poſt alios Authores, quos citat, dicto num. 8. quandoque etiam cauſam finalem, vt Maſcard. ipſe Tuſch. dicta concluſ. 37. num. 13. & final. ſignificat etiam ius, & originem Bald. in conſ. 205. n. 2. lib. 3. Ruinus, in conſ. 149. num. 7. lib. 2. Pereg. de fideicom. dicto articulo 26. num. 24. in fine, Perez de Lara, dicto cap. 2. num. 12. & quod genitiuus ſignificet ius, ex Baldo, in loco præcitato, obſeruauit Thuſcus, vbi ſupra num. 1. & poſuit exemplum, quod ſi dicatur, Hoſpitale ſancti Andrea, denotatur, ius eſſe ſancti Andreæ: dominium quoque importat ex ſui propria ſignificatione, l. ſi domus, §. vltim. ff. de legatis 1. l. hæred. ſeruus, ff. de legat. 1. l. prima, §. 1. ff. ad Syllan. l. 2. § in locum ff. de relig. & ſump. funerum, §. 2. inſtit. de hæred. inſtit. Bartolus, in proœmio C. idem Bart. in. l. cum res, C, ſi alien. res pig. da fue. & in rubrica, ff. de moui operis nunciat. n. 5. vbi Alex. num. 15. Iaſon. n. 4. Ruinus n. 8. Niconit. n. 140. Crotus, n. 28. & Hormanoct. Decius, num. 18. Romanus, in conſ. 180. in fine. Alex. in conſ. 54. num. 2. lib. 5. Gozadinus, in conſ. 82. num. 7. Natta, in conſ. 292. num. 5. & cum Baldo, Cardin. Zabarel. Caſtrenſ. Corneo, Alex. & Curtio, iun. Dominicus Thuſc. tom. 4. dicta concluſ. 37. num. 1. 4. & 7. Hippolytus Riminaldus, in conſ. 9. num. 56. lib. 1. & in conſ. 182. num. 37. & in conſ. 186. num. 25. & in conſ. 190. numero 67. lib. 2. & in conſil. 237. num. 23. & in conſ. 238. num. 26. lib. 3. & in conſ. 351. num. 109. & in conſ. 381. num. 45. & 126. & in conſ. 392. num. 37. & in conſ. 451. num. 11. lib. 4. & in conſ. 532. numero 50. & 51. lib. quinto, & in conſilo. 640. numero 30. & 31. libro. 6. Ioannes Vincent. Hondedeus, in conſ. 49. numero 23. & 24. lib. ſecundo. Petrus Surdus, in conſilio 72. numero primo, & in conſ. 110. num. 7. & 8. libro. 1. & in conſ. 313. numero 82. Lib. 3. & in conſ. 450. num. 43. eod. lib. Ioannes de Monte Sperello, in conſ. 41. num. 4. Peregrinus, in conſ. 110. num. 9. libro. 3. Maſcardus, dicta concluſione 841. vbi inquit num. 2. & 3. id procedere in ſtatutis etiam, & in priuilegijs: Iacob. Mandel. de Alba, in conſ. 151. n. 7. & in conſ. 769. n. 60. n Menoch. in conſ. 576. n. 19. lib. 6. præ ſumpt. 16. n. 7. lib. 2. qui inde infert, quod iuriſdictio ordinaria tributa, ex adiunctis verbis demonſtratur aliquando vtputa ſi ſub nomine Genitiui conceſſa ſit; prout tenuerunt Alex. Curtius iun. & Ripa ibi relati & quod Genitiuus probet iuriſdictionem, notauit Maſcard. vbi ſupra num. 9. & directum potius quàm vtile dominium, ſcripſerunt Iacob. Mandel de Alba, in conſ. 151. nom. 7. Petrus Surdus, deciſ. 129. num. 8. Stephanus Gratianus, diſceptat. foren. cap. 98. numero. 7. etiam in vltimis voluntatibus; prout multi ex ſuperioribus loquuntur; atque ex Alex ſpecificè dixit Thuſc. tomo. 4. dicta concluſ. 37. num. 12.

Aliquando tamen Genitiuus ſignificat ſolam poſſeſſionem, vel ſolem detentationem, iuncta ſubiectam materiam. Bartolus, in rubrica, ff. de noui operis nunciatione, num. 5. vbi Imola, in princip. Alexander, ſub numero 16. Iaſon, ſub numero 4. & Niconit. num. 146. & poſt Bartol. Roman. Alexand. Crotum, Barbati. Socinum, & Niconit. Menoch. de recuperanda poſſeſſion. remdio 15. num. 51. & dicto conſ. 576. num. 19. lib. 6. Berous, in conſ. 50. n. 3. lib. 3. Afflictis, deciſ. 239. num. 5. Zucardus, in l. finali, num. 145. C. de edicto diui Adria. tollen. Surd. deciſ. 126. numero 9. Vincent. Annibal. in addit. ad conſilium 769. Iaco. Mandelli de Alba, littera R. Maſcardus, tom, 2. dicta concluſ. 841. num. 4. & 5. vbi inquit, quod Genitiuus caſus importat dominium in caſibus, in quibus cadit dominium non ſignificat, vt eſt in beneficijs Eccleſiaticis, in quibus non habetur dominium, vt in cap. 2. de donat. & per Decium, Alex. Angel. & Niconitium, quos ibi citat: & num. 10. ſubdit Maſcard. ipſe, quod Genitiuus ſignificat aliquando ſpem, vel deſtinationem, ita vt meum dicatur aliquid ratione ſpei, vel deſtinationis, prout tenent Authores, ibi commemorati: & n. 11. quod Genitiuus ſignificat etiam aliquando præeminentiam, vel prælaturam, vt teſtis eſt Bald. ibi relatus: ita etiam, quod Genitiuus aliquando importet dominium, aut proprietatem, aliquando poſſeſſionem, & aliquando nudam detentationem ſecundum ſubiectam materiam; ex alijs Authoribus adnotarunt Ioan. de Monteſperello, in conſ. 41. ſub n. 4. & in conſ. 278. n. 6. Cardinal. Tuſc. qui Bartol. citat, & Alex. dict. concl. 37. n. 4. aliquando etiam ſignificat ſolum vſumfructum, vt in l. prima, in princip. iuncto §. non ſolum, ff. arbor. furt. cæſar, & ex Corn. in conſ. 247. num. 16. lib. 2. ſequitur Maſcard. dicta concluſione 841. num. 6. & vltra eum Iacob Mandellus de Alba, dicto conſ. 769. numero 100. ſed & ſolam adminiſtrationem abſque dominio ſignificat aliquando; cap. pro illorum, & ibi Gloſſa, 2. de præbend. Iacob Mandel. dicto conſ. 769. num. 100. & reſtringit, & limitat ſermonem loquentis, vt Genitiuus, ſui ipſius, referatur ad teſtatorem, & non ad nominatum in teſtamento: Pariſius, in conſ. 51. num. 13. & ſeq. & in conſ. 73. num. 18. & in conſ. 88. num. 36. lib. 2. Craueta, in conſ. 180. num. 3. & 4. lib. 1. Borgnius Caualcanus deciſ. 26. num. 42. parte 3. & an ſignificet idem, quod nomen poſſeſſiuum. meum, tuum, & ſuum; vide per Thuſcum, tom. 4. dicta concluſ. 37. num. 14. & quinque ſeq. fol. 165. & quod Genitiuus eius, denotet teſtatorem, velut perſonalis; vide per Hippolyt. Riminald. in conſ. 244. num. 119. lib. 3. aliquando etiam Genitiuus conditionem importat, vt per eundem Riminaldum, in conſ. 351. n. 121. lib. 4. & vbi ſtare poteſt reſtrictiuè, & demonſtratiuè, in dubio ſtat reſtrictiuè, non autem demonſtratiuè; cap. cum capella, & ibi Butrigarius, de priuilegijs. Hippolyt. Riminald. in conſ. 448. num. 10. lib. 4. quia ſolet reſtringere ad perſonam, vel perſonas nominatas; Riminald. ipſe in conſ. 244. num. 119. lib. 3. Fabius Turretus, in conſ. 16. num. 25. qui in caſu illo, de quo agit, ponderat Genitiuum partis decedentis, vt reſtringat diſpoſitionem ad illum: Et hactenus de Genitiuo, & eius propria ſignificatione, & natura, & de his, quæ prima huiuſce operis, & Scriptorum noſtrorum priuatorum editione adnotaueram, & ſcripſeram: nunc vero, & antequam opera ipſa in lucem prodiiſſent, ad manus peruenerunt noſtras Guidon. Panciroli, variar. lectionum vtriuſque iuris commentaria nouiſſima, quibus Author ipſe, lib. 3. cap. 25. per totum, ex fol. 359. in eruenda Genitiui ſignificatione inſiſtit, & in effectu dicit, quod maximè laborant Interpretes in eruenda Genitiui ſignificatione; & in hoc tandem reſident, vt in dubio dominium ſignificet, iuxta text. in l. 2. §. 1. ff. de religios. & ſumpt. fun. aliàs verò ſecundum ſubiectam materiam accipitur: modò enim cauſam efficientem denotat, modò cauſam materialem, modò cauſam finalem, vt cum ſeruo Titij legatur, l. cum aliquis, C. de iure deliberandi: ſubdit tamen, quod Interpretes ipſi dum plures huic caſui ſignificationes attribuunt, & diuerſos caſus, aut capita diſtinguunt, nimis hanc materiam confundunt; & ideò aliter rem eam declarandam eſſe cenſet, & inquit, quod Genitiuus, aliquando intranſitiuè ponitur, & tunc idem quod adiunctum ſignificat; exemplum eſt in §. 1. Inſtit. de oblig. vbi obligatio eſt iuris vinculum, exponitur intranſitiuè, id eſt, ius vinciens; in eodem ſenſu accipit Gloſſa l. primæ, C. de condiction. indebiti, dum exponit, iure conditionis, ideſt, conditione, quæ eſt ius. Idem eſt, cum dicimus, glandis nomen, ideſt, hoc nomen, glans, in l. 1. in fine, ff. de gland. legen. aliquando Genitiuus non continet hominem liberum, & tunc nunquam poteſt denotare dominium, ſi quidem nemo præter liberam perſonam rerum dominium habet, l. 1. §. adipiſcimur, ff. de acquirend. poſſeſſion. quando ergo homini libero non adijcitur, ſemper habet ſignificationem adiuncti, veluti ſi dixero, fundi Tuiani vſumfruct. ſiue reditus do, lego; in fundo nihil aliud, quam vſusfructus, aut redditus denotatur, l. fundi. ff. de vſufruct. legat. itidem ſi dixero, fundi partem, nihil aliud, quam fundi pars ſignificatur, l. Mæuio, in princip. ff. de legat 2. Item ſi dixero, fundi inſtrumentum, adiunctum Genitiuus ſequitur, l. fundi inſtrumento, ff. de fundo inſtructo.

Aliquando & tertiò Genitiuus hominem, qui dominium habere poteſt, continet, & ei adiungitur nomen qualitatem denotans, vel accidens, aut relationem quæ nullum dominium continere poteſt; tunc illam qualitatem ſignificat quæ illi adiungitur, vt ſi dicam, filius Sempronij, hic illius pater eſſe intelligitur, l. ſi filio patron. ff. de tiru nupt. vel ſi dicam: procurator Cæſaris, vt in l. 1. & vltim. de officio procurat. l. Iuriſconſult. §. 3. & ferè totailla lege, de gradibus affinit. in his enim iuribus officium, aut coniunctio ſignificatur, nunquam dominium, niſi talis eſſet qualitas, quæ dominium denotare poſſet, tunc enim dominium ſignificaretur, vt cum dico, ſeruum Titij, l. ſeruum Titij, ff. mandati, cum ſimilibus, vbi dominium ſignificatur, non ex natura Genitiui, ſeruire Titio.

Aliquando & quartò (Pancirolus metipſe inquit) Genitiuus continet hominem liberum, & habet adiunctum nomen, quæ ſubſtantiam ſignificat cum verbo ſubſtantiuo, ſum, & tunc ſemper denotat dominium, non tamen ex natura Genitiui, quam ex vi verbi ſubſtantiui, veluti cum dico, hic ager eſt Titij, ſignifico Titium in agro dominium habere, l. 2. §. 1. de relig. & ſump. fune. vbi per hæc verba, in locum alterius, dominium ſignificatur. ideſt, eius, cuius locus eſt. Id etiam explicat. l. 3. Pompon. ad exhibend. & l. qui abſenti, §. 1. de acquir. poſſeſ. & l. poſtula. §. de eo, de adulter. l. vltim. de publicanis.

Aliquando & quinto in genitiuo ponitur homo liber, & ei adijcitur nomen denotans ſubſtantiam, ſed non adeſt verbum ſubſtantium, eſt; & tunc dubitari ſolet, an dominium denotet. Et Pancirolus idem credit, dominium ſignificari; veluti, ſi dixero, ager Titij, intelligo, in quo ipſe dominium habet. l. vltim. in fine, ff. de contrahend. empt. l. ſi maritus, de fundo dotali, l. ſi à Titio, ff. de rei vendicat. d.l. 2. §. 1. de relig. & ſumpt. funer. vbi hæc verba, in locum alterius, domino dant actionem. Subdit etiam, inanem eſſe ad illam l. Iaſonis reſponſionem, ideo ibi dominium Genitiuum ſignificare, quia poſſeſſoris non intererat; quoniam lex illa hoc non perpendit, ſed sermonem, dum ait, hic ſermo domino dat actionem, ergo id ex vi Genitiui, aut verbi ſubſtantiui, quod ſubintelligitur, prouenit, & ſi ex æquitate ad eum, qui dominus non eſt, fiat extenſio, l. oſſa, §. nec cum, ff. de relig. & ſumpt. funer. aut poſſet forte rectius dici (adnotat idem Author) hanc dictionem, alterius, dominium denotare, non ex natura genitiui, ſed ex vi ipſius dictionis, quæ idem ſignificat, quod alienus: nam id alienum eſt, in quo alius dominium habet, §. alienus, Inſtit. de hæred. inſtit. quoniá etiam res meæ, tua, ſua eſſe dicitur, in qua ego, tu, & ille dominium habemus, l. nuper, ff. de legat. 3. ſi ita, ff. de auro & arg. leg. Vnde ſi legentur immobilia ex bonis teſtatoris, ea tantum veniunt, in quibus teſtator dominium habebat, Alex. in. conſ. 17. lib. 2. Credo tamen, vt dixi (concludit Pancirol. ipſe) Genitiuum dominium denoatare, & ſi plerumque ex æquitate, & vi rationis ad poſſeſſorem extenditur, vt videmus in legis Aquiliæ actione, quæ domino competit, l. item Mela, §. legis, ff. ad. l. Aquiliam, & tamen ad non dominum extenditur, vt in eadem l. in fin. Hinc, cum prætor edixit, in l. 1. in princip. ff. caup. ſtabul. vt naturæ, quod quiuſque ſaluum fore receperunt, reſtituerent, intelliguntur bona illorum, qui ea cuſtodienda dederint, ſiue propria, ſiue aliena; d.l. 1. §. idem Pomponius, illo titu. id autem ex æquitate potius, quam verborum proprietate deſcendit; nam cum nauta ideo ad reſtituendum teneatur, quia recepit; bona fides poſtulat, vt ei a quo recepit, reſtituat, ſiue eis dominus fuerit, ſiue non, l. bona fides, ff. depoſiti, Item cùm edixit Prætor, ſi cuius bona rapta eſſe dicetur, in eum qui rapuerit, actionem in quadruplum ſe daturum l. 2. in princip. ff. de vi bonor. raptor. non ſoli domino, ſed cuicunque poſſeſſori dedit, dicta l. 2. §. in hac actione. Quia cuicunque poſſidenti iniuriam raptor fecit; nec fur improbus ob id defendendus erat, quod poſſidens dominus non fuerit. Vnde illius edicti verba non ad ſonum literæ, ſed ſecundum dicentis mentem, & æquitatem ſunt intelligenda. Hæres quoque, cum ex edicto diui Adriani in rerum defuncti poſſeſſionem mittitur, ex l. vltim. & ibi Gloſ. verbo, fuerunt. C. de edict. diui Adrian. tollen. etiam ea, quæ à teſtatore nullo dominij iure tenebantur, obtinebit, l. & notandum, ff. de petitione hæred. quia cum loco teſtatoris ſuccedat, æquum eſt, vt omnia, que ab ipſo poſſidebantur, recipiat. Pari ratione, cum arborem in ædes Titij impendentem exſcindi iubet Prætor, etiamſi ædium vſumfructum Titius habuerit, eo interdicto aget, l. 1. in prin. iuncto §. non ſolum, de arborib. cædend. quia cum ob hanc rationem interdictum illud emanauerit ne ædibus noceretur, fructuarius quoque ſubleuandus fuit: idem pater in l. nec. ea, §. 1. de adult. eodem modo, cum lex Cornelia aduerſus eum vult agi, qui alicuius domum vi introierit, l. lex. Cornel. §. 1. ff. de iniur. non ſoli domino, ſed quicumque ædes habitanti, actionem tribuit, ex §. domum. l. eiuſd. quia ob iniuriá habitanti illatam, illa lex lata fuerit, quisquis etiam non dominus actionem habere debuit; vnde non mirum, ſi in prædictis caſibus etiam Genitiuus poſſeſſionem ſignificat. Hinc infert Pancirolus metipſe, quæ ſi bona hominum alicuius Caſtri declarata ſunt immunia, etiam ab eis poſſeſſa, quorum ipſi non ſunt domini, erunt immunia. Satis enim eſt vt pro dominis poſſideant, nec ſe dominos probare tenentur; que Alex. ſcripſit in conſ. 35. n. 17. lib. 4. eadé ratione comprehenditur etiam fructuarius: quare ſi ſtatutum velit ſtari iuramento domini de damno dato, ſtabitur etiam iuramento fructuarij: Alex in conſ. 119. lib. 2. & probat l. oſſa. §. non ſolum, ff. de relig. & ſumpt. fune, iunct. l. 2. §. 1. eod. tit. in re verò (concludit idem Pancirol) in qua dominium haberi non poteſt, nunquam dominium, ſed ius vel cauſam, quæ rem ipſam denotat, Genitiuus ſignificat; vt cum dicitur Eccleſ. Pet. Cleric, intelligitur, quam Paulus Clericus adminiſtrat, quia in ea dominium habere non poteſt, c. quia, de iudicijs, item ſi interdicatur Caſtris Epiſcopi, interdicta ſunt illa, in quibus habet iuriſdictionem, ca ſanè, 2. & ibi Abb. in vltim. notabili, de offic. de lega. C. ſi ſentent. de ſenten. excom. lib. 6. in ijs ergo, in quibus rerum dominium habere non poſſumus, Genitiuus ius ſignificat, quod in re habemus.

Hactenus Gid. Pancirol. in theſauro variar. lection. vtriusque iur. lib. 3. c. 25. per totum, cuius reſolutiones, & obſeruationes, ita ex propoſito, & ad literam commemoraui; vt oſtenderem, vtrum ipſæ communibus Interpretum noſtrorum theoricis, & doctrinis, ſuprà relatis conuenirent; an etiam aliquid nouitatis adducerent, & quidem exactè, diligenter articulum examinat præcitatus Author, & nonnulla conſiderat, quæ non ita ſpecifice tradebantur, atque adnotabantur ab alijs; maiori tamen ex parte conuenit his, quæ ex ſententia communi Doctorum recenſui per totum caput; vt pote cùm agnouerit expreſſim, quod Genitiuus ex ſui natura, cauſam efficientem ſignificat, & etiam finalem; & materialem quoque, & aliquando dominium ex ſui propria ſignificatione, aliquando ſolam poſſeſſionem, vel ſolam detentationem, aut ſolum vſumfructum, vel adminiſtrationem tantùm, iuxta ſubiectam materiam; ſicuti numeris præcedentibus adnotatum fuit.

Secundo deinde & principaliter obſeruandum, & conſtituendum erit Gerundium triplex eſſe, veluti docendi, docendum, ſiue tres caſus habere; Genitiuum, accuſatiuum, & ablatiuum; ſicuti adnotarunt, & latius explicarunt vim, naturam, & effectum cuiuslibet, Albericus in dictionario, in verbo Gerund. vbi vide omnino. Bart. & Doctor. communiter. in rubric. C de edend. Idem Bart. in extranaganti, Ad reprimend. ex n. 13. cum ſeqq. Sebaſt. Medices, in tract. de acquir. & amit. rer. domi & poſſeſſio. gl. 1. parte 1. ex n. 3. vsque ad n. 9. Ioſeph. de Ruſt. Decian. & Surd. in locis refe rend. infra. Card. Thuſc. practicar. concluſ. iur. tom. 4. lit. G. concluſ. 41. per totam, fol. 168. & reſoluitur in verbum vbi non poteſt ad aliud verbum referri, gloſ. in authen. de non elig. 2. nubem collat. 1. habet ſignificationem actiuam, & paſſiuam secundum quod habet, idem ſignificatum cum infinitiuo, quando additur de vel in, vt explicat Medic. vbi ſuprà, n. 8. qui ſubdit, quod Gerundia, à Gerunda duplici ſignificatione, actiua, & paſſiua dicta ſunt, quorum, vt participiorum ſignificatio tota fere ex adiunctorum vi pendet, prout ibi probat, & exempla adducit. Sui autem naturâ Gerundium declarat verba dubia, aut obſcura, & determinat diſpoſitionem, quæ ad plures ſenſus trahi poteſt, non verò ampliat, Angel. in conſ. 338. n. 3. verſic. quia ſolent Gerund. Bald. in conſ. 212. n. 4. lib. 3. & in conſ. 194. lib. 4. Thuſc. dicta concluſ. 41. n. 1. & duob. ſeq. & comprehendit tempus præſens, præteritum, & futurum, vt concludunt omnes Authores ſuprà relati, ex Alberico tradit Thuſc. vbi ſuprà n. 12. aliquando etiam importat ſui natura conditionem, aliquando modum, & qualitatem; & ſic modiſicat, & qualificat diſpoſitionem. Aliquando neceſſitatem, & formam, & aliquando cauſam finalem; ſicuti hæc omnia comprobauit Thuſc. eadem concluſ. 41. ex n. 4. vsque ad num. 9. vbi quando importet conditionem: & n. 13. vbi quod qualificat, & modificat ex ſui natura: & n. 11. vbi inquit, quod qualificat verba, quibua adiungitur, ſignificando modum, vel rei formam; & citat Corneum, ita tenentem: & n. 14. 15. & 17. vbi quod ſignificat neceſſitatem, & formam: & num. 18. vbi quod cauſam finalem ſignificat. Et conuenit Sebaſtianus Medices, in tracta. de acquirend. & amittend. rerum domin. & poſſe. dicta gloſ. prima, parte prima, numero 5. vbi inquit alijs Authoribus, quod quandoque Gerundium neceſſitatem importat: & num. 6. vbi poſt Batrolum, Baldum, & Gratum obſeruat, quod Gerundium facit ſemper præſumi cauſam finalem, quod numero ſeptimo, intelligit, tam in Accuſatiuo, quam in Genitiuo: & numero 3. conſtituit Author ipſe, quod Gerundium poſitum in ablatiuo, de ſui natura determinat & qualificat actum verbi, cui adijcitur; ex Corneo, & Cacherano, quos ibi citat. Et quod ideo dicitur Gerundium, quia gerit actum verbi, ſecundum Baldum, quem recenſet ibidem.

Regulariter autem Gerundium (niſi ex ſubiecta materia, aut qualitate, & natura rei aliter dicatur) quando adiicitur verbo futuri temporis, conditionem importat, quod Thuſcus ipſe in locis ſuprà relatis, & maximè n. 6. & 7. & Medices, dicta gloſ. 1. n. 4. ex communi profitentur. Et probatur in l. ſi tu ex parte, vbi Gloſſa, in verbo, adeundo, & Bartol. in fine, ff. de acquirenda hæredit. & in l. 1. n. 36. ff. de condit. & demonſt. Iaſon, in rubric. Inſtit. de act. n. 33. Decius, in conſ. 433. n. 6. Chaſſaneus, in conſ. 33. n. 1. Surdus. de alimentis, tit. 5. queſt. 3. n. 41. Marcabrunus, in conſ. 15. n. 1. qui Ioquitur in legato vxori facto his verbis, viuendo caſte, vidualiter, & honeſtè, vt ea ſcilicet verba conditionem importent, & reſolunatur, ac ſi dixiſſet, ſi vixerit caſtè, vidualiter, & honeſtè. Azeuedus, in l. 3. titul. 14. num. 47. & 48. lib. 4. vbi quod gerundium inducit formam, modum & conditionem. Et id ipſum obſeruatur, quando adiicitur participio futuri temporis; ſicuti ipſimet obſeruarunt Interpretes, atque ex communi tradidit Surdus, d.n. 41. Cæterum, cum adiicitur verbo, aut participio præſentis temporis, importat modum, vel qualitatem: ſecundum Bartol. & Iaſon. vbi ſupra, Decium, in rubrica, C. de edendo, n. 10. Ripam, in conſ. 185. n. 7. Surdum, d.q. 3. n. 43. ſic etiam, quod Gerundium limitat, & qualiſicat, ſcripſit Tiberius Decian. in conſ. 4. n. 13. lib. 3. Ioſeph. de Ruſticis, in tractatu, an, & quan. libe. in condit. poſt. cenſean. voca. lib. 6. c. 2. per totum. Qui Gerundij tractatum, & materiam concludit, atque reſoluit, ſequentibus appoſitis doctrinis, ſiue aſſertionibus, videlicet, quod Gerundia in ablatiuo, quemadmodum participia, conditionem ſignificant; cum & ipſa inter participia numerentur. Et quod quatuor caſus retinet Gerundium, nominatiuum, genitiuum, accuſatiuum, & ablatiuum, & vnusquisque caſus diuerſam retinet naturam: ſi enim Gerundium in caſu nominatiuo enuntiatur, cum adiungitur verbo ſubſtantiuo, eſt, & neceſſitatem tunc iure ſignificat: quia exponitur edendum eſt, neceſſe eſt edere, iurandum eſt, neceſſe eſt iurare; vt per Felinum, Socinu, & alios Authores ibi relatos, qui concludunt poſt Baldum, Gerundium duplicem habere ſignificationem, actiuam ſcilicet, & paſſiuam, in actiuàque ſignificatione necessitatem non importare, & ita procedere titulum de in ius vocando, & de poſtulando: in paſſiua verò ſignificatione neceſſitatem inducet; & ita accipi titulum de edendo; provt etiam tenent Authores, quos Ruſticis commemorauit lib. 6. d.c. 2. n. 2. Si verò Gerundium in caſu genitiuo ponatur, neceſſitatem non ſignificat, vt in notabili quæſtione conſuluit Alexander, in conſ. 28. Ponderatis verbis, n. 5. verſic. quia illud Gerundium lib. 4. ſed cauſam finalem, vel intentionem: præſertim, ſi his dictionibus, animo, vel cauſa, coniugatur, vt percuſſi animo occidendi, id eſt, ad hunc finem, vt occiderem, l. ſi is qui cum telo, ff. de ſicariis, & Authores, quos Ruſticis ipſe citat n. 3. At ſi Gerundium in accuſatiuo caſu ponatur, vt, ad reprimendum, tollendum; tunc neque neceſſitatem, ſed pariter cauſam finalem denotat quaſi hoc faciat ad illum finem, vt reprimat, vt tollat. Sicuti probatur in extrauagant. Ad reprimendum, verſic. ex eorum, vbi Bartolus notat ante n. 14. Aretinus, & Iaſon, n. 29. in rubrica de actio. & cum multis Ruſticis d.c. 2. n. 4. Ioannes Bolognetus, in rubrica, C. de edendo, n. 41. & tali caſu Gerundium poſſet etiam modum ſignificare, vt ibidem Ruſticis concludit n. 5. Et denique concludit n. 6. quod ſi Gerundium in ablatiuo ponatur, tunc neceſſitatem minimè importat: ſi autem ponitur ſine præpoſitione, tunc aut verbo futuri temporis adiicitur, vt moriendo habebit, & conditionem ſignificat, quod ſuprà notaui, & ex aliis Authoribus ibi comprobat; aut verbo, vel participio præſentis, vel præteri temporis adiungitur, & tunc dicitur, declarationem, determinationem, ſeu qualifictionem ſignificare: vt Titius inſultauit Mæuium vulnerando, ideſt, cum hac vulneris qualitate; provt ibi Ruſticis concludit, & permultos commemorat Authores, n. 8. Et tandem inquit n. 10. quod Gerundium cum, de, prępoſitione poſitum, materiam denotat, idque quod fieri debet, vt in titulo de edendo, & per ipſum Authorem ibi.

Infinitiui autem, & ſubiunctiui modi verba, qualiter accipienda, & interpretanda; ex his deducitur reſolutionibus, & Authoribus; de quibus per Thuſcum, tom. 4. litera 1. concluſ. 127. & tom. 8. littera V. concluſ. 155. ex his, quæ ibi commemorantur, deducitur manifeſtè, verba etiam Infinitiui, & Subiunctiui præſtare aliquando declarationem, & interpretationem teſtamentis, & vltimæ diſpoſitioni cuicunque, & ſui natura ſignificare omne tempus: aliquando tamen reſtringi. Verba etiam diſtributiua qualiter accipi debeant, vt etiam coniecturam præſtent, & interpretationem; vide per eundem Cardinalem Thuſcum, tomo octauo, littera V. concluſ. 154.

CAPVT LIX.

Ex præſenti, & futuro rerum, & perſonarum ſtatu; ſiue earum alteratione, aut mutatione, aut etiam perſiſtentia, & clauſula illa rebus ſic ſtantibus (quæ in omni materia, & diſpoſitione ſubintelligitur (quemadmodum coniectura voluntatis deduci, atque interpretatio fieri valeat regulariter: & quatenus regula ipſa vires ſuas extendat, etiam extra teſtamenta, & vltimas voluntates in actu quocunque. Quantum etiam prodeſſe valeat ad decidendos caſus quamplurimos, qui aſſiduè occurrunt in praxi. Et aliis omiſſis, vtrum euictis rebus hæreditariis extra teſtatoris cogitatum, legata quoque minuantur; vbi etiam, an de euictione rei in ſpecie, aut in genere legatæ, hæres teneatur, vel non. Deinde, arrharum promiſſio, an minuatur, ſi promittentis bona aliqua poſtea euincantur, quæ tamen ab eo bona fide poſſidebantur. Propter nouam cauſam ſuperuenientem, & mutato rerum, vel perſonarum ſtatu, quando debitor cogatur cauere: & de materia l. in omnibus, 41. ff. de iudiciis. Quando etiam alium fideiuſſorem dare debeat, ſi fideiuſſor datus efficiatur non ſoluendo. Status beneficij ex mutatione perſonæ qualiter mutetur. Rurſus acceptans literas, an teneatur, ſi is qui ſcripſit, pendente termino ſolutionis ſit decoctus, & ſtatum mutauerit, vel etiam ante acceptationem mortuus fuerit, aut ſtatum mutauerit. Periculum quoque nominis debitoris dati in ſolutum, an ſpectet ad creditorem, qui acceptauit, & datio in ſolutum liberet dantem totaliter. Nouatio, an inducatur per delegationem, ſiue interuentu nouæ perſonæ, tam de iure communi, quam de iure Regio, vbi & de materia l. 3. C. de nouat. remiſſiuè. Præterea, ob mutationem ſtatus in perſona mandatarij, aut mandantis, quemadmodum reuocetur mandatum, & quæ mutatio neceſſaria ſit. Fideiuſſor quoque an liberetur per mutationem ſtatus ſui principalis. Rerum etiam valor & ſtatus, ſi tempore mutetur, commutatio voluntatis teſtatoris, qualiter, & per quem facienda; ad Clementinam, quia contingit, de relig. domib. & Triden. ſeſſ. 22. cap. 6. Sed & debitor ab alio, quàm à creditore exactus de mandato Iudicis, qualiter excuſetur, & de requiſitis, vt iuſſus Iudicis excuſet, & Senatus Hiſpalenſis in caſu occurrenti, definitione. In fideiuſſione etiam quemadmodum intelligatur clauſula rebus ſic ſtantibus, nec illa egrediatur rem, ſuper qua interponitur, nec tempus, aut locum, nec etiam intentionem agentium. Deinde, datio in ſolutum, an, & quando liberet fideiuſſores, & extinguat pignora, & hypothecas, vt euicta re, quæ fuit data in ſolutum, agi poſſit, vel non primæua actione; vbi cuncta materia euoluitur, & Senatus Hiſpalenſis definitio proponitur. Articulus etiam fideiuſſoris, vtrum ſcilicet debitor dando rem in ſolutum, liberet ita fideiuſſorem, vt amplius conueniri non poſſit, re euicta; & ſi debitor ipſe ſoluendo non ſit; accuratè adeò, atque diligenter diſcutitur, & examinatur, vt nec diligentiùs, nec accuratiùs fieri potuiſſe, fatearis libenter. Ac denique definitione altera Senatus eiuſdem Hiſpalenſis, admodum egregia & illuſtri, in cauſa fideiuſſoris Ducis de Oſuna, adducta; Antonij Fabri, Hugon, Donelli, & aliorum Neotericorum contra communes ſcribentium ſententias placitum, & opinio, re inquam in ſolutum data, euicta, veterem actionem creditori manere; ad examen, & diſputationem producitur, & nonnulla ingeniosè & nouè adnotata traduntur, quæ ita abſolutè, & diſtinctè ſcripta non erant.

SVMMARIVM.

- 1 Voluntas teſtatoris, quantumcunque firma, & expreſſa ex cauſa poſtea ſuperueniente, aut emergente, infringi, & alterari, ſiue mutari, & non ſeruari poteſt; quoties veriſimile ſit, quod teſtator ita voluiſſet, aut expreſſiſſet, ſi talem cauſam ſciuiſſet, eámve cogitaſſet.
- 2 Idcirco recedi poteſt à voluntate teſtatoris, ex cauſa, quæ poſt eius mortem emergat.
- 3 Verborum teſtatoris interpretationem, variari ſecundum varietatem temporis.
- 4 Mutata perſona, mutatur etiam iuris interpretatio.
- 5 Qualitas, & ſtatus rerum vbi mutatur, extinguitur omnis effectus prioris ſtatus; & res ipſæ secundum præſentem ſtatum diiudicantur, & regulantur.
- 6 Qualitas rerum mutatur, & ſequitur conditionem perſonarum, quibus res ipſæ acquiruntur.
- 7 Mutationem qualitatis, & conditionis perſonarum, & rerum, producere varias iuris interpretationes, & effectus, & diuerſa iuris miniſteria operare.
- 8 Mutato rerum ſtatu, quod ipſa quoque diſpoſitio mutetur, generale eſſe in omni actu materia, & dispoſitione.
- 9 Legatum quibus modis reuocetur, aut reuocatum cenſeatur, remiſſiuè.
- 10 Mutato rerum ſtatu, Iudicem de facili recedere poſſe à voluntate teſtatoris ſcripta in teſtamento; quia ad eum voluntatis quæſtio pertinet.
- 11 Diſpoſitio quælibet intelligitur, rebus ſic ſtantibus, & in eodem ſtatu manentibus.
- 12 Idque in omni actu, materia, & diſpoſitione.
- 13 In contractibus etiam.
- 14 In priuilegiis.
- 15 Et in conuentione, etiam iuramento firmata.
- 16 In promiſſione.
- 17 Et maximè in testamentis, & vltimis voluntatibus.
- 18 Nihilque eſſe adeo præciſum, firmum, ac immobile, quod intellectum, & interpretationem non recipiat à clauſula illa ſubintellecta; rebus ſic ſe habentibus, & in eodem ſtatu permanentibus.
- 19 De qua egerunt permulti iuris Interpretes, qui aggregantur, & commemorantur, hoc loco.
- 20 Et Andreæ Alciati, inter contractus, & vltimas voluntates differentia in propoſito confutatur, & communis ſententia defenditur.
- 21 Clauſula illa, rebus ſic ſe habentibus, & in eodem ſtatu permanentibus, & aliquo de nouo non ſuperueniente; ex præſumpta disponentis mente, in omni actu, materia, & dispoſitione ſubintelligitur.
- 22 Euictis rebus hæreditariis extra teſtatoris cogitatum, aut minuantur legata.
- 23 De euictione rei legatæ in ſpecie, aut in genere, vtrum hæres teneatur.
- 24 Arrharum promiſſio, an minuatur, ſi promittentis bona aliqua poſtea euincantur, quæ tamen ab eo bona fide poſſidebantur.
- 25 Propter nouam cauſam ſuperuenientem, & mutato rerum, vel perſonarum ſtatu, debitor cogitur cauere, etiam ante diem, vel conditionis exiſtentiam. Vbi. l. in omnibus, 41. ff. de iudiciis, exornatur nonnullis.
- 26 Fideiuſſor datus, ſi efficiatur non ſoluendo, an debitor cogatur alium dare. Atque ita, cauſa contingens in perſona fideiuſſoris, nocere debeat debitori.
- 27 Mutari ſtatum beneficij ex mutatione perſonæ.
- 28 Acceptans litteras, an teneatur, ſi is qui ſcripſit, pendente termino ſolutionis, ſit decoctus, & ſtatum mutauerit.
- 29 Acceptans litteras, cenſetur fideiuſſor ſcribentis.
- 30 Acceptans litteras, an teneatur, ſi ante acceptationem, is qui eas ſcripſit, iam erat mortuus, vel ſtatum mutauerat.
- 31 Debitor, qui dedit litteras cambij creditori ad mercatorem, liberatur, ſi mercator poſt acceptionem litterarum aufugiat, niſi debitor eſſet conſcius fugæ.
- 32 Acceptans mercatorem loco debitoris, liberat debitorem.
- 33 Periculum nominis debitoris dati in ſolutum ſpectat ad creditorem, qui acceptauit.
- 34 Datio in ſolutum facta de nomine debitoris, liberat dantem totaliter.
- 35 Nouatio vtrum inducatur per delegationem, ſiue interuentu nouæ perſonæ, tam de iure communi, quàm de iure Regio, remiſſiuè.
- 36 Legis 3. C. de nouation. materia, tam in ſui regura, quàm in illis tribus caſibus exceptis, exornata, atque illuſtrata nonnullis, remiſſiue.
- 37 Mandatum ipſo iure reuocatur ob mutationem ſtatus in perſona mandatarij: idem ſi contingit mutatio in perſona mandantis. Vbi & quæ mutatio ſtatus ſit neceſſaria, & an requiratur decoctio, vel ſufficiat quælibet mutatio in deterius. Ibidem etiam de eo, qui ſoluit ei, qui iam adminiſtrator non erat.
- 37 Fideiuſſor non liberatur per mutationem ſtatus ſui principalis, & quando ſecus, remiſſiuè.
- 38 Commutatio voluntatis teſtatorum fieri poteſt ex mutatione ſtatus rerum, & qualiter, & per quem facienda. Vbi de materia Clement. quia contingit, de relig. domib. & Trident. ſeſſion. 22. cap. 6.
- 39 Promiſſionem deſoluendo ſingulis menſibus à conductore factam ſub pœna caducitatis; intelligi, rebus ſic ſe habentibus, & ideo Superioris mandatum excuſare à pœna caducitatis.
- 40 Debitor ab alio, quàm à creditore exactus, & ſoluens alij, quam ſuo creditori de mandato Iudicis, an excuſetur. Vbi permulti iuris Interpretes aggregantur, qui articulum hunc ex profeſſo explanant. Et Senatus Hiſpalenſis deciſio commemoratur.
- 41 Fideiuſſio non egreditur rem, ſuper qua interponitur, nec intentionem agentium.
- 42 Et limitata ad locum, vel ad tempus, non producitur, nec extenditur vltra locum, vel tempus.
- 43 In fideiuſſione ſubintelligitur clauſula, rebus ſic ſtantibus.
- 44 Solutione eius quod debetur, tollitur omnis obligatio.
- 45 Pro aliquo debito, quando aliquid datur in ſolutum, perinde eſt, ac ſi res ipſa debita ſolueretur.
- 46 Actio ſemel extincta non reuiuiſcit.
- 47 Factum legitime, non retractatur ex ſuperueniente cauſa.
- 48 Fideiuſſores liberantur, cùm nouatur prior contractus, nec obligantur ad ſecundum. Quod ſi idem manet contractus, fideiuſſores non liberantur.
- 46 Datio in ſolutum reputatur nouus contractus, & venditionis, & per eam transfertur dominium.
- 50 Datio in ſolutum tenet incommutabiliter, etiam inuito creditore, nec in ea eſt locus penitentiæ.
- 51 Fideiuſſio ſtricti iuris eſt.
- 52 Obligatio principalis, quando in aliqua ſui parte mutatur, vel alteratur, per poſteriorem mutationem perempta intelligitur, vt nec fideiuſſor, qui ipſi principali obligationi acceſſit, teneatur.
- 53 Euicta re in ſolutum data, non poteſt creditor agere primæua actione perſonali, nec hypothecaria; ex communi Interpretium ſententia; ſed vtili ex empto experiri debet, & num. ſeqq.
- 54 Debitor dando rem in ſolutum, liberat fideiuſſorem, qui non conuenitur poſtea re euicta.
- 55 L. ex ſextante, §. Latinus, ff. de exceptione rei iud. explicatur.
- 56 Euicta re, quæ fuit data in ſolutum, an, & quando agi poſſit primæua actione, vel non, vti dignoſcetur. Vt etiam explicentur iura nonnulla, quæ probare videntur aperte debitorem non liberari per traditionem, quando res tradita non durat penes recipientem. Quemadmodum diſtingui debeat. Et de diſtinctione illa communi, quando ſoluitur genus pro genere, ſpecies pro ſpecie, ſpecies pro genere, & genus pro ſpecie. Vbi etiam agitur de intellectu textus, in l. qui res, ff. de ſolut & in l. reſcriptum, §. finali, ff. de diſtractione pignor. remiſſiue. Et Senatus Hispalenſis definitio adducitur.
- 57 Nouatio hodie non inducitur, niſi expreſsè agatur. Et ibidem l. finalis, C. de nouat. materia, exornata remiſſiè.
- 58 Nouatio hodie inducitur, quando pactum poſterius ſe non compatitur cum primo.
- 59 Aut quando fit pactum ex interuallo diuersum à primo.
- 60 Nouatio non permittit obligationem primam, ſed eam transfundit.
- 61 Fideiuſſor, re euicta à debitore creditori data in ſolutum; vtrum conueniri poſſit, vtilique actione teneatur, ſi debitor principalis appareat non ſoluendo.
- 62 Vbi Gloſſæ ſententia primo loco adducitur; & per Authorem conſtanter defenditur num. ſeqq.
- 63 Speculatoris quoque in eodem placito ſententia commemoratur; & Petri Surdi obſeruationes, ſiue ſolutiones duæ in contrarium non admittuntur.
- 64 Cardinalis etiam Franciſcus Manticæ locus expreſſus pro ſententia Gloſſæ, & Speculatoris expenditur.
- 65 Et Stephani Gratiani conueniens omnino reſolutio ponitur.
- 66 Ponderatur etiam textus, in l. ſed reuocata, 20. ff. de iure fiſc. De cuius ratione agitur, & circa eam ſubtiliter & noue adnotantur nonnulla, numer. ſeqq.
- 67 Et Petri Surdi ratio quædam in eodem propoſito confutatur.
- 68 Ac vel vno duntaxat verbo rationes omnes diluuntur, quæ in contrarium expendi poſſunt.
- 69 Obſtaculum etiam aliud, nouè & acutè remouetur.
- 70 Re in ſolutum data euicta, veterem actionem creditori manere; ſed nihilominus ei vtilem actionem ex empto competere; ex ſententia quorundam contra communem. Quorum placita commemorantur hoc loco. Et Hug. Doneæi, atque Antonij Fabri obſeruationum, ſpecifica mentio habetur; provt hic videbitur.
- 71 Ac denique eorundem ſententia in puncto, & diſputatione iuris admiſſa; nonnulla accuratè, & diſtinctè adnotantur per Authorem, quæ ita dilucidè Recentiorum omnium nullus tradiderat.
- 72 Fundamentis etiam omnibus respondetur, quæ pro fideiuſſore expendi poſſent in quæſtione propoſita, ex n. 61. cum ſeqq.

PRo dilucida, & diſtincta huiuſce capitis, explicatione (quod aſſiduam admodum, atque quotidianam materiam continet) obſeruandum, & conſtituendum erit primo loco, voluntatem teſtatoris, quantumcunque firmam, & expreſſam, ex cauſa poſtea emergenti, aut ſuperuenienti infringi, & alterari, ſiue mutari, & non ſeruari poſſe, quoties veriſimile ſit, quod teſtator ita voluiſſet, aut expreſſiſſet, ſi talem cauſam ſciuiſſet, eámve cogitaſſet; ſicuti inferius commemorandi Authores probarunt, atque ex his deducitur manifeſtè, quæ ſuprà hoc eod. lib. & tract. ad explicationem text. cum ſua Gloſſa, in l. tale pactum, §. finali, ff. de pactis, ſcripta, atque adnotata reliquimus; idcirco recedi poſſe à voluntate teſtatoris, ex cauſa, quæ poſt eius mortem emergat; vt per text. in l. vtilitatem, & in l. in confirmando, ff. de confirmando tutore, l. 3. §, ſi pater, cum verſicul. ſeq. vſque ad §. quod in tutoribus, ff. de adminiſtr. tutor. concludunt. & comprobant Ruin. in conſil. 87. n. 9. volum. 5. Alciat. in l. nemo poteſt, n. 44. de legat. 1. Thomas Grammaticus, in deciſ. 3. n. 7. Ioannes Crotus, in l. filiusfamilias §. diui, n. 172. de leg. 1. Cardin. Mantica, de coniecturis vltim. volunt. lib. 3. tit. 3. n. 19. & 20. vbi inquit poſt Alciatum, quod ex iis etiam, quæ ex poſt facto contigerunt, declaramus, quid retro senserit teſtator, & adducit, l. vltim. C. de inſtit. & ſubſtit. Castrensis etiam, in conſ. 410. Viſo facto, & dubiis, colum. 2. lib. 1. vbi dixit, verborum teſtatoris interpretationem variari ſecundum varietatem temporis, per tex. in l. ſi. paterfamilias, ff. de hæredibus inſtit. vbi etiam Baldus ſcripſit, quod ſecundum varietatem temporum, variatur interpretatio diſpoſitionis. Sequitur Simon de Prætis, de interp. vlt. volunt. lib. 1. interpret. 1. dubitatione 5. ſolut. 9. num. 8. & quatuor ſequentibus, folio 72. vbi ſcribit, quod ſi ex varietate temporis qualitas rerum, vel perſonarum mutatur, lex etiam, vel conſuetudo mutatur circa teſtamenta, & vltimas voluntates, & variare facit ſuam interpretationem conuenientem qualitati mutatæ: per text. in l. 3. § qui fideicommiſſam, ff. de hæredibus inſtituend. & in l. pater Seuerinam, § conditionum, ff. de condition. & demonſtrat. numer. 11. ſubdit, quod mutata perſona, mutatur etiam iuris interpretatio; per text. in l. Palus, ff. de acquirend. hæredit. & in l. licitatio, in fine, ff. de publican. & vectigal. & in l. prima, C. de imponen. lucrat. deſcript &. propter variationem qualitatis perſonæ, cui adiicitur, variatur eiuſdem verbi interpretatio; vt probat ibidem: & numero 13. ſcribit etiam, quod quando mutatur qualitas, & ſtatus rerum, extinguitur omnis effectus prioris ſtatus, & res ipſa ſecundum præſentem ſtatum diiudicatur, & regulatur; ſicuti plenè comprobarunt Ancharanus, & Craueta, in locis ibi relatis: & num. 14. ipſe obſeruauit, quod qualitas rerum mutatur, & ſequitur conditionem perſonarum, quibus res ipſæ acquiruntur; per text. in l. Paulus, aliàs, per procuratorem, & ibi Bartol. ff. de acquir. hæred. & alia plura eodem loco adducit de mutatione qualitatis perſonarum, & concludit num. 12. mutationem qualitatis, & conditionis rerum, & perſonarum, producere varias iuris interpretationes, & effectus, & diuerſa iuris miniſteria importare; vt ibi oſtendit. Et vltra eum, id ipſum deprehenditur ex his, quæ ſcripſerunt Tiraquellus, in præfatione, l. inquam, num. 167. Oſaſcus, in conſ. 91. numer. 2. Tiberius Decianus, in conſilio 19. lib. 3. Petrus Surdus, deciſione 177. num. 10. & deciſione 236. num. 13. & deciſione 289. num. 12. Ludouic. Caſanate, in conſil. 26. ex num. 23. cum ſeqq. 7. in conſil. 43. numero 25. vbi inquit, generale eſſe in omni materia, & diſpoſitione, quod mutato rerum ſtatu, mutatur quoque ipſa diſpoſitio. Ita quoque, quod ex mutatatione rerum, vel perſonatum, ſiue ex noua cauſa emergenti, diſpoſitio quoque mutetur, ſiue voluntatis mutatio eo ipſo præſumatur; nonnullis exemplis, & iuris deciſionibus comprobarunt Alciatus, de præſumpt. regula. 2. præſumpt. 16. Maſcard. de probat. tom. 3. concluſ. 1418. num. 21. & tribus ſeqq. Camil. Gallinius, de verborum ſignification. lib. 9. c. 72. numer. 2. & ſeqq. & caſus illos, ſiue exempla Alciati, & Maſcardi proſequitur, & latius declarat Anton. Gomezius, tom. 1. variarum, cap. 12. de legatis, num. 56. per totum, dum explicat, quibus modis reuocetur, aut reuocatum cenſeatur legatum, Idem Maſcard, to. 3. concluſ. 1286. Mieres, de maioratu, 1. parte, q. 43. per totam. Graſſus, §. legat. q. 78. 79. & 80. & poſt alios multos Authores Achilles Pedrocha, in conſ. 23. ex n. 14. cum ſeq. ſic denique, quod quælibert iuſta & legitima cauſa ſuperueniens, ſemper inducere valeat licitum receſſum à diſpoſitis, & conuentis; ex aliis obſeruauit Camillus Gallinius, de verborum ſignificat, libro 9. cap. 37. nu mer 22. Peregrinus, de fideicommiſſis, artic. 4. n. 58. in verſic. adeo. Vbi inquit, quod Iudex mutato rerum ſtatu, de facil recedere poteſt a voluntate teſtatoris ſcripta in teſtamento, quia ad eum voluntatis quæſtio pertinet, l. voluntatis, C. de fideicommiſſ.

Secundo deinde principaliter obſeruandum, atque conſtituendum erit, ex eiſdem doctrinis, hactenus propoſitis, deduci veriſſimam eſſe regulam quadam, ſiue Scribentium omnium axioma vulgatiſſmum, & aſſiduè allegabile; videlicet verba interpretari debere in vltimis voluntatibus, & in quibuſlibet aliis diſpoſitionibus, ſecundum tempus prolationis, & rebus ita, vt tunc erant, permanentibus, & ſtantibus; idcirco clauſulam, rebus ſic ſtantibus, & aliquo de nouo non emergenti, in omni actu, & materia ſubintelligi, & maximè in vltimarum voluntatum tractatu; quod (vt nunc dicebam) deducitur ex his, quæ hucvſque obſeruati ex Pariſio, in conſ. 424. n. 76. lib. 2. Natta, conſ. 50. n. 2. lib. 1. Afflict. deciſione 328. num. 4. Menochio, in conſilio 97. num. 157. lib. 1. & in conſilio 176. numer. 21. lib. 2. Ludouico Morotio, in reſponſo 3. num. 10. & in teſtamentis, & vltimis voluncatibus loquuntur iura, & Authores ſtatim referendi, & in contractibus quod regula ipſa procedat; probatur ex textu, in l. quod Seruius, ff. de condiction. ob canſ. & ibi Gloſ. & Doctores, l. quæro, §. inter locatorem, ff. locati, l. continuus, § cum quis, ff. de verbo. obliga. l. ſi fuerit, in princip. ff. pro ſocio. l. fin. ff. ad municipalem, l. qui ſeruum, ff. de verborum obligat. cap. Pennul. de clericis non reſidentibus, In priuilegiis etiam probat text. in cap. ſuggeſtum, de decimis, & in conuentione etiam iuramento confirmata; l. vltima. C. de non numerata pecunia, cap. de renuntiatione, vbi Gloſſa ordinari, Butrius & Abbas, cap. quemadmodum, cap. clericus, de iureiurando, & in promiſſione probant ipſamet iura, & Authores relati per Camillum Gallinium, de verborum ſignificatione, lib. 9. cap. 37. ex numer. 14. cum ſequentibus, vbi ex fetentia quamplurimorum tradidit; quod ſuperior concluſio, quod quælibet diſpoſitio intelligatur, rebus ſic ſtantibus, & in eodem ſtau manentibus; maximè (vt dixi) procedit in vltimis voluntatibus, per text. in l. ex facto, in princ. ff. de vulg. & pup. ſubſtitut. l. 2. in fin. ff. de auro & argento legato, l. Mæuia, § finali, eod. tit. l. Paulo Callimacho, §. 1. l. cum quis decedens, §. 1. in principio, de legatis tertio, item in contractibus, item in priuilegiis, item in iuramento, item in promiſſione, provt ipſe Camillus latius probat dicto cap. 37. per totum, & maximè numer. 14. vſque ad numerum 20. vbi ſingulariter concludit, nihil eſſe, adeo præciſum, firmum, & immobile, quod ſemper non recipiat intellectum, & intrepretationem à clauſula illa. rebus ſic habentibus, atque ex noua cauſa, quæ emergat, non alteretur; vt inquit num. 21. & num. 22. quod id procedit, ſiue ex errore iuſto id fiat, vt in l. finalis, §. item quæſiit, ff. de condition, indebiti, ſiue ex cauſa procedat, quæ ſubintelligitur ex natura contractus, ex dicto §. inter locatorum. ſine quia lex ſic interpretatur ex alia iuſta cauſa, vt in l. ſi vnquam, C. de renocandis donation. ſiue id procedat ex aliqua cauſa inconſiderata, de qua à partibus nihil fuiſſet veriſimiliter cogitatum, provt ibi exornat poſt Iaſonem, Decium, Alexand. Boerium, Crauetam, & alios, qui regulam vulgatam, quod diſpoſitio quælibet intelligatur rebus ſic ſtantibus, latè explicarunt. Explicant etiam, atque exorant Alciatus, de præſumption. regula. 2. præſumption. 16. per totam, & de verborum ſignificat. lib. 3. ſub. num. 35. cum ſeqq. Barbatia, in conſilio 20. colum, 12. lib. 2. & in conſilio 74. colum. 13. volumine 3. Craueta, in conſ. 95. n. 4. Pariſius, in conſ. 69. num. 42. lib. 3. & in conſ. 72. n. 45. lib. 1. Decius, in conſ. 335. num. 3. & ſeqq. Ioann. Anton. Rubeus, in conſ. 147. Viſo inſtrumento, 1. colum. Boerius, deciſione 204. n. 25. Tiraquel. in præfation. l. ſi vnquam. n. 167. Hyppolytus Riminaldus, in con. 59. num. 74. & ſeqq. lib. 1. & in conſ. 77. n. 31. eodem lib. & in conſ. 313. num. 50. lib. 3. & in conſ. 355. n. 76. lib. 4. & in conſ. 782. num. 76. lib. 7. Ioannes Gutierrez, de iuramento confirmatorio, 1. part. cap. 71. n. finali, & practicarum, lib. 3. quæſt 42. n. 37. & 38. Tiberius Decianus in conſ. 4. n. 4. lib. 2. & in conſ. 4. num. 21. lib. 3. & in conſ. 19. n. 25. lib. 4. & in conſ. 39. num. 9. lib. 2. Menochius, in conſ. 35. num. 10. lib. 1. & in conſilio 170. numero 5. libro 2. Cardinalis Mantica, de coniecturis vltimarum voluntat lib. 3. titul. 3. numero 20. & 21. Cephalus, in conſilio 60. numero. 7. libro. primo. & in mero 23. libro. 4. Simon de Prætis, de interpretation, vltimarum voluntat. libro primo, interpretat. Prima, dubitation. 5. ſolution. 9. ex numero 18. cum ſequent. folio 74. Petrus Surdus, in conſilio 68. numero 18. libro primo, in conſilio 313. numer 68. libr. 3. & deciſione 3. ex numer. 27. cum ſeqq. & deciſione 289. num. 10. & deciſione 332. num. 9. & de alimentis, titulo 4. quæſt. 15. num. 40. & titulo 7. quæſt. 9. num. 12. & titulo 8. priuilegio 56. num. 61. Ioannes Vincent. Hondedeus, in conſil. 97. ex num. 24. cum ſequentib. lib. 1. & in conſil. 18. ex num. 46. eodem libro, & in conſil. 89. num. 24. & 25. lib. 2. Achilles Pedrocha, in conſ. 36. num. 147. Ludouicus Caſanate, in conſ. 43. num. 24. & in conſ. 44. num. 9. & 10. & num. 49. & tribus ſequent. qui poſt Nattam, in conſ. 526. n. 16. & alios relatos per Oſaſcum, in conſil. 91. num. 2. obſeruauit, quod clauſula rebus ſic ſtatibus, & in eodem ſtatu manentibus, habet in locum in contractibus, in vltimis voluntatibus, in priuilegiis, in iuramento, in ſententia, & in omni alia materia; vt etiam probarunt Riminaldus ſenior, in conſil. 350. num. 22. Petrus Surdus, deciſ, 236. num. 20. Vincentius Caroccius, caſu, ſeu deciſ. 16. num. 4. Latius in tractatu de iuramento litis deciſorio, quæſt. 5. nonæ quæſt. principat. num. 40. cum ſequent. Vincent. de Franchis, deciſ. 303. Andr. Fachineus, in conſ. 89. num. 11. lib. 2. Peregrinus, de fideicommiſſis, articulo 4. num. 58. & in conſ. 6. num. 5. lib. 3. Caualcanus, deciſ. 25. num. 9. parte 2. & deciſ. 25. num. 25. parte 3. Leand. Galganetus de conditio. & demonſtr. prima parte, cap. 14. num. 26. Antonius Faber, ad titul. C. de ſacroſanctis Eccleſiis, definit. 62. fol. 48. Ceuallos 3. parte, quæſt. 754. num. 23. & 4. parte q. 906. n. 57. & ſeq. Cardinalis Dominicus Thuſcus, practicarum concluſ, iuris, tom. 2. littera D. concl. 502. fol. 722. & 723. vbi latè, quod diſpoſitio omnis, etiam iurata habet tacitam conditionem, rebus ſic ſtantibus: & num. 19. 21. 25. & 26. quod generaliter id procedit in contractibus, & vltimis voluntatibus, in ſententiis, in priuilegiis, & generaliter in omni diſpoſitione; quia ſi noua cauſa ſuperueniat, receditur à diſpoſitione, quia in omni actu, & contractu partes intelliguntur ſe reſtringere ad ſtatum, ſecundum tempus contractus, & rebus ſic ſtantibus; & vide num. 26. vbi inquit, quod mutato, vel alterato ſtatu rei, vel diſpoſitionis, aut perſonæ, mutantur res diſpoſitio, & perſona, Ancharan. quam ibi citat, & ſuprà retuli ad initium huius cap.

Senè ex omnibus hactenus dictis, & Authoribus præcitatis, qui axioma præfatum, ita generaliter accipiunt, prætermitti ſilentio non poterit Andr. Alciati, lib. 3. de verborum ſignificatio. ſub num. 35. & dicta regula 2. præſumptione 16. ſub num. 4. verſiculo, cum quæritur: diſtinctionem, & inter contractus, & vltimas voluntates differentiam circa regulam prædictam; nec veram eſſe, nec ſubſtineri aliquo pacto poſſe. Etenim dum ipſe ſtatuit, diſtinguendum eſſe, an ſimus in actibus, qui ab vnius arbitrio dependent, & ſic in vltimis voluntatibus; & tunc ſubintelligatur clauſula prædicta rebus ſic ſtantibus: an vero in actibus, qui ex duorum voluntate interpretationem recipiunt, atque dependent; & tunc non ſubintelligatur clauſula ipſa: loquitur equidem contra communes & receptas omnium Interpretum traditiones, & doctrinas. Contra text. etiam, in dicta l. quod Seruius, ff. de condiction. ob cauſ. & in dicta l. quæro, §. inter locatorem, ff. locati, & in dicta l. continuus, §. cum quis, de verbor. obligation. & cætera iura adducta ſuprà, quæ equidem in contractibus ſpecificè loquuntur, provt ex ipſis apparet, & non modo eorundem deciſio, ſed & ratio etiam ita ſuadet. Et idcirco, quod regula prædicta procedat etiam in contractibus; rectius ſcripſerunt omnes ſuprà commemorati, qui generaliter eam trahunt ad actum quemcunque, provt nunc dixi. Et iam in dependentibus ab vnius, quàm à auorum arbitrio, & voluntate; contra Alciatum Camillus Gallinius de verborum ſignification. lib. 9. dict. cap. 37. ex num. 13. cum sequent. vbi generaliter concludit, quod clauſula illa, rebus ſic ſtantibus, procedit in omni actu, materia, diſpoſitione. Et idem concludit Ludouicus Caſanate, in conſil. 44. num. 49. & duobus ſequent. Oſaſcus etiam, dicto conſil. 91. num. 2. qui ab Alciati placito diſſentit expreſsè, vt Caſanate ipſe procedit ibidem num. 51. id autem manifeſtius deprehendi poterit, ſi animaduertamus, quod clauſula ipſa, rebus ſic ſtantibus, & in eodem ſtatu manentibus, & aliquo de nouo non emergenti, ex præſumpta teſtatoris, aut contrahentis, vel diſponentis generaliter mente procedit in omni actu, materia, & diſpoſitione; cum verifimile ſit, quod ſi is qui diſpoſuit, de ſuperuenientia nouæ cauſæ cogitaſſet, aliter, vel iuxta eam diſpoſuiſſet; ſic ſanè poſt alios Authores obſeruauit iuridicè Simon de Prætis, lib. 1. dicta dubitat. 5. solut. 9. n. 21. in fine, & n. 22. fol. 74. cui ſuperiores in effectu conueniunt, vt ex eiſdem apparet, atque ex Deciano, in conſ. 94. num. 4. lib. 2. Hippolyto Rimminaldo, in conſ. 59. num. 74. lib. 1. Ancharano, in conſ. 83. Decio, in conſ. 335. ex num. 3. cum ſeqq. Ioan. Vincent. Hondedeus, in conſil. 97. num. 26. lib. 1. qui ex communi Doctorum ſententia ita obſeruat in contractibus, Thuſcus, in locis relatis ſuprà; deprehenditur quoque ex traditis per Cardinalem Franciſc. Mantic. de coniectur. vltimarum voluntat. lib. 3. titulo 3. num. 19. & 20. imo & Altus ipſe, expreſſim quoque ſtatuit per diſcurſum præſumptioneis præcitatæ 16. Ratio namque illa præſumptæ mentis, ſeu voluntatis, ſi diſponens, de euentu nouæ cauſæ cogitaſſet; generaliter in contractibus, & in omni alio actu, ſicut in vltimis voluntatibus procedit.

Et hactenus de regula prædicta, quod diſpoſitio quæliber intelligitur, rebus ſit ſtatibus, & in eodem ſtatu manentibus; ex qua equidem inferte placuit ad nonnulla, quæ aſſiduè verſantur in actu practico, & valde vtilia, & neceſſaria ſunt. Et ommiſſis aliis, quæ (provt caſus occurrebant) definierunt præcitati ſuprà iuris Interpretes; infertur primò ad illam quæſtionem, nunquid euictis rebus hæreditariis extra teſtatoris cogitatum, minuantur legata ad releuamen heredis, & fideicommiſſarij vniuerſalis; quod dubium cum in terminis excitaſſet Peregrinus, de fideicommiſſis, art. 4. num. 58. relatas adhuc doctrinas ad fauorem hæredis, & fideicommiſſarij expendebat; quod ſcilicet legata viderentur accipienda rebus ſic ſtantibus, ex l. Paulo Callimacho, §. 1. ff. de legatis 3. l. Mæuia, §. finali, ff. de annuis legat. l. quod Seruius, & l. in confirmando, cum cæteris iuris præcitatis ſuprà. Et quod teſtator veriſimiliter non eſſet ea relicturus, ad eorum grauamen, ſibi magis dilectorum; & idcirco mutato rerum ſtatu, videre Iudicem de facili recedere poſſe à voluntate teſtatoris. Sed in fauorem legatarij Peregrinus concludit dubium, in hæc verba. Verum cum hic caſu, his de facto eueniſſet, valde anxius fui ob retione præmiſſas; tandem pronunciatum fuit diffinitiue pro legatario, quia nullo iura cautum rperitur, sequentes poſt aditam hæreditatem euictiones rerum, minuere legata, & relicta particularia; & indubitanter, cum apud hæredem remanet quarta, vel cum hæres agnouit hæreditatem abſque inuentarij beneficio, &, quia patrimonij quantitas inspicitur tempore mortis, dicta l. in retione, §. quantitas, ad hæc etiam optimus text. in. l. Luciu, §. finali, ff. ad Trebel. Hactenus Peregrin. cui ego addiderim, veriorem videri reſolutiomen eam in illis terminis, & concludenter comprobari ex his, quæ in altero dubio, vtrum inquam hæres teneatur de euictione rei, in genere, aut in ſpecie legatæ, tradiderunt poſt alios Authores Menchaca, in l. ſcimus antea, num. 4. C. de inofficioſo teſtamento, vbi agit, an debeatur euictio pro rebus legatis, & donatis. Latius, de ſucceſſion. creation. lib. 3. §. 22. limitat. 17. num. 40. & ſequent. Aldobrandin. in conſil. 23. n. 49. Azeued. in l. 3. tit. 6. n. 7. lib. 5. Michaël Graſ. §. legatum q. 72. Hippolyt. Rimin. in conſ. 823. lib. 7.

Secundò infertur ad alteram quæſtionem, vtrum inquam promiſſio arrharum, quæ decimam partem bonorum excedere non poteſt, comprehendat bona promittentis, quæ poſtmodùm euicta fuere, bona tamen fide ab eo poſſidebantur, cum arrhas ipſe promiſit; quam quæſtionem, cum in terminis excitaſſet Ioannes Gutierrez, practicarum lib. 3. quæſt. 42. per totam, & tria principaliter expendiſſet fundamenta ex num. 1. vſque ad num. 12. quæ euincere videbantur, habendum reſpectum ad ea bona, quæ promittens arrhas, tempore promiſſionis tanquam ſua propria poſſidebat, vt in valorem decimæ partis bonorum ſuorum computentur, licet poſtea ab eo euincantur: tandem ex dicto num. 12. cum ſequent. vſque in finem quætionis, contrariam ſententiam defendit; immò quod promiſſio, ſeu datio arrharum minimè teneat, niſi reſpectu decim partis eorum bonorum tantum, quæ vere & realiter erant promittentis, deductis illis, quæ ab eo poſtea euicta ſuerunt, quamuis tempore promiſſionis, ſeu dationis arrharum ea bona fide poſſideret: quod latè comprobauit ibidem, ac inter alia fundamenta expendi num. 37. præfatam doctrinam, & regulam generalem, quod in omnibus actibus, & diſpoſitionibus ſemper intelligatur clauſula illa, rebus ſic ſtantibus, & ita intelligi debeat in propoſita ſpecie, vt bonorum comprobatio fiat.

Tertiò infertur ad mater l. in omnibus, 41. ff. de iudiciis, quod propter nouam cauſam ſuperuenientem, & mutato rerum, vel perſonarum ſtatu; ſic rebus in eodem ſtatu non manentibus, debitor cogatur cauere, etiam ante diem, vel conditionis exiſtentiam: de qua vide omnino Barboſam, in l. ſi conſtante, num. 20. ff. ſoluto matrimon. & in l. 2. parte 2. num. 28. eodem titul. Aluarum Valaſcum, Caccia. Lupum, Afflictis Vrſillum, & Menochium, cum quibus Fontanella, de pactis nuptialibus, clauſula 4. gloſſa 9. parte 5. ex n. 30. cum ſequent. fol. 122. Ioſephum Ludouicum deciſione 41. per toram. Anton. Gomezium, in l. 66. Tauri, Matiençum & Azeuedum, in l. 3. titulo 16. libro 5. eos etiam quos in commentariis de vſufructu, cap. 19. n. 11. commemorari, & vltra relatos ibi, commendo Surdum, in conſ. 68. lib. 1.

Quartò infertur ad alteram quæſionem aſſiduè contingentem; ſi fideiuſsor datus, efficiatur non ſoluendo, num debitor cogatur alium dare creditori; atque ita, vtrum vauſa contingens in perſona fideiuſſoris, ex qua res in eodem ſtatu non maneant, nocere non debeat creditori metipſi, ſed potius debitori, de qua vide per Antonium Gomezium, tom. 2. variarum cap. 13. de fideiuſſorib. num. 7. Marſil. in rubric. de fideiuſſoribus, ex n. 74. Surdum omnino, in conſ. 18. lib. 1.

Quintò infertur ad definitionem illam Senatus Sabaudiæ, de qua per Antonium Fabrum, ad titul. C. de ſacroſanct. eccleſiis, definitione 62. fol. 48. mutari ſcilicet ſtatum beneficij ex mutatione perſonæ. Inquit namque, electiuum beneficium & regulate conceſſum ſeculari contra communes iuris regulas per diſpenſationem Summi Pontificis, ea lege, vt quandocunque per ceſſum, vel deceſſum vacabit, reuertatur ad priſtinum ſtatum, maneatq́ue vt antea electiuum & regulare, cum clauſula etiam, ſi velis, irritante; non minus ideo vacat apud Sedem, vt à ſolo Summo Pontifice valeat conferri, ſi poſtea contingat hunc, qui diſpenſatus fuerat, fieri Cardinalem, aut familiarem Papæ, aut alterius conditionis quæ faciat, vt beneficium, quantumcunque electiuum vacet in Curia & apud Sedem, iuxta ea dixerat antea eodem titul. C. de ſacroſanctis eccleſiis, definit. 16. & 17. fol. 35. Certum enim eſt (inquit Fabet ipſe,) ea mutatione perſonæ matari ſtatum beneficij, nec minus in conceſſionibus, quam in conuentionibus conditio illa ſemper ſubintelligitur, ſi res in eodem ſtatu manſerit, & citat. text. in l. cum quis, 38. in princip. l. ſi cum Cornelius, 82. de ſolut.

Sextò infertur ad Senatus Neapolitani deciſionem alteram, de qua per Vincent. de Franchis, deciſ. 303. p. 2. Vtrum ſcilicet acceptans literas, teneatur, etiam quod in, qui ſcripſerit, pendente termino ſolutionis ſit decoctus, & ſtatum mutauerit: ibi namque Franciſcus acceptauit literas Benedicti, dicens, quod in fine menſis Octobris proximè ſequentis, quantitatem illam ſolueret; Benedictus antequam dies veniſſet, decoxit, conuentus fuit Franciſcus pro ſolutione promiſſa, qui denegabat ſoluere ſtante mutatione ſtatus Benedicti: fuit igitur dubitatum, an Franciſcus teneretur; dictum fuit, quod Salicetus, in l. ſi filius, l. 2. ad Macedonian. ponit hanc quæſtione, quod arguit hinc inde, & tandem tenet opinionem, quod non obſtante decoctione ſcribentis literas, teneatur, is, qui eas acceptauit ſoluere in tempore promiſſo: & dicit hoc procedere, vel quod literæ cambij ſint dimiſſſæ penes acceptantem; vel quod ſint retentæ per præſentatem. Accedebat etiam, quod is, qui acceptauit literas prædictas, quando non eſſet debitor ſcribentis, provt erat in caſu illo, cenſebitur fideiuſſor; provt ibi comprobat num. 3. Franchis metipſe, Fabius de Anna in conſil. 82. num. 6. & 24. vbi citat alios Authores. Si igitur cenſebitur fideiuſſor, non liberabitur ob decoctionem principalis, ſed de iure communi tunc tenebitur, qua principalis non eſt ſoluendo; idque etiam, ſi literæ fuiſſent retentæ per creditorem, quia retentio fuit pro maiori rius cautela: ſicuti Vincent. idem de Franchis concludit ibi, & ipſum retulit Fenius de Anna dicto conſil. 82. num. 22. & ſeq. Qui cum antea reſoluiſſet ex num. 15. cum ſeq. quod literæ cambij acceptatæ non ſunt exequendæ, quando is, qui eas miſit, & ſcribit, iam erat mortuus, vel ſtatum mutauerat; quia inter mittentem literas & acceptantem, naſcitur mutuus conſenſus mittentis, & acceptantis, vt poſt omnes tradit Rota Genuensis, deciſ. 52. num. 2. qui mutuus conſenſus, ſtante mutatione ipſius mittentis, nullo modo conſiderari poteſt: etenim, qui acceptat, conſiderauit eo tempore integram eſſe perſonam mittentis. Sicut fere in terminis dicimus, quod & ſi recipiens literas, & non proteſtans, cenſeatur fateri contenta in eis: l. ſi filius ff. ad Macedo. vbi Bartol. & alij multi, quos citat Fabius de Anna, dicto conſ. 82. n. 16. Tamen hoc ipſum limitatur non procedere, quando mittens literas, eſſet mortuus, tempore, quo peruenerunt ad manus abſentis, tunc enim non cenſetur recipiens acceptare contenta in literis. Quod non alia vrgentiori ratione conſtitutum eſſe videtur, quam ob mutationem ſtatus ſcribentis, quod ita intelligendum eſſe videtur in caſu alterius mutationis in deterius, ſicuti in caſu mortis mittentis literas, ante acceptationem. Inſuper factum mandatarij, eſt verè & propriè factum mandantis, vt per Rotam Genuenſem, deciſ. 67. n. 2. Si ergo mandans eſt idem, quod mandatarius, ſequitur, quod mandatarius quioquid agit verè, vt mandans ageret: ſed mandans illo tempore acceptare non potuiſſet, nec ſcribere, nec ipſius literæ fuiſſent receptæ ob ſtatus mutationem, ergo ſine dubio acceptatio mandatarij, nullo modo nocet, facta siquidem eo tempore, quo mandans non ſcripſiſſet, nec ſcribere potuiſſet.

Cum inquam Fabius ipſe de Anna ita ſtatuiſſet, vt retuli, ex d.n. 15. cum ſeptem ſeq. ad explicationem Vincent. de Franch. d. deciſ. 303. in hunc modum ſcribit n. 22. & 23. Ex iſtis patet, reſponſio ad ea, quæ pars aduerſa allegat, aut allegare poterit: non ergo obſtat deciſio D. Præſidis digniſſimi, 303. p. 2. quia in illo caſu mutatio ſtatus accidit per multum tempus poſt acceptationem: at in caſu noſtro, mutatio fuit ante acceptationem, quam, ſi ſciebant acceptantes, proculdubio non acceptaſſent, ad gl. in l. tale pactum, §. fin ff. de pactis. quæ procedit in qualibet dispoſitione, videlicet in ſtatutis, contractibus, reſcriptis, & vltimis voluntatibus, &c. Hactenus Franchis, & Anna, quorum reſolutioni, in articulo, & quæſtione illa mutationis ſtatus ſcribentis, ante, vel poſt acceptationem, antea quam ſolueretur; iunge omnino tradita per Afflict. deciſ. 353. Sfortiam Odd. in conſ. 87. Deciſ. Genuæ, 2. n. 21. & 26. Marc. Anton. Eugen. in conſ. 73. lib. 1. Aloiſium de Leo, in l. pro debito, 6. C. de bonis authorit. iudic. poſſid. vbi inquit, quod ille, qui acceptat literas cambij, quamuis non ſit debitor eius, pro quo promittit, ſaltem tacitè promiſſio censeatur facta de mandato debitoris: nihilominus, quod communis opinio vocat iſtam delegationem; & ille campſor, ſeu bancharius, vel alius, qui acceptat literas, efficitur debitor, & obligatur ſoluere quantitatem contentam in literis acceptatis: & ille acceptans literas, tenebitur, etiam quòd is, qui ſcripſerit, pendente ſolutione ſit decoctus, vel aliquo modo ſit non ſoluendo: idque aut tanquam debitor, aut tanquam fideiuſſor ſcribentis; provt latius ibidem, vbi Author ipſe commemorat Vincent. de Franchis, & aliam rationem adducit, vide etiam Petrum Surdum, in conſil. 145. lib. 1. vbi inquit n. 10. quod debitor, qui dedit literas cambij creditori ad mercatorem, liberatur, ſi mercator poſt acceptationem literarum aufugiat, niſi debitor eſſet conſcius fugæ; illo enim caſæ ratione doli tenetur, non obſtante acceptatione literarum, argumento l. qui ſatiſdare, ff. de iureiurando, vt voluit Bald. in l. pro debito in fin. C. de bonis authori. iudic. poſſid. & ſeq. alij relati per Surd. ibi & n. 19. ſcribit, quod acceptans mercatorem loco debitoris, liberat debitorem; quia acceptando nummularium, videtur ſibi ſatisfactum eſſe, & n. 21. vbi dicit, quod periculum nominis debitoris dati in ſolutum, ſpectat ad creditorem, qui acceptauit; poſt Castrensem, Imolam, Socin. Gozadin. Barbat. & Beccium, quos ibi citat, Cagnolum etiam in l. ſingularia, n. 178. ſi certum petatur. Vbi ait, quod ſi pro centum quinquaginta, quæ debeam, dederim in ſolutum nomen debitoris, ſtatim ſum liberatus, licet debitor decoxerit, quia apparet me habuiſſe animum nouandi, & quia vnum debitorem acceptaui loco alterius: & n. 29. ſcribit idem Surdus, quod datio in ſolutum, facta de nomine debitoris, liberat dantem totaliter: idem Surd. deciſ. 74. vbi n. 1. inquit, quod delegatio eſt ſimilis ſolutioni, & eius vicem obtinet: & n. 2. quod debitor per delegationem liberatur & n. 3. quod obligatio primi debitoris extinguitur per delegationem, & n. 4. vbi quod creditor acceptans delegationem debitoris, qui non ſit ſoluendo, ſibi præiudicat, & dum Surd. ipſe dicto conſ. 145. n. 28. diſtinguit pro declaratione prædictorum, quod ceſſio nominis non liberet debitorem cedentem, vbi ſola interuenit ceſſio; ſecus autem ſit, quando præter ceſſionem extat datio in ſolutum. Nam quando nomina dantur in ſolutum pro aliquo debito, perinde eſt, ac ſi res ipſa debita ſolueretur. & tunc periculum contingens poſt ceſſionem nominum ſpectat ad creditorem qui nomina acceptauit in ſolutum, l. pupilli, §. ſoror, ff. de ſolution. & ita declarat Decius, dicto conſ. 99. num. 4. vbi dicit, quod ſi ſimplex ſit ceſſio, non liberat debitorem cedentem; ſed ſi nomina ſint data in ſolutum, vel delegata, liberatur debitor, quicquid inde ſequatur de nominibus. Et ita etiam declarat Beccius in conſ. 150. n. 35. vbi inquit poſt alios Authores, aliud eſſe, quando nomen datur in ſolutum cum ceſſione. Aliud verò conceditur ſolum ſolutionis cauſa; quia primo caſu cedens liberatur ſtatim, ſecundo verò non, ſed expectatur exactio. Dum inquam Surdus ita diſtinguit: & de ſuperioribus doctrinis vide omnino Anton. Fabrum, coniecturarum lib. 12. c. 8. per totum. Surdum eund. in conſ. 22. ex n. 33. lib. 1. Ceuall. practic. commun. contra commun. q. 754. ex n. 14. vſque ad n. 25. Vbi etiam inquirit, vtrum literæ banchariæ acceptatæ inducant nouationem prioris obligationis; & an periculum ſpectet ad creditorem poſt nouationem. Diſputat etiam per totam quæſtionem, vtrum nouatio inducatur per delegationem, ſiue interuentu nouæ perſonæ, tam de iure communi, quàm de iure Regio. Et agit de intellectu l. 15. tit. 14. partita 5. de qua vide etiam vltra locum Parladorij relatum per Ceuallos, hoc eſt, capit. finali, 1. parte, §. 12. num. 48. eundem Parladorium, lib. 3. differentia 20. §. 2. fol. 198. Anton. Pichardum, in §. præterea, ex n. 42. Inſtitut. quibus modis tollitur obligatio, Mantic. etiam, de tacitis & ambiguis conuent. lib. 17. tit. 7. & 8. & quatenus Ceual. metipſe, d.q. 755. n. 18. attingit materiam, l. 3. de nouationib. Quod ſcilicet cedens iura, nihilominus apud ſe retinet directam acitonem, qua experiri poteſt, niſi in tribus illis caſibus; vide omnino Authores ſequentes, qui poſt alios multos pleniſſimè explicant materiam metipſam: Parladorium, 3. parte, differentia 50. §. 2. fol. 198. Burgos de Paz, in conſ. 28. ex num. 4. Cachernum, deciſion. 45. & 62. Fachineum, controuerſiarum iuris, lib. 3. c. 94. Vincent. de Franchis, deciſ. 79. n. 10. Petr. Surd. in conſil. 22. lib. 1. maximè, ex num. ſeq. & in conſ. 82. eodem lib. & deciſ. 23. Maſcard. de probation. concluſ. 374. num. 5. Farinacium, tom. 2. tit. de oppoſition. contra dicta teſti, q. 60. illation. 12. ex num. 352. cum ſeq. fol. 276. Alexand. Trentacinquim, variarum lib. 3. titulo de ſolutionibus, reſolutione 14. & 29. vbi latè, ex fol. 94. Antonium Fabrum, coniecturarum, lib. 12. cap. 3. 4. 5. & 6. ex fol. 174. vſque ad fol. 380. Et hactenus de ſexta illatione, de qua vide infrà, c. 77.

Septimò, infertur ad materiam, & explicationem l. cum quis, & l. ſi cum Cornelius, ff. de ſolut. mandatum ipſo iure reuocari, & reuocatum cenſeri per mutationem ſtatus, ſiue conditionis in deterius illius, qui ſuſcepit mandatum; provt illa iura probarunt, atque exornatunt Alex. in addit. ad Bart. in d.l. ſi cum Cornel. Iaſ. in l. rogaſti, §. ſi fugitiuus, n. 3. ff. ſi certum petat. vbi optime Decius, & Purpu, latiſſimè, ex n. 12. cum multis ſeq. Stracha, de Decoctoribus, parte 3. num. 50. fol. 318. in 6. tom. tractat. parte 1. Anton. Gomezius, tom. 2. variar. cap. 11. num. 20. verſic. 2. limitat. vbi allegat legem partitæ 5. tit. 14. partit. 5. concordantem: Menchaca, quæſtionum vſufrequentium lib. 2. cap. 22. Vincent. de Franchis, deciſ. 55. num. 15. Ioan. Baptiſt. Coſta, de rationeratæ, q. 20. num. 20. Fabius de Anna, in conſil. 82. num. 11. & 12. vbi inquit, quod quemadmodum mandatum ipſo iure reuocatur ob mutationem ſtatus in perſona mandatarij, ita etiam, ſi contingit in ipſo mandante; per text, in l. ſi quis alicui, ff. de acquir. hæred. qui quamuis loquatur in furore, procedit etiam propter identitatem rationis in omni mutatione ſtatus ipſius mandantis, provt ipſe Fabius de Anna animaduertit; & inquit, quod textus ille facit diſtinctionem, ſi mutatio euenit poſt impletum mandatum, vel ante: & quod Mozzius, in tractatu de contractibus, titulo de mandato, n. 8. fol. 137. generaliter inquit, quod finitur, & ſoluitur mandatum qualibet mutatione ſtatus in peius, reſpectu vtiruſque: & idem tenuerunt Decius, & Burſatus, ibi commemorati. Marta, voto 84. per totum. Iacob. Menochius, lib. 6. præſumptione 37. ex num. 37. vbi ſcribit poſt alios multos Authores, præſumi mutatam domini voluntatem, ſi in perſonam procuratoris ſuperuenerit aliquid, ob quod veriſimiliter dominus etiam ab initio non conſtituiſſet: Et allegat Alciatum, & dictam l. ſi cum Cornelius: & dicit, ſe ſcripſiſe lib. 1. præſumpt. 16. allegat etiam text. in d.l. in confirmando, ff. de confirm. tuto, à quo arguit Bart. ibi, & dicit, quod in confirmando tutore Prætor inquirere debet, an durauerit patris voluntas, quæ in dubio mutata videtur, ſi accidit aliquid in perſona tutoris, veluti facultatum diminutio, vel morum emerſerit improbitas ante celata, aut inimicitiæ, & tunc tutor non erit confirmandus, & cum prædictis Alexand. in l. cum, qui ita, §. qui ſibi, aut filio, numero ſecundo, de verbor, obligat. dicit, quod mandatum reuocatur, quando mandatarius efficeretur pauper, vel vilis, tabernarius, luſor, vel inimicus domini, vel aliter mutauerit mores in peius; & Iaſon, in d. §. ſi fugitiuus, loquitur in mutante conditionem in deterius, putà, in bannito, & Ribaldo, quæ ſunt exempla, quæ non reſtringunt: & poſt itos Stracha, de decoctoribus, parte 3. num. 53. dicti, mandatum reuocari ipſo iure, vbi fieret deterioris conditionis: cum enim cauſa noua ſuperueniat, quam ſi mandans ſciuiſſet, veriſimiliter reuocaſſet, legis diſpoſitione pro reuocato habetur, & clauſula rebus ſic habentibus, ſemper ſubintelligitur: & Bartol. in l. liberto, §. largius, num. 3. ff. de annuis legatis, ponit quæſtionem in procuratore, qui poſt mandatum eſte effectus pauper, quod eo ipſo eſt reuocatus, & generaliter de mutatione ſtatus loquitur Oroſcius, in. l. & quia, n. 60. ff. de iuriſd. omn. iud. Fabius de Anna, in addit. ad dictum conſ. 82. vbi late in hac materia: & num. 48. concludit, quamcunque ſtatus mutationem ſufficere, veluti paupertatem, morum improbitatem, & ſimilia, & ſic decoctionem non eſſe neceſſariam: & num. 48. inquit Fabius metidem, non obſtare textum in l. eum qui ita, §. qui ſibi, aut filio, ff. de verborum obligation. vbi poteſt ſolui filio emancipato; quia reſpondetur, quod procedit, ex quo mutata eſt conditione melius, quia emancipatus fit de ſubiecto liber, provt intelligunt ibi relati. Alij verò dicunt, quod etiam facta ſtatus mutatione in melius, reuocatur mandatum: ſed textus, in §. qui ſibi, aut filio, procedit propter maximam coniunctionem inter patrem & filium: & quod ex mutatione ſtatus in melius, reuocetur mandatum, videtur tenere Vincent. de Franchis, in deciſione 466. numero ſecundo, parte tertia, quem refert, & multa cumulat Fabius de Anna, in addit. ad dictum conſilium 82. ex numer. 36. cum multis ſeqq. vbi congerit multas reſolutiones, & Doctorum deciſiones per text. in dict. l. cum quis ff. de ſolut. atque ex numero vigeſimo octano, cum ſeqq. inquirit, an mutatio ſtatus eſſe debeat talis, quæ adminiſtrationem tollat, & ſic decoctio requiratur? & latè expendit iura præcitata, textum inquam, in dict. l. cum quis, & in dict. l. ſi cum Cornelius, & in dict. §. qui ſibi aut filio: & concludit, quod illa iura, nedum procedunt in adiecto ſolutioni, ſed etiam in procuratore, quia vtriuſque perſonæ ratio eſt eadem: quod etiam procedunt ob quamcunque ſtatus mutationem, & ſic decoctionem non eſſe neceſſariam (vt dixi.) Vide etiam de ſolutione facta per debitorem ei, qui in adminiſtratorem hæreditatis deputatus fuerat, ſed eius officium ceſſabat tempore ſolutionis, & de ſoluente adminiſtratori, ignorante tempore ſolutionis non eſſe adminiſtratorem; ſicque ſtatum mutatum fuiſſe, ſiue res in eodem ſtatu non manere; Flaminium Chartarium, deciſione Roaæ 30. per totam, ex folio 82. an etiam fideiuſſor, qui regulariter non liberatur per mutationem ſtatus ſui principalis; aliquando liberetur; ſiue aliquando ſubintelligatur clauſula rebus ſic ſtantibus, fideiuſſoris reſpectu; vide Cardinalem Thuſcum, practicar. concluſion. iur. tom. 3. littera F. concluſ. 318. ex fol. 882.

Octauò infertur ad materiam, & explicationem Clementinæ, quia contingit, de religioſ. domibus, & Tridentin. ſeſſione 22. cap. 6. commutationem voluntatis teſtatorum fieri poſſe ex mutatione ſtatus rerum; ſicque ex iuſta & neceſſaria cauſa, atque ex Sedis Apoſtolicæ delegatione, ex qua Epiſcopi tanquam delegati, ſummariè & extraiudicialiter cognoſcant; ſemper namque ſubintelligitur clauſula rebus ſic ſtantibus; provt clauſulam ipſam expendit ſpecificè, & exempla adducit nouiſſimè Hieronym. Ceuallos, practicar. commun. contra commun. 4. parte, quæſtione 906. ex numero 57. vſque ad numer. 72. ex fol. 349. & dicit, quod in conſilio Cardinalis Ampliſſimi, & Archiepiſcopi præſtantiſſimi Toletani, aſſiduè fieri ſolet commutatio, quando petitur reductio Miſſarum decreſcentibus bonis dotationum. Et quando peritur, quod domus ruinoſa, & infructuoſa vendatur, ne integra dotatio, & memoria teſtatoris pereat; vt latius ibi: & per D. Perez de Lara, de anniuerſariis & capellan. libro primo, cap. vbi ex profeſſo diſputat, an relicta pro anniuerſario, vel alio pio opere, poſſint in alium vſum conuerti; & quando, & cuius Authoritate: & cap. 15. vbi etiam ex propoſitio agit, an creſcentibus, vel decreſcentibus fructibus fundi relicti pro anniuerſario, creſcat, vel decreſcat onus Miſſarum, vel alterius piæ cauſæ: & vide etiam tradita quæſt. 16. & de vtroque vide Reuſnerium, deciſione 7. lib. 4.

Nonò infertur ad Senatus Neapolitani in caſu ex facto occurrenti definitionem, quod ſcilicet promiſſio de ſoluendo ſingulis menſibus à conductore facta ſub pœna caducitatis, intelligi debeat, rebus ſic ſtantibus, & ideo Superioris mandatum à pœna caducitatis aduerſus creditorem, ſiue locatorem excuſet: provt Afflict. deciſ. 328. per totam, teſtatur, & inquit, quod cum dominus Paulus Longus Medicus, & eius frater locauerint Antonio Molendinario vnum Molendinum, intra ciuitatem Neapolit. exiſtens, pro annis duobus, pro vnciis 20. cum hoc pacto, quo ſingulis menſibus debeat exoluere ratam tangentem, & ſi non ſoluerit, liceat eum expellere, & alteri locare; ſuperuenit mandatum pœnale, & iuſtificatum magnæ Curiæ, factum dicto Antonio, quod non debeat ſoluere penſionem dictis fratribus ad inſtantiam monialium monaſterij S. Mariæ Magdalenæ, & Canonicorum S. Mariæ de Maribus; prætenſorum dominorum, & poſſeſſorum dicti Molendini: ob mandatum non ſoluit per vnum, vel duos menſes: pro parte dictorum fratrum in conſilio petitur declarari, quod virtute dicti mandati incidit in commiſſum, & quod dictus Anton. dimittat dictum Molendinum: ille Anton. dicit, quod ſibi factum fuit mandatum per Superiorem, quod non ſolueret, & ideo tale mandatum eum excuſat à caducitate: & quod promiſſio de ſoluendo ſingulis menſibus, intelligitur rebus ſic ſe habentibus (vt dixi) & niſi Superior aliud voluerit; vt etiam vrſillus notauit ad dictam deciſ. 328. Petr. Surd. in conſ. 299. n. 6. lib. 2. Quocirca fuit votatum in conſilio (vt Afflictus affirmat) quod dictum mandatum Superioris excuſat dictum Antonium à pœna caducitatis, & huisu deciſionis occaſione excitat Afflictus metipſe dubium illud frequenter occurrens; vtrum præceptum Iudicis factum debitori non ſoluendi creditori, vel alteri ſoluendi, excuſet ipſum debitorem; quod in terminis excitabatur quoque diebus præteritis in Regio Hiſpalenſi Senatu in cauſa Pauli Armenij, & tunc quidem, vt accuratius dubium ipſum explanaretur; ſequentes ego prælegi, atque in futurum prælegendos Authores duxi; [Ex Regij Hiſpal. Sen. definitione.] vt quando debitor ab alio, quam à creditore exactus, libertur à nexu ipſius obligationis creditoris, & ſoluens alij, quàm ſuo creditori mandato Iudicis, ſiue aliud eiuſdem mandato faciens, excuſetur; appareat dilucidè.

Afflictus inquam, d. deciſ. 328. vbi n. 3. inquirit, an debitor ab eo iuſſu Iudicis, de ſoluendo alteri, quam creditori debeat appellare.

Idem Afflictus latiùs, & vtlius deciſ. 150. ex n. 8. cum ſeq. & n. 17. & ſeqq. vsque in finem deciſ. vbi explicat, quam diligentiam debitor debeat adhibere, ne alteri ſoluat quam creditori, & an teneatur prius ſubire carceres, quam ſoluat: & quę Iudex debeat conſiderare: & an debitor fuerit in mora, nec ne: & an probet veram numerationem, vel per ſolam confessionem probet solutionem.

Bartol. & Caſtrenſ. in l. creditor, ff. de ſolution. vbi originaliter ſunt videndi,

Roman. in conſ. 287. vbi optime

Alexander, in conſ. 15. in ſine, lib. 2.

Baldus omnino, l. in falſus, C. de furtis, & in conſilio 485. Viſo inſtrumento, lib. 4.

Iaſon, in conſ. 26. lib. 3.

Craueta, in reſponſo progenero, ex n. 273. vbi quod debitor adhibere debet diligentiam, ne ſoluat alteri, quam creditori, & quod teneatur illi denuntiare, quem ſequitur Menoch, in caſu infrâ referendo, n. 16.

Aretinus, in conſ. 35.

Raphaël Cumanus, in conſ. 185. vbi vide omnino.

Carol. Ruin in conſ. 147. num. 19. lib. 1. & in conſ. 167. num. 7. & in conſ. 171. lib. 4.

Auenda. in dictionario, verbo; fuerça.

Marcus Anton. de mora, prima parte, n. 27.

Gratus, in conſ. 127. lib. 1. vide omnino.

Guid. Pap in dec. 340. Non debet.

Decius, in conſ. 25.

Marſilius, in rubrica, de fideiuſſoribus, numero 186.

Didac. Perez, in l. 1. tit. 10. lib. 3. ordinamenti, quæſt. 15. col. 1144. vbi quod ad non ſoluendum tenentur debitor diligentias facere.

Iacob. Menochius, de arbitrariis, lib. 2. caſu 137. qui multa in propoſito tradit: & num. 24. expreſſim etiam conſiderat, vt non procedat, quando debitor fuit in mora ſoluendi, quia tunc illa mora præponderat: & num. 7. ſingulariter inquit, quod debitor pati aliquid debet cauſa creditoris, antequam ſoluat, idque Iudicis arbitrio relinquit, vt ibi videbitur.

Menoch. ipſe, in conſ. 68. per totum, lib 1. vbi late, & vtiliter loquitur in propoſito, & pro vtraque parte, vt iuſſus Iudicis excuſet, vel non & an debitor vti debeat omni diligentia, ne exigatur; argumenta, & rationes adducit: vt vel eo ſolum prælecto Senatus Hiſpalenſis deciſio confici, atque exornari potuiſſet.

Vrſillus, in addit. ad Affict. ad dictam deciſ. 150. n. 6. & ad dictam deciſ. 328. n. 1.

Anton. Gabriel, commun. concl. lib. 3. tit. de ſolutionibus, concluſ. 11.

Petrus Rebuffus, de lit. obligat. tom. 1. art. 6. gloſſa 3. n. 64.

Rota Genuenſis, deciſ. 33. numero 6. per totum, vbi vide.

Hippolyt. Riminald. in conſ. 506. num. 29. & 30. lib. 5.

Gregorius Lopez, in l. 3. tit. 3. part. 5. gloſſa prima, vbi quærit, an depoſitarius reddens depoſitum de mandato Iudicis, liberetur; licet pars, cuius eſt, non vocetur. Et refert Baldum, in l. finali, C. de bonis authori. iud. poſſiden. dicentem. quod ſic, per illum text. & intelligit Gregorius ipſe, quando mutando depoſitum in alium depoſitarium ex cauſa iuſta, Iudex præciperet. Vel quando iuberet reddi alicui, & notoriè non conſtaret, quod iniuſtè præciperet; nam ſi hoc expreſsè appareret, non liberatur ſponte reddens, & non appellans, vt latius ibi.

Idem Gregorius, in l. quartæ, tit. 14. part. 5. verbo, mandamiento, vbi agit, an ſoluens minori iuſſu Iudicis, liberetur; & an à iuſſa teneatur appellare.

Carolus de Graſ. qui omnium latiſſimè hæc tractat: de except. &c. exceptione 25. ex numero 49. cum multis ſeq. vbi requiſita tradit, vt iuſſus Iudicis excuſet; & quomodo ſuperior ſint intelligenda, declarat.

Antonius Theſaurus, forenſium, lib 2. quæſt. 54. per totam, vbi vide.

Borgninus Caualcan. deciſione 20. numero 21. part. 2.

Iacob. Cancerius, variar. reſolut. part. 2. cap. 4. de ſequeſt. & empa. num. 19. & ſeq.

Proſper. Farinacius, de delictis, tom. 3. concluſ. 97. fol. 208. & vide fol. 362. & 363. vbi congerit multa in propoſito ad hoc, quod iuſſu Iudicis aliquid faciens, debeat excuſari.

Alphonſ. Azeued. in l. 13. tit. 9. de los Alcaldes ordinarios, lib. 3. nouæ collect. Regiæ. fol. 357. vbi in præfato dubio ex citato per Greg. Lop. depoſitarius reddens depoſitum ad Iudicis mandatum, an, & quando liberetur, & quas diligentias teneatur faeere, & an appellare debeat è præcepto, ſiue mandato Iudicis.

Idem Azeuedus, in rubrica, tit. 12. 4. n. 11. fol. 376. vbi inquit, quod appellate ad minus teneatur depoſitarius, ſi alteri, quam ei, qui depoſuit, depoſitum reddi, Iudex decernat.

Petrus Surdus, in conſ. 345. n. 5. & 6. lib. 3. vbi poſt alios Authores ſcribit, quod fideiuſſor iniuſtè exactus, tunc repetit à principali, quando fecit omnem diligentiam, ne exigeretur, ſed ſi ſe non oppoſuit, non repetit. Ita etiam, quod debitor, qui à Superiore cogitur ſoluere, quod alij debet, non liberatur, niſi antequam ſoluat, aliquid patiatur cauſa creditoris, & quod vti debet diligentia, ne ſoluat, & ante ſolutionem denunciare ſuo creditori.

Et vide eundem Surd. ibi. n. 22. & 23. vbi ſcribit poſt alios iuris Interpretes, quod fideiuſſor, qui de facto fuit coactus ſoluere vſuras, quæ tamen non debeantur, repetit à principali: & idem dicit quando iniuſtè condemnatus fuit: ita etiam obſeruate poſt Bartol. Bartol. Decium, & Menoch. quod debitor, qui fuit à Principe exactus, etiam iniuſtè, liberatur. Quod eſt notandum, quia frequenter per prouiſiones Regias, aut mandata Principum, extrahuntur à debitoribus inuitis quantitates pecuniarum, quas retinent, quacunque ex cauſa, etiam creditoribus eorum, aut intereſſe prætendentibus, non certioratus, neque vocatis.

Antonius Faber, ad tit. C. de ſolutionibus, definitione 9. fol. 1057. vbi adducit Senatus Sabaudiæ deciſionem, ex tempore 16. Calen. Ianu. 1588. quod ſcilicet debitor libertatur, qui auctore Prætore ſoluit, & ſeruata ea forma, qua Prætor præſcripſit; licèt Prætor male decreuerit, ſi modo per debitorem Iudex circunuentus non ſit: neque imputari debitori poteſt, cur à decreto, tanquam in iuſto non prouocauerit, cum ſi prouocaſſet, audiri non debuiſſet, quaſi cuius nihil intereſſet, l. prima, ff. de appellat. recipien.

Seraphinus, de priuilegiis iuramenti, priuilegio 47. ex n. 10. cum ſeq.

Ioannes Parladorius, lib 2. rer. quotidianar. cap. finali, 5. parte, §. 17. num. 8. & 9. vbi in propoſito dubio, num debitor liberetur, ſi coactus à Iudice fuerit, alteri ſoluete, quàm creditori, ex mente, & doctrinis aliorum reſoluit, quòd aut debitor creditoris cauſa fuit exactus; & liberario contingit: aut culpa ipſius debitoris; non liberatur: & addit, quod hæc diſtinctio, & ad cauſam ſequeſtri pertinere debet, & debitor bona fide verſati, & nihil in ea re, dolo, aut fraude agere, vt ſibi prodeſſe poſſit exceptio; quin ſi manifeſtum eſt, Iudicem creditori iniuriam facere, appellare debet, & creditorem certiorem facete, vt ſibi proſpiciat: & quod dolus, aut fraus arguitur ex his, quæ ſcribit textus, in. l. ſi fideiuſſor, ff. mandati, & in l. venditor, §. ſolet, ff. de hæred. vel act. vendit. ac denique ſtatuit n. 10. reſolutionem Iudici, aut apparitori exequenti factam, legitimam reputari, & debitorem liberate.

Ioannes pet. Fontanella, in commentariis, de pactis nuptialibus, clauſula tertia, gloſſa 2. ex n. 42. fol. 15. vſque ad num. 49. vbi ſequentia reſolutiuè proponit. Primum, quod ſoluens vigore mandati Superioris, etiam iniuſti, liberatur. Secundò, quod ſoluens iuſſu Iudicis alteri non eſt periurus, quamuis ſuo creditori ſoluere promiſiſſet, Senatus Cathaloniæ deciſionem adducit. Tertiò, quod ſoluenti iuſſu Indicis, non poteſt imputari, ſi non prouocaſſet: in quo (vt vides) Antonij Fabri reſolutioni conuenit. Quartò. quod ſoluens iuſſu Iudicis, facto maximè in iniuriam creditoris, liberatur. Quintò quod debitor moroſus ſoluens iuſſu Iudicis alteri poſt moram, non liberatur: quod ibi declarat, quia caſus fortuiti periculum ſpectat ad debitorem moroſum: & loquitur is Author in mandatis, quæ ſolent fieri iis, qui aliquid in Ciuitate tenent, quod ſit eorum, contra quos decretæ ſint repræſaliæ, vel aliquid eis debent; an ſoluendo huiuſmodi mandatorum vigore, etiamſi poſtea iniuſta reperiantur, liberentur: & citat Anton. Gamam, deciſ. 285. vbi per ſolum iuſſum Iudicis, ne ſolueret creditori, liberari debitorem, fuit in eo Senatu deciſum: & vltra eum, Blaſius Flores Gamæ Additionator ita notauit ibidem, & dixit, quod ea exceptio iuſſus Iudicis ſolet impedire viam executiuam. Sed quod Iudices ſolent, non obſtante interdictione, ne creditori ſoluatur, reum debitorem condemnare, oblata illi cautione indemnitatis; & tunc non deberet decimam, nec expenſas à debitore exigere, cùm ipſe non fuerit in culpa non ſoluendo.

Denique & vltimo loco, quæſtionem eandem tractauit ex profeſſo Ioannes Gutierrez, practicarum lib. 1. quæſt. 113. per totam: vbi principaliter dubita, vtrum ſequeſtrum factum debitori aliqua ex cauſa authoritate Iudicis, impediat executionem debit; & quod attinet ad propoſitum noſtrum, num debitor iuſſu Iudicis, alteri, quam creditori ſoluens, excuſetur: ſcripſit num. 3. debitorem, cui ante moram fit ſequeſtrum, teneri reſiſtere, & facere quicquid ei ſit poſſibile, nec fieret dictum ſequeſtrum, & factum reuocaretur, quia aliàs ſi ſponte ſoluit, cui Iudex iuſſit, vel agnouit dictum ſequeſtrum, non liberatur; idque argumento textus, quem citat, in l. ait prætor, §. permittitur. ff. de minoribus, ibi: Si allegans minorem eſſe, compulſus ſit ad ſolutionem, nihil ei imputandum. Ergo à contrario ſenſu, ſi ſponte agnoſcat, nec alleget minorem eſſe, non liberatur: & n. 4. inquit, cautum eſſe ipſi debitori, cui iubetur per iudicem, vt alteri ſoluat, vel reſtituat, quam cui eſt obligatus, vt antequam ſoluat, vel reſtituat, cum eodem præcepto Iudicis requirat creditorem ſuum, vt compareat coram ipſo Iudice, & dicat, doceatque de iure ſuo, ipſumque defendat quia debitor idem cogitur ſoluere, & non poteſt aliud facere, aliàs proteſtetur, quod ſoluens, cui Iudex iuſſit, libet erit, atque remanebit; quo facto, ſoluens alteri iuſſu Iudicis, ſecurus erit: & repetit num. 15. per totum, & maximè in illis verbis: Debeat prius reſiſtere, contradicere, & facere, quod in ſe fuerit, vt liberetur; quia alias, ſi ſponte ſoluat, vel offerat pecuniam debitam alteri, quam proprio creditori, non liberabitur ipſe debitor, cum voluntariè id fecerit, prout iam vidi in praxi obtineri, & de iure probaui etiam, & c. Poſtmodum in fine dict. quæſtionis 113. quamuis dubius ſit in eo, an debitor præcisè teneatur denuntiare domino, aur creditori, prout etiam dubius fuit Meuochius, ibi relatus: quod tamen contradicere, & reſiſtere, atque diligenter curate debeat ne ſoluat, expreſſim ſtatuit: & debitorem moroſum, etiam iuſſu Iudicis ſoluentem alij, quam creditori, non liberati, affirmat n. 9. in fine: prout etiam affirmat, & repetit ſuperiora eod. lib. 1. practic. quæſt. 81. ex n. 10. vſque ad n. 17. vbi inquit, quod ſoluens alteri, quàm cui debeat, mandato Iudicis iniuſto non liberatur: & n. 11. quod compulſus hoc caſu debet adhibere omnem diligentiam, quam poſſit, ne ſolueret illi, vt liberetur: & n. 12. quod debitor, qui compellitur iuſſu Magiſtratus alteri ſoluere, non tenetur priùs ſubite carceres, vel cruciatum; ſed agat quicquid honeſtè licet, vt non ſoluat ſalute ſua ſalue & n. 3. quod non dicitur coactus facere ille, cui Iudex iubet, niſi ipſe reſiſtat iubenti, & dicat ſe non teneri hoc facere: & n. 14. quod Iudex iniuſtè præcipiens, non liberat depoſitarium ſponte reddentem, & non appellantem: & n. 15. quod debitor qui iurauit ſoluere intra certum diem creditori, ſi Iudex præcipiat eidem ſub pœna ne ſoluatur, excuſatur, ſi appellet: & n. 16. quod conſilium erit in propoſito caſu, vt debitor requirat ſuum creditorem, cum præcepto ſibi facto de ſoluendo, aut reſtituendo Tertio, vt dicat de iure ſuo, quia cogitur ſoluere alteri, & non poteſt aliud facere, & ſic proteſtetur, vt ſoluendo ſit ſecurus.

Ex dictis itaque, & præcitatis omnibus Authoribus, apparet, quod cum in articulo prædicto, vtrum debitor appellare teneatur, vel non; an etiam creditori denuntiare, ſiue non; altercatio, & contrarietas fuerit inter Scribentes communiter; nonnulli ea requirant, alij verò contradicant; vt vides: id autem, quod de appellatione dicitur, nullibi in iure probetur, contrarium potius ex iuris principiis, & l. prima, ff. de appellat. recipien. eliciatur: vt Antonius Faber, eruditè, & vere intellexit, & alij quoque probarunt. Quod vero ſtatuitur de denuntiatione, ex iuris ipſius ratione, rectè fundari valeat; Senatus Regius Hiſpalenſis, rectiſſimè, & iuridicè in caſu occurrenti, debitorem, qui alteri ſoluit de mandato Iudicis, & condemnauit in fauorem creditoris, vt ei ſcilicet ſolueret, ac ſi de mandato Iudicis non ſoluiſſet, & ita quantitatis, ſic ſolutæ rationem non habuit. Quoniam nec bonam fidem debitori ipſe agnouit, ad quam tenebatur, vt Rota Genuenſis, dicta deciſ. 33. num. 7. ſingulariter obſeruauit: & expreſſim admiſit Antonius Faber, definitione nona, ſupra relata: cæteríque conueniunt; nec antequam ſolueret, aliquid paſſus eſſet cauſa creditoris, nec diligentiam adhibuiſſet, ne ſolueret; ad quam omnes iuris Interpretes ſuprà relati adſtringunt, libenter potius, & abſque contradictione aliqua mandato Iudicis paruit, quod abſque fraude, & circumuentione contingere non potuit. Idque maximè, cum debitor ipſe in mora ſoluendi conſtitutus fuiſſet, quo caſu per mandatum Iudicis non excuſatur, vt ijdem Authores vnanimiter probarunt, & hactenus de nona illatione.

Decimò infertur ad ea, quæ ſcripta, atque adnotata reliquit Fuluius Pacianus, in conſ. 152. lib. primo. Is namque Author, cum in ea verſaretur quæſtione, vtrum fideiuſſio de præſentando reo, toties, quoties Iudici placuerit, valeat, vt ibidem, num. primo, cùm ea verba, toties, quoties, contineant obligationem in infinitum, vt ibi etiam, num. 2. & 23. & præmiſiſſet num. 3. & 11. quod fideiuſſio non egreditur rem ſuper qua interponitur, nec intentionem agentium; vt ait Baldus, in l. prima, n. 3. ff. de in litem iuran. Marſilius, in rubrica, de fideiuſſoribus, n. 365. Flaminius Chartarius, deciſ. 13. num. 7. ita etiam præmiſiſſet Fuluius ipſe, num. 6. & 7. & 9. & ſeq. quod fideiuſſio limitata ad locum, vel ad tempus, non producitur, nec extenditur vltra locum, vel tempus; vt per Abbatem, Bald. & Alex. ibi relatos; & per Tiraquel. de retract. conuent. §. primo, gloſſa 7. ex n. 33. vſque ad 36. Menochium in conſilio 246. vbi vide, lib. 3. Manticam, de tacit. & ambi. conue. lib. 16. tit. 21. per totum. Maſtrillum, deciſ. 126. ex num. 6. cum ſeq. Flaminium Chartarium, deciſ. 13. per totum; inquit ſtatim Fuluius idem in hæc verba: Et ratio præter hæc, eſt, quia in qualibet fideiuſſione ſemper intelligitur clauſula, rebus ſic ſtantibus, & aliquo de nouo non ſuperueniente, vt omiſſis aliis plurima in noſtris terminis allegat Marſilius, in rubr. de fideiuſſor. n. 151. ſub queſt. 19. ſed fideiuſſio D. Guidi eſt, quod Pacianus ſtabit, & permanebit in domo, & quod requiſtus ipſum præſentabi: ergo debet intelligi cum clauſula, rebus ſic ſtantibus, & aliquo de nouo non ſuperueniente, id eſt, quod ipſum ſtantem, & in domo permanentem, ſemper requiſitus repræſentabit. Sed quia D. Gub. ipſum de domo extraxit, & in carcerem iniecit. & ſic res amplius non ſtant, prout ſtabant, ideo merito D. Guidus non tenetur, quia in fideiuſſoribus actus non operatur vitra intentionem agentium, vt notat [Ex Senatus Regij Hiſpalẽſis ſingulari admodum, & egregia definitione.] Marſi. in d. rubrica, de fideiuſſor. n. 165. & huic argumento non video, quod reſponderi poſſit.

Vndecimò, atque ex ipſis, quæ hactenus adnotata, & ſcripta fuere, ipſóque aſſumpto generali, quod diſpoſitio omnis intelligitur rebus ſic ſtantibus, in fertur ad quæſtionem, & caſum practicabilem, quo ſe aliquando inter alia fundamenta tuebantur, & coadiuuantur Senatus Hiſpalenſis aduocati nonnulli in caſu ex facto occurrenti, & per appellationem ab inferiori ad Senatum allato, in quo via executiua actum fuerat per Ludouicum de Roias contra fideiuſſores Didaci Maldonado, cum bona quædam immobilia ab ipſo Didaco in ſolutum eidem Ludouica pro debito pecuniario data, euicta fuiſſent. Dubitabatur namque, vtrum bonis illis, in solutum datis, euictis, agi poſſet per creditorem primæua actione contra debitorem, & contra fideiuſſores actione eadem primæua perſonali, vel hypothecaria: & reſpectu fideiuſſorum dubium principaliter excitatum fuerat, cùm contra ipſos via executia procederetur (vt dixi) & conſequenter datio in ſolutum, an & quando liberet fideiuſſores, & extinguat hypothecum, ſi ſequatur euictio, ita ut non poſſit rediri ad primæuam actionem; & quidem in fauorem ipſorum fideiuſſorum, vt contra eos nec ordinaria, nec executiua via procedi poſſet, ſicque nec conueniri primæua actione, quamuis bona data in ſolutum, euicta fuiſſent, provt Senatus decreuit; ſequentia magis vrgere videbantur fundamenta, & rationes.

Primò, quia certiſſimi iuris eſt, quod ſolutione eius, quod debetur, tollitur omnis obligatio, l. nulla. & l. obligatione, C. de ſolut. l. prout, ff. eod. tit. & Inſtitut. quibus modis tolli. obligat. per totum: & quando aliquid datur in ſolutum, pro aliquo debito, perinde eſt, ac ſi res ipſa debita ſolueretur: concludit Aretin. in l. ſingularia. colum. antepenult. circa finem, ff. ſi certum petatur: vbi Iaſon, num. 37. & Cagnolus, num. 168. & ideo ſicut ſoluendo id quod debetur, tollitur obligatio, ita & quando ali ud ſoluitur loco eius, quod debetur: quia aliud pro alio ſolui poteſt, conſentiente creditore, l. prima, §. an poteſt. ff. de conſtituta pecunia, l. item liberatur, §. qui partus, ff. quib. mod, pig. vel hypothe ſolui. & tradunt Doctores in l. 2. §. mutui datio. ff. ſi cert. pet. Action autem ſemel extincta per ſolutionem, vel alio modo, nunquam reuiuiſcit, l. eius qui, §. fina. ff. de iure ſi ſci. Gloſſa, in l. qui res, §. aream, ff. de ſolut. & in l. ſi cum quis, §. finali, ff. de furtis, vbi plures alios citat textus textus: Tiraquel. in l. ſi vnquam, verbo, ſuſceperit liberos, num. 191. in fine, C. de reuocand. donat. Zanchus, in hæredes mei, §. cum ita, 8. parte, numero 161. ad Trebel. & quod ſemel legitimè factum eſt, non retractur ex ſuperueniente cauſa, cap. factum legitimè, de regul. iur. in. 6. l. in ambiguis, §. non est nouum, ff. eo titul. & ita in terminis argumentatur Petrus Surdus, in conſ. 145. numero 15. & tribus ſeq. lib. 1. idem Surdus, deciſion. 113. num. 2. & ſeq. & deciſ. 266. ex num. 4. vbi in fauorem debitoris, quod contra eum agi non poſſit actione primæua; & pro fideiuſſore, vt liberetur per dationem in ſolutum à debitore factum, & hypothecæ extinguantur; quæſtionem reſoluit, ita quoque argumentantur, & reſoluunt poſt alios multos Fabius de Anna, in conſ. 35. & in conſ. 90. vbi plenè diſcutit hunc articulum. Aloyſius de Leo, in l. ſi prædium, C. de euict. Stephanus Gratianus, disceptation. forenſium, capi. 3. numero 1. qui pro certo id præmittit, & in quit, fideiuſſorem liberari per ſolutionem factum per debitorum principalem, & citat textum expreſſum, in principio, Institut. quibus mod. tolli. oblig. & in l. fideiuſſor. ff. de fideiuſſoribus, & Baldum, & Pariſium commemorat, atque ex num. 14. cum ſeq. id idipſum accipit in datione in ſolutum, vt quemadmodum ſolutione, ita etiam, & datione in ſolutum fideiuſſor liberetur.

Secundò deinde vrgebat in fauorem fideiuſſorum eorundem Gaſparis Roderici, de annuis redditibus, lib. 2. quæſt. 16. num. 60. & 61. reſolutio, atque obſeruatio; is namque Author in illo dubio, an reditus redimihilis ad rationem quatuordecimæ ſuper bonis liberis conſtitutis, ſi reducitur ad rationem vigeſimæ, maneat idem reditus cum priuilegio hypothecarum, & fideiuſſorum; ſemper in vna eadémque ſententia fuit, fideiuſſores ſcilicet liberari omnino, cum nouatur prior contractus; nec obligari ad ſecundum, ex l. nouatione, c. de fideiuſſoribus: quod ſi idem manet contractus, fideiuſſores non liberari ſicuti conſtat dicta quæſt. 16. n. 58. in illis verbis: Breuiter dicendum videtur, quod prior redditus adhuc ſubſiſtit, nec fideiuſſores illius liberantur: quia quando ſecundus contractus, per quem contrahentes voluerunt nouare primum, eſt nullus, & & inualidus, tunc per ſecundum, non dicitur receſſum à primo, vt in regula, Non præſtat. de regul. iur. in 6. &c. Et num. 60. ibi: cum ergo ſit idem contractus, non eſt neceſſarius aſſenſus nouus, nec hypothecæ, nec fideiuſſores reditus liberantur, ſed integrum ius creditoris ſaluum permanet quo ad omnia, penſionibus tamen diminutis. Et num. 61. ibi: Aut enim notantur prior contractus, & tuncrseditus ſecundus valide conſtituitur, ſed fideinſſores prioris reditus liberi permanent, nec obligantur ad ſecundum, d.l. nouatione, C. de fideiuſſoribus. Et iterum num. eodem, in verfic. Aut non nouatur prior contractus, & tunc non ſolum hypothecæ ſuſtinentur, ſed etiam fideinſſores obligati permanent ad reditum vigeſima, quiæ idem eſt contractus, nec fideiuſſores cauſari poſſunt, quod penſio reditus ſit diminuta, cum id cedat eorum lucro, & minus grauentur lenioribus vſuris, nec reditus oneroſior efficitur, ſed lenior, cum quatuor decima in vigeſimam commutatur. Sed datio in ſolutum eſt ad inſtar venditionis per quam transfertur dominium, & reputatur nouus contractus, qui extinguit omnino actionem antiquam, l. ſi prædium, C. de euict. vbi notarunt Cuiacius, & Aloiſius de Leo, n. 2. & 3. l. fin. C. ex quibus cauſis in poſ. eat. & cum multis Authoribus adnotarunt Fabius de Anna, in conſ. 35. n. 7. Petrus Surdus, dec. 45. & deciſ. 266. ex n. 5. melius in con. 145. ex. n. 24. lib 1. Alexand. Trentacinq. variar. reſ. l. 3. t. de ſolut. reſolut. 28. n. 4. fol. 143. qui antea dixerat n. 1. quod datio in ſolutum tenet incommutabiliter, & in ea non habet locum pœnitentia, l. cum dominam, C. de pignor. & ibi Baldus, & alij Scribentes, & idem probat. l. prima, C. ſi antiquior creditor. & l. ſucceſſuros, & ibi Baldus, & alij, C. de ſolut. Surd. eleganter, dec. 113. n. 5. vbi per totam deciſionem defendit, quod datio in ſolutum habet locum inuito creditore, cui fuit facta, contra vulgatum Decij conſ. 12. per totum, cui optimè ſatisfacit ibi: idque maxime, cum fideiuſſio ſtricti iuris ſit, nec poſſit extendi, ſublata ſemel obligatione per dationem in ſolutum, aut variata re, Iudice, cauſa, vel actione; ſicuti vtrumque probarunt Borgninus Caualcanus, d. 10. n. 11. part 4. Farin. in conſ. 59. n. 13. Anton. Faber, ad tit. C. de fideiuſſoribus, definitione 5. Full. Pacian. in conſ. 152. n. 3. & ſeq. & n. 11. & 13. Steph. Gratian. diſcept. forenſ. c. 104. n. 25. & c. 130. n. 27. & 28. qui in eadem, qua verſamur quæſtione, ſermonem facit: Cæuallos, 3. Part. commu. contra commu. quæſtione, 777. numero 5. & 4. parte, quæstione 900. numero 58. & 59. Flaminius Chartarius, deciſione 13. numero 6. & ſeq. & numer. 3. Maſtrillus, deciſion. 126. ex numer. 6. & ſeq. Sic ſane, atque in propriis terminis noſtris, quod quando principalis obligatio in aliqua ſui parte mutatur, velaltetatur, quod pet poſteriorem mutationem perempta intelligitur, vt nec fideiuſſor qui ipſi plincipali obligationi acceſſit, teneatur; poſt alios Authores adnotarunt, atque comprobarunt Berous, in conſ. 144. per totum, volumine 1. Burſatus, io conſ. 193. num. 7. & 49. lib. 2. Achilles Pedrocha, in conſ. 13. numero 73. & in conſ. 1. num. 149. & ſeq. Ioannes Gutierrez, de iuramento confirmat. prima parte, cap. 49. num. 12. Cardinalis Thuſcus, pract. concluſ. iuris, tom. 3. littera F. concluſione 317. vbi late, fol. 879. Menochius, qui rationem aſſignat, in conſ. 246. num. 11. lib. 3. Flaminius Charterius, deciſ. 13. num. 7. & 8. & 9. verè namque videtur fideiuſſor cum clauſula rebus ſic ſtantibus, & in eodem ſtatu permanentibus, ſe obligaſſe; eiſdem vero tebus mutatis, vel innouatis, deficere omnino conſenſum illius, qui neceſſariò requititur, & non præſumitur; vt per Menochium, & Chartarium, vbi ſuprà, & per Fuluium Pacianum, dict. conſ. 152. n. 10.

Rurſus & tertiò ponderabantur iura nonnulla, quæ euidenter probant, quod ſi res data in ſolutum creditori, euincatur, non poteſt agi primæua actione, quia per dationem remanet extincta, ſed agendum eſſe actione noua vtili de euictione, vt in l. eleganter, vbi Gloſſa, ff. de pignoratitia act. l. ſi prædium, C. de euiction. & in l. ſi libera, C. de ſentent. & interlocut. omni. iud. prout ea tria iura expendit, atque inducit Surdus, deciſ. 266. n. 6. qui eadem commemorat deciſ. 113. num. 3. & in conſ. 145. num. 20. & 21. lib. 1. quibus locis citat Gloſſas dicentes, ideò in aliquibus caſibus agi poſſe primæua actione, quia conuentum fuerat inter partes, vt non diſcederetur ab antiqua obligatione, ſi contingeret rem euinci; præſupponunt enim aliud eſſe, quando ceſſarat pactio. Quod Bartolus, in l. ſi quis aliam. ff. de ſolut & alij quamplurimi dicunt eſſe notandum, propter fideiuſſores, qui dati fuerunt in priori obligatione, ſed non in ſecunda. Et Caſtrenſis ibi, num. 4. dicit hoc ſingulare, & id ipſum concludunt Dinus, Cinus, Bald. Salicetus, Decius, Berous, Neguſant & Tiraquel citati per Surdum ibidem; aſſerentes quod ſi res datur in ſolutum pro pecunia debita, extinguitur prima actio, & hypothecaria ea ei accedens, nec recuperatur propter euiction em, ſed re euicta agendum ex empto: ídque ad modum notant propter fideiuſſores, & pignora primæ obligationis, quæ non ſunt in ſecunda, vt dixi, tenent quoque eandem reſolutionem Socinus, Gozadinus, Barbat. Alexand. Cagnolus, & Beccius, cum quibus firmiter ſic defendit Petrus Surdus, dict. conſ. 145. lib. 1. maximè n. 14. & ſeq. & n. 13. commemorat Cæpol. in cautela 123. vbi dicit, quod ſi debitor cum fideiuſſore det creditori rem aliquam in ſolutum, quæ poſtea euincatur, non poterit creditor ſequuta euictione, moleſtare fideiuſſores, quia actio primæua fuit extincta: & infert, quod ſi debitor non eſſet ſoluendo nullum remedium competeret creditori contra fideiuſſores Inſtruit perinde, vt recipiens aliquid in ſolutum id faciat cum reſeruatione, & proteſtatione, quod per dationem non intendit recedere à principali obligatione, & hypotheca: & id notandum, quia multi recipiunt in ſolutum, & remanent decepti: idem etiam quod Surdus, tenuerunt Iacob. Cuiacius, lib. 19. obſeruat. capi. 38. & in tractatu 8. ad Africa, & recitat. ſolem. ad lib. C. in d.l. ſi prædium, C. de euict. vbi etiam Aloyſius de Leo. num. primo, & ſeq. Vincent. de Franch. deciſ. 50. num. 7. primo parte. D. Felicianus de Solis, in appendice ad commentaria de cenſibus, 2. tom. cap. 5. numero 16. folio 201. qui cum excitaſſet quæſtionem, an euictis bonis datis in ſolutum, maneat ſaluum & integrum ius antiqui reditus annui; inquit veriorem, & receptiorem ſententiam eſſe, per dationem in ſolutum extingui hypothecam, & euicta re ipſa data in ſolutum, non dari, nec compo tere actionem primæuam, quia fuit extincta, ſed ſolum, vtilem actionem ex empto, ſiue aperte, ſiue à Iudice fuerit facta in ſolutum datio; & inde liberari fideiuſſores, pignora, & hypothecas, & in hunc modum concludit: Quare creditor annui reditus, à quo euicta res eſt, ſibi data in ſolutum, non habebit ex priori actione recurſum aduerſus fideiuſſores, neque aduerſus poſteriores creditores, quibus alia bona debitoris fuerunt data in ſolutum; ſed ſolam actionem vtilem ex empto poterit intendere aduerſus debitorem, & illius hæredes. Sed vt creditor periculum hoc effugiat, conſulunt Doctores, vt ſibi proſpiciat proteſtatione, quod re euicta, ſibi maneat integra & illæſa actio primitiua, quia tunc ex ea proteſtatione conſeruat illam, & re euicta poterit experiri rurſus fideinſſores, & tertios pignorum, & hypothecarum poſſeſſores & c. Stephanus Gratianus, diſceptat. Forenſ. capit. 2. ex num. 14. vſque ad num. 23. vbi in omnibus conuenit ſuperioribus reſolutionibus. Conuenit etiam omnino, & ipſa exornat Fabius de Anna, in conſ. 35. & in conſ. 90. quò loci, ex num. 5. vſque ad num. 14. dict. conſ. 35. communia Doctorum placita, de quibus ſuprà, recenſet, & ea ſequitur: & dicto conſ. 90. vbi octo principales conficit concluſiones, vt totam hane complectatur materiam: atque ex num. 16. vſque ad num. 21. optimè explicat textum, in l. ex ſextante, §. Latinus, ff. de except. rei iud. & dict. conſ. 35. ex num. 20. vſque ad num. 25. Surdus etiam, dicta deciſ. 266. num. 1. & 6. in fine, & num. 12. Stephanus Gratianus, dicto cap. 3. numero 5. Maſtrillus, dec. 120.

Prima itaque earum concluſio eſt, quod pignus rei propriæ non conſiſtit, & propterea hypotheca perditur ex ſuperuenientia dominij, l. neque pignus, ff. de regul. iur. l. ſi rem alienam, la 2. ff. de pignor act. idque, nedum, quando res prius erat propria; ſed etiamſi prius erat hypothecata, & demum dominium fuerit quæſitum, vt in primo caſu loquitur text. in d.l. neque pignus, & in ſecundo text. in dict. l. ſi rem alienam: ita obſeruat Fauius de Anna, dict. conſ. 35. num. 1. & trib. ſeq. & dicto conſ. 90. num. 1.

Secunda ſit concluſio, quod hypotheca non perditur ex ſuperuenientia dominij reuocabiliter, ſed remanet in ſuſpenſo, aut reuiuiſcit; ita probatur in d.l. ex ſextante, §. Latinus, ff. de except. rei iud. & per eundem Authorem, dicto conſ. 35. num. 4. & dicto conſ. 90. num. 2. qui propterea infert num. 3. quod ſi res mihi obligata, mea fiat, & demum euiucatur, prima hypotheca durat, quia res irreuocabiliter mea effecta non fuit, dummodò euinci poteſt. Hinc ſi meus debitor vendit mihi rem, quam pea priùs mihi obligauerat, & illa euinci poſſit ab aliquod creditore, potero me tueri primæua hypotheca, & hoc eſſe clarum (inquit Fabius ipſe) per text. in dict. §. Latinu, & in l. debitor, ff. ad Trebel. vbi agendo, vel tantum retinendo, dubitatur, & præſupponitur vtroque modo.

Tertia concluſio (quæ pertinet ad caſum præſentem) eſt, quod euicta re in ſolutum data pro debito pecuniario, non agitur actione primæua competente ex primo contractu, ſed actione vtili ex empto, prout ibi explicat Anna idem, n. 4. & 5. & 6. & ampliat n. 7. vt procedat, tam in adiudicatione, ſeu datione in ſolutum facta per Iudicem, quod tenuerunt etiam Surdus, Felicianus, Gratianus, & cæteri ſuprà citati.

Quarta concluſio eſt, quod licet euicta re in ſolutum data à parte, vel à Iudice pro debito pecuniario, quia eſt contractus ſimilis emptioni, agatur actione vtili ex empto, & primæua actio ſit funditus extincta; tamen quando in datione in ſolutum adeſt reſeruatio primæuæ actionis in caſu euictionis, tunc agitur primæua action; & quod tale pactum erit vtile propter fideiuſſores, qui forte eſſent in prima obligatione, &: hypothecam anteriorem tempore, prout latius ibi num. 8. & vbi omnino conuenit reſolutionibus ſuperioribus: & numero 9. & 10. quintam, & ſextam concluſionem adducit, quando detur ſpecies pro ſpecie, genus pro genere, vel genus pro ſpeciem qua ſe remittit ad reſolutiones communes Doctorum, de quibus ſtatim agendum eſt numero ſequenti: & quando ſpecies eſt ſoluta pro ſpecie, ex cauſa tranſactionis, etiam quod alias regulariter data in ſolutum ſpecie pro ſpecie, &; euicta, agitur actione primæua; tamen non agitur actione primæua, euicta te, cauſa fauoris minuendarum litium ſ, ſicuti Fabius ipſe de Anna obſeruat poſt Bartol. caſtrenſem, & omnes Doctores, in l ſi profundo, per illum tex. C. de tranſact. indèque infert, multo magis id; obtinere, quando ex cauſa tranſactionis datur ſpecies pro pecunia.

Septima concluſio eſt, quando datur in ſolutum res pro debito dotis pecuniario; tunc namque, euicta re illa in ſolutum data agi poteſt actione illa primæua, ob priuilegium dotis, l. qui res, ff. de ſolut. & ſtatim dicetur, atque obſeruauit ita Fabius, d. conſ. 90. num. 11. & n. 12. & tribus ſeq. octauam proponit concluſionem, quando ſcilicet creditor vendit pignus, & ex pretio conſequitur ſuum creditum, an debitor liberetur, ſi poſtmodum res euincatur, & duos caſus principales conſtituit, prout ibi videri poteſt: & hactenus de tertio fundamento.

Præterea & quarto loco, in fauorem fideiuſſorum ipſorum expendebatur ſingularis illa, atque notanda Petri Surdi diſtinctio & reſolutio (quæ ex communi Interpretum placito procedit) in conſ. 145. ex num. 34. vſque ad nu. 39. lib 1. qui ad explicationem quamplurimorum iurium, quæ antea adduxerat n. 12. per totum, textus ſcilicet in l. deferre, in fine ff. de iure fi ſci, in l. qui concubinam, § ſi hæres, de legat. 3. in l. ſi quis aliam, ff. de ſolut. & in l. ſi rem, eo, tit. &. in l. ſed reuocata, ff. de iure fiſci, & probare videntur apertè, non liberari debitorem, quando res tradita, non remanet penes creditorem recipientem; ſiue euicta re in ſolutum data, agi poſſe primæua action, inquit, diſtinguendos eſſe plures caſus, ex quibus dilucidè, & abſolutè apparet, euicta re, quæ fuit data in ſolutum, quando agi poſſit, vel non, primæua actione.

Primus caſus eſt, quando ſoluitur genus pro genere, vt pecunia pro pecunia, & tunc ſi, non ſit promiſſa euictio, agitur primitiua actione, ſiue ab initio pecunia facta non fuerit accipientis, ſiue deſinat ex poſtfacto eſſe apud eum, & ſiue id contingat ex defectu dominij, ſiue per hypothecariam, vt eſt textus, in l. deferre, §. finali, & l. ſeq. ff. de iure fiſci.

Secundus eſt caſus, quando datur ſpe cies pro ſpecie, & idem eſt, l. ſi rem, ff. de ſolut. l. libera C. de ſentent. & interlocunt. Tertius eſt, quando datur ſpecies pro genere, & tunc ſi genus conſiſtit in pecunia, non datur prima actio. Ita loquitur. l. ſi præſidium, C. de euict& l. eleganter, in princ. ff. de pignor. act ſi verò genus non conſiſtit in pecunia. tunc conuenitur debitor priſtina actione, l. qui concubinam, §. ſi hæres, ff de legatis 3. Quartus caſus eſt, quando datur genus pro ſpecie, & tunc ſi euincatur, non liberatur debito: ſed datur prima actio, quia tenetur facere genus accipientis, d.l. qui concubinam, §. ſi hæres, ita ſane præfatam diſtinctionem tradiderunt Gloſſa ordinaria, Bartolus, Baldus, & communiter Scribentes in d.l. libera, & in d.l. ſi præſidium, C. de euict. vbi Cuiacius, colum. finali. Idem Bartol. in d.l. ſi quis aliam, n. 2. & ſequuntur ibi Caſtrenſis, & reliqui; Fabius de Anna, d. conſ. 90. n. 10. Stephanus Gratianus, diſcept. forenſ. cap. 3. n. 17. & cæteri relati ſuprà, n. 53. & 54. Petrus Surdus, d. conſ. 145. ſub n. 34. qui dicit, quod ſecundum diſtinctionem propoſitam reſpondetur ad omnes illos textus, qui fuerunt ſuprà ponderati, & primò ad l. de ferre, in fine, quod procedit, quia ibi pecunia pro pecunia, & ita genus progenere ſolutum fuit: ad textum vero in l. qui concubinam, §. ſi hæres: quod loquitur, vbi genus ſoluitur pro ſpecie: ad l. ſi quis aliam, quod procedit, quando genus datum fuit pro genere: ad l. quires, quòd illud ſpeciale eſt fauore dotis, in qua ſubſiſtit prima actio, nec tollitur, ſiue pro ſpecie, ſiue aliter detur: ad l. Titius, quod ibi genus ſolutum fuit pro genere, hoc eſt, pecunia. Simili modo reſpondetur ad l. ſi rem, vbi genus datum eſt pro genere: & hac etiam reſponſione tollitur, l. ſed reuocata, Et ne verbalis videatur huiuſmodi diſtinctio, & ratione deſtituta, ponderanda eſt (inquit Surdus ipſe) inter prædictos caſus diuerſitatis ratio, quando pecunia ſoluitur pro pecunia, requiritur, quod in effectu pecunia efficiatur accipientis, & in eum transferatur dominium, aliàs non cauſatur liberatio: l. Iulianus, §. ex vendit. ff. de act. empt. præterea, vbi pecunia pro pecunia ſoluitur, non celebratur nouus aliquis contractus, niſi dominium transferatur. Non mirum itaque, ſi tunc reuocata pecunia, datur prima actio: non etiam (vt Baldus explicauit) inducitur contractus aliquis, ex cuius natura oriatur euictio, & propterea, niſi ſubſiſteret prima actio, remaneret creditor in damno, cum nulla alia actione, nullóque iuris remedioconſultum ſibi fit. Similiter, quando genus pro genere datur, vel ſpecies pro genere, quod tamen non ſit pecunia, vel ſpecies pro ſpecie, vel genus pro ſpecie; tunc, quia contractus non eſt ſimilis emptioni & venditioni, ſed potius permutationi, vel do vt des, non dicitur nouus aliquis contractus fieri, nec à prima obligatione receſſum videtur, niſi res tradita fiat accipientis, quia permutans tenetur ad dandum, l. prima, ff. de rerum permutat. vnde ſi rem non facit accipientis, non eſt liberatus. Sed quando ſpecies, vel quid aliud datur pro pecunia, tunc contrahitur emptio, l. 2. ff. pro empt. l. final. ff. de bonis autho. iud. poſſid. & in emptione non tenetur quis ad dandum, ſed tantummodò ad tradendum ſecuta ergo traditione. debitor liberatur, licèt res tradita euincatur: & hactenus ex ſententia communi Petrus Surdus. Quem refert, & ſequitur Stephanus Gratianus, d. cap. 3. n. 18. & quatuor ſeq. vbi eandem differentiæ rationem adducit: Fabius de Anna, d. conſ. 90. n. 10. qui ex n. 21. vſque ad num. 27. & d. conſ. 35. ex n. 30. vſque ad numerum 37. ſingulariter expiicat textum in d.l. qui res, ff. de ſolut in qua fauore dotis primæua actio durat, ſi res in ſolutum data, euicta fuerit: vide eodem conſ. 35. ex n. 25. & quatuor ſeq. vbi ſingulariter quoque explicat text. (quem Surdus non adducit, nec explicat) in l. reſcriptum, §. finali, ff. de diſtract. pignor. vbi durat actio primæua aduerſus debitorem, ob euictionem ſequutam: & in effectu, multum ad propoſitum noſtrum concludit, quod caſus præſens eſt diuerſus à caſu text. in d. §. finali, ibi namque creditor vendidit pignus, & recepit pretium ab emptore, & promiſit euictionem, tunc autem iuridicè ſtatuitur, quod liberatio ſtat in ſuſpenſo, & ſequuta euictione, agitur actione primæua: diuerſum eſt in caſu noſtro, quo creditor ſibi adiudicari fecit, ac præuio appretio in ſolutum recipit bona debitoris pro debito pecuniario, & ſic pro genere, quod conſiſtebat in pecunia, data fuit ſpecies, quo caſu hypotheca eſt extincta, ex d.l. eleganter, & d. l, prædium, cum ſimilibus.

Et hactenus de quarto fundamento, & de diſtinctione relata communi, quam iterum Senatus Hiſpalenſis in cauſa Franciſci de ſanta Ana, & Anæ Tauetæ, vxoris eius, ex vna parte, & Didaci Ramirez de Madrid, ceſſionarij D. Ioannis Vincentello, ſequuntus fuit, me præſente: cum ex cauſa iudicati, ſpecies, id eſt bona quædam immobilia data fuiſſent pro genere, quod conſiſtebat in pecunia, debito ſcilicet 800. ducatorum eidem D. Ioanni Vicentello, qui poſtmodum ceſſit ius ſuum D. Didaco Ramirez, & ſpecies, bona ſcilicet euicta, & reuocata fuiſlet iure aliorum creditorum potiori, ſcilicet per menſam Archiepiſcopalem Eccleſiæ Hiſpalenſis: nam cùm primæ ua actio extincta fuiſſet per dationem in ſolutum (vt ſæpè dixi) & non remaneret, niſi vtilis ex empto (vt etiam dixi) perſonalis autem ea actio duraret duntaxat per ſpatium viginti annorum iuxta l. 63. Tauri, vbi Antonius Gomezius, num. 2. notauit, & cum D. Paz, Couar. Parladorio, Matienza, Azeuedo, Menchaca, Ioanne Gutierrez, & aliis, Cæuallos, commun. contra commun. quæſt. tertia, num. 3. & ſeq. & quæſt. 173. & & 207. ex numero 30. viginti autem anni modo, ſed etiam 27. elapſi fuiſſent, præfatam Anam de Tauera, Franciſci vxorem abſoluit iuxta diſtinctionem relatam Senatus.

Quinto etiam loco dicebatur, quod licet nouatio hodie non inducatur, niſi expreſsè agatur iuxta text. in l. finali. C. de nouat. 15. tit. 14. parti. 5. cuius deciſionem exornant: & late explicant Antonius Pichardus, & Authores ab eo relati, in §. ex fol. 2160. Inſtitut. quib. mod. tolli. obligat. Ioannes Gutierrez, de iuram, confirm. prima parte, cap. 63. Parladorius, rer. quotidian. lib. 2. cap. fin. prima part. §. 12. limitat. 6. & lib. 3. differentia 50. ex num. 8. & §. primo, & 2. Petrus Surdus, in conſ. 385. lib. 3. And, Gaill, practicar. obſeruat. lib. 2. obſeruat. 30. & ibidem Græuæus, eius Additionator. Caualcanus, deciſ. 18. part. 4. Menochius, lib. 3. præſumptione 134. deciſio Rotæ 30 parte 2. in nouiſſimis, Ioannes Philippus. in ſumma vrtiuſaue iuris. ad tit. ff. de nouat. Hieronym. Cæuallos, pract. commun. contra commun. prima part. quæſt. 59. & 3. part. quæſtione 754. id tamen procedit, vbi actus ſubſequens ſe compatitur cum primo: ſed ſi inuicem non compatiantur, transfunditur prima obligatio in ſecundam, quia poſteriora derogant prioribus, l. ſi vnus, §. pactus ne peteret, ff. de pactis, l. cum plures, §. locator horrei, ff. locati, l. pacta nouiſſima, C. de pactis, & in propoſito, quod inducatur nouatio abſque expreſsione, quando vltimum pactum aduerſatur primo, eſt textus, in l. Valerianus, ff. de prætor. ſtipulat. & in l. omnes. ff. de nouat. & docet expreſsè Baldus, in ead. l. fin. num. primo, c. de nouat. vbi concludit, quod ſi extrinſecus intellectus ineſt de neceſſitate, vt quia primus & ſecundus contractus ſe non conpatiuntur, tali caſu, etiam hodie fit notatio ope exceptionis, & citat text. in d.l. Valerianus: idem Bald. in d.l. pacta nouiſſima, n. 10. vbi dicit Decius, in principio, dict. l. finalem non habete locum in contractibus incompatibilibus, quia ipſo facto derogatur primo per ſecundum. Idem Decius in conſ. 400. colum. penult. in fin. & in conſ. 464. num. 4. vbi inquit, quod ſi duo contractus ſe non compatiuntur, inducitur neceſſaria nouatio. quæ etiam hodie habet locum. non obſtante dicta l. finali, & id ipſum concludunt Berous, & Cagnolus, cum quibus Pet. Surdus, d. conſ. 145. n. 24. & 25. & vltra eum gaſpar Rodericus, de annuis reditibus, lib. 2. quæſt. 16. num. 58. 60. & 61. eandem doctrinam admittit. In præſenti autem caſu non ſe compatitur datio in ſolutum, facta de ſpecie, id eſt, de quibuſdam bonis immobilibus, cum prima obligatione de ſoluendo, quia datio in ſolutum venit ad extinctionem obligationis primeuæ. Rurſus, etiam poſt deciſionem dictæ l. finalis, inducitur nouatio, quando ex interuallo fit pactum diuerſum à primo; ſicuti concludit idem Surdus, vbi ſupra, n. 27. poſt Bald. Alexand. Decium, & Crauetam. Hic autem datio inſolutum poſt longum interuallum facta fuit, & ideo differt ab obligatione primo loco facta. Denique quando datio in ſolutum non nouaret præcedentem obligationem. tamen extinguere eam, quia aliud eſt, obligationem nouari, aliud in totum extingui: cùm enim nouatur, non perimitur in totum, ſed transfunditur in aliam, l. prima, iuncta l. ſtichum, §. legata, ff. de nouat. vt tradit ipſe Surdus. d. conſ. 145. n. 28.

Et hactenus de præfata Senatus Hiſpalenſis definitione, & de communi Interpretum placito, & reſolutione in propoſito articulo, cui ego non adfui, & expreſſim contradicunt Briſſonius, Cabotius, Hugo Donellus, & Antonius Faber, quorum ſpecificam faciam mentionem ad finem deciſionis ſequentis.

Superiori autem, ſciens, atque conſultò fideiuſſore, vt per dationem in ſolutum maneat liberatus, nec amplius conueniri valeat; fundamenta, & rationes adduxi tantum, & argumenta, & rationes contra prætermiſi ideo, quod definitione eiuſdem Senatus Hiſpalenſis ſequenti, illa omnia, longa ſerie commemorauerim, & adduxerim, atque ita, vno & altero loco ea recen ſere, congruum non eſſet, Rationes autem eaſdem contra fideiuſſorem, contra principalem etiam debitorem, vt actio primæua per dationem in ſolutum, non remaneat extincta, ſed hactenus duret, re euicta; ideo non diluendas, ſiue non eiſdem reſpondendum duxi, quod ſententia ipſa communi, & Senatus deciſione in dicta cauſa Ludouici de Roias amplexa, omnibus facili negotio reſponderi valeat, cum ex profeſſo reſponderit Petrus Surdus, dicto conſ. 145. ex num. 34. cum mult. ſeq. lib. 1. quod etiam ego in contraria ſententia, opinione, & contra fideiuſſorem ipſum, (non modo contra principalem) firmiter fuerim, & Senatus metipſe altera in cauſa ita definierit, vt ſtatim oſtendam, & magis videtur probare Antonius Theſaurus. quæſtion. forenſ. libro 2. quæſt. 88.

Cum itaque diebus præteritis lis, & controuer [Ex altera in eodem articulo Senatus Hiſpalẽſis egregia admodum, atque notanda definitione.]ſia mota, atque excitata fuiſſet ex parte D. Mariæ Oſorio pro debito pecuniario octo millium ducatorum contra fideiuſſores Ducis de Oſuna, nunc in Regno Sicilliæ Vice-Regis locum obtinentis, contra quos via executiua procedebatur, & executiuum decretum ab inferiori prolatum fuiſſet, à quo ipſi ad Senatum prouocauerunt, & Dux idem non modò non ſoluendo notoriè appareret, ſed etiam maximo ære alieno, & infinito creditorum concurſu oppreſſus, quia tamen bona quædam immobilia: vnos cortijos en la villa del Arahal, in ſolutum dederat ipſi Mariæ, quæ poſtmodum euicta fuere ex cauſa iudicati, & ſupremi Conſilii Regii Hiſpaniæ Senatorum ſententia, qua declaratum fuit, bona ipſa inalienabilia, atque maioratus, & vinculi perpetui fuiſſe, & ita ad antiquum ſtatum reuerti debete, nec in ſolutum dari potuiſſe, tunc inquam principaliter dubitabatur, fideiuſſor re euicta, quæ à debitore creditori fuit data in ſolutum, conueniri poſſit, vtilique actione teneatur, ac ſi res in ſolutum data non fuiſſet, ſi debitor principalis appareat non ſoluendo.

Et quidem prima facie pro fideiuſſoribus ipſis. vt omnino liberati fuerint per dationem in ſolutum à debitore factam, nec moleſtari iure potuerint, ſicque nec via ordinaria, nec executiua conueniri, fundamenta illa omnia, & rationes expendi poſſent, quæ definitione præcedenti Senatus ipſius Hiſpalenſis adducta fuere ex n. 44. cum ſeq. vſque ad numerum 60. atque ideo hic non repetuntur. Omnia namque eo tendunt, quod datione in ſolutum à debitore facta, vſque adeo debitum extinguatur, quod ſi res ipſa data euincatur, non poſſit amplius primæua actione agi per creditorem, ſed agendum ſit vtili actione ex empto. Indeque fideiuſſores, & pignora liberentur omnino, niſi proteſtatio illa facta ſit, quam vtilem admodum eſſe pro conſeruandis fideiuſſoribus ipſis, & pignoribus, ibidem ſcripſi: vbi in effectu partem fideiuſſorem longa ſerie comprobaui, cuius tamen fundamentis, & rationibus omnibus, ex dicto numero 44. ponderatis, vel vno ſolum verbo ſatisfieri poſſe, iuridicè, & verè à me adnotatur numeris ſeqq.

Senatus itaque Hiſpalenſis in prædicta cauſa contrarium definiuit, & executiuum decretum prolatum ab inferiori contra fideiuſſores dicti Ducis confirmauit (vt dixi) atque ita decreuit, fideiuſſorem per vtilem conueniri poſſe, ſi res data in ſolutum euicta fuerit, tametſi creditor pro conſeruatione fideiuſſorum & pignorum proteſtatus non fuerit. Senatus autem definitio (vt articulus hic fideiuſſoris, vtilis admodum & aſſiduus, dilucide, atque ex propoſito magis, quàm antea fuiſſet, explanatus relinquatur) ex ſequentibus comprobatur fundamentis, & rationibus manifeſtè. Ac primum quidem authoritate, & ſententia Gloſſæ, in l. deferre. §. finali ff. de iure fiſci: quæ apertè tenuit, quod eo caſu agi poſſit contra fideiuſſorem, & licet dubitet, an detur vtilis, vel directa actio, id tamen nihil refert, quia ſiue detur, vtilis, ſiue directa, vtroque caſu creditor conſequitur ſuum intentum.

Secundò probatur authoritate, & ſententia ſpeculatoris, in titulo de fideiuſſoribus, in fine: vbi vult, quod ſi debitor, qui fideiuſſorem dederat, tradat deinde in ſolutum prædium, poterit creditor conuenire fideiuſſorem per vtilem primam actionem, euicto prædio, quæ reſtituitur contra fideiuſſorem: & Speculatorem ſequitur Marſilius, in rubrica, ff. de fideiuſſoribus, n. 372.

Nec videtur concludere duplex ſolutio, quam in ipſo, quo verſamur propoſito, tradidit Petrus Surdus, d. conſ. 145. n. 39. videlicet quod Speculator intelligi debeat ſecundum iura, quæ allegat, ſic ſecundum terminos, l. Tittius, ff. de iure fiſci: vbi fuit ſolutum genus pro genere, hoc eſt, pecunia pro pecunia; tunc namque, & ſi non ſit promiſſa euictio agitur primæua actione (vt ſuprà dixi) verè etenim Speculatot indiſtincte, intellexit, contrarium, & contra fideiuſſorem conceſſit vtilem abſolute, etiam in terminis noſtris, & caſu præſenti; vt ibi apparet, & concludentius apparebit ex ſolutione, quæ traditur inferius ad text. in l. ſed reuocata, ff. iure fiſci: dum autem ſecundo loco Surdus ipſe reſpondet, quod Speculatorloquitur, quando debitor non eſt ſoluendo, & inquit, ita videri poſſe apud eum, & reddit rationem, quia eo caſu maior videtur ſubeſſe ratio reſtituendi ipſi creditori actionem iam extinctam, ne ſcilicet in damno remaneat, aperte comprobat iſtam noſtram ſententiam, & Senatus Hiſpalenſis definitionem, ex quo in caſu præſenti, quo Dux ipſe, qui pro debito pecuniario bona immobilia in ſolutum dederat, quæ poſtea euicta fuerunt, apparebat notorie non ſoluendo. Quod ſi dixeris, Surd. ipſum, eo in placito, atque in ſecunda hac ſolutione firmiter non manere, ex: quo in finalibus verbis dicti conſilij 145. dicit contrarium voluiſſe Cæpolam, cautela 123. de quo ſuprà, vt tunc ſcilicet nullo modo creditor poſſit ad fideiuſſores confugere: Reſpondebitur equidem, Speculatoris authoritatem, adeo magnam eſſe, vt Cæpolæ ſententiam non modò ſuperare, ſed & vincere quoque debeat. Rurſus, Surdum eundem, nequaquam inſiſtere eo loco in diſcutienda, & examinanda veritate eius articuli, an ſcilicet poſſit creditor agere contra creditores, ſaltem per vtilem, quando debitor principalis apparet non ſoluendo, prout conſtat ex his, quæ tradidit ibidem, ſed adhærere dumtaxat diſtinctioni illi, quam antea tradiderat ex num. 34. cum ſeq. Sic ſane, ſi articulum præfatum fideiuſſoris quoad vtilem actionem, ex propoſito examinaret, Speculatoris potius, quam Cæpolæ ſententiæ accceſiſſet, & ex deciſione textus, in l. ſed reuocata. 20. ff. de iure fiſci, totum fundamentum ſumeret.

Tertiò probatur ſententia & reſolutione Card. Franciſ. Mant. qui poſt Puteum, ita tenentem deciſ. 450. de tacitis & ambig. conuent. lib. 16. tit. 20. n. 23. & 24. fol. mihi 280. in hunc modum reliquit ſcriptum: Item, ſi creditor ſpeciem recipiat pro quantitate, fideiuſſor intelligitur liberatus. quia aliud pro alio ex conſenſu creditoris ſolui poteſt, l. 2. §. 1. ff. ſi cert. petat. l. item liberatur, §. 1. ff. quia. mod. pig. vel hyp. ſolui. & l manifeſti, C. de ſolut. & ſolutione omnis obligatio tollitur. In ſtit. quib. mod. tolli. oblig. in. princip. & l penult. ff. de ſolut. ſed eleganter quæritur, ſi ſpecies ſoluta euincatur, & debitor non ſit ſoluendo, an fideiuſſor conueniri poſſit; dicet aliquis non poſſe: quia, cum ſemel eius obligatio fuerit ſublata, l. eleganter, in princ. cum aliis proximè allegatis, non poteſt amplius reſuſcitari, l. qui res, §. aream. ff de ſolut. ſed ſuadente æquitate vtilis actio contra fideiuſſorem datur: quia non niſi ex euentu intelligitur liberatus, arg. d.l. qui res, in princ. & l. Titius, ff. de iure fiſci, nam cum principale tollitur ex rigore, non tollitur acceſſorium, quod ex æquitate ſuſtinetur, Bart. per illum text. in l. debitor. in princ. ff. ad Trebel. & ſeq. Alex. n. 6. ita cenſuit Specul. in tit. de fideiuſſoribus, in fine, n. 24. & in Rota fuit deciſum, Put. deciſ. 450. incip. Licet ſit communis opinio, lib. 1.

Quartò etiam ſpecificè probauit iſtam ſententiam Stephanus Gratianus, diſceptat. forenſ. c. 3. n. 17. nam cum dixiſſet antea n. 14. & 15. & 16. per dationem in ſolutum à debitore factam, extingui actionem primæuam, vt poſtmodum re euicta, non detur amplius regreſſus contra fideiuſſores, neque vlterius creditor poſſit hypothecaria experiri; ſtatim id limitat n. 17. nonnullis in caſibus, Inter quos præſens fideiuſſoris apponitur, vt conſtat ex illis verbis: vel quando debitor non eſt ſoluendo. Vt tunc ſcilicet fideiuſſor conueniri valeat; vt expreſsè ibi ſtatuitur, nec datio in ſolutum impediat vtilem actionem contra fideiuſſorem, & in fortioribus terminis probare videtur Theſaurus, forenſ. lib. 2. quæſt. 88.

Præterea & quintò loco facit, negari non poſſe, ſi verum amamus, nec verba Iureconſultorum reſtringamus, ac omnia illa iura, (textus videlicet, in l. eleganter, ff. de pignorat. act. l. ſi præſidium, C. de euict. l. ſi libera. C. de ſentent. & interlocut. omni. iud.) quæ ad hoc præcitari ſolent communiter, quod ſi res data in ſolutum creditori, poſtea euincatur non poſſit agi primæua actione, ſed vtili ex empto agendum ſit; nequaquam intentum noſtrum contra fideiuſſorem excludant, vtpote cum fideiuſſoris mentionem non faciant, nec aliquo modo articulum hunc (quod attinet ad fideiuſſorum ipſum) definierint, ſed duntaxat contra debitorem conceſſerint vtilem actionem, & primæuam actionem per dationem in ſolutum extinctam dixerint: cum etiam iura eadem aliter diſſolui, atque interpretari debeant, ſicuti ex Antonio Fabro, & Hugo Donello inferius notabitur: ex quo ergo de fideiuſſore nihil eis iuribus, nec aliis deciſum repetitur ſpecificè, non erit ex regula, illa generali controuerſia hæc fideiuſſoris definienda, ſed eo potius iure, aut textu, quo id ipſum deciſum, ac expreſſim ſtatutum fuerit, controuerſia hæc fideiuſſoris definienda: extat namque hac de re textus adsto expreſſus, vt nec torqueri poſſit, nec cauillari, in l ſed reuocata, ff. de iure fiſci, nam cum in l. præcedenti, incipi. deferre. §. vltimio, eiuſdem tituli. Iureconſultus dixiſſet, pecuniam auferri per fiſcum ei, qui cum erat creditor debitoris fiſci, in ſolutum pecuniam accepit, ſiue ſciens, fiue ignorans acceperit, inquit ſtatim in dicta lege. ſed reuocata: Sed reuocata pecunia, in fideiuſſorem liberatum vtilis actio dabitur. Quò equidem loci, ac etiam in dicta lege, deferre, §. vltimo, ponderari, atque obſeruari debebunt nonnulla, ad quæ Interpretes noſtri non ita animaduertunt; ac primum equidem ea, quæ inferius adnotabuntur, dum eorum recenſeatur ſententia, qui rein ſolutum data, euicta, hactenus remanere primæuam actionem, defendunt vbi de textu, in dicto §. vltimo agendum eſt, ac etiam de textu, in dicta lege, ſed reuoca. Deinde, fateri Iureconſultum, liberatum fideiuſſorem, & nihilominus creditori aduerſus eum vtilem conceſſiſſe actionem; vt inde remoueri debeat obſtaculum illud, quod pro fideiuſſore adduci poſſet contra definitionem Senatus Hiſpalenſis; videlicet extincta ſemel obligatione pet pecuniam in ſolutum receptam, aut per dationem in ſolutum, fideiuſſoris quoque obligationem extingui vt amplius ipſe non teneatur, & nihilominus in fideiuſſorem liberatum vtilem actionem dandam, reſpondet ipſe Iureconſultus: quemadmodum extincta primæua obligatione per dationem etiam in ſolutum, & re poſtmodum euicta, dandam creditori vtilem actionem contra debitorem, reſpondit Iureconſultus, in d.l. eleganter; prout Communis intelligit, ſed Recentiores reluctant. vt inferius dicetur; in quo hæc iura maximam conſonantiam habent, ſi eidem communi placito accedamus, fortaſſis hæc ita, quod maxima videretur ſubeſſe ratio reſtituendi ipſi creditorem actionem iam extinctam, ne ſcilicet in damno remaneat; non autem ratione alia, quam Petrus Surdus, d. conſ. 145. ſub num. 34. conſiderauit; æquitatis etenim tatio prædicta, id ipſum ſuadere videtur, vbi pro debito pecuniario bona immobilia, & ſic ſpecies data fuiſſent, nec reſtringi poteſt ad caſum illum, vt hunc excludat, quando debitor principalis ſoluendo non eſt, quia etiam militat æquitatis ratio, vt dixi.

Quod ſi replices, quod quæ ratio ſuaſit, vt directa contra debitorem actio reſtitueretur, in d.l. deferre, §. vltimo, eadem euincere debuit, vt contra fideiuſſores directa quoque actio daretur, non verò vtilis: idque maximè, quod fideiuſſoris acceſſio ſit & ſequela principalis obligationis. Reſpondetur equidem, actionem ſemel extinctam non reuiuiſcere, niſi expreſſim, vel reſcripto Principum, vel authoritate prudentum contrarium ſtatuatur; vt exemplum eſt in eod. §. vltimo, & in l. ſi cum quis, §. finali. ff. de furtis, l. quamuis, §. ſi mulier, ff. ad Velleianum cum traditis à Peralta, & Sarmiento, in l. Mæuius, 68. §. duobus, ff. de legat. 2. atque ideo non potuiſſe mero iure ſemel liberatum fideiuſſorem facto debitoris, iterum in priſtinam obligationem, inuitum, & reluctantem adduci, vt in liberatione, quæ ope exceptionis contingit, diſertè ſtatuit Iureconſultus, in l. vltima. ff. de pactis: quia tamen durum videbatur, reuocata pecunia, quæ cauſam præbuerat liberationi, fideiuſſorem omnino non teneri; vtilem actionem, ideſt æquam, iura dederunt: æquitatis ratio inde naſcitur nam creditores dum curant. vt diligentius fibi cautum ſit, fideiuſſores accipiunt, vel pignoribus ſibi proſpiciunt, vt certum eſt, & in principio. Inſtit. de fideiuſſoribus, exprimitur, vnde prorſus eſſet iniquiquum, reuocata per fiſcum à creditore prcu nia, debitoris fideiuſſorem liberari, & in manifeſtum periculum deducere debitum; quod non adeo in tuto eſt, ſi debitor principalis duntaxat in obligatione rermaneat, quam fi fideiuſſor quoque ſubſit, qui ſuſtineat onus obligationis. Sanè diſcrimen hoc inter directam & vtilem actionem, ſubtilem reſpicit iuris diſpoſitionem, nam quoad effectum vtraque actio eiuſdem poteſtatis eſt, & eandem habet virtutem, l. actio. ff. de negotiis geſtis, quam exornant Forcatulus, in dialogo 63. Cuiac. obſeruat. lib. 15. c. 11. Reuard. de authoritate prudentum, c. 3. & lib. 1. de præiudiciis, cap. 15. Coſtan. quæst. iur. c. 10. Duaren. diſput. libro primo, capite 11. Antonius Faber, coniecturar 4. cap. 7.

Cuiacius autem, ſub lib. 11. responſorum Papiniani, ad l. 20. ff. de iure fiſci. aliter explicat, poſt ſublatam ſcilicet priuato creditori pecuniam à fiſco, ſolutionémque reſciſſam, reſtitui priſtinam contra debitorem actionem, non directam, ſed vtilem, ita vt par ſit, eadèmque ratio contra debitorem, & fideiuſſorem differentiis exploſis, & ambo vtili tantummodo actione conſtringantur, quia directam ipſo iure ſolutio conſumpſerat, & extinxerat. Neque obſtat textus, in dicta l. deferre §. vltimo, vbi quæ reſtituitur contradebitorem actio, directa vocatur adeo apertè, adeo diſertè, vt nullus dubitandi locus relinquatur: Nam reſpondet Cuiacius ipſe, directam eò loci actionem appellari et comparationem eius actionis, quæ in fideiuſſorem reſtituitur, quæ non eſt principalis, ſed acceſſoria, illa autem directa, ideſt principalis, quia datur in reum principalem, proinde directa actio non apponitur vtili, ſed acceſſoriæ actioni, ſiue fideiuſſoriæ. Pro quo facit, quod directum & principale idem valent, ſicut directo & principaliter promiſcuè accipiuntur, & eundem prorſus operantur effectum, l. vltima, ff. de legat. 3. §. vltime, Inſtit. quod cum eo, hactenus Cuiacius, qui ſubtiliter, ingeniosè loquitur (vt vides) verè tamen Iureconſulti verba repugnant, qui adeo expreſſim dixit, actionem illam, quæ contra debitorem reſtituitur, directam eſſe.

Rurſus obſeruandum erit, in dicta l. ſed reuocata, nullum fiſci fauorem verſari in eo, quod actio vtilis contra fideiuſſorem liberatum competat creditori, ſicut etiam, quod directa reſtituatur contra debitorem ipſum: fiſcus namque iam pecuniam creditori ſolutam, ab eo reuocauerat. Atque ita non in fiſci, ſed in creditoris eiuſdem, à quo pecunia reuocata eſt, fauorem, actio directa reſtituitur contra debitorem, & vtilis datur contra fideiuſſorem, idque ob rationem ſuperius aſſignatam, & quia reſtituta actione directa, & vtilis quoque reſtitui debuit, cum fideiuſſoris obligatio acceſſoria ſit ad principalem, l. tertia, l. Vranius, ff. de fideiuſſoribus.

Denique obſeruandum eſt, articulum hunc actionis vtilis contra fideiuſſorem, & maximè debitore principali exiſtente non ſoluendo, maiori ex parte omiſſum ab Interpretibus noſtris, ſiue non ex profeſſo diſcuſſum, ſed per tranſitum dumtaxat dictum, datione in ſolutum à debitore facta, fideiuſſores liberari, etiam poſtmodum re euicta, ſed vtrum ipſi per vtilem teneantur, & maximè quando debitor notoriè ſoluendo non eſt, ex propoſito non ex. plicant. Sic ſanè, Doctor Felicianus de Solis, Fabius de Anna Vincentius de Franchis, & alij ſuprà commemorati pro Communi, authoritatem Gloſſarum & Specularis non expendunt, nec inſiſtunt in articulo eodem vtilis actionis contra fideiuſſorem, & deciſione textus, in dicta lege, ſed reuocata, qui fortaſſis vtilem conceſſiſſent, ſi ita inſiſterent, cum lex ipſa eam conceſſerit generaliter: nec reſtringi debeant ad caſum, quo genus ſolutum fuit pro genere, hoc eſt, pecunia pro pecunia; ſicuti ex communi Interpretum ſententia reſtringit Petrus Surdus, dicto conſ. 145. ſub numero 35. Si quidem ratio illa æquitatis, qua principaliter inititur, & ne in damno creditor remaneat, conſiderationis etiam ſuperioris, acceſſoriam inquam eſſe obligationem fideiuſſoris; ita æqualiter militet in caſu præſenti, quando ſcilicet pro genere in pecunia ſpecies ſoluta fuit, ſi debitor non ſoluendo exiſtit. Ratio autem illa petri Surdi, quod quando ſpecies, vel quid aliud datur pro pecunia debita, (vt in caſu ipſo præſenti,) tunc contrahitur emptio, in emptione autem non tenetur quis ad dandum, ſed tantummodo ad tradendum, ſecuta ergo traditione debitor liberatur, licet res tradita euincatur; Ratio inquam hæc, qua Petrus idem Surdus principaliter contendit, fideiuſſores liberari, non concludit quoad æquitatem, & ſummam illam rationem, qua textus, in dicta l. ſed reuocata, vtilem actionem conceſſit; quamuis vera ſit, ne directa competat contra ipſos fideiuſſores. Nam ſi ad liberationem fideiuſſorum, ſiue liberatos eos per dationem in ſolutum à debitore factam, Surdus attendit principaliter (prout attendit expreſſim) adhuc Iureconſultus, qui agnouit, & ſpecificè cauit, liberatum fideiuſſorem actionem vtilem conceſſit, ob rationem ſuperius adductam: atque ita non contradicunt, liberatum fideiuſſorem, & nihilominus ex pòſt factore euicta, aut reuocata pecunia, actionem vtilem contra eum concedi, quamuis in directa actione aliter dicendum eſſe, ratio eadem ſuprà propoſita ſuadere videatur. Atque ita id ipſum dicendum erit. quando ſpecies datur pro pecunia, ſi modo æquitas ſuggerat, vtilem dari contra fideiuſſorem, ſi debitor ſoluendo non ſit, cum & ſi debitor ipſe traditione liberetur, natiuitas vtilis actionis non impediatur contra fideiuſſorem, nam & extincta directa reſtituitur contra debitorem. in dicta lege deferre, §. vltimo, & contra fideiuſſorem liberatum vtilis, in dicta l. ſed reuocata.

Ex his equidem, aperta ratione (vt vides) ac vel vno dumtaxat verbo ſatisfieri, atque reſponderi poteſt omnibus illis, quæ ex numero 34. cum ſequentibus, latius adduxi; & per Surdum ponderantur, dicto conſilio 145. libro primo, & dicta deciſione 266. cum eò effectu tendant dumtaxat, quoad per dationem in ſolutum primæua actio extinguatur, etiam re poſtmodum, euicta; indèque & conſequenter pignora, & fideiuſſores liberentur, nam & liberatum fideiuſſorem, obligationèmque extinctam, agnouit Iuriſconſultus, in d. l. deferre, §. vltimo, & in d.l. ſed reuocata, & nihilominus contra eum conceſſit vtilem actionem, vt ſæpè dixi. Quod ſi replices, pecuniam pro pecunia debita ſolutam in caſu eorum iurium; reſpondebitur, id ipſum dicendum, & ſi ſpecies pro pecunia detur, cùm re poſt modum euicta, eadem æquitatis ratio militer, iuxta ea quæ ſuperius dixi. Reſpondebitur etiam, prout inferius reſpondetur, numer. 72. & ſub numer. 71. vbi etiam explicatur textus, in d.l. deferre, §. vltimo. Et hactenus de quinto fundamento pro deciſione Senatus Hiſpalenſis, & contra fideiussorem in articulo præfato.

Sextò denique, & pro eadem parte fortiter vrget quorundam Recentiorum (ſed grauiſſimi equidem nominis Authorum) ſententia, qui contra communes Doctorum traditiones non dubitarunt aſſerete, re in ſolutum data, euicta. veterem actionem creditori manere, ſed nihilominus ei actionem vtilem ex empto competere. Et eiſdem, in quibus verſamur, terminis, loquuntur, quando ſcilicet pro genere in pecunia, ideſt pro debito pecuniario, ſpecies, ideſt prædium, vel fundus inſolutum datur; nam in aliis tribus caſibus, quando ſcilicet genus pro genere non in pecunia, aut genus pro ſpecie, vel ſpecies pro genere datur: Bartolus etiam, & communiter omnes conueniunt, re in ſolutum data, euicta, primæuam actionem manere; ſicuti ex Petro Surdo, dicto conſilio 145. ex numero 34. cum ſequentibus, libro primo, & aliis iuris Interpretibus, annotaui ſuprà, ex numero 44. cum ſequentibus, & duntaxat dubitant quando datur ſpecies pro pecunia debita; tunc autem aſſerunt conſtanter, prmæuam actionem non durare re euicta, ſed traditione (ad inſtar venditionis) debitorem liberari, licet res tradita euincatur. Recentiores autem eo ipſo caſu à Communi diſſentiunt, & veterem actionem adhuc creditori manere affirmant, vt ſtatim dicetur. Quod ſi ita verum eſſe probetur, inde, & quaſi in neceſſariam conſequentiam inferri debebit, pignora, & fideiuſſores à nexu obligationis non liberati. Sicuti e contrario, ex ſententia communi in ferebatur, quod primæua actione extincta per dationem in ſolutum, pignora etiam, & fideiuſſores liberantur; nam ſi adhuc actio creditori manet, prout Recentiores ipſi contendunt, pignora quoque, & fideiuſſores tenentur, & Senatus Hiſpalenſis deciſo (quando deciſio textus, in dicta l. ſed reuocata, deficeret) in tuto maneret. Neu eſſet neceſſe ab æquitate illa in eo caſu ſolutionis pecuniæ pro pecunia, ad caſum ſolutionis ſpeciei pro pecunia, arguere ob eandem rationem. Quod itaque re in ſolutum data, euicta, vetus actio creditori manſerit, & nihilominus ei actio vtilis exempto competat; tenuerunt Briſſonius, in tractatu de ſolutionibus, pagina 228. latius Caboſſius, libro ſecundo, diſputationum, capit. 27. qui contrariæ ſententiæ argumentis reſpondet. Eleganter Hugo Donellus, in dicta l. ſi prædium, ex numer. 3. folio mihi, 735. Vbi concludit, euicta re in ſolutum data. veterem actionem de debito manere. Sed quod ea tes non facit, quominus etiam creditori competat vtilis empti actio, vt eſt in d.l. eleganter, ff. de pignoratitia action. & ita creditor habebit duo remedia, ex quibus quod maluerit, eligere poterit, vtilem nempe empti actionem, quæ pinguior cenſetur, & plenior, quam illa eſt, quippe quæ detur in id, quod creditoris intereſt, prædium euictum non fuiſſe, l. ſi tibi, C. de euictionibus. quod ſæpè pretium excedit, vt eſt in l. prima, in principio, ff. de actionibus empti, in eo enim continetur, & quanto pluris res valuit, & præterea, quæ in rem emptam, vt melior fieret, erogata ſunt, l. ſi controuerſia, 9. l. cum ſucceſſores, 23. C. euiction. vetus etiam, ſiue priſtina actio non contemnenda, cum per eam conſultum ſit creditori, etiam contra fideiuſſores, vel tertios poſſeſſores rerum hypothecæ nomine obligatarum, & ei prælatio temporis in tuto ſit, vt probatur in l. moſch. ff. de iure fiſci. Sed & vtilis eſt hæc facultas agendi ex priſtina obligatione, vt poſſit creditor ſtatim, atque conſtiterit, rem ſibi in ſolutum datam, alienam eſſe, vel pignori ſuppoſitam, etiam antequam res euincatur, contra debitorem agere; quod certè non poſſet, ſi ſolum vtilem empti actionem pro euictione haberet, non enim antequam res euincatur, agere poſſet. Itaque manere veterem actionem, etiam tunc neceſſe eſt, ſi nouatione non eſt ſublata. Nullam enim hic ſolutionem eſſe conuenit; Atqui nec nouationem vllam hic interueniſſe apparet; ſicuti Donellus concludit, & ita explicat textum in d.l. prædium, & in d.l. libera, C. de ſentent. & interlocut. omnium iudicum, & apertè præſentit, neceſſariam non eſſe cantionem illam, ſiue proteſtationem, quam Bartol. & cæteri requirebant, ne per dationem in ſolutum creditor videatur recedere à primæua obligatione, & hypothecis, & fideiuſſoribus: nam cum etiam ſi id, non dicatur, ex ipſius in ſolutum natura, tacitè actum videatur, ne priſtina obligatio extinguatur, ſed potius duret, neceſſaria non erit aliqua proteſtatio. Indèque & conſequenter ceſſabunt rationes omnes illæ, & fundamenta, quæ pro fideiuſſore expenduntur ſuprà, hoc eodem capit. ex numero 44. cum ſequentibus. Prout infrà, numero finali, reſpondetur eiſdem: eandem quoque admiſit ſententiam contra communem, Antonius Faber ad titulum, C. de euictionibus, in additienibus ad definitionem vigeſima, ſub numero vigeſimoſexto folio mihi, 1080. quò loci latè, explicat textum, in dicta lege, eleganter, ff. de pignoratitia actione, & conſtanter affirmat, falſum eſſe, finitam eſſe pignoris obligationem, ſiue receſſum à pignoribus, hypothecis, & fideiuſſoribus, per dationem in ſolutum à debitore creditori factam. Falſum item, receſſum eſſe à priori contractu per dominij impetrationem, uili ſub ea veluti conditione, ſi dominij impetratio teneret, ne alioqui noceret creditori, quod plus iuris habere cæperit, vt latius ibi. Vbi etiam concludit, vtrumque ſimul ſtare poſſe, & verum eſſe, vt non ſit finita obligatio, nec immutata cauſa pignoris, & vt vtilis actio ex empto competat creditori, vt in dicta leg. fi prædium, 4. C. de euictionibus.

Et hactenus de Senatus Hiſpalenſis egregia admodum definitione.

Ego verò, qui in puncto, & ſtricta diſputatione iuris, veriorem eam ſententiam, & omnino tenendam arbitror, & Hug. Donelli, Antonij Fabri, & ſequacium placitis libenter accedo: ſecundum quæ in Senatu Neapolitano iudicatum teſtatur Afflictis, deciſione octaua, vbi dici, quod re data in ſolutum, euicta, poteſt creditor redire ad priſtinam actionem hypothecariam: Et Senatus Mantuanus aliquando dubitauit de ſententia communi, vt teſtatur Surdus, deciſione 266. in fine: Vt abſolutè & diſtinctè magis, quàm hactenus fuerat præſens altercatio, & articulus diſcutiatur, & explanetur ſequentia (vt moris habeo) obſeruanda, atque conſtituenda duxi.

Inprimis, in actu practico, adeò receptam eſſe communem Interpretum ſententiam, quod ſpecie data in ſolutum pro; pecunia debita, euicta, agi non poſſit primæua actione, ſed quod illa extincta fuerit; item pignora, & fideiuſſores liberati per dationem in ſolutum; adeo receptam eſſe, vt vix ab ea, & diſtinctionibus illis communibus, de quibus ſuprà, & per Surdum, dicto conſilio 145. ex numero 34. libro primo, recedi poſſe videatur: Verè tamen, negari non poſſe, contrariam ſententiam, re in ſolutum data, euicta, veterem actionem creditori manere, ſed nihilominus ei actionem vtilem ex empto competere; veriorem eſſe, & iurium omnium deciſioni magis conſonam. Item contra fideiuſſorem, etiam in fortioribus terminis, quando ſcilicet per dationem in ſolutum liberatus eſt, eſſe caſum expreſſum in dicta lege, ſed reuocata, ff. de iure fiſci, iuncto §. finali, legis præcedentis. Atque ita multo magis aſtrictus remanere debeat fideiuſſor ipſe, quando priſtina obligatio remanſit, hoc eſt ſpecies pro pecunia debita data fuit in ſolutum, non pecunia pro pecunia, vt in caſu ipſo dicti, §. . finalis. Quod non videtur negaſſe, ſed potius de ſententia communi dubitaſſe Gaſpar Rodericus, de annuis reditibus, labro ſecundo, quæſtione decima nona, numero 44.

Secundò conſtituo, dationem in ſolutum ab emptione diſtingui, habere tamen vicem emptionis, & ei quoad plurimos iuris effectus ſimilem eſſe, l. 4. & l. finali, ff. quibus ex caſis in poſſeſſion. eatur, l. apud Celſum, §. ſi quis autem, ff. de doli exceptione, l. eleganter, in principio, ff. de pignoratitia actione, & expreſsè habetur, in dicta l. ſi prædium, C. de euictionibus, in illis verbis: Nam huiuſmodi contractus vicem venditionis obtinet. Sic ſanè quod ſimilis ſit emptioni, & venditioni quo ad iuris effectus datio in ſolutum, tradidit Afflictis deciſione octaua, numero quarto, & deciſione 573. numero quinto. Antonius Gomezius, in l. 70. Tauri, numero primo, qui in materia retractus hanc ſimilitudinem perpendit: Tiraquellus etiam, de retractu lignagier, §. 1. 8. numero primo: Pinellus, in l. 2. C. de reſcindenda, prima parte, capite quarto, numero octauo, qui in remedio illius legis eandem ſimilitudinem expendit: Laſarte, in tractatu de gabellis, capite ſeptimo per totum, & in pacto de retrouendendo, Couarru. variarum libro tertio capite octauo numero quinto, & in gabella, Parladorius, libro primo, quotidianarum, capite tertio §. ſecundo numero trigeſimo. Itaque quamuis ſimilis ſit, non tamen eadem eſt cum emptione, argumento textus, in l. quod Nerua, ff. depoſiti, & in l. mercis appellatione, ff. de verborum ſignificatione, nec prorſus in omnibus ei æquiparatur, prout nonnullis exemplis adductis oſtendit Caballinus, de euicti omnibus, §. quarto ex numero 39. Tiraquellus, de retractu lignagier, §. primo, gloſſa 14. Montaluus, in l. 13. verbo, Por otra heredad, titulo primo, libro tertio, fori. Laſarte, dicto capite ſeptimo, numero quadrageſimoſeptimo, & quinquageſimoſecundo, vbi recte conſtituit, dationem in ſolutum, neque emptionem eſſe, nec gabellam deberi, niſi in caſu, quo non ex communi creditoris & debitoris conſenſu, ſed eis in uitis, aut præter eorum voluntatem res in ſolutum daretur: cùm hæc m agis ſolutio ſit quam obligatio; & qui ita ſoluit potius velit negotium diſtrahere, quam contrahere, vt latius ibi exornat. Atque ita in dicta l. eleganter, & in dicta l. ſi prædium. Quia datio in ſolutum vera emptio non eſt, non propria, & directa actio ex empto, ſed vtilis creditori conceditur, & propter fictionem breuis manus, quia cenſetur creditor pecuniam ibi debitam à debitore accep iſſe, & ſtatim eidem illam pro re data in ſolutum numeraſſe. Et ita contractus emptionis, & venditionis non verè, ſed fictè celebratus videtur, & nihilominus rectè actio illa ex empto conceditur, nec enim ſolutio, quæ nulla fuit, debitorem à veteri obligatione eximere debuit, & ideo in id, quod creditoris intereſt, rem euidiam non fuiſſe, agitur, vt per Afflictum, dict. deciſione octauo, numero quarto. Caballinum, de euictionibus, §. quatro, numero 42. & eruditè aduertit Hugo Donnellus, in dicta l. ſi prædium, C. de euictionibus. Prout numero præcedenti retuli eum: & in principio legis ipſius numero ſecundo, & tertio, vbi ingeniosè obſtruat, quod quamuis prima. facie videretur dicendum, non poſſe emptionem contractam videri, cum res in ſolutum datur creditori, quia nihil de emptione dicitur, ſed apertè res in ſolutum datur, & qui dat in ſolutum creditori ſuo, id agit, vt negotium, & obligationem diſtrahat, non autem vt nouum contractum emptionis, & obligationem contrahar; nihilominus tamen rectè euicta re in ſolutum data, creditori empti actionem vtilem competere, quia ſcilicet contrahitur quaſi emptio, ſiue (vt inquit textus ille) , quia contrahitur id negotium, quod obtinet vicem emptionis, vt latius ibi exornat, dicens, debitoris primum propoſitum eſſe, vt vendat tem in ſolutum datam, quòd non habeat pecuniam vnde ſoluat, idcirco vendit rem creditori, vt pretium inde debitum, cedat in eam pecuniam, quam debet, atque ita compenſatione liberetur, & creditor quaſi emptor diiudicetur. Prout etiam diiudicauit, & agnouit Iacobus Cuiacius, (qui tamen communi acceſſit diſtinctioni, nec in ſententia Donelli remanſit,) recitation. ſolemn. in libros Codicis, in dictam legem, ſi prædium, vbi in principio inquit, non tantum emptori dari actionem de euictione, ſèd etiam ei, qui pro pecunia credita, vel pro pretio certo, aut incerto rei venalis, rem æſtimatam in ſolutum accepit, quia æſtimatio ſimilis eſt emptioni: & non tantum, qui emit numerato, eſt emptor, ſed etiam qui emit: æſtimatione, ideſt, data re æſtimata pro pretio, re euicta, quaſi emptor diiudicatur.

Tertiò conſtituo, dubium & altercationem Interpretum noſtrorum verſari, quando datur in ſolutum ſpecies pro genere, quod conſistit in pecunia, & ſic pro debito pecuniario, tunc etenim communis ſententia affirmat, quod priſtina actio non durat, ſed potius extinguitur (vt ſæpè dixi) Recentiores verò contrarium ſtatuunt, & veterem adhuc actionem creditori manere, ſed nihilominus vtilem ei actionem ex empto competere; rectius equidem ſtatuunt, vt ego arbitror, & in ſtricta iuris diſputatione verius, aſſeueraui ſuprà) . Et quid interſit, hac, an illa creditor experiatur; ex Hugo Donello propoſui ſub numero 70. cuius traditiones ibidem adduxi, quas nunc etiam ſequor; ſed ideo iterum non repeto, quod ibidem ipſæ videri poterunt. Si verò genus non conſiſtit in pecunia, quod tunc debitor, conueniatur priſtina actione, vnanimiter tradunt Antiquiores, & Neotherici, per text. in l. qui concubinam, §. ſi hæres, ff. de legatis tertio. Et id ipſum ſtatuunt, quando datur ſpecies pro ſpecie, aut genus pro ſpecie, vt tunc ſcilicet: priſtina quoque actio duret. Quando etiam ſoluitur genus pro genere, vt pecunia pro pecunia, quod & ſi non ſit promiſſa euictio, agatur primitiua actione, ſiue ab initio pecunia facta non fuerit accipientis, ſiue deſinat ex pòſt facto eſſe apud eum, & ſiue id contingat ex defectu dominij, ſiue per hypothecariam, per text. in dict. l. deferre, §. finali, & ſequent. ff. de iure fiſci. Vnanimiter etiam tradiderunt Antiqui, ſicuti ex communi ſententia obſeruauit Petrus Surdus, in conſil. 145. ſub numero 34. libro primo, quam Recentiores, qui eo in caſu non inſiſtunt, ſed duntaxat, quando ſpecies datur in ſolutum pro pecunia debita, . vt dixi. Ego veto inſiſtendum duxi, & etiam animaduertendum, quod cum pecunia ſoluta reuocatur, verum eſt agi actione primitiua, ilia tamen ex æquitate reſtituitur; ſic enim in dict. §. finali, ſcribitur, quod extinctam actionem Principes reſtituerunt. Idcirco Communis dicere non potuit ſimpliciter, primitiua actione agi, ſed dicere debuit, reſtituta ſcilicet; reſtituitur namque directa contra principalem, & vtilis contra fideiuſſorem, vt in, eodem §. final. & in dict. l. ſed reuocata 20. dicitur ſpecificè. Recentiores etiam dum dicunt, eandem actionem adhuc creditori manere, loquuntur (vt dixi) quando ſpecies datur in ſolutum pro pecunia; nam cum datur pecunia, ſi illa ex poſt facto deſinat eſſe apud accipientem; vere eadem non manet (manere namque, & eſſe reſtituram, ſtare ſimul non poſſunt) ſed reſtituitur, quamuis extincta fuiſſet propter qualitatem generis ſoluti pecuniæ ſcilicet: concluditur ergo, recepta opinione Hugo Donelli, Antonij Fabri, & ſequacium, eandem adhuc, & priſtinam actionem durare; non obſtare text. in dicta leg. deferre, §. finali,. & in dicta l. ſed reuocata. Quia loquitur, cum genus ſoluitur pro genere, pecunia ſcilicet, pro pecunia; quo caſu eadem durat, ideſt, eadem agitur, reſtitura tamen, vt ibidem exprimitur; ipſi verò loquuntur quando ſpecies ſoluitur pro pecunia.

Quartò conſtituo, reuera pro Recentiotum ſententia contra Communem, negari non poſſe, quin fortiſſimè vrgeant iura quamplurima, quæ congruè reſtringi non poſſunt, prout Communis ipſa contendit, cum generaliter adeo, & indiſtinctè loquatur, vt omnes caſus diſtinctionis communis comprehendant, & etiam præsentem includant, quando ſcilicet ſpecies datur pro genere in pecunia, id eſt, pro debito pecuniario, nam adhuc priſtinam actionem durare. tam in deciſione, quàm in ratione, velut manifeſtè concludunt: textus ſcilicet, in l. qui res, ff. de ſolationibus. Vbi euicta re ſoluta, agi poteſt primæua actione, quia talis ſolutio non liberat, niſi ex euentu, ſcilicet caſu, quo res remaneat apud recipientem. Et idem probat textus, in l. ſi rem, ff. de ſolutionibus. Vbi res, quæ in ſolutum datur, ſi non efficiatur perfectè creditoris, non liberatur debitor, & in l. ſi quis aliam, eodem titulo, vbi etiam remanet priſtina obligatio, euicta re data in ſolutum, & in l. Titius, ff. de iure fiſci, & in leg. qui concubinam, §. ſi hæres, ff. de legatis tertio, vbi legatarius ſerui, generali nomine, poteſt agere ex teſtamento contra hæredem, ad tradendum ſeruum, quando ſeruus ſemel traditus, fuit euictus, quia (vt ibi dicitur) non videtur datus is, quem legatarius habere non poteſt. Et per illum textum dixit Albanus in conſilio 2. numero 12. Quod ſi res data in ſolutum, ſit euicta, non liberatur debitor, ſed perinde eſt, ac ſi res data non eſſet. Itaque eorum omnium iurium ratio id principaliter euincit, vt priſtinam actionem conſeruet, quòd res data in ſolutum efficiatur perfectè creditoris, aut perfectè remaneat penes eum, vel non. Deinde faciunt etiam velut concludenter iura nonnulla, quæ in additionibus ad dictam definitionem 20. C. de euictionibus, folio 1080. Antonius Faber ponderauit. vt etiam contra communem conſtanter probaret, per dationem in ſolutum finitam eſſe pignoris obligationem, ſiue receſſum à priore contractu, aut priſtina obligatione, & actione, textus inquam, in l. penultima, §. primo, in. fine, ff. de exception. rei iudi. l. debitor, 59. ff. ad Trebellianum l. grege, 13. §. etiam, ff. de pignoribus, l. cum quis, 38. §. vltimo, ff. de ſolutionibus, l. ſi rem. 9. §. omnis, ff. de pignor. actione, l. libera, 8. C. de ſent. & inter lo. omni indic.

Quintò conſtituo, communem interpretum ſententiam omni iure deſtitutam, nec aliquo iure probari, quod per dationem in ſolutum ſpeciei pro pecunia, priſtina adhuc actio non maneat creditori: nam in primis animaduertendum erit, decepiſſe Interpretes noſtros, quod ſcriptum eſt in dicta l. eleganter, 24. ff. de pignoratitia actione, quaſi eius loci ſenſus ſit, quotieiſcunque dominium rei obligatæ acquiritur creditori, finiri obligationem pignoris, & à priore contractu adeo receſſum eſſe, vt priſtina actione exerceri nunquam poſſit. Quod tamen non ita eſt: ſic enim ſcriptum legimus in dict. l. eleganter, videtur finita eſſe pignoris obligatio, & receſſum à contractu; quod longè aliud eſt, Vidertur quidem vtrumque ita eſſe, ſed neutrum ita eſt, quia dominij acquiſitio poſtmodum reuocata, non mutat cauſam pignoris. vt diſertè ſcriptum eſt in d.l. ſi prædium, 4. C. hoc titulo, d.l. penultima, §. 1. in fine, ff. de exceptione rei iudic. l. libera, 8. C. de ſenten. & interloc. omnium iudicum, nec pugnat quod ſequitur, accommodandam eſſe hoc caſu vtilem, ex empto actionem. Nihil enim vetat, vtrumque verum eſſe, & quod volumus non finiri obligationem pignoris, & quod ait, actionem ex empto vtilem accommodari. Nam & vtrumque ita ſcriptum eſt in d.l. ſi prædium, 4. C. de euictionibus. Sic ſanè ad illum textum reſpondet Antonius Faber, vbi ſuprà, & latius oſtendit, in contrarium illum non vrgere. Adiicit etiam, quod totus ille locus ſibi videtur eſſe Triboniani potius quam Vlpiani, & quòd ideò ita ineleganter & inconcinnè exaratus eſt: & ſingula eius verba proſequitur, & declarat, vt velut concludenter oſtendat, falſum eſſe, priſtinam actionem ſublatam prout latius ibi videri poterit, longa namque ſerie proſequitur.

Præterea, pro communi nihil probat textus, in d. l. ſi prædium, 4. c. de euictionibus. Quoniam verum eſt, re data in ſolutum euicta, vtilem actionem ex empto competere, quaſi contracta emptione: & actionem veterem adhuc creditori durare, quaſi res pro re, vel pecunia ſoluta non facta accipientis, non ſuſtulerit priſtinam obligationem & actionem. Quomodo poſſe explicari textum illum, profitetur Cuiacius ibidem in principio, & conſtanter defendunt Donellus ibi, & Antonius Faber, vt ſuprà. Cabotius, lib. 2. d.c. 27.

Denique, textus in d.l. libera. 8. C. de ſentent. & inter lo. omnium iudicum, malè reſtringitur per Communem, & per Surdum, d. conſ. 145. n. 34. lib. 1. Cuiacium, lib 19. obſeruationum, cap. 38. vt intelligi debeat, quod ibi non res pro pecunia, ſed ſpecies pro ſpecie data fuit: quoniam id non apparet ex illo textu, ſed potius colligitur contrarium ex illis verbis, vel ob debitum reddendum. Quæ magis ad quantitatem pecuniæ referendam videntur. Item, & mentio dationis in ſolutum, quæ vt propriè verificari poſſit, neceſſarium eſt, vt pro pecuniæ numeratæ debito fiat, alioquin magis permutatio quædam cenſebitur; quod iidem, ſententiæ communis ſectatores probarunt, & agnouerunt Surdus d. cooſ 145. ſub n. 34. Steph. Gratianus, diſcept. forenſ. c. 3. ex n. 14. cum ſequent probatur etiam in l. manifeſti, C. de ſolutionibus, & in l. in rebus, C. de rerum permutation. Remanet ergo, textum; in d.l. libera, de re data in ſolutum pro pecunia debita, intelligendum eſſe; & nihilominus priſtinam actionem conſeruare, rei euictione ſecuta; quoniam priſtina actio non impeditur, quamuis propter ſimilitudinem emptionis, quam habet datio in ſolutum, vtili empti actione agi poſſit, vt ſuperiùs dixi. Indéque, vt pignora, hypothecæ, & fideiuſſores remaneant, nec liberentur à nexu obligationis, aliqua proteſtatio neceſſaria non ſit, vt ſuprà dixi; quamuis Bart. & Communis aliter conſuluerit.

Sextò conſtituo, non contemnenda, ſed potius notanda ea quæ pro explicatione text. in d.l. ſed reuocata, & in l. præcedenti, quæ incipit, deferre, §. vltimo, ff. de iure fiſci, adnotaui ſuprà. ſub num. 66. & 67. item facilius reſtitui directam contra debitorem ipſum in d. §. finali, vt pote princi aliter obligatum, quam contra fideiuſſorem, ſemel liberatum; & ideo vtilem tantum aduerſus eum competere, vt exprimit textus, in d.l. ſed reuocata. Et quare vtilis reſtituatur, cum obligatio extincta iam fuiſſet, sub d.n. 66. & 67. explanaui.

Septimò & vltimò conſtituo, iuxta ſuperiores obſeruationes manifeſtè deduci quam verè Senatus Hiſpalenſis in caſu propoſito, & dicta cauſa Ducis de Oſuna articulum definierit. Et ita tenendo, fundamenta illa omnia, quæ pro fideiuſſore expendi poſſunt, atque expenduntur ſuprà, prima eiuſdem Senatus definitione, ex numero 44. vſque ad numerum 61. vel vno ſolum verbo dilui, & ſubuerti, procedunt namque, ſuppoſito pro vero, quod re in ſolutum data, euicta, primæua actio adhuc non maneat creditori, ſed potius quod extincta fuerit; indèque & conſequenter fideiuſsores à nexu obligationis liberantur, pignora etiam, & hypothecæ; cum autem in puncto iuris contrarium verius defendatur, primam ſcilicet, ſiue veterem actionem creditori manere, nec extingui per dationem in ſolutum, conſequens equidem erit, ex dationis in ſolutum natura, abſque vlia proteſtatione, pignora, & fideiuſſores quoque manere; antecedenti namque illo deſtructo, deſtruitur etiam & conſequens, quod ex ipſo inferri dicebant Doctores, vt de ſe patet manifeſtè.

Rurſus, quando ſine veritatis præiudicio concederetur, liberatos fideiuſſores (quod nullo pacto dici poteſt) adhuc contra ipſos agi poſſe, euincit expreſsè ratio & deciſio dict. l. ſed reuocata: quæ in fideiuſſorem, etiam liberatum, vtilem actionem concedit; prout latius expendi ſuprà, ſub num. 68. vbi vide: & de his hactenus, quæ ſunt notanda, & ſingularia, quia ingenti ſtudio, & conſideratione ſic digeſta, & reſoluta, nec alibi ita elaborata, nec explicata.

CAPVT LX.

Ex eadem cap. præcedentis materia, & tractatu, & clauſula illa, rebus ſic ſtantibus (quæ in omni diſpoſitione ſubintelligitur) atque ex ea infertur ad caſum practicum, & aſſiduè contingentem, & in Regio Hiſpalenſi Senatu nunc definitum, ſed & ſpecificè, dilucidè explicatum; vtrum ſcilicet alimenta in certo termino, putà quatuor annorum, & incerta quantitate præſtandi obligatio & promiſſio à ſocero, dum filia nuptui tradebatur facta, & annis illis nondum elapſis, filia ipſa defuncta, per eius obitum extincta dicatur? an potius annorum ſequentium alimenta, aut eorum æſtimationem petendi ius, ad filium hæredem, patrèmque, eius nomine, tranſmiſſum de iure dicatur? Quod in effectu eſt dicere, vtrum alimenta finiantur cum morte filiæ, cuius occaſione, & matrimonij ab ea contracti, vel contrahendi, fuerunt promiſſa, & præſtanda à ſocero certo tempore, an verò tranſeant ad filios hæredes ipſius. Rurſus, alimenta relicta, ſiue promiſſa alicui domo, in qua præſtanda ſunt, non de ſignata; in cuius domo debeantur, hæredis ſcilicet, aut promittentis an legatarij, vel alendi? atque ita in ſimplici alimentorum promiſſione, vtrum alimentarius poſſit ea petere extra domum? Denique, alimenta in domo promittens aut diſpoſitione alterius debens, qui regulariter non tenetur extra domum ea præſtare, quibus in caſibus extra domum quoque præſtare, obnoxius eſſe debeat. Vide etiam ad finem huiuſce cap. nonnulla, poſt ipſum peractum ſcripta, quæ ad explicationem caſus alterius, in Regio Granatenſi Senatu occurrentis, adduntur, atque adnotantur.

SVMMARIVM.

- 1 Quæſtionis cuiuſdam, admodum practicæ, atque in Regio Hiſpalenſi Senatu definitæ, theſis, & ſpecies proponitur, & de veritate eius per totum caput inquiritur.
- 2 Alimenta promiſſa, ſeu relicta alicui cum certa temporis determinatione, finiuntur, ſi alimentarius interim decedat, nec reliqui temporis eius hæredibus debentur: & vide infrà, numero 39.
- 3 Alimenta habent de ſui natura determinationem ex illius perſona, cui debentur; ideo relictum etiam temporale habet tacitam conditionem, dummodo viuat tanto tempore legatarius.
- 4 Alimentorum legatum dicitur annuum, ideo pro primo anno eſt purum, & pro ſequentibus conditionale.
- 5 Alimenta regulariter finiuntur cum morte eius, cuius fauore promiſſio, aut obligatio eorum facta eſt.
- 6 Alimenta in perſona vnius aliud ſunt, quam in perſona alterius, & ſunt merè perſonalia.
- 7 Contemplatione certæ perſonæ facta promiſſio, vel legatum relictum, ipſi perſonæ cohæret, & conſequenter perſona extincta, dicitur quoque extingui.
- 8 Alimenta promiſſa à ſocero ſimpliciter filiæ, & genero, dum collocat filiam in matrimonium, an cenſeantur promiſſa perpetuo, hoc eſt, durante vita vtriuſque, infra num. 44. & 45.
- 9 Alimenta relicta propter filij vtilitatem his, qui cum eo commorati fuiſſent, ceſſant mortuo filio. Vbi & de materia l. illis libertis, 83. ff. de condition. & demonſtrationib. & infra, n. 56. & 57. vbi latiùs.
- 10 Alimenta ſimpliciter promiſſa, aut relicta, præſtanda eſſe in domo grauati, vel obligati, ex ſententia quorundam, contra vero ex veriori, & communiori ſententia. de qua infra, n. 22. vbi latè.
- 11 Teſtator, ſi plures habens domos, ſimpliciter legauit domum, & dubitetur de qua ſenſerit, præſumendum eſt, legaſſe domum ordinariam habitationis.
- 12 Teſtator, vbi aliquid mandat fieri in foro, intelligitur de foro illius Ciuitatis, in qua habitat.
- 13 Teſtator ſi legauit Eccleſia ſuæ parochiali, & duas habeat parochiales, præſumitur legaſſe illi, in quæ magis ordinariè conuerſabatur.
- 14 Teſtator, ſi iubeat aliquem domi ſuæ ali, de domo hæredis loqui intelligitur, non de modo propria teſtatoris.
- 15 Debitor, qui cæperit in vno loco ſoluere, ibi debet conueniri.
- 16 Hæres qui in vno loco ſoluit vnum legatum, cogitur reliqua eo ipſo in loco perſoluere.
- 17 Alimenta per patrem promiſſa in certa quæntitate, & pro certo tempore, dum filia nuptui tradebatur, non finiri mortua filia, in caſu, in initio huius cap. propoſito, & per totum diſcuſſo, ſed in filium hæredem filiæ tranſire. Et abſque onere commorandi in domo aui ipſius.
- 18 Vbi ſingulariter expenditur textus, in l. & in l. cum alimenta, 22. §. primo ff. de alimentis. & cibariis legatis.
- 19 Cauſa, quæ legatarij, aut eius, cui alimenta præſtanda ſunt commodum, & fauorem, reſpicit, non reſtringit legatum, vel promiſſionem.
- 20 Alimenta, quando expreſſe promittuntur in domo fauor, & commoditas ea promittentis, cenſetur in conſideratione habita, vt promiſſor extra domum ad nihilum voluerit obligari.
- 21 Secus vero, cum alimenta ſimpliciter promittuntur, quia tunc promiſſio ad fauorem alimentarij facta cenſetur.
- 22 Alimenta ſimpliciter promiſſa, domo ſcilicet, in qua præſtanda ſint, non deſignata, præſtanda eſſe extra domum. Atque ita in ſimplici alimentorum promiſſione, non eſſe obligatum alimentarium ſumere alimenta in domo obligati, ſed poſſe ea conſequi, & habere extra domum. Idque ex veriori Interpretum ſententia, contra relatos ſuprà, n. 10.
- 23 Quibus concludens, & verum reſponſum præbetur.
- 24 Pater filiam nuptam cogitur alere in domo mariti.
- 25 Ludouici Molinæ locus explicatur.
- 26 Alimento præſtare grauatus, vel obligatus, quibus in caſibus ipſa non in domo propria, ſed alibi pro alimentarij commodo præſtare debeat, & num. ſeq.
- 27 Alimenta peti non poſſe extra domum, quando relicta ſunt cum onere habitandi, vel in domo propria promiſſa.
- 28 Alimentarius, qui non eſt moratus in domo, non poteſt alimenta præteriti temporis petere, quando relicta fuerunt cum onere morandi.
- 29 Alimenta extra domum peti poſſe generaliter, abſque onere commorandi cum grauato, vel obligato, quotieſcunque iuſta cauſa ſubeſt non commorandi cum eo.
- 30 Alimenta extra domum, in qua habitare tenetur, ſub eo prætextu, petens, quod in ea pacificè non poſſit morari, quid probare teneatur.
- 31 Alimenta extra domum, in qua habitare tenetur, petens, vt dignoſcatur, an obtinere debeat, nec ne, quatuor caſus principales diſtinguendos eſſe, prout hic adnotatur, & Caſtrenſis, conſ. 167. lib. 1. expenditur.
- 32 Ioannis Oroſcij pro deciſione Senatus Hiſpalenſis locus velut expreſſus, & Pinſiani Prætorij, deciſio ponderatur.
- 33 Diſpoſitio omnis intelligitur ſemper rebus ſic ſtantibus, & in eodem ſtatu manentibus.
- 34 Alimentorum legatum relictum vxori per annum luctus, expirat, cum primùm vxor ad ſecundas conuolauerit nuptias.
- 35 Qualitas nominis determinans verbum, à quo diſpoſitio ſumit effectu, reſtringit, & limitat diſpoſitionem.
- 36 Alimenta ſi fuerint æſtimata pro certo tempore & postea alimentarius plus, vel minus vixerit, fit deductio, vel augmentum ex poſt facto, inſpecto tempore, quo alimentarius vixerit.
- 37 Ad factum obligatus, liberatur ſoluendo intereſſe, ſi factum præſtare non poteſt.
- 38 Adimpleuiſſe de iure videtur is, per quem non ſtat quominus impleatur.
- 39 Lex, ſi cum præfinitione, 20. ff. quando dies legati cedat, explicatur, & vide ſuprà, numero. 2.
- 40 Legatum intra annos, putà quinque præſtandum, ratam videlicet quolibet anno, vnum dicitur, & etiamſi legatarius interim moriatur, ad ipſius hæredes tranſmittitur.
- 41 Et multum quidem intereſt, an annuatim legatum relictum fuerit, an vero liberè & ſimpliciter, eius tamen ſolutio ad commodum hæredis diſtribuatur intra aliquod tempus.
- 42 Copula requirit concurſum omnium copulatorum.
- 43 Et vbi plura requiruntur, contractus perficitur ex vltimo.
- 44 Alimenta filiæ, & genero, ſi ſocer promittat, promiſſio debet intelligi pro vita vtriuſque, & vide ſuprà, n. 8. & infrà, n. 55.
- 45 Obligationes omnes, tam actiuæ, quàm paſſiuæ, in hæredes, & contra hæredes tranſeunt.
- 46 Etiam obligationes facti.
- 47 Et cum eadem qualitate actiua, vel paſſiua, quæ erat apud defunctum.
- 48 Dos vt promittatur, vel conſtituatur, à communiter accidentibus, plures cauſæ concurrere ſolent, fauor ſcilicet filiæ, cui datur, vt maritetur, & etiam vt alatur; cùm dos ſit loco alimentorum.
- 49 Et maritus onera matrimonij facilius ſuſtinere poſſit: faciliuſque ad matrimonium contrahendum alliciatur, & ne vxor, velut indotata, à marito contemnatur.
- 50 Rationes plures, vel cauſæ, quando concurrunt in diſpoſitione, vna ceſſante, non ceſſat diſpoſitio.
- 51 Cauſa ceſſante, non ceſſat effectus, iam conſummatus.
- 52 Vel vbi ius eſſet iam alicui quæſitum ex cauſæ exiſtentiæ.
- 53 Nec enim debent ex caſu quolibet ſuperueniente, reuocari illa, qua iam perfecta, abſolute, & conſummata fuere.
- 54 Legatum factum contemplatione perſonæ extinguitur, perſona ipſa extincta ante eius acceptationem, & acquiſitionem; non poſtmodùm.
- 55 Alimenta promiſſa à ſocero ſimpliciter filiæ, & genero, quo tempore durent; & ſupra num. 8. & 44.
- 56 Conſtitutio mixta, ſi deficiat per mortem, vel per caſum, non extinguit legatum alimentorum, ſpeciali eorum fauore. Quod exornatur, & explicatur l. prima, C. de legatis.
- 57 Extinguit tamen, quando eſt appoſita in fauorem eorum, cum quibus erat morandum.
- 58 Dos reſpectu vxoris continet titulum lucratiuum, reſpectu verò mariti titulum oneroſum.
- 59 Explicatur, l. Seio, ff. de annuis legatis, & vide ſuprà, nu. 9.
- 60 Voluntas tacita, quæ ex actu colligitur, non extenditur vltra quam ex actu de neceſsitate inferatur:
- 61 Soluens partem debiti, non cogitur alteram partem ſoluere.
- 62 Immunis ſoluens ſemel, non ſibi præiudicat, vt teneatur in futurum ſoluere.
- 63 Succeſſor beneficij recipiendo penſionem vnius anni, non cenſetur ratificare locationem annorum ſequentium.
- 64 Ferias, qui in vno actu non ſeruat, non ſibi præiudicat in reliquis.
- 65 Conſentiens in vno actu iudicij, non cenſetur conſentire in reliquis.
- 66 L. ſi fideicommiſſum, §. fin. ff. de iudiciis, quomodo procedat.
- 67 Hæres alimenta præſtat in loco ſui domicilij, non vbi alimentarius degit.
- 68 Debitor non tenetur debitum ferre ad domum creditoris, qui ſit diuer ſi domicilij.
- 69 Debitor tenetur debitum ferre ad domum: creditoris, qui eiuſdem ſit fori.

PRo dilucida, atque diſtincta huiuſce cap. explicatione obſeruandum, & conſtituendum erit primo loco, ex eiſdem regulis, & doctrinis cap. præcedenti adductis, & longa ſerie explicatis, & maximè ex aſſumpto illo generali, quod diſpoſitio quælibet intelligitur rebus ſic ſtantibus, & ſecundum præſentem ſtatum. Item, quod ex alio, ſiue futuro ſtatu, retùmve, aut perſonarum mutatione, varietur, ſiue mutetur, diuerſimodèque accipiatur; inferi quoque ad caſum alium practicum, qui diebus præteritis in Regio Hiſpalenſi Senatu modica contentione, & contradictione controuertebatur, & ſæpè in actu practico occurrere poteſt, neque ita ſpecificè reperietur alibi explicatus. Nam cum Ioannes Gallardus à Ceſpedes, certam dotis quantitatem in valore ducator. millium 18. D. Petro Ludouico de Tapia, cum filia eius nupturo, aſſignaſſet & promiſiſſet, pro parte ſolutionis dotis ipſius in prædicta quantitate promiſſæ, inter alia ſe obligauit in vna ex clauſulis, & capitulationibus matrimonialibus, alimenta in valore quatuor millium ducatorum, pro tempore quatuor annorum præſtiturum, mille ſcilicet anno quolibet. Poſtmodum autem matrimonio contracto, & filia intra primum annum defuncta (quæ & filium quemdam maſculum reliquit) in dubium excitabantur nonnulla: ſea de eo principaliter lis, & controuerſia mota fuerat; vttrum ſcilicet alimenta in termino quatuor annorum, & in quantitate quatuor millium ducatorum pro rata, & pro alimentis præſtandi obligatio, &, promiſſio à ſocero, dum filia nuptui tradebatur, ficta, & annis illis nondum elapſis, filia ipſi defuncta, per eius obitum extincta dicatur, an potius annorum ſequentium alimenta, aut eorum æſtimationem petendi ius, ad filium hæredem, patrèmque eius nomine traſmiſſum dicatur: quod in, effectu eſt dicere, vtrum alimenta finiantur cum morte filiæ; cuius occaſione: & matrimonij ab ea contracti, vel contrahendi, fuerint promiſſa, & à ſocero præſtanda certo tempore; an verò tranſeant ad filios hæredes filiæ ipſius; clauſula autem matrimonialis, ſuper qua lis præſens, ſic ſe habet: Item, quatro mil ducados, en que de conformidad de ambas partes ſe eſtiman, y corſideran quatro años, que los dichos quadan obligados debaexo de la mancomunidad que tienen fecha, de dar de comer, y caſa a los dichos don Pedro Luys de Tapuia, y doña Beatriz de Ceſpedes, ſu eſpoſa, y ſus criados, lo quatro años har de començar a correr deſde el dia que ſe despoſaren: y aunque los dichos alimentos de comida, y caſa importen mas cantidad, ſe moderan y taſſan en, los dichos quatro mil ducados.

Prima autem facie in fauorem dicti ſoceri, vt vel alimenta præſtandi obligatio, & promiſſio finiatur cum morte dictæ filiæ, cuius, & matrimonij ab ea contrahendi cauſa præſtanda erant; vel ſaltem non aliunde, quam in domo propria præſtare teneatur ſocer ipſe, etiam filia defuncta; ſequentia, magis adſtringere videbantur fundamenta. Ac primum quidem quoniam alimenta promiſſa, ſeu relicta alicui cum certa temporis determinatione, putà ad quatuor, vel quinque annos, aut aliud tempus, finiuntur, ſi alimentarius interim decedat, nec reliqui temporis, hæredibus eius debentur, vt eſt textus ſingularis, in l. ſi cum præfinitione, 20. ff. quando dies legati cedat, quem Bartolus ibi, dicit ſingularem: Iaſon in l. Stichum, §. ſtipulatio, n. 4. ff. de verborum oblig. Caualcanus de vſufructu mulieri relicto, n. 137. in fine, Stephanus Gratianus, diſcept. lib. 1. cap 104. Gratus, in conſ. 81. n. 21. cum duobus ſequentibus, & in conſ. 82. n. 5. & in conſ. 150. n. 153. & ſequent. lib. 4. Zucardus, in conſ. 58. n. 8. Socinus iunior, in conſ. 160. n. 4. & ſequent lib. 1. Bertazolus, in conſ. 83. n. 67. Cæſar Barzius, deciſ. Bononiæ, 79. num. 18. & deciſ. 80. n 13. Petrus Surdus, in commentariis de alimentis, tit. 5. quæſt. prima, n. 3. qui reddit rationem, quia alimenta habent de ſui natura determinationem ex illius perſona, cui debentur; ideo relictum etiam temporale habet tacitam conditionem, dummodo viuat tanto tempore legatarius, & omnis diſpoſitio intelligitur, rebus ſic ſtantibus, cap. 2. de renuntiatione, cum vulgatis adductis, capit. præcedenti. Et legatum alimentorum dicitur annuum, ideo pro primo anno eſt purum, ſed pro ſequentibus eſt conditionale, ſcilicet ſi is vixerit, cui fuit relictum, & ſic eo mortuo ad hæredes eius non tranſeat, l. in ſingulos, l. cum in annos legatum, ff. de annuis legatis, l. ſi Stichum, §. ſtipulatio, ff. de verborum obligationibus. Decius, Natta, Burſatus, & Simon de Prætis, cum quibus Cæſar Barzius, dicta deciſ. Bononiæ, 79. n. 1. & 2. & dicta deciſ 80. n. 13. nihil mirum ergo, quod contendatur in præſenti, finiri morte promiſſionem alimentorum, non obſtante præfinirione temporis quatuor annorum, prout etiam contendit, & fundat Stephanus Gratianus, diſcept. forenſ. lib. 1. cap 104. ex n. 36.

Præterea, & ſundò facit, quoniam in caſu propoſito ſocer ipſe ratione matrimonij contrahendi, & principaliter fauore filiæ, quam nupti tradebat, ſe obligauit ad præfata quatuor annorum alimenta, quæ etiam in fauorem filiæ eiuſdem æſtimata fuerunt ad rationem mille ducatorum ſingulis annis, & idcirco ea obligatio præſtandi alimenta, extincta cenſeri morte illius debet alimenta namque regulariter finiuntur morte ius, cuius fauore promiſſio, aut obligatio eorum facta eſt, & ſic ex parte eius, cui debentur, non tranſeunt ad hæredes, l. cum ij, §. modus, ff. de tranſactionibus, l. finali §. Dominus, ff. de vſufructu, l. Firmio, in fine, ff. quando dies legati cedat. Thuſcus, tom. 1. lit. A concluſ. 160. & ex multis Authoribus comprobat Stephanus Gratianus, diſceptation. lib. 1. cap. 104. Petrus Surdus de alimentis, tit. 5. b. 1. n. 1. & 2. & n. 12. vbi inquit, d.n. 2. quod alimenta in perſona vnius aliud ſunt. quàm in perſona alterius. Et ſunt, merè perſonalia, ideo tranſire non poſſunt ad hæredes. Et vltra eum Cæſar Barzius, deciſ. 79. ferè per totam, & dicta deciſ. 80. n. 1. & ſequent. Antonius Corduba de Lara, in l. ſi quis à liberis, §. idem reſcripſit, num. 76. & §. non tantum, num. 63. & ſequent. Et accedit, quod contemplatione certæ perſonæ facta promiſſio vel legatum relictum, ipſi perſonæ cohæret, & conſequenter, ea perſona extincta, dicitur quoque extingui: Abbas, in cap. 3. in fine, & Imola, num. 19. de teſtamentis. Ruinus, in conſ. 75. n. 8. lib. 2. Menoch. lib. 4. præſumption. 12. ex n. 15. & in conſ. 84. n. 15. & in conſ. 84. n. 15. lib. 1. Simon de Prætis, de interpretation. vlimar. voluntat. lib. 4. interpretat. 3. dubitat. 3. ſolut. 7. n. 12. fol. 476. ſed in caſu iſto videtur, dictum Ioannem Gallardum de Ceſpedes promiſſionem hanc, & obligationem alimentorum feciſſe filiæ contemplatione tantùm, ex quo de nuptiis eius tractauit, & idcirco alimenta in hæredes filiæ tranfire non debuiſſe.

Tertiò illud vrgebat, quod videretur ceſſaſſe, extinctamque fuiſſe cauſam, ob quam ſocer ipſe voluerit, præfinito tempore alimenta illa præſtare, matrimonij ſcilicet, & onerum eiuſdem, quæ maritus tenetur ſubire de iure cerrum, & vulgatum eſt, quæ cum ceſſauerit, ſtante filiæ morte, quæ omnia diſſoluit, §. deinceps, in authen. de nuptiis, cum aliis, de quibus per Corneum, in conſ. 103. num. 18. lib. 2. & in conſ. 249. ſub n. 9. lib. 3. per conſequens & ceſſaſſe, reſolutumque fuiſſe dictam obligationem, ad tex. in cap. cum ceſſante, de appellat. & in l. adigere, §. quamuis, ff. de iure patronatus, cum aliis, de quibus & per Tiraquellum in tractatu, de ceſſante cauſa, ex n. 11. cum infinitis ſeq. & ira ferè in terminis arguit Decius in conſ. 177. Iaſon. in conſ. 149. col. 1, lib. 4. Menoch. in conſ. 29. ſub n. 24. veſque ad n. 29. lib. 1. Facit etiam Antonius Corduba de Lara, in d. §. non tantum, ex num 62. cum tribus ſequen. vbi in eo dubio, an alimenta à ſocero promiſſa ſimpliciter filiæ, & genero, dum collocat filiam in matrimonium, cenſeantur promiſſa, & debeant præſtari perpetuò hoc eſt, durante, vita vtriuſque, concludit durare, dum matrimonium durat, vt conſtat ibidem, num. 63. in illis verbis: Fit enim in propoſito donatio, cauſa, & contemplatione matrimonij propterea non eſt veriſimile, vt de vnico actu donator ſenſerit: ſed ſimpliciter promittentis alimenta intentionem, eſſe vt præſtarentur, donec matrimonium conſtaret. Argumen l. cum quidam, ff. de annuis legatis, & numero 64. ibi: mihi autem ſuperior ſententia vera ſemper viſa eſt, vt pater filiæ & genero alimenta promittens ſimpliciter, cenſeatur promittere, dum matrimonium conſtiterit. Et per Surdum, de alimentis. tit. 5. q. 1. n. 14. diſſoluto ergo matrimonio, alimenta præſtandi obligatio non manebit.

Quartò deinde conſiderabatur pro hac parte textus, in l. illi; libertis, 83. ff. de condit. & demonstrat. vbi ſi alimenta relinquantur propter filij vtilitatem his, qui cum eo commorati fuiſſent, mortuo filio ceſſat legatum alimentorum, quia ceſſat cauſa finalis, propter quam motus fuit teſtator ad faciendum tale legatum alimentorum. Quem textum expendunt quamplurimi Authores commemorati per Laram, in dicta l. ſi quis: à liberi:, §. ſi quis ex his, num 199. & 200. Benintendum deciſ. &98. n. 2. & ſequent. Leand. Galganetum, de conditionibus & demonſtrationibus, prima parte cap 14. n. 7. & 8. & capit 15. ex n. 8. vſque ad, numer, 14. Signorolum, in l. prima, C. de legatis, n. 4. in fine, qui eſt videndus ex num. 1. vſque ad num. 8. vbi num. 4. addit textum difficiliorem, in l. Seio, ff. de annuis legatis, vbi teſtator quidam habens tres filios, quos hæredes inſtituit legauit cuidam Gaio annuos ſenos aureos, ſi Gaius negotiis liberorum præfuiſſet, ſicuti antea præfuerat paternis, præfuit aliquanto rebus liberorum & accepit ſenos aureos annuos: denique mortui ſunt duo ex filiis, qui inſtituerunt quoſdam extraneos hæredes, & ſic Gaius rebus vnius filij dumtaxat, ex tunc præfuit, decurſo autem anno, cum peteret ſenos aureos, Iureconſultus reſpondit, quòd. non deberentur integri, quia cum ſint duo mortui quorum negotiis præeſſe debuerat, & amplius non præſit niſi negotiis vnius, ratione autem viuentium partem dumtaxat. Ex quo colligitur, quod ſi eſſent omnes filij mortui, legatum eſſet penitus extinctu, ex quo pro parre extinguitur, quia pro parte filij fuerant defuncti. Ex quo igitur in caſu præſenti filia vnica duntaxat, quæ nupſit, deceſſit, videretur dicendum, quòd alimenta ſuerint extincta omnino, ex d.l. Seio. Atque etiam ideo quam propter ipſius filiæ vtilitatem aſſignata fuere, quaſi promiſſio reſpiceret perſonam generi, vt habitaturum, & commoraturum propter matrimonium cum dicta eius vxore defuncta idque iuxta deciſionem dict. l. illis libertis, 83. Ex qua videtur ceſſaſſe obligationem prædictam alimenta amplius præſtandi. Idque maximè, iuxta, ea, quæ adduxit Menochius, lib. 4. præſumpt 123. ex n. 15. Surdus, de alimentis. tit. 5. q. 4. n. 22. & 23.

Quintò etiam pro eadem parte ponderabatur, quòd licet alimenta præfato quatuor annorum ſpatio promiſſa fuerint à ſocero ſimpliciter, domo, in qua præſtanda erant, non deſignatâ; nihilominus tamen præſtanda ſint in domo grauati, aut obligati illa præſtare; ſic etenim reſponderunt, atque docuerunt Baldus, in ſua praxi, tit. de ſucceſ. ab inteſtato, quæſt. vltima. prout eum pro iſta parte refert Michël Graſſus, §. legatum, quæſt. 22. n. 3. in principio (qui ipſe contrariam ſuſtinet, vt inferius dicetur) idem Baldus, in conſ. 484. Caſus lib. 4. Bartolus, in l. Caio, §. Imperator, ff. de aliment. & cib. legat, & in conſ. 211. num. 5. lib. 1. cum quibus, & cum Alexandro, Socino ſeni. Iaſone, Ruino, & Pico, ſic reſolutiuè firmauit, & hanc opinionem admiſit Iacobus Menochius, de arbitrariis, lib. 2. caſu 170. n. 9. qui inquit n. 10. id ipſum procedere in alimentis vxori relictis, vt ea ſcilicet in domo hæredis præſtanda ſint. Idem Menochius, lib. 4. preſumptione 157. n. 52. in princip. Vbi ait, ſe commemoraſſe dicto caſu 170. n. 9. huius opinionis Authores, Bartol. Bald. Alexand. socin ſeni. Iaſon. Ruinum, & Picum, eiſdem autem addendos Riminald. ſeni. Iacob. Æmilianum, Rolandum, Decium, & Ioann. Baptiſtam Pontanum, qui ita quoque tenuerunt. Et improbat Simonem de Prætis, quod is Author teſtatur (& male, vt ipſe putat) contrariam ſen. tentiam eſſe communem. In quo potius Menoch. ipſe improbari debebit, vt inferiùs notabitur. Eandem etiam ſententiam, quod qui tenetur alimenta præſtare, non alibi cogatur dare, quam in domo propria; tenuerunt Ioſeph. Ludo. deciſ. Peruſina, 46. n. 9. Andr. Yſernia, & Palacios Rubi. prout eos retulit Corduba de Lara, in d. §. ſi quis ex his, num. 202. qui ipſe contrariam opinionem rectius tuetur, n. 201. vt inferius animaduertit: tenuerunt quoque Speculator, Yſernia, Palacios Rubi. Iacob. de Arenis, Bald. & Angelus, pro hac parte citauit duntaxat Petr. Surdus, (& articulum iſtum ex propoſito diſcutit) de aliment. titul. 4. quæſt. 14. ex num. 1. vſque ad num. 6. qui ipſe contrariam opinionem rectius amplectitur, vt ibi apparet, & inferius notatur.

Rurſus, & ſextò pro eadem parte vrget, in ſcripturis matrimonialibus, atque in clauſula relata, quæ ad litem præſentem attinet, dictum fuiſſe, que los ſuegros del dicho don Pedro queden obligados, y ſe obligan de dar de comer, y caſa a el, y a ſu muger, &c. Ex quo ſocer ipſe contendit, indomo eius præſtanda eſſe alimenta, nec alibi voluiſſe eum illa præſtare. Nam verbum domus ſimpliciter probatum intelligitur de domo ordinaria proferentis. Ita Comenſis, Bald. Iaſon. Socin. Iun. Hierony. Gabriel. Beroius, Guilliel. Benedict. Petr. Pechius, & Grammar. cum quibus Menoch. in conſ. 259. n. 2. & n. 12. lib. 4. & præſump. 129. n. 1. & duobus ſeqq. lib. 4. vbi dixit, quod ſi teſtator plures habens domos, ſimpliciter legauit domum & dubitetur de qua ſenſerit, præſumendum eſt, legaſſe domum ordinariæ habitationis. Et confert textus in l. quæ conditio, §. vltimo, ff. de condit. & demonſtrationibus, vbi ſi teſtator aliquid mandat fieri in foro, intelligitur de foro illius Ciuitatis, in qua habitabat: & ibidem § Socinus ſcripſit, n. 4. verſ. fi in vna: quòd ſi teſtator legauit Eccleſiæ ſuæ parochiali, & duas habeat parochiales, præſumitur legaſſe illi in qua magis, atque ita ordinariè conuerſabatur. Refert Menochius dicta præſumptione 129. n. 3. & vltra eum magis ad propoſitum noſtrum facit Ruinus, in conſ. 80. n. 3. lib. 2. & in conſ. 81. numer. 9. &. 16. eodem lib. quem ſequitur Rolandus, in conſ. 22. num. 14. lib. 1. Cordub. de Lara, dicto §. ſi quis ex his, num. 205. Inquit namque quod ſi teſtator iubeat aliquem domi ſuæ ali, de domo hæredis loqui intelligitur, non de domo propria teſtatoris; cum fauore hæredis hoc, dixiſſe cenſeatur, vt minori ſumptu alimenta præſtet. Ita paritet dicendum videtut in præſenti, quod ſocer ſe obligans ad domum, & cætera, duæ ad alimenta pertinent, de domo propria intellexiſſe cenſeatur, non vero de alia, propter rationem prædictam minoris ſumptus, & maioris commoditatis.

Denique, & vltimo loco facit, quod dictus D. Petrus Ludouicus de Tapia, & poſt contractum matrimonium cæpit alimenta percipere in domo propria ſoceri, & mortua etiam vxore, filia dicti ſoceri, continuauit aliquo tempore, alimenta ipſa in eadem domo percipere; ex quo videtur, ſibi præiudicium paraſſe, vt cogatur ibidem perſeuerare, vbi cæpit alimenta percipere. Sicuti probat textus, in l. fideicommiſſum, §. finali, ff. de, iudiciis, Gloſſa magna, in l. quod legatur, poſt medium, ff. eodem, vbi dicit, quod debitor, qui cæpit vno in loco ſoluere, ibi debet conueniri Refert. Petrus Surdus, de alimentis, titula quarto, quæſtione 19. num. 21. vt probet, quod hæres, qui in vno loco cæpit alimenta præſtare, cogitur exinde eodem in loco perſeuerare in ſolutione, & hoc voluiſſe Iaſonem, Dueñas, & Prætis ibi relatos: & addit, fortius dixiſſe Angelum, ibidem ab eo commemoratum, quòd hæres, qui in vno loco ſoluit vnumlegatuimcogitut reliqua eo ipso in loco perſoluere. Quod ſi ita eſt in debitore, vel obligato ad alimentorum præſtationem, dicendum videtur in creditore, aut eo, cui alimenta præſtantur, vt ex receptione eorum vno in loco, cogatur exinde eodem in loco perſeuerare, vt alimenta ibidem percipiat.

Verum ſuperioribus omnibus non refragantibus, fuit contrarium in Hiſpalenſi Senatu reſolutum, & definitum; præſtandi ſcilicet alimenta per ſocerum præmiſſa, obligationem non ceſſaſſe, nec fuiſſe extinctam pet mortem dictæ filiæ in propoſito caſu, ſed potius in filium eius hæredem ius illa petendi tranſijſſe, teneríque ſocerum vnoquoque anno quantitatem illam mille ducatorum hæredi ipſi, & patri eius, vſque ad quadriennium perſoluere, etiam ſi pater ipſe, filiæ defunctæ maritus, extra domum ſoceri commoretur, alimentáque petat, & ita poſſe eum alimenta in dicta quantitate extra domum petere.

Et ad iuſtiſicationem, & comprobationem huius ſententiæ dicebatur primò, obligationem prædictam præſtandi alimenta, ſimplicem non fuiſſe, aut non ſimpliciter quatuor annorum alimentorum ad rationem mille ducatorum ſingulis annis promiſſionem fieri; ſed pro parte, aut ratione dotis promiſſæ à ſocero dicto Domino Petro obligatum ſocerum ipſum præſtare per ſpatium quatuor annorum alimenta ea, in quæ diuiditur quantitas illa pro ſolutione partis dictæ dotis, vt conſtat ibi: Item, quatro mill ducados, en que de conformidad de ambas partes ſe eſtiman, y conſideran quatro años, en que ſe obligan de dar de comer, y caſa a los dichos. Et ad ſolutionem primi argumenti dilucidè, & ſingulariter oſtenditur infrà, vbi obſeruatur, multum intereſſe, an alicuius quantitatis legato relicto, vel promiſſione facta, ſolutio exonerandi hæredis, vel promiſſoris gratia, in plures penſiones, ſiue annos diuidatur; prout fuit in caſu præſenti, nam cum ſocer promiſiſſet 18. millia ducatorum pro dote, ſtatim aſſignauit in quibus rebus ſolutio fieret, ac in vltima partita appoſuit clauſulam nunc relatatam: Item, quatro mill ducados. & c. An verò ſimpliciter relinquantur, aut promittantur alimenta cum certa temporis præfinitione; atque ita alimenta hæc, ſuper quibus lis excitata, pleno domino, & iure pertinent, ad alimentarios in quantitate dictorum quatuor millium ducatorum, quæ ſunt pars ſolutionis dotis promiſſæ: habendi, exigendíque alimenta in ea quantitate ius transfertur in dictæ filiæ defunctæ filium, & hæredem eius; iuxta textum in l. quarta, ff. de alimentis, & cibariis legatis, in illis verbis: pleno dominio habent, & non per ſolum vſumfructum: & iterum, ibi: poſt diem autem cedentem; ſi qui mortui ſint, ad ſuos hæredes hæc tranſmittent. Idcirco dictæ clauſulæ verba relata: ſe obligan de dar de comer, y caſa, & illa: alimentos de comiday caſa. Cauſam promiſſionis, & obligationis, non vſumfructum voluntarium exprimit, nec ſignificant, ex ſingulari deciſione textus, in l. cum alimenta 22. §. primo, ff. de aliment. legat. in illis verbis: Illam autem adiectionem, vt habeant, vnde ſe paſcant, magis ad cauſam prælegandi, quam ad vſumfructum conſtituendum pertinet. Quibus iungenda erunt eiuſdem §. verba alia, in principio poſita, dum dicunt: quifratris ſui libertis alimenta debebat, is teſtamento vineas, cum hac adiectione reliquerat: vt habeant, vnde ſe paſcant: ita ſane in caſu præſenti factum eſſe apparet; ſocer namque, qui ad certam dotis quantitatem, ſcilicet 18. millium ducatorum ſe obligare voluit, & ex cauſa dotis promiſſæ, eius quantitatis debitor remanebat, cum 14 millium ducatorum ſolutionem aſſignaſſet; quatuor millium remanentium, vt haberent eo tempore, vnde ſe alerent, cum ea adiectione alimentorum promiſit, ſolutionemque in quatuor annos diuiſit: & ita ad modum prædictum expendit illum textum Iacobus Cuiacius, in l. cum hi, §. qui tranſigit, circa finem, ff. de tranſact. Dionyſius Gothofredus, in ſcholiis ad dictam l. 4. ff. de aliment. & cib. legat. textum etiam, in d.l. 4. ſingulariter expendunt in propoſito poſt alios multos Authores, Simon de Prætis, de interp. vltimar. volunt. lib. 4. dubitatione 11. numero 2. folio 424. Dilectus, de arte teſtandi, tit. 6. cautela 23. ſub numero 2. Cæſar Barzius, deciſ. Bononiæ 80. numero 10. & 11. qui verba ſingularia profert in propoſito noſtro, ibi: in quo etiam conſideratum fuit in fortioribus terminis, quod poſtquam eſt factum relictum certæ quantitatis pecuniarum domino Paulo, etiam ſi dominus testator addidiſſet, quod ei relinquebat ad alimenta, demonstraret nihilominus proprietatem quantitatis relictæ pertinere ad legatarium.

Secundò deinde, & pro eadem parte facit, quod obligatio prædicta, ad modum relatum alimenta præſtandi; in quatuor annos diuiditur, & ad eam ſummam reſtringitur vtriuſque fauore, ſoceri inquam dotem promittentis, quo facilius & commodius alimenta, in dictos quatuor annos diuiſa, ſoluere poſſit; quo caſu mortua filia extingui non debet obligatio; vt ad ſolutionem primi argumenti, & l. ſi cum præfinitione, ff. quando dies legati cedat, explicationem notabitur: mariti autem, in cuius fauorem principaliter fit promiſſio, aut æquè principaliter, ſicut vxoris, quo prædicto quatuor annorum tempore facilius ſupportare valeat onera matrimonij, nec aliunde alimenta quærendi ſibi, vxori, & familiæ, neceſſitate, & onere prægrauetur; vt etiam ca alimentorum promiſſione, ſic diuiſa, potius augeatur, quam diminuatur dot is promiſſæ quantitatas: & ideo dicitur in ipſa clauſula relata: Y aunque los dichos alimentos de comia, y caſa, importen mas cantidad, ſe moderan, taſſan en los dichos quatro mil ducados. Atque ita, ne in mariti fauorem, & ad augmentum dotis inducendum, promiſſio inita, in eius damnum redundet, aut diminutionem operetur, contra notiſſim iuris principi, neceſſariò ſequitur dicendum, alimenta omni caſu præſtanda fore in dicta quantitate, nec nomine, aut voce alimentorum limitari, aut reſtringi promiſſionis ipſius effectum, aut quantitatem eam quatuor millium ducatorum: Cauſa ſiquidem quæ legatarij, vel eius, cui alimenta præſtanda ſunt, commodum & fauorem reſpicit, non reſtringit legatum, vel promiſſionem ipſam; ſed perinde habetur, ac ſimpliciter dictorum quatuor millium ducatorum promiſſio fieret, nec ſolutio in cauſam alimentorum eorum diuideretur; idque, vt tranſmiſſio in hæredes non impediatur. Ita ſane poſt alios Authores quamplurimos obſeruarunt Pet. Surdus, de alimentis, tit. 2. quæſtione prima, numero primo, & ſeq. & numero 26. & ſequentibus. Mantica, de coniectur. vltimar. voluntat. lib. 6. titulo 14. ex numero 13. Simon de Prætis, lib. 5. dubitatione 8. numero 89. & ſeq. folio 399. Hieronymus Gabriel, in conſilio 108. libro primo. Stephanus Gratianus, diſceptation. forenſ. cap. 138. Cæſar Barzius, deciſione Bononiæ 79. numero 8. & 25. & ſeq. & 32. vſque ad 52. Galganet. de condit. & demonſtrat. 2. parte, cap. 4. quæſt, nona, ex numero duodecimo, & in commentariis de vſufructu. cap. 30. ex n. 4. atque ex numero 15. cum ſeq. ita quoque ego notaui, & comprobaui.

Præterea & tertio loco pro eadem parte (quando ſuperiores omnes rationes, & aliæ, quæ adducuntur ſtatim, adeo concludentes, deficerent) non mediocriter vrget, certiſſimum & indubitatum eſſe, in caſu præſenti, prout ex verbis clauſulæ matrimonialis apparet expreſſim; promiſſionem, & obligationem alimentorum prædictam, factam fuiſſe ſimpliciter, domo videlicet, in qua præſtanda ſint, non deſignatam, ſiue non cautum ſpecificè, quod in domo promittentis præſtari alimenta deberent; at idcirco dici non poſſe, quod ſolus fauor ſoceri eiuſdem, alimenta promittentis, conſideratus fuerit, tunc non que intelligitur eſſe conſideratus, & commoditas ipſius in conſideratione habita principaliter, quando alimenta ſunt expreſsè promiſſa in domo, & ſumus in caſu claro, quod promiſſor extra domum ad nihilum voluit obligari. Quòd ſingulariter ſcripſit Anania, in conſ. 54. verſiculo, & licet ſit fauor. columna prima. Refert, & ſequitur Fuluius Pacianus, in conſilio 134. numero vigeſimo nono, & numero vigeſimo ſexto, & ſeq. & n. primo, vbi poſt multos Authores ſcripſit, quod promittens alimenta in domo, non eſt obligatus quicquam alimentario præſtare extra domum, ſi per eum non ſtetit, quominus prædicta alimenta in domo recipetentur: & numero ſexto, & ſequentibus, & numero quinto: vbi ſingulariter inquit idem Pacianus, quòd licet promiſſo alimentorum, reſpectu obligationis contineat merum fauorem alimentarij, tamen reſpectu præſtationis reſpicit merum commodum, & merum fauorem promittentis, quando in domo promittuntur, cui ſine dubio minus graue eſt, præſtare cibaria, quam alimenta; item maius commodum eſt, ea præſtare domi, quam foris; item in domo eſt magis vtile ea præſtare ad menſam communem, quàm ſeorſum in camera ſeparata; iuxta notata per Bartolum, Baldum, Alexandrum, Caſtrenſem, Natta, Gratum, & Beroium quos d. conſilio 134. & præcitato numero 5. cum ſequentibus, ipſe Pacianus refert, & repetit in conſilio 112. num. 92. & 95. & ſequentibus. & num. 104. & 105. vbi inquit quòd quando promiſſio alimentorum non eſt ſimplex, ſed eſt limitata ad domum; alendus in domo, non poteſt extra domum alimenta obtinere, niſi per eum qui eſt obligatus alere ſteterit, quominus in domo debita alimenta recipiat. Quamuis inquam ita ſit, quando alimenta expreſsè ſunt promiſſa in domo; attamen quando alimenta ſimpliciter promittuntur, non deſignatâ domo, promiſſio ad fauorem ſtipulantis, ſine eius, cui alimenta promittuntur, facta cenſetur, & quod ei melius: & commodius videbitur inſpici, atque eligi debet; & ita quod poſſit ipſe alimenta extra domum (ſi voluerit) conſequi. Ita ſanè colligitur ex his, quæ poſt alios Authores ſingulariter, & vtiliter tradidit Fuluius ipſe Pacianus, d. conſil. 192. ex numero 93. & numero 191. Quæ equidem, & tradita per eundem Authorem dicto conſilio 134. ex numero primo, vſque ad numerum 20. ſi originaliter prælegantur, apparebit dilucidè, &. veriorem, & receptiorem ſententiam fuiſſe, alimenta ſimpliciter promiſſa, domo ſcilicet, in qua præſtanda ſint, non deſignata, præſtanda eſſe extra domum: atque ita in ſimplici alimentorum promiſſione, non eſſe obligatum alimentarium ſumere alimenta in domo obligati, ſed poſſe ea conſequi, & habere extra domum. Quod eiſdem in locis nunc relatis, firmiter tenuit Fuluius idem Pacianus, & maximè d. conſil. 112. numero. 101. dixit hanc ſententiam probari in l. 3. & in l. libertis, § finali, ff. de alimentis, & cibariis legaris: & eam tenuiſſe Gloſſam, Bart. duobus in locis, Baldum Angelum, Fulgoſium, Caſtrenſem, Iacobinum, Iaſonem, Beroi. quos ibi citat: & vere omnes illi ita ten uerunt, vt ipſorum ſcriptis apparet. Grammat. etiam deciſ. 101. n. 57. qui eiſdem in terminis, in quibus verſamur, loquitur, ſcilicet in alimentis promiſſis à ſocero filiæ, & genero, quando filia ipſa nuptui tradebatur; & filia, aut genero à domo ſoceri, aut patris diſcedente; vt nihilominus extra domum alimenta petere poſſit, ex quo cautum non eſt, quod in domo ſoceri præſtari deberet. Graſ. §. legat q. 22. n. 3. & 4. qui citat Bartolum, Cuman um, Iaſonem, & Pechium, ita tenentes, & intelligit, in ipſis terminis, in quibus verſamur, quando ſimpliciter legata, aut promiſſa ſunt alimenta, & teſtator non expreſſit, quod magis præſtari debeant in domo, quàm in alio loco. Corduba de Lara, in d. §. ſi quis ex his num. 201. vbi pro hac parte citat Dinum, Iacob. de Arenis, Caſtrenſem, Iaſonem, Alexand. Ruinum, Rolandum, Gratum, Franciſcum Marcum, & Paulum de Montepico, Berous, in conſ. 185. Viſo. numero 4. verſic. & tenendo hanc conclu. volumine primo. Fuluius Pacianus, dicto conſilio 112. numer. 101. Petrus Surdus. de alimentis, titulo 4. questione 14. ex num. 6. vſque ad numer. 20. vbi inquit, quod hanc opinionem multo plures tenuerunt, quàm contrariam & eam ipſe ſequitur, eiùſque Authores commemorat permultos: Ludouic. Molina, de Hiſpanor. primogeniis, libro 2. cap. 15. num. 74. Iacob. Cancerius, variar. reſolut. tom. primo, cap. 16. do alimentis, numero 11. qui etiam citat pro hac opinione Capicium, Practicam Papienſem, & aliquos antiquos: Petrus Barboſa, prima parte, l. 2. in principio numer. 27. & 28. folio 585. vbi inquit, maximam eſſe differentiam, vtrum alimenta debeantur ex diſpoſitione legis, vel ex diſpoſitione teſtatoris: & intet alias, eam principalem aſſignat, quod habens alimenta ex diſpoſitione legis, tenetur habitare in eadem domo, in qua habitat ille, qui alimenta debeantur ex diſpoſitione teſtatoris, non tenetur alendus in eadem domo habitate cum hærede teſtatoris, ſed alibi moranti alimenta exhibenda ſunt per text. quem citat, in d.l. 4. §. finali, ff. de de aliment. & cib. legat. refert etiam pro hac parte Authores nonnullos, & Crauatam, in conſilio 205. numero 2. quem ſuperiorem non citant. Et quando prormiſſio, aut legatum alimentorum ſimpliciter fit, domo non deſignatâ; id ipſum voluit Seraphinus. de priuileg. iuramenti, priuilegio 41. & expreſſim admittunt Ioannes Garcia, de expenſis, cap. 4. numero 20. pater Ludouic. Molina, de iuſt. & iure, tomo 3. diſputat. 316. numero 10. quando ergo alia deficerent (vt ſuprà dicebam) ex quo promiſſio prædicta alimentorum facta fuit per ſocerum, domo non deſignatâ, ſatis haberet gener fundatam intentionem ſuam de iure alimenta, ſiue quantitatem illam quatuor millium ducatorum, quatuor annis diuiſam, extra domum ſoceri præſtari ſibi peteret.

Atque ex his apparet verum, & concludens reſpondendum ad ea, quæ in contrarium adduxi, & ponderaui ſuprà, ad fundamentum 5. primæ partis, ex numero decimo: vt potè, cum contrariam hanc ſententiam multo plures Authores tenuerint, vt Surdus rectè firmauit, & non modo communem, vt Prætis teſtatur, & malè Menochius impugnat, ſed communiorem eſſe, ex eiſdem Interpretibus, nunc relatis eliciatur. Deinde quoniam maiori ex parte, Authores omnes, qui pro contraria illa ſententia, quod alimenta præſtanda ſint in domo grauari, vel obligati, referuntur; aut tenent oppoſitum, aut loquuntur, quando alimenta fuerunt expreſsè relicta in domo, non autem quando nulla loci præfinitione facta, relinquuntur, aut promittuntur, quod Surdus ipſe, titulo 4. dict. quæſt. 14. numero 7. rectè profitetur. Loquuntur etiam in alimentis debitis ex diſpoſitione legis, in vxore ſcilicet, cui extra domum mariti alimenta non debentur regulariter, quamuis aliquando debeantur. In filio etiam loquuntur, quem pater non cogitur alere extra domum, ſicuti filius ipſe non. cogitur à patre recipere alimenta extra domum. Sic ſane in his terminis loquutos Speculatorem, Iſerniam, Palacios Rubios, Pinellum, Aſcanium Clementium, & alios ſpecificè oſtendi Surdus, cùm eos commemorat dict. quæſtione decima quarta, ex numero primo, vſque ad numerum 6. & addit numero 18. poſt Iaſonem, Grammaticum, & Larum multum ad propoſitum, quòd vbi pater tenetur alere filiam nuptam, non poteſt cogere eam ad habitandum ſecum, ſed debet alimenta dare, vbi ipſa degit: Barboſa etiam, prima parte, dict. l. 2. in principio, numero 27. & 28. inter diſpoſitionem hominis, & legis, differentiam conſtituit: & in dispoſitione hominis inquit. tenendum (vt dixi) quod ſcilicet alimenta debeantur extra domum: quicquid Menochius ibi relatus, contrà tenuerit Imò, & indiſtincte, quod etiam in alimentis debitis ex diſpoſitione legis, prout fratribus ſpuriis, aut naturalibus, aut etiam legitimis: vel eiſdem filiis ſpuriis, aut naturalibus tantùm; id ipſum reſolutiuè ſtatuit Ludouicus Molina, de Hiſpan. primogeniis, l. 2. cap. 15. n. 74. qui tamen ex prædictis, & differentia relata, an in diſpoſitione legis, vel hominis verſemur; explicari debebit; in eis ſiquidem caſibus, nulla hominis diſpoſitione interueniente, ex legis diſpoſitione, alimenta petuntur, à præfatis perſonis, & ſimilibus. Quo circa maioratus poſſeſſores contendere fortaſſis poſſent, ſe in domo propria alimenta præſtitutos, non extra domum: & fortaſſis obtineret, donec nulla iuſta cauſa commorandi in domo alterius interueniret, iuxta ea, quæ ſtatim dicenda ſunt, & vtilirer traduntur per Fuluium Pacianum, dict. conſilio 112. ex numero 92. cum ſeq. & dict. conſilio 134. ex num. 1. cum ſeq. Barboſam, vbi ſuprà dict. numero 27. & 28. ſic ſanè Molina metipſe videtur id accipere, quando litigio præcedente alimenta præſtantur, tunc namque à domo recedendi, & extra domum commorandi, & petendi iuſta cauſa eſſet lis mota, vt ſtatim quoque dicetur; ſed ſi ſpontaneè, abſque lite paratus ſic præſtare alimenta poſſeſſor maioratus, nec alia iuſta cauſa ſubſit, ne in domo præſtentur, admittenda eſſet differentia inae, an ex legis, vel ex hominis diſpoſitione alimenta debeantur. Quocirca Ioannes Garcia, de expenſis, 6. meliorat. capite quarto, numero vigeſimo. Ludouicum ipſum Molinam, explicandum fore iuxta tradita per Gregor. Lopez. ibi relatum; rectè, & cum iudicio animaduertit: inquit namque, quod filij, aut fratres non ſunt cogendi recipere alimenta in domo, patris; vel fratris poſſeſſoris maioratus, vbi cunque diſſidium aut diſcordia futura ſit inter filium, & patrem, aut inter fratres; aliàs cenſet, alendum eſſe filium in domo patris, vel fratris, & citat Angelum, Paulum, Iaſonem, Pinellum, & Boërium, ſic tenentes, Et concludit poſt eundem Molinam, numero 72. quòd vt diſſidium hoc vitetur, arbitrio, Iudicis taxantur hæc ipſa alimenta, & reducuntur in pecuniam, idque communis praxis huius Regni admiſit.

Denique & in eodem articulo animaduertendum erit, quòd omnia iura, quæ Menochius adduxit, vt probaret, alimentarium teneri in domo grauati, vel obligati alimenta recipere; verè id non probant, aut ſaltem, cuicunque eorum concludens reddi poſſet reſponſum, vt euitetur; atque ita iure deſtitutum: iura autem, quæ Surdus, & ſequaces adducunt in confirmationem eius ſententiæ, quod in ſimplici promiſſione alimentorum non ſit obligatus alimentarius ſumere alimenta in domo grauati, ſed poſſit, ea habere extra domum; quamuis etiam expreſſim eam partem non probent, magis tamen eorum, quæ pro contraria parte adducuntur; idcirco tenenda erit omnino ſuperior, quæ melioribus, & magis concludentibus rationibus eſt munita, & communior apparet, prout Surdus, Pacianus Barboſa, & cæteri fatentur.

Præterea, & quarto loco facit, nam in terminis noſtris, & quando iuſta cauſa recedendi à domo grauati, aut obligati alimenta præſtare, vel petendi ea extra domum ipſius, adeſt; etiam ij, qui ſententiam illam tuentur, quòd ſcilicet alimenta ſint præſtanda in domo grauati, vel obligati illa præſtare; id admittunt, atque ex iuſta cauſa petendi extra domum alimenta, ius concedunt, vt videre licet penes Menoch. lib. 2. de arbitrariis, d. caſu 170. ex num. 12. cum ſeq. & præſumpt. 157. ex num. 53. lib. quatro, vbi cum antea ſuſtinuiſſet eam ſententiam, quòd ſcilicet alimenta ſimpliciter promiſſa, in domo grauati, vel obligati præſtanda ſint, ſtatim. multos cumulat caſus, coniecturáſque adducit, in quibus grauatus ipſe, vel obligatus, non in domo propria, ſed alibi pro alimentarij commodo præſtate debet alimenta, vt latè ibi. Ac inter alia inquit numero 16. d. caſu 170. & de præſumpt. 157. numero 55. multum ad propoſitum noſtrum, quod alimentarius iuſtam habet cauſam, non habitandi cum hærede, aut obligato alimenta præſtare, quando inter eum, & alimentarium orta eſſet lis, vel inimicitia, & refert quamplures Authores ita tenentes: ſic etiam ſententiam eandem, quòd alimenta ſimpliciter relicta, in domo obligati præſtanda ſint, quam tenuit ſicut Menoch. ac limitauit Ioſeph. Ludou. deciſione 46. num. 10. & orta lite, alimenta peti poſſe extra domum grauati, aſſeuerauit Grammaticus quoque, deciſ. 101. n, 58. qui loquitur in terminis noſtris, quando ex facto, & moribus, atque lite ſoceri, gener receſſit ab eius domo, & inquit, quòd tunc debentur alimenta in domo generi ipſius: citat textum, in l Aqui concubinam, §. vxore, ff. de legatis 3. & in l. Caio Seio, §. Imperator, ff. de alimentis, & cibariis legatis & in l. Meuia, ff. de annuis legatis. Ludouic. etiam à Peguera deciſione 20. num. 6 Ioannes Garcia, de expenſis, & meliora. cap. 4. num. 20. qui propter diffidium vitandum, & ita ex iuſta cauſa idem ſtatuit poſt Greg. Lopez, & Molinam, (vt ſupra dixi) poſito ergo, quod verior eſſet, aut communior (quod dici non poteſt) eorum opinio, qui aſſeuerarunt, alimenta ſimpliciter promiſſa, non deſignata domo, in qua præſtentur, deberi in domo grauati, vel obligati; adhuc in caſu præſenti locus ipſi non eſſet iuxta limitationes eorundem Authorem, vt porè, cùm inimicitiæ maximæ, & lites quamplures ortæ fuerint inter dictum ſocerum & generum, filia defuncta, quo caſu etiam alimenta ſimpliciter promiſſa, extra domum peti poſſe, docuerunt. Imò, & in fortioribus terminis id ſtatuunt vnanimiter. Interpretes noſtri, nam cum reſolutiuè firmauerint abſque contradictione, promittentem alimenta præſtare in domo, non eſſe obligatum quicquam præſtare extra domum vt ſuprà dixi, & latè probat Fuluius Pacianus, in conſ. 112. ex n. 97. & n. 105. latiùs, in conſ; 134. per totum; ſtatim id limitant, quoties iuſta interuenerit cauſa, alimenta extra domum petendi. Et in hoc tam vnius, quàm alterius ſententiæ Authores conueniunt vnanimitier, vt dixi: idque, vt abſolutè, & diſtinctè magis explanetur.

Obſeruandum, atque conſtituendum erit, alimenta peti non poſſe extra domum, quando relicta ſunt cum onere cohabitandi, vel in domo propria promissa, ſi per eum non ſtetit, qui alimenta debet quominus in domo reciperentur. Sic ſanè poſt Bartolum, Alexandrum, Angelum, Caſtrenſem, Ruinum, Ancharanum, Corneum, Socinum, Picum, Iaſonem, Bertrandum, Cordubam de Lara, Caualcanum, Simonem de Prætis Burſatum, Graſſum, Durandum, & alios multos obſeruauit Pet. Surd. de alimentis, tit. 4. quæſt. 15. §. ex num 1. vſque ad n. 12. vbi dicit, quod hoc caſu alimentarius petens alimenta extra domum, dicitur petere plus debito, quia commodiùs, & cum minori grauamine, & ſumptu præſtantur in domo, quam extra: & infert, quod alimentarius, qui eſt moratus in domo, non poteſt alimenta præteriti temporis petere, quando relicta, aut promiſſa fuerunt cum onere morandi: & alia adducit vtilia, de quibus ibi. Eandem etiam doctrinam generalem, & ſuperiorem rationem propoſuit Corduba de Lata, in d. §. ſi quis ex his, n. 203. tradiderunt quoque Iacobus Cancerius, tom. 1. variarum, cap 17. de alimentis, n. 12. vbi inquit, quod. ſi teſtator domi hæredis reliquerit alimenta, non cogitur ipſe alibi ea præſtare. Seraphin. de priuilegiis iur. priuilegio 41. vbi latè Hieronym. Gabriel, in conſ. 109. n. 15. lib. 1. Burſatus, in conſ. 87. num. 23. lib. 1. Fabius Turretus, in conſi 88. n. 22. Barboſa, prima parte, l. ſecundæ, in principio, ſub numero 28. ff. ſoluto matrimonio, dicens, quod ſi teſtator expresſè declarauerit quod in domo hæredis præſtan da eſſent alimenta, tunc inuitus non cogeretur hæres alio in loco præſtare: Leand. Galganetus, de condit. & demonſt. prima parte, cap. 14. per totum, ex fol. 49. Cardinalis Thuſcus, practicar. concluſion. iuris, lib. primo, littera A. concluſione 267. fol. 269. eleganter, & eruditè: Fuluius Pacianus, in conſ. 112. ex num. 92. vſque ad num. 102. vbi latè, quod alimenta, quæ debent præſtari in certo, loco, non debentur ei, qui à loco receſſit, vel in loco motari recuſat: meliùs in conſ. 134. num. 1. vbi poſt Caſtrenſem Gratum, Alexandrum, Beroium, Bartolum, Baldum, Salicetum, Anchar. Barbat. Marſil. Rolandum, Gabriel. Durandum & alios; illud primum omnium obſeruat, quod promittens, vel debens alimenta in domo, non eſt obligatus quicquam alimentario præſtare extra domum, ſi per eum non ſtetit, quominus prædicta alimenta reciperentur in domo: & idem obſeruat num 7. & 8. numer. 16. & ſeq. & num. 36. & ſeq. & num. 29. quamuis ergo ita ſit, prout à præfatis Authoribus adnotatur, & pro regula generali ſtatuitur; attamen regula ipſa reſtringitur, vt non habeat locum, quando alimentarius iuſta aliqua de cauſa contendit, ſe cum grauato, aut obligato alimenta præſtare, commorari non poſſe; tunc namque, cum per eum non ſtet, percipit alimenta extra domum; idque generaliter, quando iuſta aliqua ſubeſt cauſa: ita ſane poſt in finitos alios Authores tradidit, & duodecim modis regulam generalem, alimenta peti non poſſe extra domum, quando relicta ſunt cum onere cohabitandi, vel in domo propria promiſſa; reſtrinxit Corduba de Lara, in dict, l. ſi quia à liberis, §. ſi quis ex his, ex n. 173. vſque ad num. 199. vbi originaliter vide: Petrus Surdus, de alimentis, tit. 4. dicta quæſt. 15. ex num. 12. cum omnibus ſeq. vſque in finem quæſt. qui multum ad propoſitum noſtrum dixit n. 23. quod legatarius recipit alimenta extra domum, quando non habitat cum hærede propter odium vigens inter ipſos, l. ſi diſceptetur, ff. vbi pup. educ. debe. & ideo ingert Bald. ibidem relatus, quod nouerca non cogitur cum priuigno habitate, nec è contra, proter odium inter eos præſumptum; & quod non eſt neceſſe, quod odium aliter probetur. Quæ reſolutio (vt vides) fortius obtinet in caſu præſenti, & dicta filia defuncta; inquit etiam n. 28. quod ſi lis agitetur inter alimentarium, & illum, qui tenetur ad alimenta tunc legatarius ea conſequetur extra domum; vt per Iaſ Roland. Menoch. Ioſeph Ludouic. Simon. de prætis & ludou. Molin. ibi commemoratos: & idem ſtatuit n. 29. ſi ob nimiam obligati alimenta præſtare, vel vxoris eius ſæuitiam, non poteſt alimentarius habitare in domo: & n. 44. poſt alios Authores obſeruat, quod quæ ſit iuſta cauſa petendi alimenta extra domum, committitur arbitrio Indicis, qui examinabit inſpecta perſonarum qualitate, an ſit veriſimilis, & attendenda quælibet ex prænarratis cauſis, & aliis ibi adductis: & concludit n. 45. & ſeq. quod is, cui alimenta in domo debentur, aut relicta ſunt, petens illa extra domum, ſub prætextu, quod ex iuſta aliqua cauſa non poteſt habitare cum hærede; tenearur eam probare: quia fundans ſe in negatiua, eam probare tenetur: & vltra relatos ab eo, id ipſum obſeruauit Fuluius Pacianus, in conſ. 112. n. 96. & 97. vbi dicit, quod qui vult sibi dari alimenta extra domum, tenetur probare culpam alimenta præſtantis, vel iuſtam cauſam: imo, quod non ſufficit probare. quod non poſſit quis morari in domo, in qua debent alimenta præſtari, ſed etiam eſt neceſſarium in ſpecie probare cauſam probabilem, propter quam manifeſtè, appareat, quod in dicta domo, vel commodè vel honeſtè habitare non poſſit. vt concludit Alexand. in conſ. 110. n. 2. verſ. non probat etiam iſte teſtis, volumine primo, vbi ait, quod non omnis altercatio debet dici iuſta cauſa, propter quam non poſſit quis commodè cum alio habitare; ſed oportere vt cauſa certa & probabilis ab actore probetur: ita etiam limitant ſuperiotem concluſionem, traditam ſuprà, num. 27. vt ſcilicet ipſa non procedat, quando iuſta aliqua cauſa non commorandi in domo adeſt, Michaël Graſſus, §. legatum, quæſt. 22. num. 4. Ludouic. à Peguera, deciſ. 20. num. 9. vbi inquit, quod alimenta relicta, aut promiſſa alicui, quoad cum aliquo morabitur, ſi alimentarius non poteſt morari in illa domo propter aliquam iuſtam cauſam, nihilominus habentur extra domum Seraphinus, priuilegio 41. ex num. 3. vbi quod diſpoſitio de morando in certo loco, intelligi debet, ſi commodè fieri poteſt: & n. 4. quod nouerca morari non poteſt cum priuigno, propter naturale inter eos odium, & idem è contra. Barboſ. prima parte dictæ l. 2. in principio, ff. ſoluto matrim. n. 29. fol. 586. Fabius Turretus, in conſ. n. 88. n. 13. & duobus ſeq. Iacob. Cancer. variar. lib. 1. tit. 16. de alimentis, n. 12. & 13. Leand. Gald. de condit. & demon. prima parte. cap. 13. per totum, fol. 49. vbi plures cumulat coniecturas, & cauſas, ex quibus alimenta extra domum peti poſſunt, etſi cum onere præſtandi ea in domo, relicta fuerint, vel promiſſa, De quibus etiam Menochius, lib. 2. de arbitrariis, d. caſu 170. ex num. 12. vſque ad num. 29. & præſumpt. 157. ex num. 53. lib. 4. Fuluius Pacianus, in conſilio 112. ex num. 96. & num. 104. & 105. & in conſ. 134. num. 7. & ſeq. qui hanc materiam abſoluit ſingulariter, quatuor caſibus principalibus diſtinctis poſt Caſtrenſem, in conſ. 167. lib. 1. qui tres caſus diſtinxit idque ex n. 6. num. ſeq.

Primus caſus eſt, quando alimentarius non ſtat in domo, culpa, & facto eius, qui alimenta præſtare debet. abſque culpa ipſius, & tunc dicit alimenta deberi extra domum, & citat tex. in l. Mæuia, in principio, ff. de annuis legatis, l. Titia cum teſtamento, §. ſi ea conditione, ff. de legatis ſecundo, l. iure ciuili, ff. de condit. & demonſt. & l. Caio, §. Imperator. in fine, ff. de alimen. legat. in quo (vt vides) vnanimiter conueniunt omnes Authores commemorati ſuprà, & tradit Pacianus, dicto conſilio 124. numero 16.

Secundus caſus eſt, quando alimentarius nullam probabilem cauſam habens, ex culpa ſua non vult ſtare in domo, & tunc extra domum alimenta non debent præſtari, l. 3. C. de condit. inſertis, l. prima, C. de iis, quæ ſub modo, & l. illis libertis, in illis verbis, aut per eos non ſtetit. ff. de condit. & demonſt.

Tertius caſus eſt, quando culpa neutrius interuenit, ſed per caſum fortuitum contingentem non poteſt alimentarius morari in domo eius, qui alimenta præſtat, vel habet aliam iuſtam, & probabilem cauſam non morandi, & tunc extra domum alimenta debentur: l. annua, in principio, ff. de annuis legatis, l. Gaio, §. Imperator, ff. de alimentis legatis: & poſt Caſtren. & Nattam tradidit Fuluius Pacianus, d. conſ. 134. n. 18.

Quartus, & vltimus caſus eſt, quando nec culpa alimentarij, nec hæredis interuenit, ſed ex facto Tertij fuit alimentarius impeditus ſtare in domo: & tunc diſtinguitur inter factum iuſtum, & iniuſtum, de quo loquuntur Bartolus, Ruinus, Socinus, & Menochius, cum quibus Fuluius ipſe Pacianus, vbi ſuprà, num. 19. ex quo num. 21. 22. & 23.

Poteſt & quintus confici caſus, videlicet, quod alimentarius poſſit extra domum habere alimenta abſque controuerſia, quando onus habitandi fuit iniunctum in gratiam, & ſolum fauorem alimentarij, eo, quia ſit minor, infirmus, & debilis, & domus talis, quod poſſit indigere in aliquibus auxilio hæredum; quia huic fauori habitationis renunciare poteſt, & ſola alimenta extra habitationem conſequi, vt per Simonem de Prætis, de interpretatione vltimatum volunt. lib. 4. dubitat. 8. n. 56. & dubitat. 11. n. 115. ſed quando onus habitandi fuit adiectum in fauorem hæredis, poteſt hæres in domo, & extra domum alimenta præſtare legatario, prout voluerit, vt per Beroium, in conſ. 24. Super duobus ſub n. 14. lib. 2.

Et quidem, ſi omnes hi caſus cum iudicio perpendantur, dilucidiè. apparebit, vnumquemque eorum caſui præſenti deseruire, & intentum dicti generi iuuare; vt putà, cum gener ipſe iuſtis de cauſis, & propter inimicitias, litéſque ortas abſque culpa ſua, alimenta, eorúmve æſtimationem extra domum petat: cùm etiam per caſum fortuitum contingentem, hoc eſt, mortem filiæ, cum ſocero morati non poſſit; vt ſuprà dicebam.

Quod etiam vltra ſuperiores Authores admittit, & caſum præſentem deciſum in Regali Pinciano Prætorio profitetur Ioannes Oroſcius, in l. cum hi. §. in cauſa, num. 5. ff. de tranſactionibus, & is quidem Author in fortioribus loquitur terminis, quando ſcilicet partes expreſſerunt locum, vel domum, in qua alimenta præſtarentur; vt conſtat, ibi: Quod verò diximus, ibi præſtanda alimenta, vbi partis expreſſerint, tunc non procedit, cum per eum ſtat, in cuius domo præſtanda ſunt. Non rurſus, cum inter eos ſiniſtra amoris, aut odij ſuspicio emerſerit, vt in nouerca, & priuignis ponunt, & nos in ſoccro, & genero ſemel in Auditorio vidimus. Hactenus Ioannes Oroſcius, qui (vt vides) ſpecificè decidit quæſtionem vt dixi.

Rurſus, & quinto loco pro eadem parte facit principaliter, ex dictis hucuſque & maxime ad tertium, & quartum fundamentum huiuſce partis, dilucidè conſtare, præfatam alimentorum præſtando rum promiſſionem, & obligationem, à ſocero emiſſam (quomodocunque ipſa concepta fuiſſet) in ſe recipere tacitam conditionem, ſi res in eodem ſtatu permaneat, in quo tunc erat; quod ſi in alium deueniant ſtatum, atque ex mutatione rerum, & perſonarum licere in præſtatione, & receptione eorundem alimentorum variare, & alibi, atque extra domum ea recipere; diſpoſitio namque omnis intelligitur ſemper rebus ſic ſtantibus, & in eodem statu manentibus: prout cap. præcedenti, longa ſerie adnotaui, atque comprobaui. Et in hac eadem, qua verſamur, materia, alimentorum ſcilicet, quæ ab alimentario petentur extra domum, ob iuſtam aliquam cauſam, quæ de nouo emergit, aut quod res in eodem non permanent ſtatu; ſic notat, & fundat Petrus Surdus de alimentis, tit. 4. quæſt 15. num. 40. & tit. 5. quæſt. prima, num. 3. & in alio propoſito notauit ipſe Surdus, tit. 8. priuilegio 59. num. 61. & tit. 7. quæſt. 20. n. 22. & quæſt. 9. n. 12. Leand. Galganetus, de condit. & demonſt. prima parte cap. 14. num. 26. fol. 51. qui etiam in ipſo noſtro propoſito expendit axioma prædictum & quod intelligatur ſecundum præſentem ſtatum diſpoſitio quæcunque, tradidit idem Surdus, de alimentis, d. tit. 7. quæſt. 9. num. 12. & tit. 9. quæſt. 30. vbi concludit, quod, legatum alimentorum relictum vxori per annum luctus, expirat, cum primum vxor ad ſecundas conuolauerit nuptias; idque multis rationibus, de quibus ibi: & per Stephanum Gratianum diſcept. Forenſ. cap. 5. n. 18. ſed ea præcipuè, quod intelligi debeat, rebus ſic ſtantibus, & vxore in ſtatu viduitatis manente. Item, quia qualitas luctus adiecta anno, reſtringit diſpoſitionem, l. Titia, ff. de militari teſtamento. l. 2. ff. de auro, & argento legato. Vbi probatur, quòd qualitas nominis determinans verbum, à quo diſpoſitio ſumit effectum, reſtringit, & limitat diſpoſitionem, vt notarunt Bartolus, & Imola commemorati per Surdum ibi: cùm ergo res non ita ſe habeant, prout tunc erant, & in alio reperiantur ſtatu, mortua ſcilicet, dicta filia, & litibus, atque diſſentionibus ortis inter prædictos; ita equidem,ſtatui de iure debuit, prout Senatus Hiſpalenſis definiuit rectiſſimè.

Facit etiam ſexto loco id quod poſt alios Authores ſcriptum reliquit Vincentius de Franchis, deciſ. 186. num. 5. videndus etiam n. 8. & nouiſſimè Ioannes Baptiſta Coſta, de ratione ratæ, quæſt prima: videlicet, quod alimenta ſi fuerint æſtimata pro certo tempore, & poſtea alimentarius plus, vel minus vixerit, fit deductio, vel augmentum ex poſtfacto, inſpecto ternpore, quo alimentarius vixerit. Et idem tenuerunt Ioannes Gutierrez, præcit. lib. 2. quæſt. 17. numero finali, Surdus, de alimentis tit. 4. quæſt. 17. num. 14. & quamuis de veritate Gloſſæ in l. hæreditatum, ff. ad legem falcidiam, ſuper qua reſolutio ea ſumit fundamentum; alij quamplures Authores dubitauerint, vt iidem nunc firmarunt, & latius de Franchis, d. num. 8. qui fortes rationes adduxit: tamen in caſu præſenti concurrunt ſimul quamplurima, quæ rem indubitatam efficiunt, nec æſtimatio facta fuit ad modum, de quo ibi, imò potius 18. millium ducatorum quantitate, pro dote promiſſa, ſolutio eorum diuerſimodè facta eſt, ac vltima quatuor millium ducatorum partita in quatuor annorum penſiones, ſiugulòque anno mille, diuiſa eſt, vt ſæpè repetitum fuit.

Septimò & vltimò facit, dictum ſocerum ſe obligaſſe ad alendum dictum D. Petrum Ludouicum de Tapia, & vxorem eius, famulos, & familiam per ſpatium quatuor annorum, & per annum ferè adimpleuiſſe promiſſa, quouſque filia eius nupta deceſſit, cuius morte impoſſibilitatus fuit obligationem perficere, ſine amplius alimenta præſtare ad modum promiſſum. Et idcirco, cum factum illud alendi filiam, & familiam eius, amplius præſtari non poſſit, ſuccedit obligatio ad intereſſe, ſiue æſtimationem mille ducatorum ſingulis annis; iuxta doctrinas, & reſolutiones communes Doctorum, in l. ſtipulationes non diuiduntur: per illum text. ff. de verbor. obligat. vbi Bartolus, in octaua quæſt. principali. Imola, colum. penult. Romanus, n. 80. Alexander, num. 27. Anton. Gomezius, tom 1. variar. cap. 10. de indiuiduis, numero 22. Ioannes Gutierrez, de iuramento confirmatorio, prima parte, cap. 39. Matienzus, in l. 2. tit. 16. lib. 5. gloſſa 6. Gratianus, regula 184. Surdus, in conſ. 3. lib. 1. Antonius Pichardus, in §. non ſolum, de verbor obligat. Itaque, quamuis gener ipſe in domo ſoceri vellet alimenta percipere, non poſſet equidem vxore defuncta, cum omnia. illa, quæ ipſa, & familia eius conſumptura fuiſſet, præſtari iam non poſſent, ſiue ſumptus illi fieri reſpectu vxoris eiuſdem non valerent; & ita parum intereſſet, an in domo ſoceri, an extra domum gener commoretur, nam etſi commoraretur cum eo, iam non poſſet recipere quantitatem, aut partem illam, quam cum famulis, & familiaribus ſuis vxor defuncta conſumeret: ex quo ergo per eum non ſtat, ſed per caſum mortis eiuſdem, quominus ibi alimenta recipiat pro parte vxoris, pro parte autem ſua iustè recipere renuat ibidem propter diſcordias, & lites motas; perinde haberi debet, ac ſi in eadem domo ipſe remanſiſſet, vt integre alimenta percipiat, idque iuxta reſolutiones traditas ſuprà, ex n. 20. vſque ad n. 35. adimpleuiſſe namque videtur is, per quem non ſtat, quominus impleatur, c. cum non ſtet. de regul. iuris, l. 6. l. Labeo ſcribit. vlt. ff. de contrah. emptione, l. iure ciuili, ff. de cond. & demonſt. & in eadem, qua verſamur, habitandi, vel non habitandi in domo, ad alimenta percipienda, quæſtione, ſic obſeruarunt Ioan. Cepha. in conſ. 429. num. 9. lib. 4. Natta, in conſ. 387. num. 5. Caſtrenſis, in conſ. 167. num. 1. lib. 1. Galganetus, de condit. & demonſt. prima parte, cap. 14. num. 11. & 12. fol. 50. qui expendunt textum, in l. illis libertis 83. ff. de condit. & demonſt. de qua ſuprà, atque ex dictis ibi; dilucide apparet, pet caſum mortis deficiente conditione illa, & mortuo eo, cum quo alimenta erat recipienda, licere extra domum alimenta petere, & perspicere; vt ibi ſcripta omnino comprobant reſolutionem iſtam. Idque, vel ideo etiam, quod alimenta hæc, de quibus controuertitur, debeantur ex cauſa oneroſa matrimonij, atque ex debito, quod procedit in quantitate dictorum quatuor millium ducatorum, quæ cum reliquis, vſque ad quantitatem 18. millium ducatorum, tenetur dictus gener certa, & ſecura facere, & reſtituere filio, qui ex hoc matrimonio remanſit, dicti ſoceri nepoti, vt certum eſt de iure, aut ex propriis bonis, & ſubſtantia facere illa integra, in quo maximam pateretur iacturam, & damnum, niſi integra quoque perciperet.

Non obſtant modò in contrarium adducta, quæ vel ex dictis hactenus, ex n. 17. pro fundamentis definitionis Senatus, remoueri poſſent: & nihilominus, ad hoc vt veritas iam demonſtrata, clariùs eluceſcat, eiſdem ſingulariter, & in ſpecie reſpondebitur.

Et quod attinet ad primum, reſpondetur, verum eſſe, alimenta relicta cum temporis præfinitione, extingui ante tempus, eueniente morte alimentarij, ex textu in dict. l. ſi cum præfinitione, 20. ff. quando dies legati cedat. Cæterum, ex deciſione eiuſdem textus id limitari, ſiue explicari, atque caſum præſentem decidi ſpecificè, vt potè cum Iureconſultus Marcellus dixerit in ſecunda parte: Si verò non pro alimentis legauit, ſed in plures penſiones diuiſit, exonerandi hæredis gratia. : hoc caſu ait, omnium annorum vnum eſſe legatum, & intra decennium decedentem legatarium, etiam futurorum annorum legatum ad hæredem ſuum tranſmittere: quæ ſententia vera eſt, & ita præſenſerit apertè, quod in caſu præſenti, vbi alimenta debentur ex conuentione, &. obligatione. ea non extinguuntur, etſi alimentarij mors ante tempus præfinitum eueniat; nam cum præcedat quatuor millium ducatorum obligatio in hunc modum: Item, quatro mill ducados, en que de conformidad de ambas partes ſe eſtiman y conſideran quatro años, que los dichos quedan obligados, y ſe obligan de dar de comer y caſa à los dichos. Terminus ille quatuor annorum ſolutioni alimentorum præfixus, dumtaxat operatur dilationem ſolutionis, & commodiorem debiti diuiſionem, nec operari poteſt debiti extinctionem, ex textu ipſo: textu etiam, in l. nec ſemel, verſ. ſed etſi, & ibi Gloſſa, in verbo, niſi forte, ff. eodem tit. quando dies legati cedat, vbi multum ad propoſitum noſtrum dicitur: Sed etſi quotannis ſit legatum, mihi videtur etiam in hoc initium cuiuſque anni ſpectandum: niſi fortè euidens ſit voluntas teſtatoris in annuas penſiones ideo diuidentis, quoniam non legatario conſultum, ſed hæredi proſpectum voluit, ne vrgeretur ad ſolutionem: & in l. Firmior 26. §. pater annua. eiuſdem tituli, vbi etiam ſingulariter ſcribitur: Non plura, ſed vnum eſſe fideicommiſſum certis penſionibus diuiſum apparuit: & ideo filio intra ætatem diem functo, reſidui temporis ad hæredem eius fideicommiſſum tranſmitti. Itaque in caſu præſenti id intendebatur, atque verè agebatur, vt dictæ filiæ parentes ad certam dotis quantitatem, quam promittebant, obligati remanerent; ſolutio autem fieret iuxta modum præfixum, & quatuor millium ducatorum partita in plures diuideretur ſolutiones, aut penſiones, hoc eſt, quatuor annos, exonerandorum eorundem promiſſorum gratia, qui de præſenti, vel ad alium modum ſe obligare, aut promittere non valebant: Et ob id à communiter accidentibus promiſſiones eiuſmodi fiunt aſſiduè. Idcirco quemadmodum ſi partita ipſa quatuor millium ducatorum ſimpliciter promiſſa fuiſſet, aut tradita, non ideo deberi defineret, aut repeti poſſet, quòd filia nupta deceſſiſſet, quæ filium maſculum reliquit. Ita pariter, nec deberi deſinit, quod in ſolutiones plures, & penſiones diuiſa, ante tempus ipſis præfinitum deceſſerit: idque. ex iuribus nunc præcitatis. ex his etiam, quæ in ipſorum explicatione tradiderunt Scribentes communiter, & alij Doctores quamplures, de quibus per Alexandrum; Iaſonem, Gratum, Socinum iuniorem, Zucardum, Prætis, & Hieronymum Gabrielem. in locis relatis per Cæſarem Barzium, deciſ. Bononiæ 79. num. 18. vbi concludit, quòd legatum intra annos, putà quinque præſtandum, rata videlicet quolibet anno, vnum dicitur, & etiam ſi legatarius interim moriatur, ad ipſius hæredes traſmittitur: & allegat eadem iura: textum etiam, in l. ſi verbis, & Gloſſam ibi, in verbo, videtur, C. quando dies legati cedat. Rationem quoque, aſſignat, quia, in hoc hæredi proſpectum dicitur, ne ad ſolutionem vrgeretur, & ipſius exonerandi gratia, non verò, vt dicta quantitas pleno iure non dicatur relicta: & repetit num. 24. & num. 11. in fine, adducit verba quædam, quæ caſum præſentem decidunt ſpecificè, conſiderando (vt ſæpè dixi) primò præceſſiſſe quatuor millium ducatorum promiſſionem, & obligationem, vt conſtat, ibi: item, quatro mill ducados: poſtmodum verò ſubſequutam quantitatis eius diuiſionem, & ſolutionem in quatuor annos alimentorum: ita etenim factum fuiſſe dignoſcitur in caſu deciſionis illius Seuatus Bononienfis, vbi dubitabatur, legatum alicui relictum de certa expreſſa ſumma, ſoluenda pro rata in termino annorum quinque, & illis nondum elapſis, legatario defuncto; nunquid annorum ſequentium ad ſuos hæredes tranſmiſſum cenſeatur, vel potius per eius obitum extinctum & tamen legatum eiuſmodi pet mortem legatarij non extinctum, ſed, potius ad hæredes tranſmiſſum, deducitur; quia quò hæres facilius ſolueret, & exonerandi eiuſdem gratia, ita relictum eſt; non verò quo legati ius reſtringatur, aut minuatur: prout latè Barzius fundat, & Senatum ita definiſſe aſſerit. dicto etiam num. 11. in fine, vt caſum præſentem decidere videatur, ſic ſcribit: Etenim poſtquam ipſe D. teſtator reliquerat, non quidem annuatim, ſed libere, ſimpliciter eidem D. paulo ſcuta quingenta, & eorum ſolutionem diſtribuerat ad commodum hæredis intra annos quinque, legatum ad hæredes tranſmittitur, &c. Idem quoque, quod ſcilicet multum interſit, an annuatim legatum relictum fuerit, an verò liberè, & ſimpliciter, eius tamen ſolutio ad commodum hæredis diſtributa intra aliquod tempus: tradidit Barzius ipſe deciſ. 80. num. 13. per totum, vbi inſiſtit in vno, quod propoſitum, & intentum noſtrum adiuuat multùm, videlicet conſiderando diſpoſitionem & verba teſtatoris in caſu illo, veriſimile non eſſe, quod legatum ad alimenta reſtrinxerit, ex quo quingenta ſcuta D. Paulo, ibi reliquit, poſtmodum autem cauit, vt intra annos quinque ſoluerentur, centum ſcilicet quolibet anno: nam ſi intellexiſſet, pecuniam hanc relinquere pro alimentis tantum, vtique ſolutionibus faciendis dilationem non appoſuiſſet, ſed potius dixiſſet, quod pro illo tempore annorum quinque, alimenta huiuſmodi præſtarentur: quo nihil melius, nec magis expreſſum in propoſito noſtro dici poſſet, nam ſi dictorum quatuor millium ducatorum pro alimentis ſimpliciter promiſſio fieret aut alimentorum naturam ſortiri deberet ea obligatio, non equidem prius diceretur: Item quatro mill ducados, en que de confirmidad ſe eſtiman y aprecian, quatro años de corner, y caſa: ſed potius diceretur: Y en quatro años de alimentos, o an de alimentar quatro años. Remanet ergo, alimenta iuxta obligationem, & promiſſionem prædictam, extingui non potuiſſe morte filiæ, iuxta ſuprà dicta: item & ea, quæ ad primum, & ſecundum fundamentum huiuſce partis, & pro Senatus definitione ſuprà adduxi.

Rurſus & ſecundò reſponderi poteſt ex abundanti eidem fundamento, ex textu, in dicta l. ſi cum præfinitione, deducto; fatendo ſcilicet, alimenta relicta cum temporis præfinitione, extingui, ſi alimentarij mors ante tempus eueniat. Negando tamen, in caſu præſenti mortem eueniſſe eorum omnium, qui alendi erant; nam etſi filia præfata nupta deceſſerit, maritus tamen, & filius eius maſculus remanſerunt: promiſſio autem, & obligatio alimenta præſtandi, facta fuit, tam in fauorem filiæ defunctæ, quam mariti, & filiorum eius ſuperſtitum; ſicuti conſtat ex verbis clauſulæ ipſius matrimonialis, in initio relatæ. Remanentibus itaque marito, & filio, obligatio illa copulatiuè concepta, non deficit, niſi omnes illi deficerent, quamuis vnus, hoc eſt, vxor deficiat; quia in veritatem copulatiuæ, neceſſe eſt, vtrumque adeſſe, vel deficere, nec ſufficit alterum adimpleri, cùm copula requirat concurſum omnium copulatorum, l. ſi hæredi plures, ff. de condit. inſtit. Iaſon, in l. prima, num. 2. ff. de iuſtit: & iure. Petrus Surdus deciſ. 82. num. 5. & deciſ. 272. num. 3. & 35. & in conſil. 207. num. 7. & 15. & 16. lib. 2. Hippolyt. Riminaldus, in conſil. 517. ex num. 14. lib. 5. Iacob. Beretta, in conſil. 41. num. 1. Intrigliolus, deciſione Siciliæ 37. num. 1. & vbi plura requiruntur, contractus perficitur ex vltimo, l. quoties, C. de rei vendicat. Petrus Surdus, dicta deciſ 82. num. 5. qui ita arguit in caſu ibi propoſito: idque maximè, quia ſi ſocer promittat alere filiam, & generum, quamuis promiſſio ſit indefinita, debet tamen intelligi, vt præſtentur alimenta pro vita vtriuſque; ſicuti ex Grammatico latius tuetur Petrus Surdus, de alimentis, tit. 5. quæſt. 1. ex n. 14. de quo latius infrà ad ſolutionem tertij argumenti, num. 55.

Quod attinet verò ad ſecundum argumentum, facilis eſt ſolutio, conſtituendo, verum eſſe, alimenta finiri morte eius, cuius fauore promiſſio, aut obligatio eorum facta eſt: cæterum in caſu præſenti non eſſe finitas omnes perſonas (vt nunc dicebam) quarum fauore obligatio inita eſt; nam etſi vxor deceſſerit, remanſit adhuc maritus, inſuper & filius eius maſculus, & cum omnes obligationes, & actiones, tam actiuæ, quàm paſſiuæ, in hæredes, & contra hæredes tranſeant, & ſi tibi aliquid promitto, hæredi quoque tuo videor promittere, l. ſi pactum, ff. d. probat. l. debitor. C. de pactis, l. prima, & 2. C, de hæred. actio. l. hæres in omne ius, ff. de acquir. hæredit. cum aliis multis, de quibus per Anton. Gomezium, tomo 2. variatum, cap. 11. num. 12. & 13. vbi latiùs explicat: Tellum Ferdinand. in l. 22. Tauri, num. 19. & 20. Matienzum, in l. 6. tit. 6. gloſſa 3. n. 3. & gloſſa 4. num. 4. Fachineum, in conſil. 66. num. 13. lib. 1. Thuſcum, tomo 4. littera H. concluſ. 75. fol. 278. idque procedit etiam in obligationibus facti; nam ſimiliter tranſeunt ad hæredes, l. veteris, c. de contrah. & commit. ſtipulat. & cum eadem qualitate actiua, vel paſſiua, quæ erat apud defunctum, l. 2. §. ex his, ff. de verborum obligat. & latiùs Antonius Gomezius notauit, dicto num. 13. ita equidem dicto filio ſuperſtiti, aut patri marito ex eiuſdem filij perſona, alimenta petendi, ius competit, & ea præſtandi onus, ſocero incumbit, ac ſi filia viueret, cui & marito, & familiæ, filiiſque eorum promiſſa fuêre. Dos namque vt promittatur, vel conſtituatur, à communiter accidentibus plures cauſæ concurrere ſolent, fouor; ſcilicet filiæ, cui datur, vt maritetur, & etiam vt alatur; cùm dos ſit loco alimentorum, vt Bal. in conſil. 456. Recolo, columna ſecunda, verſiculo, præterea dos, lib. 5. cum ſimilibus, de quibus per Tiraquellum, in tractatu primogenitor. quæſt. 62. num. 5. & vt maritus onera matrimonij faciliùs ſuſtinere poſſit, l. pro oneribus, cum ſimilibus, C. de iure dotium. Facilius quoque ad matrimonium contrahendum alliciatur: & denique, vt vxor velut indotata, à marito non contemnatur, vt fieri ſolet, §. ſic itaque tico de nuptiis, verſiculo, ſi quis enim duxerit, in authentico, de nuptiis, cum aliis, de quibus per Tiraquellum, in tractatu, ceſſante cauſa, limitatione 22. num. 9. atque ita negati non poteſt, quin dotis, aut alimentorum promiſſio ante matrimonium facta habuerit, & habeat communiter reſpectum ad matrimonium ipſum, poſtmodùm contrahendum, & vt maritus alliciatur (vt dixi) quod ita principaliter reſpicit maritum ipſum, ſicut vxorem. Quamuis ergo dotis ipſa, & alimentorum promiſſio, ideo fiat, vt filia alatur, atque maritetur, ex quo tamen fit aliis etiam de cauſis, & in fauorem quoque mariti, qui non aliàs matrimonium contraheret, non ideo obligatio ceſſabit, quod cauſa illa alimentorum, reſpectu filiæ ceſſauerit, ex quo aliæ remanent: rationes namque plures, vel cauſæ, quando concurrunt in diſpoſitione, tunc vna ceſſante, non ceſſat effectus, ſiue diſpoſitio, per textum, in l. ſi non lex Ælia Senſia. ff. de hæredibus inſtituendis, l. tutor petitus, §. quæ tutoribus, ff. de excuſationibus tutorum, §. affinitatis, Inſtit. de nuptiis, cum aliis multis iuribus, de quibus latè per Tiraquellum, in dict. tractatu, ceſſante cauſa, limitatione 22. ex num. 1. cum ſequent. Hippolytum Riminaldum, in conſ. 259. n. 7. lib. 3. & in conſ. 368. n. 97. lib. 4. Gratianum regula 78. Surdum, in conſ. 116. n. 72. lib. 1. & in conſ. 349. n. 23. & in conſ. 463. n. 14. lib. 4. Adrian. Gilmanum, lib. 1. rerum iudicatarum Germaniæ, deciſ 6. n. 152. idque maximè, cum effectus cauſæ eſſet iam conſumatus, & perfectus, & (vt noſtri loquuntur) in eſſe productus (prout erat in caſu ipſo præſenti, contracto iam matrimonio, & filio maſculo relicto) tunc namque cauſa ceſſante alimentorum filiæ, non ceſſat effectus iam conſummatus; per textum, in l. vltima, in principio, ff. vnde liberi, l. inter ſtipulantem, §. ſacram, ff. de verb. oblig. cum aliis multis, de quibus per Tiraquel. d. tractatu, ceſſante cauſa, limitatione 12. vbi latè comprobat, non ceſſare effectum conſummatum per ceſſationem cauſæ; Ludouic. etiam Caſanate, in conſ. 26. n. 41. Ego quoque quotidian. harum controuerſ. iuris lib. 3. cap. 15. ex n. 15. cum ſequentib. nonnulla congeſſi vtiliter, ex quibus res hæc dilucidè magis comprobatur: & n. 7. multum ad propoſitum dixi; cauſa ceſſante, fiue deficiente ex poſtfacto, non ceſſare effectum, vbi ius eſſet iam alicui quæſitum ex cauſæ exiſtentia; prout in præſenti contracto ſemel, matrimonio, & filio legitimo procreato, vt per textum, in l. ſi poſt mortem, §. 1. & in l. non putaui, §. ſed ſi poſt mortem, ff. de bonorum poſſeſſione contra tabulas, & in l. cum vxori, C. quando dies legati cedat, & Tiraquellum, pluribus in locis à me citatum, dict. n. 7. & in d. tractu ceſſante cauſa limitatione 11. nec enim debent ex ſuperueniente quopiam caſu reùocari illa, quæ iam perfecta, abſoluta, atque conſummata fuere, l. ſi Gaudentius, C. de contrahenda emptione, l. ſi vt proponis, C. de confirmando tutore, & latius exornaui, d; cap. 15. ex n. 6. cum ſequen. ſic ſanè, quamuis contemplatione certæ perſonæ facta promiſſio, vel legatum relictum, ipſi perſonæ cohæret & conſequenter perſona extincta, dicatur quoque extingui; prout hoc ipſo ſecundo argumento propoſui ad finem, attamen procedit ante ipſius legati, aut rei promiſſae acceptationem, &. acquiſitionem, poſtmodum verò ſecus: quod ita ſpecificè tradidit, & ſingulariter explicauit Menochius, in conſ. 421. ſub n. 52. verſic. non obſtat, & duobus numeris ſequen. lib. 4. & in eiſdem, in quibus verſamur, terminis, cùm ita arguiſſet ad initium deciſ. 97. num. 5. Cæſar Barzius, ſic reſpondit num. 51. & 52. vbi dicit, legatum factum contemplatione perſonæ, quod perſona ipſa extincta, extinguatur, procedere ante ipſius legati acceptationem, & acquiſitionem, non poſtmodum. Rurſus, & ſecundò reſpondetur fundamento metipſi, ſuperiora equidem omnia ex abundanti dicta, vtpotè cum alimentorum cauſa, & promiſſio ſimpliciter facta, longè differat ab ea promiſſione, & obligatione, de qua nunc agitur, nec quatuor millium ducatorum promiſſio ab aliis partitis, aut quantitatibus dotis promiſſæ aliquo modo ſeparari valeat; omnes ſiquidem ad certam dotis quantitatem promiſſam rediguntur, & ſuppoſita obligatione quatuor millium ducatorum, pro ſumma dotis promiſſæ implenda; quæ præcedit facilioris, & commodioris ſolutionis gratia, ſine ſoceri exonerandi cauſa, in plures penſiones, ſiue ſolutiones diuiditur quantitas ea, vt ſuprà dixi ad ſolutionem primi argumenti ac idcirco, quemadmodum aliarum partitarum, ſiue quantitatum petendi ius in hæredem filiæ defunctæ tranſituit, ita pariter, & reſiduum illorum quatuor millium ducatorum, quæ ſimpliciter & purè promiſſa, in ſolutiones plures diſtributa fuere ob rationem prædictam.

Quoad tertium verò argumentum, quod videatur ceſſaſſe cauſa, ob quam ſocer ipſe voluerit, præfinito tempore alimenta illa præſtare; concludens apparet reſponſum ex dictis ad ſolutionem argumenti præcedentis, maximè ex verſiculo, Quamuis ergo dotis & alimentorum promiſſio, ideo fiat.

Quoad aliud verò de quo eodem hoc argumento tertio in fine, videlicet, Alimenta promiſſa à ſocero ſimpliciter filiæ, & genero dum collocat filiam in matrimonium, durauerit, animaduertendum erit, Antonium Cordubam de Lara, in dict. l. ſi quis à liberis, §. non tantum, ex num. 62. per totum (prout in argumento ipſo refertur) in ea fuiſſe ſententia, & opinione: citaſſe tamen eodem num. 62. Thomam Grammaticum, deciſ. 101. num. 56. vbi is Author exiſtimauit contrarium, duratura ſcilicet alimenta, dum vita filiæ, & generi manebit; cum alimenta filiæ & genero ſine præfinito tempore promittuntur. Quod ſi ita verum eſſet, multo magis durare deberent, vbi certo & limitato tempore promiſſa fuiſſent, prout in caſu præſenti, vbi ſolutio alimentorum in quatuor annos diuiditur, poſtmodùm verò num. 112. inquit Grammaticus ipſe, quod in ea ſpecie videtur ſocer obligatus ad præſtanda alimenta, ſaltem per annos quindecim, argumento 1. ſi quis argentum, C. de donat. quod etiam noſtram ſententiam confirmat. Surdus verò, de alimentis, tit. 5. quæſt. 1. num. 12. & quatuor ſeq. Grammatici reſolutionem accipit indiſtincte, nec ad quindecim annos reſtringendam exiſtimat. Primò namque conſtituit, quod alimenta ſimpliciter relicta, debentur ad vitam, & intelliguntur relicta durante vita legatarij; vt probatur in l. Caio, ff. de aliment. & cibar. legat. eſt etiam textus, qui loquitur de habitatione, in l. ſi habitatio §. vtrum, ff. de vſu & habitat. poſtmodùm verò in hunc modum ſcribit: Et hoc procedit non ſolum in alimentis relictis per vltimam voluntatem, ſed etiam in his, quæ promiſſa fuerunt per contractum, & ideò Grammaticus, in deciſ. 101. num. 56. & in deciſ. 102. num. 112. & 113. concludit, quod promiſſio ſoceri de alendo filiam, & generum, quamuis ſit indefinita, debet tamen intelligi,. vt præſtentur alimenta pro viter vtriuſque. Eſt verum, quod Grammaticus, dicta deciſ. 102. num. 112. inquit promiſſionem reſtringi ad quindecim annos: & Corduba reducit dictum Grammatici ad terminos l. hæreditatum, ff. ad legem falcid. qui tamen non ſemper, nec abſolute conueniunt cuicunque relicto, vel promiſſioni præſtandorum alimentorum. Sed quicquid ſit, cum generale, & indefinitum relictum alimentorum extendatur ad vitam, quare non idem erit in promiſſione? valet enim argumentum à contractibus ad vltimas voluntates, & è contra. Rurſus indefinita æquipollet vmuerſali; non ſolum in testamentis, ſed etiam in contractibus: imo fauore alimentorum indefinita æquipollet vniuaerſali, etiam in caſibus, quibus regulariter non ſolet æquipollere, ſecundum Bartol. in l. quidam hæredem, num. 1. ff. de tritico, vino, oleóque legato. Hactenus Petrus Surdus, qui (vt vides) concludit, quod. promiſſio ſoceri de alendo filiam & generum, quamuis ſit indefinita, debet tamen intelligi, vt præſtentur alimenta pro vita vtriuſque, nec reſtringitur ad quindecim annos, contra Grammaticam, & minus ad ſeptem, contra Cordubam de Lara: & ſic multo magis promiſſio ſoceri de alendo filiam & generum, non indefinita, ſed ad tempus quatuor annorum limitata (quando omnia iura, & rationes hactenus conſideratæ deficerent) intelligi deberet, vt præſtarentur alimenta pro vita vtriuſque, ternpore præfinito; iuxta rationem, & ſententiam Surdi: ex altera verò, & contraria Cordubæ de Lara opinione, id ipſum dici quoque debebit; vtpotè cum ipſe loquatur, quando indefinitè alimenta promittuntur à Socero filiæ, & genero: cæterum ſi non indefinitè ſed ad certum potius tempus promiſſa fuerint: tunc Corduba ipſe nihil ſtatuit, ſed contrarium reſponderet, & attendi debere tenorem obligationis contractæ, aus promiſſionis factæ, dixiſſet.

Et hæc quidem ex abundanti quoque dicta, vtpote, cum termini caſus ipſius præſentis longè differant à terminis caſus præfati, in quo ſententiæ prædictæ Grammatici, Surdi & Cordubæ adductæ fuere: ibi namque, ſoceri de alendo filiam & generum ſimplex, aut indefinita promiſſio interuenit, nec obligatio aliqua præcedit; hic autem (vt ſæpè dixi) certæ quantitatis dotis promiſſione facta, & pro parte ſolutionis dotis ipſius, in certa quantitate promiſſæ, quatuor millium ducatorum conſtitutionis, ſolutio eorundem in quatuor annos pro alimentis diuiditur, & quatuor millium ducatorum conſtitutio præcedit, in quibus quatuor annorum alimenta æſtimantur.

Quartum etiam argumentum non obſtat ex d.l. illis libertis 83. ff. de condit. & demonſtrat. verè namquè textus hic duas continet concluſiones, de quibus ſigillatim agendum erit. Prima concluſio eſt, quod quamuis regulariter conditio mixta dependens à facto implere debentis, vel alterius, vel etiam à caſu, ſi deficiat per mortem, extinctionem legati inducat, l. in teſtamento, vbi Gloſſa magna. Bart. Socinus, & omnes, ff. de condit. & demonſtrat. & cum aliis multis Petrus Surdus de alimentis, tit. 8. priuilegio 24. num. 1. & tit. 5. quæſt. 4. attamen conditio mixta, ſi deficiat per caſum, vel per mortem, non extinguit, nec facit deficere relictum alimentorum; idque ſpeciali eorum fauore, quibus &: alia multa ſpecialia fuere conceſſa. Præſumitur namque quod teſtator omnino relicturus erat, etiam ſine conditione. Et idcirco, ſi legentur alicui alimenta quoad, vel donec, vel dum, vel quamdiu, vel ſi vixerit cum aliquo, & ita cum onere habitandi, vtputà cum filiis; tunc morte eius, penes quem morari, aut viuere debebat, legatum non extinguatur, ſed potius remanet purum, ac ſi nulla conditio esset appoſita, & alimenta extra domum debentur, quia per eum non ſtat, ſed per caſum fortuitum, vt probat tex. in l. prima; C. de legatis, vbi notant omnes Doctores, & optimè Ioannes Sichardus, videndus ex num. 1. vſque ad num. 8 & cum Bartolo, Caſtrenſe, Pico, Decio, Riminaldo, Bertrando, Durando, Menochio, Mantica, Prætis, Neuiſano, Corneo, Grato, Menchaca, & multis aliis Petrus Surdus, de alimentis, tit. 4. quæſt. 15. num. 34. & tit. 7. priuileg. 23. num. 7. & ſeq. latius priuil. 24. num. 1. & quatuor ſeqq. & tit. 5. q. 4. vbi vide Beninten. deciſ. 98. num. 2. & ſeq. Fuluius Pacianus, in conſil. 134. num. 18. Leand. Galganetus, de condit. & demonſtrat. 1. part. cap. 14. num. 7. & cap. 15. num. 8. & quatuor ſeq. Stephan. Grian. diſceptat. lib. 1. cap. 104. ex num. 65. Corduba de Lara, in d. §. ſi quis ex his, num. 199. & 200. vbi conſtanter aſſerit, quod legatum relictum ſub conditione ſi vxor, vel legatarius commoretur cum filiis teſtatoris, non debeti, ſi filij mortui ſint; ſecus tamen ſtatuendum eſſe, ſi alimenta ita relicta fuerint, cum fauore alimentorum legatum annuum non deficiat, ſi caſu impediatur conditio morandi cum filiis. Ad quod citat. Bart. Gratum. Coſtam. & alios, & hæc quidem ſic intellecta, potius intentum noſtrum, & definitionem Senatus, quam ſententiam contrariam tuentur; vtpotè, cum promiſſio ea, & obligatio alimentorum, non condicionaliter (prout præfati Authores loquuntur) ſed ſimpliciter potius concepta, & inita, extingui non debet morte dictæ filiæ, ex quo legatum, aut promiſſo alimentorum per caſum, &. mortem filiæ, cum qua commoraretur maritus, non deficiat, iuxta iura præcitata, & Authores relatos, à Menoch. lib. 2. de arbitrariis, caſu 170. num. 17. & per Surd. tit. 5. q. 1. num. 41. Remanet itaque, primam partem, & concluſionem d.l. illis libertis, & d.l. 1. C. de legatis, pro marito potius vrgere in caſu præſenti, quàm contra ipſum.

Quod attinet verò ad ſecundam concluſionem, d. leg. 83. obſeruandum erit, ſuperiorem primam concluſionem limitari, ex ipſamet lege vt ſcilicet conditio mixta deficiens per caſum, faciat deficere relictum alimentorum, ſi conſtiterit expreſsè, vel ex probatis, & manifeſtis coniecturis, quòd conditio eſſet appoſita ad fauorem, & commodum eorum, cum quibus eſt commorandum, tunc namque, ſi illi moriantur, legatum deficit, vt inquit text. in d.l. illis libertis, in ſecunda ſui parte. Et concludunt communiter Scribentes, in d.l. 1. C. de legat. vbi Ioan. Sichar. ex num. 4. & ſeq. Ruinus; in conſ. 42. num. 21. & 23. & in conſ. 46. num. 3. lib. Benintend. dicta deciſ. 98. num. 2. & tribus ſeq. Petrus Surdus, de alimen tit. 8. priuil. 23. num. 8. & priuil. 24. num. 5. vbi inquit, præſumi factum fauore eorum, qui ſunt ſenes, debiles, pupilli, vel aliter egent ope legatarij, & tales ſunt, quibus veriſmile eſt, quod teſtator voluit prouidere: & citat Menchac. Ruin. Decium, Prætis, & alios, ita tenentes. Leand. Galganet. de condit. & demonst. 1. p. cap. 15. num. 13. fol. 53. cum ergo Iureconſultus, in dicta l. illis libertis, in fine, dixerit, ſuperiorem primam concluſionem procedere, niſi fauore eius, in cuius perſona deficit conditio, alimenta fuiſſent relicta, nec ex eo ſolum, quod commorandi cum filiis, conditio adjiciatur, ad fauorem eorum, alimenta relicta præſumpſerit in dubio, aliunde namque id conſtare Iureconſultus requirit metipſe; merito Interpretes noſtri dubitarunt communiter, ex quo intelligatur, an fauore legatarij, vel filiorum alimenta relicta dicantur; & diuerſimode explicant, vt ex ipſis ſuperiùs citatis deducitur manifeſtè, & ex Sichardo, in dicta l. prima, C. de legatis, num. 5. & 6. Quoad præſens vero, ideo diſceptatio ea neceſſaria non eſt, quod termini illi legati alimentorum ea conditione relictorum, de qua in dicta l. illis libertis, longè differant à terminis noſtris, in quibus non gratuito lucratiuo, ſed ex neceſſitate quadam, & titulo oneroſo (pro parte ſcilicet ſolutionis dotis promiſſæ: alimenta fuerunt conſtituta. Dos namque, licet reſpectu vxoris contineat titulum lucratiuum, vreſpectu tamen mariti, quia pro oneribus mariti datur; dicitur titulum oneroſum continere. Sicuti quotidian. har. controuerſ. iur. lib. 3. c. 23. num 41. quinque ſeqq. latius ego comprobaui. Sic ſanè dici non poteſt in caſu, præſenti, filiæ fauore duntaxat promiſſionem alimentorum factam; vere namque, fauore etiam mariti, & matrimonij, onerum etiam, quæ ſupportare debet, ratione, & vt al. liceretur ad matrimonium contrahendum, promiſſio ea facta eſt, filiorum quoque eiuſdem matrimonij, quibus ſpecificè conſultum, atque prouiſum apparet, ex clauſula matrimoniali deducitat. Idcirco textus ipſe in d. l. illis libertis, in contrarium potius, & pro hac parte expendi, & induci debet: nam ſi ideo mortuo filio, alimenta illa, non debentur, quia propter eiuſdem filij vtilitatem tantum his, qui cum eo commorati fuiſſent, alimenta præſtari teſtator voluerat; ſequitur equidem, quod ſi propter aliorum quoque vtilitatem, non ſolùm filiæ nuptæ, relicta fuiſſent, & ij adhuc ſupereſſent (prout filius maſculus ſupereſt, &. etiam maritus) deberentur abſque dubio alimenta eiſdem, qui adhuc ſu perſunt, & quorum etiam fauore promiſſio ſpecificè facta. eſt; filiorum namque fauore factam, ex verbis eiuſdem clauſulæ matrimonialis apparet expreſſim.

Textus autem, in d.l. Seio, ff. de annuis legatis, ſuperioribus non refragatur nec etiam deciſioni textus, in dicta l. 1. C; de legatis. Nam pro eius explicatione reſpondet Gloſ. ſ. finalis, in eadem l. 1 Quod inſpiciendum ſit ſemper in legatis, cuius gratia legatum fiat. Nam ſi fit fauore legatarij, tunc legatum ſemper debetur, etiam mortuo eo penes quem morati debebat. Sin autem legatum fit gratia hæredis, vel eius apud quem debeo morati: tunc certè morte eius finitur legatum. Et hoc eſt naturale Nam vt dicit textus in dicta l. seio, in princ. labor, & pecunia recipiunt inter ſe diuiſionem, id eſt, æquum eſt vt ſi quis multum laboret, multum etiam ferat pecuniæ. Nam ſic dicebat Comicus, opera, pro pecunia. par hoſtimentum eſtad eſt, æquatio. Vnde in d.l. seio, telictum erat legatum alicui non fauore ipſius, ſed fauore liberorum, ſcilicet, vt negotiis liberorum, præeſſet. Quare Cum morte aliquorum diminutus eſt labor, ſequitur etiam diminui pecuniam, vel legatum Quod non fieret, ſi fauore legatarij id fieret vt ſi dicat teſtator, Titius de me viuo optimè eſt meritus: ei lego centum annua, donec verſetur apud meam vxòrem. Apparet enim, legatarij gratia legatum eſſe factum: & ideo quia fit eius gratia mortua mea vxore, debetur ei legatum illud annuum, quoad vixerit.

Et hæc quidem ex abundanti etiam dicta, vtpotè, cum obligatio ea, atque alimentorum promiſſio, ſimplex non fuerit in caſu præſenti, ſiue non ſimpliciter alimenta promiſſa, nec etiam reſticta ad terminos illos, quamdiu, donec, quouſque, vel ſi maritus cum vxore habitabit; ſed quatuor millium ducatorum promiſſio facta; in quatuor annorum ſolutiones diuiſa, quod promiſſionis, aut legati alimentorum terminos egreditur, vt ſæpè dictum eſt.

Quintum autem argumentum minus vrget; nec verè procedit eorum Interpretum ſententia, qui commemorantur ibidem, ſicuti apparet ex his, quæ ad fundamentum 3. & 4. partis ſecundæ & pro definitione Senatus Hiſpalenſis ſuprà expendi, vbi plenè, & dilucidè probaui, quod in ſimplici promiſſione, aut relicto alimentorum non ſit obligatus alimentarius ſumere alimenta in domo obligati, ſed de iure poteſt ea petere extra domum. Item ex ipſorum Authorum ſententia, qui contrarium tuentur, alimenta peti poſſe extra domum, quando iuſta cauſa adeſt commorandi extra domum, vel recedendi à domo obligati alimenta præſtare, idque etiam, ſi in domo propria præſtare, grauatus fuerit hæres, vel promiſſio facta, vt latius ibi.

Sed nec ſextum vrget partis eiuſdem contrariæ fundamentum, quoniam termini illi valde diuerſi ſunt à terminis caſus præſentis, vtpote, cum domo ſimpliciter legata, iuridicè dicatur, præſumi, teſtatorem legaſſe illam, in qua habitare conſueuit ordinariè, ſi plures habebat Domus, iuxta reſolutiones Menochij, & aliorum, quos ipſe recenſet, de quibus in argumento. Cum autem non domus legatur, ſeu promittitur ab eo, qui plures habet Domos, ſed alimenta, & domum dandi obligatio contrahitur ſimpliciter, ad certam domum promiſſio non reſtringitur, nec de vna magis, quam de alia intelligi valet; & idcirco reincidit dubium illud, ſuperius agitatum, & contrarijs ſententijs diniſum, an ſcilicet de domo propria grauati, aut obligati intelligi debeat promiſſio, vel de alia extra domum eiuſdem; in qua (vt ſupra dicebam) negari non poteſt, quin communior, & etiam verior fit ſententia eorum, qui eo caſu, & in ſimplici alimentorum promiſſione certa domo non deſignata, alimenta extra domum peti poſſe pro commodo alimentarij, aſſeuerarunt. In alio verò caſu, cum teſtator iubet aliquem domi ſuæ ali, iam non vetſamur in terminis ſimplicibus promiſſionis alimentorum, ſed potius domum demonſtratam dicimus, dubitamus autem, vtrum de domo propria, an hæredis teſtam ſenſerit, & cum morte teſtatoris omnia ſoluantur, ab eóque rerum ſuarum dominium ſie receſſurum, cum etiam per hæreditatis aditionem, bona deſinant teſtatoris eſſe, & proprium patrimonium adeuntis efficiatur, commodiúſque ſit hæredi domi ſuæ alimenta præſtare propter minores ſumptus; rectè ſtatuitur, præſumendum eſſe, quod de domo hæredis teſtator intellexerit; cum verba illa, Domi ſuæ, domui hæredis magis conueniant. Rurſus, atque ex abundanti, & ſine præiudicio veritatis reſpondetur, parum intereſſe, quod de domo ſocer intellexerit, propria, dum domum, & alimenta promiſit, nam ex quo iuſta cauſa ſuperuenit, litéſque, & inimicitiæ ortæ ſunt,à domo, ea recedere, & alimenta extra illam petere, ex his omnibus deducitur concludenter, quæ numeris præcedentibus adnotata, atque ſcripta reliquimus.

Septimum denique & vltimum fundamentum partis contrariæ non obſiſtit, pro cuius reſolutione, atque explicatione obſeruandum erit in primis ſententiam Gloſſæ, in dict. l. quod legatur, ff. de iudiciis, non eſſe omnino veram, nec certam, & diſplicuiſſe Petro Surdo, d. tit. 4. de aliment. q. 16. ex n. 27. vſque ad n. 36. Qui contendit, quòd quamuis vno in loco alimenta fuerint alimentario ſoluta, non per hoc in futurum ibi peti poterunt, & adducitur, atque excitatur ſequentibus fundamentis, & rationibus. In primis, quòd voluntas tacita, quæ ex actu colligitur, non debet vltra extendi quam ex ipſo actu de neceſſitate inferatur; prout obſeruant Bartol. Decius, Paris. Socin. iunior Natta, & Beccius, relati ibi per Surdum, n. 27. Et ideo gratuita ſolutio vnius partis, non grauat in ſolutione alterius, l. finali. C. ne vxor pro marito, vbi notat Baldus in ſummario, l. cum de indebito. verſ. ſed ſi pro parte, C. de condict. indebiti, vbi qui partem indebiti ſoluit, non cogitur aliam parte ſoluere: vt comprobat ibi Surdus, n. 28. & 29. inquit, hinc eſſe, quod immunis per vnam ſolutionem ſibi minimè præiudicat pro futuro tempore; & refret Petrum, Cinum, Abbàte, Alexand. Cephal. & Cacheran. ſic tenentes. Inquit etiam n. 30. hinc eſſe, quam Prælatus, qui ſucceſſit in beneficio, licet penſionem vnius anni receperit, non tamen cenſetur penſionem pro futuro tempore ratificare: vt habetur deciſ. Rotæ 233. in fine, in nouis, & qui facit vnum actum in tempote feriato, non sibi præiudicat in ſequentibus, vt Francus, Alexand. Ripa, & Rolan. tenuerunt, quos citat Surdus ipſe, d.q. 16. n. 31. & inde infert in hæc verba: ſic ergo, ſi hæres vno: in loco ſemel præſtat alimenta, licet quoad illam ſolutionem ſibi præiudicauerit, non tamen in futurum cogitur eodem in loco præſtare. Quinimeò etiam in iudiciis, qui conſentit in, vno actu, non videtur conſentire in reliquis, Gloſ. in Clementina ſæpè, in verbo, patribus, de verbor. ſignificat.

Et non obſtat textus, in d.l. ſi fidei commiſſum, §. finali, ff. de iudiciis, quia illud procedit, ex quo exceptio illa competebat iure ſingulari, quod facilius tollitur, l. eius militis, §. militia miſſus ff. de milit. teſtam. ſecus, quando competebat ex iure communi; vt declarat Iaſon. in l. 2. n. 9. C. de fideicommiſſis, & refert Surdus, dicta quæſt. 16. tit. 4. qui concludit n. 35. quod illa opinio Angeli, in l. prima, C. de fideic. quod vnum legatum certo loco ſoluens, tenetur eodem loco ſoluere alia, reprobatur è Iaſone, Benedicto, & Natta; quòd durum tamen eſſet in practica obtinere contra Gloſſam in dict. l. quod legatur, & ab initio d.q. 16. inquirit, quo in loco, præſtari debeant res ad alimenta neceſſariæ, quando hæres & alimentarius diuerſa habent domicilia & reſolutiuè inquit, quod hæres alimenta præſtat in loco ſui domicilij, non autem vbi degit alimentarius, quando à teſtatore locus non eſt ſpecialiter deſignatus, ſiue in promiſſione alimentorum non expreſſus, l. ſed & ſi ſuſceperit, ff. de iudiciis, l. Titia Seio, in principio ff de legatis 1. l. 3. ff. de aliment. & cibariis legatis, per quæ iura ita concludunt innumeri ibi relati ex n. 1. vſque ad num. 7. vbi ex multis quoque Authoribus obſeruat, quòd cum creditor, & debitor ſunt diuerſi domicilij, debitor non tenetur debitum portare ad domum creditoris, ſed ſat eſt, ſi paratus ſit ſoluere in ſuo domicilio, quando in obligatione locus non eſt expreſſus; vt probat textus, in l. item illa verba. in principio, ff. de conſtituta pecunia, vbi Gloſ. Bartol. & omnes Doctores, & alij quamplurimi ibi relati; cum vero hæres, & altmentarius eiuſdem ſunt fori, & in delatione non cadit impenſa, tunc hæres tenetur alimenta portare ad domum alimentarij, quia ſic ſe habet: regula, quod vbi debitor, & creditor ſunt eiuſdem fori, tunc debitor debet ire ad domum creditoris, d.l. item illa verba, vbi Bartol. & omnes DD. Surdus d. quæſt. 16. num. 7. & 8.

Denique & vltimò, quìa ſuo ore profitetur Surd. ead. q. 16. n. 35. quod durum eſſet in practica obtineri contra illam Gloſ. in d.l. quod legatur Reſpond. etiam, quod quando Gloſ. ipſa loqueretur in eis terminis; in quibus in argumento contenditur, atque ex notatis ibid. ex n. 21. deduci poſſet, quòd ſi alimentarius cepit vno in loco alimenta recipere cogatur, exinde eodem in loco perſeuerare, & recipere; adhuc receptio ea, & Gloſsae eiuſdem ſententia non obeſſet, nec genero præiudicium generaret in caſu præſenti in futurum; cum neceſſariò id intelligendum eſſet, rebus ipſis in eodem ſtatu manentibus, & noua cauſa non ſuperueniente; vt. potè, cum ex iuſta cauſa à domo alimenta præſtantis recedere, & extra domum illa petere poſſet; tametſi in domo eius cæpiſſet percipere alimenta; & quamuis ſocer ex conuentione non teneretur niſi in domo ea præſtare; prout longa ſerie, ſuprà explicaui.

ADDITIO

Ad Caput præcedens.

ADduntur, atque adnotantur nonnulla circa eandem huiuſce capitis materiam, quæ poſt ſcriptum, & omnino abſolutum hunc librum, obſeruata elaborataque fuerunt. Et iterum inſiſto ex profeſſo, circa Gramatici, Cordubæ de Lata, & Petri Surdi placita, de quibus ſuprà. Alimenta ſcilicet promiſſa à ſocero ſimpliciter filiæ, & genero, dum nuptui ipſa tradebatur, quo tempore durent, & mortua filia, viuente adhuc marito, ſi filij remanſerint, & caſus ex facto, in Regio Gratanenſi prætorio occurrentis, ſpecies proponitur, quæ proculdubio difficiliorem continet reſolutionem, & magis dubiam explicationem, quàm altera, in Hiſpalenſi Senatu agitata, de qua ſuprà.

Si in capitulationibus matrimonialibus, cum de collocando filiam in matrimonium pater agebat, in caſu, quo ipſa filia, (tunc vnica, & primogenita) in maioratu domus ſuæ ſucceſſura eſſet, dotis nomine nihil promiſiſſet, ſed potius dixiſſet, quòd ſucceſſione ipſa, ſi filius maſculus nullus naſceretur, qui eam excluderet, ſatis dotata ſatisfactáque manebat; eandem tamen, & eius maritum, & familiam in domo patris eiuſdem habitaturos, eisdemque & viduis duabus, quæ eis deſeruirent, alimenta reſtricta daturum in hæc verba, darles de comer. & nihil nomine dotis aſſignatum, ſed id duntaxat cautum. Quod ſi alimenta ea noluerit gener in domo ſoceri, tunc ſingulis annis, 300. ducatorum ſumma, pro vita ſoceri, eiſdem à ſocero ipſo præſtanda; quæ ſumma dictorum alimentorum in fine vniuſcuiuſque anni ſoluatur, nec ſoluto matrimonio, eorum ratio habeatur, ſiue pro dote non iudicetur, ſed abſque onere reſtitutionis maritus eam quantitatem percipiat. Ita tamen, quod ſi patre ſuperſtite, mater deceſſerit, filia ipſa, & gener, neque legitimam, neque quid aliud in bonis matris defunctæ prætendere poſſit, ſed pater integrè vtatur fruatur. & ea tanquam alia propria obtineat. Si tamen ſecundo nupſerit, & filium maſculum procreauerit, qui filiam metipſam à ſucceſſione maioratus excluſurus ſit, ex tunc in octo millium ducatorum quantitate temaneat dotata; prout hæc omnia in eodem caſu commemorabantur diffusè

Et tunc quidem controuertebatur, ſi patre & matre ſuperſtitibus, mortua ipſa filia fuerit, quæ nupſit, & filios, ſiue filium reliquerit (prout filiam relictam, in ipſo caſu apparebat) maritus, aliàs gener, à domo ſoceri receſſerit cum eadem filia, reluctanctibus tamen parentibus, qui neptem retinere vellent, atque ex eo tempore, 300. ducatorum quantitatem, ſibi præſtari debere, atque in futurum præſtandam, contendunt, ſcilicet dum ſocer ipſe vixerit, num de iure intentio eius procedat, an verò filia defuncta, obligatio ceſſauerit, ex quo alimentorum nomine, ea promiſſio facta fuit: atque ita ſui natura morte finiri debuerit.

Et quo dilucìdè, & diſtinctè procedatur, his, quæ tunc pro vna & altera parte expendebantur præcipuè, adiiciam quam plurima, quæ ad eum modum, nec adnotata, nec vllo modo tacta fuere, ipſa quoque, quæ tunc ponderabantur, diſtinctione, ordine, & reſolutione commemorabo. Ea antem omnia in comprobationem duorum diriguntur principaliter; ex parte actoris, quod alimenta præſtanda in domo ſoceri, vel 300. ducatorum ſumma extra domum ſoluenda, ſi gener id elegerit, ex cauſa dotis proceſſiſſe dicantur, ſiue fructus dotis diiudicentur, atque ita dotalium rerum, aut dotis naturam aſſumant, vt filiis relictis, etiam vxore defuncta, ad filios tranſeant, ſiue in perſona patris pro vita ſoceri durent, vel conceſſo abſque veritatis præiudicio, quod ſint meta alimenta, nec fructus dotis dici valeant; adhuc ad hæredes, filios ſcilicet tranſire debeant, ſiue in perſona patris continuari, & durare; nec extinguantur morte filiæ. Ex parte rei totum contrarium, contendebatur, quod ea, nec ex cauſa dotis proceſſiſſe videantur, nec minus fructus doris dici poſſint, ſed mera & pura alimenta diiudicentur, & in neceſſariam conſequentiam morte vxoris, aliàs filiæ finita extinctaque fuerint.

Pro parte eiuſdem actoris, generi ſcilicet, quæ expendi poſſunt quo ad primum articulum, fundamenta, vt velut fructus dotis diiudicentur, vel ex cauſa dotis proceſſiſſe dicantur, ad ſequentia reducuntur.

Primò, quod in contractibus, ſicut in omni alia diſpoſitione mens inſpicitur quæ primum locum obtinet; ſicuti obſeruauit Cardinalis Mantica, de tacitis & ambiguis conuention. lib. 1. tit. 17. num. 36. latè lib. 2. tit. 4. ex n. 2. & vltra Alexander, in conſ. 28. in principio, lib. 1. & in conſ. 34. n. 3. & n. 8. & per totum, lib. 2. & in conſ. 103. n. 3. & 6. lib. 6. Abbas, in conſ. 43. Videtur primò, ſub n. 4. lib. 1. vbi ponit hanc regulam in contractibus: pariſius, in conſ. 78. n. 10. lib. 1. vbi quod à mente pendet ſubſtantia contractuum: Iason, in l. 4. C. de liber, præterit. & in l. iuris gentium, §. prætor ait, ff. de pactis, Roland. à Valle in conſ. 61. num. 33. lib. 2. & in conſ. 69. num. 45. lib. 3. Crauet. in conſ. 333. num. 15. Beccius, in conſ. 74. num. 28. & in conſil. 94. num. 7. Tiraquel. in l. ſi vnquam, verbo, libertis, numero 58. Petr. Surdus, in conſ. 381. num. 20. lib. 3. vbi quod principaliter attendenda eſt mens contrahentium: Cardinalis Thuſcus, tom 5. littera M. concluſion. 199. num. 4. & num. 44. & 55. & 57. & 60. & 71. & tribus ſeq. & concluſ. 200. in princip. Sic ſanè, non tam debent attendi verba conuentionis, quam contrahentium ſenſus, & quod veriſimile eſt, ipſos ſenſiſſe, atque voluiſſe; l. iuris gentium, §. pactorum, ff. de pactis, l. ſed Celſus, §. ff. de contrahenda emptione vbi dicitur, quod in contractu, potius quod actum eſt, quam id quam dictum eſt, ſequi debemus, l. ſemper in ſtipulationibus ff. de regul. iuris, vbi Decius, & Cagnolus, in principio, l. pactum, ff. de probation. l. promittendo, in prin. ff. de iure dotium. vbi in hac eadem, qua verſamur materia, dotis ſcilicet, Iureconſultus Paulus inquit, magis enim res, quam verba intuenda ſunt. Et in l. dotis fructus, §. ſi vſusfructus, eodem titulo, vbi ipſamet materia Vlpianus ſcripſit, inſpiciendum eſſe primo loco, quid actum ſit. Et cum aliis multis tradidit Mantica, lib. 12. tit. quarto, num. 13. Thuſcus, locis relatis, ſuprà, Gloſſa, in l. blanditus, C. de fideiuſſoribus. vbi quod mens, & intentio contrahentium potius ſpectanda eſt in contractibus, quam conceptio verborum: Gloſſa etiam in l. in venditione, ad finem, ff. communia prædiorum. vbi quod cauſam verbotum, magis quam verba inſpicere debemus: Craueta, in conſ. 964. num. 37. Hieronymus Gabriel, in conſ. 90. n. 16. volum. 1. Cephalus, in conſ. 335. n. 4. lib. 3. latè Tiraquel. vbi ſupra, Petrus Surdus, in conſ. 321. n. 52. lib. 3. vbi citat Bald. in l. ſi in venditione, in fine, ff. communia prædiorum, dicentem, quod mens attenditur pro amplitudine, & reſtrictione contractus, & Alexandrum, in conſ. 22. n. 6. volumin. 1. qui id procedere dicit, etiam vulnerando verba. Et vltra Surdum, id ipſum, quod ſcilicet verba interpretantur, reſtringuntur, & ampliantur, ex mente etiam coniecturata magis, quam ex cortice verborum; adnotarunt, atque comprobarunt Caſtrenſ. in conſ 148. n. 1. l. 1. Curt. iun. in conſ. 62. n. 5. Beccius, in conſ. 64. n. 7. exornat Bertaz. in conſ. 2. n. 6. & ſeq. lib. 1. Rota Rom. dec. 244. n. 1. & 4. lib. 1. proinde, quandoque etiam ſtipulatio, & alius contractus fines verborum excedit, vt declarat Bald. in l. petens, n. 1. C. de pactis. Refet Mantica, lib. 12. d.t. 4. n. 13. & in eis magis debemus inſpicere cauſam, quam verborum conceptionem quia effectum tribuit ſtipulationi, l. 2. §. circa, ff. de dol. mal. excep. Curtius iunior, conſ. 36. n. 15. Et Mantica, dicto num, 15. Iacob. Cancerius, variar. cap. de pactis, n. 237. vbi quod mens præualet. Quamuis ergo in capitulationibus matrimonialibus primo caſu quo filius maſculus non exiſtat, ſed filia ſucceſſura ſit in maioratu, dictum fuerit, quod alimenta præſtanda ſint filia metipſi genero, & duabus. viduis, per hæc verba, Darles de comer en ſu caſa, vel extra domum ſoceri ſi in ea noluerit gener commorari, nec alimenta recipere, 300. ducatorum ſumma ſingulis annis pro vita ſoceri ſit ſoluenda; adhuc, non modò iuxta cauſam, ex qua promiſſio facta fuit, veriſimilem etiam contrahentium mentem ſed iuxta verba capitulationis, intelligi debet neceſſariò, quod ex cauſa dotis eadem promiſſio facta fuerit, & velut dotalis, ſaltem large & impropriè dici poſſit, ex quo cauſa finalis promittendi matrimonium fuit, & vt deſeruiret oneribus matrimonij: quod ſufficit, vt dos dicatur ſaltem impropriè, atque in ea locum habeant in dote ſtatuta, ſicuti in ſimili ſtatuit, atque reſoluit Cardin. Manti. de tacit. & ambig. comment. lib 12. tit. 4. num. 12. & 13. cauſa etiam ſufficit, vt ſine inſpecto, nec cortice verborum conſiderato, promiſſio eadem velut ex cauſa dotis proceſſiſſe dicatur, iuxta ea, quæ idem Mantica reſoluit eod. tractat. lib 1. c. 17. num. 42. Dos itaque cum non modò expreſsè, ſed etiam tacitè conſtitui possit, & conſtituta cenſeatur; vt latè poſt alios multos, per Mantic. lib. 12. de tacitis & ambig. Conuent. tit. & 14. Maſcar. de probat. tom. 1. concluſ. 565. Petr. Surdum, in conſil. 94. lib. 1. Cenſebitur procul dubio in ipſo primo caſu, ſaltem in dictis alimentis, aut in quantitate prædicta, pro vita ſoceri conſtitui, cum in nullo alio quo ad mortem eiuſdem ſoceri conſtituatur, ſed dumtaxat dicatur quod ſucceſſione ipſa maioratus, quem pater poſſidebat, ſatis dote ſua ſatisfacta, ſolutàque manebat: & quidem ad eum finem promiſſio ipſa facta videtur, ne ſcilicet maritus, qui ſuſtinere debet onera matrimonij, vel nullam dotem conſequatur, vel infructiferam omnino, quouſque ſocer ipſe longo tempore viueret, & quod prius gener ipſe decederet, qui nullum commodum, aut prouentum, ſeu emolumentum dotis percepiſſet, & onera matrimonij, maximo ſumptu, nullòque dotis fructu, aut emolumento ſupportaſſet; prout etiam vxor deceſſit quod inconueniens, vt ceſſet, & aliquod emolumentum marito proueniat, id ſaltem dotis nomine conſtitutum videri debet, & velut dos diiudicari in primo caſu, ad euitandum in conueniens prædictum; aliud etiam, prope indotatam mulierem eo pacto fieri; idque iuxta tex. ſingularem, in l ſi conuertit, 4. ff. de pactis dotalibus. Quem mirabiliter declarat Caſtrenſis, in l. interest, C. de vſufructu. Baldus Nouel. de dote ſeptima parte, priuilegio 44. quemadmodum ergo mortua filia, ſi liberi remaneant, dos ad patrem non reuertitur, ſecundum conſuetudinem, ex ſententia Martini, in l. dos à patre, C. ſoluto mat. de qua latè poſt alios multos, per Barboſ. in l. poſt dotem, ex num. 46. cum ſeq. in. l. 2. . §. quod ſi in patris, num. 37. ff. ſolu. matr. Menochium, lib. 4. præſumpt. 139. & ſeq. Antonium Theſaurum, deciſione Pedemontana, 190. Mareſcotum variarum, quæſt. 42. Manticam, de tacitis, & ambig. conuent. lib. 12. tit. 8. ex num. 23. cum ſeqq. Surdum, in conſ. 206. num. 8. lib. 2. Farinacium, deciſ. 248. in nouis, & nouiſſimarum anni 1618. deciſ 708. fol. 316. 1. p. tom. 2. Neuiza. in conſ 43. num. 6. Thuſc. tom. 2. littera D. concluſ. 777. fol 1013 & apud nos ex deciſion. l. 30. tit. 11. part. 4. vbi Gregor. Lop. verbo, non dexare hijos, id notat. expreſſe. Sic etiam filia, in caſu præſenti defuncta, quæ filiam reliquit, ius illud 300. ducatorum ſingulis annis, ad patrem non reuerretur, ſiue non finietur, ſed potius durare debebit viuente ipſa, cùm promiſſio facta fuerit pro vita patris, & filiam deceſſiſſe non interſit, ex quo dotis nomine id datum dicatur, ſiue ſaltem largè & impropriè dos dici poſſit, & ad id dumtaxat reſtricta; propter ſpem ſucceſſionis maioratus, facta autem, nedum ſocer viuit, & ſic ſucceſſio maioratus non defertur filiæ, absque vllo emolumento, & prouentu maritus onera matrimonij ſupportet, quæ ratio viuente adhuc filia ſuperſtite, durare quoque videtur. Item & altera, quæ ex ratione textus. in d. 1. ſi conuenerit, 4. deducitur, ne propter pactum indotatam filiam remanſiſſe contingat, ſi gener ante ſocerum moriatur, vel etiam eius filia ſuperſtes. In primo igitur caſu, id ſaltem dotis nomine conſtitutum videtur, & ſimul ſpes ſucceſſionis maioratus conſiderata: in ſecundo verò caſu, quo filia ſucceſſura non ſit, quia filius maſculus naſcatur, octo millium ducatorum quantitas dotis nomine conſtituitur, & ſic vtroque caſu dos tacitè conſtituta cenſetur, & primo caſu id ſaltem doris nomine conceſſum videri, quod impropriè & largè dici poteſt dos, vt viuente adhuc ſocero, & filia ſuperſtite, non finiatur, idque maximè durate adhuc onere matrimonij, reſpectu eiuſdem filiæ ſuperſtitis, & familiæ eius, & iuxta veriſimilem mentem contrahentium, & quod veriſimile eſt voluiſſe, atque intendiſſe tempore contractus, quamuis id non expreſſerint. Nam in contrahendo quod agitur, pro cauto agendum eſt, & quod agi intelligitur pro expreſſo, l. cum quid, ff. ſi certum petatur, quam optimè expendit Cagnolus, d.l. ſemper in ſtipulationibus, in prin.

Secundo deinde pro eadem parte vrget, paternum officium eſſe, filias dotare, & ad id patres teneri, adſtringique poſſe, l. vitima, C. de dotis promiſſione, l. qui liberos, ff. de ritu nuptiarum, l. 9. titulo 11. partita 4. & latè exornat Nouellus, de dote, ſexta parte, priuileg. 11. & duobus ſeq. Socin. regul. 281. Barboſa, in l. prima, 4. p. ex numero primo, cum ſequentibus, ff. soluto matrimo. Thuſc. tomo 2. littera D. concluſione 780. ex fol. 1021. idcirco, ex cauſa neceſſaria, obligatione prædicta iudicandum eſt, factam fuiſſe dictam promiſſionem, & in dubio ex cauſa dotis, iuxta ea, quæ latè adnotauit Cardinal. Franciſ. Manti. de tacit. & ambiguis conuention libro 12. titulo 13. quicquid enim ad maritandam filiam pater promittit, intelligitur nomine dotis promittere, etiam ſi de dote nihil dictum fuerit, dummodo contemplatione nuptiarum factum ſit, l. quod autem, in fine, ff. de iure dotium. & ibi Bartolus, & Baldus ſcribunt, & dicunt, eam legem eſſe ſingularem: Oldraldus etiam, in conſ. 245. num. quinto. Mantica, lib. 12. titulo 11. num. 10. & tit. 10. numero 23. vbi inquit, quod dos non ſolum verbis expreſſis & perſpicuis intelligitur conſtituta, ſed etiam ambiguis, quæ egent interpretatione; veluti ſi pater aliquid pro filia ante matrimonium, vel conſtante matrimonio promittat, nam intelligitur nomine dotis promiſiſſe Thuſc. tom. 2. d. littera D. conſ. 785. fol. 1035. cum ergo ante matrimonium, & contemplatione nuptiarum, promiſſio ea alimentorum in domo ſoceri, aut 300. ducatorum, ſingulis annis. extra domum eius, facta fuerit; ex cauſa, & nomine dotis fieri neceſſariò fatendum eſt, conſequenter, quod ſaltem largè & impropriè dos dici poſſit.

Tertiò etiam pro eadem parte facit, quia mulieris maximè intereſt, vt ſit dotata, l. prima, ff. ſoluto matrimonio 1. Titio centum, §. Titio genero, ff. de condit. & demonſtrat. ibi, hoc enim mulieris intereſt, vt incipiat eſſe dotata, Et ideo hæc præſumptio, quæ & mulieribus, & rei publicè vtilis, & fauorabilis eſt, d.l. prima, ff. ſoluto matrimonio, & l. 2. ff. de iur. dotium. In dubio magis eſt recipienda. Et hoc quidem generaliter eſt conſtitutum, vt in ambiguis pro dotibus ſit iudicandum, cap. vltimo, de re iudicata l. in ambiguis, ff. de iure dotium, & l. in ambiguis, de regul. iur. Mantica, lib. 12. tit. 11. n. 19. & tit. 13. num. 5. Cum ergo in caſu propoſito. in nullo alio, quam in dicta alimentorum, ſeu 300. ducatorum ſingulis anuis promiſſione, videri poſſit dotata filia, nec verè dotata fuerit, cum ſola ſucceſſionis ſpe, ſatis eam dote ſolutam, ſatis factamque eſſe, in capitulati onibus matrimonialibus dictum fuerit, prout ſuprà retuli in initio, & à communiter accidentibus, maritus non ſoleat vxorem ducere indotatam, l. vltima, §. primo, ff. quæ in fraud creditor. l. ſi donatarius, §. ſi quis indotatam, & ibi notat Baldus, in principio, ff. de condi. ob cauſ. nam dos datur pro oneribus matrimonij, cap. ſalubriter, de vſuris, l. pro oneribus, C. de iure dotium, l. dotis fructus, in principio, ff. eodem tit. in ipſa alimentorum, ſeu quantitatis promiſſione, ſingulis annis, dos videtur conſtituta; cum vt ſuprà dixi euenire potuerit, generum ipſum, & filiam quoque, nullis filiis relictis, antè ſocerum deceſſiſſe, ſicque ſucceſſionis maioratus ſpem fruſtratam fuiſſe, vanàmque remanſiſſe, nec aliud, quàm alimenta, aut dictam quantitatem in dotem datam fuiſſe. Imo & plus, cum verè nihil aliud adtur, vt pote cum maioratus metipſe, non à patre, ſed ab anteceſſoribus prouenire dicatur, nec facto ipſius priuati filia potuerit iure ſucceſſionis in futurum, quod. ex diſpoſitione primi inſtitutoris, ſibi defertur, adueniente die, & caſu ſucceſſionis eiuſdem, ſicuti ex Palacios Rub. Queſada, Mieres, Gama, Valaſco, & Molina ego metipſe adnotaui, atque ſcripſi, lib. 3. cap. 10. num. 31. & 32. adductus, atque ex citatus ex tex. in l. vnum ex familia, §. ſi de falcidia, ff. de legatis ſecundo, l. ſi arrogator, ff. de adoptionibus. l. 3. ff. de interd, & re legat. verè igitur pater id dumtaxat dare intelligitur, & non aliud; & ſucceſſionis hæreditatis maternæ ſpem abſtulit omnino pactis conuentionalibus, vt dum ipſe viuat, nihil aliud, quàm alimenta, aut quantitatem præfatam 300. ducatorum exigere valeat. Et in terminis noſtris, quando alia dos non fuit conſtituta, quod in dubio magis credendum ſit, id quod contendimus, in dotem datum fuiſſe, & nomen dotis obtenturum, licet expreſſum non ſit, vel aliter expreſſum, quod alias dotis nomen non obtineret; adnotauit, tradiditque Cardinalis Franciſcus Mantica, de tacit. & ambig. conuent. lib 12. tit. 10. numero 31. & 32.

Rurſus & quarto loco vrget etiam, ius illud, alimenta ſcilicet in domo ſoceri percipiendi, vel pro vita ipſius, extra domum, 300. ducatorum quantitatem habendi; non ideo dici non poſſe dotis nomine conſtitutum, ſiue dotem impropriè ſaltem, aut largè, vel ex cauſa dotis, quod fit ius ad vitam ſoceri reſtrictum, vel ſub nomine alimentorum conceſſum, aut quod non habeatur ſub ratione dotis ex conuentione partium, ad effectum vt teſtituatur ſoluto matrimonio, cum expreſſe cautum fuerit, non eſſe reſtitnendum, nam & ius ad vitam mulieris reſtrictum, & cuius emolumenta, & fructus non reſtituuntur ſoluto matrimonio, & qui more vxoris finiuntur, ſicut & ius ipſum, dos nihilominus reputatur, nec ideo dos dotis nomen amittit; ſicuti conſtat ex l. dotis fructus, §. ſi vſusfructus, ff. de iure dotium. Vbi ſi vſufructus in dotem datus ſit marito, ius ipſum fruendi cenſetur ille datum in dotem, niſi aliud actum fuiſſet, ac proinde fructus inde percepti tempore matrimonij, ad ipſum ſpectant, nec debent reſtitui, quia eos ſuos facit pro oneribus matrimonij; ſi autem maritus moriatur, adhuc vſusfructus durat pro vita vxoris: mortua verò ipſa, extinguitur; nec ideo (vt dixi) deſinit dos reputari: non etiam ideo, quod fructus ſuos faciat maritus, nec reſtitui debeant, prout textus ipſe innuit apertè, & communiter Doctores deducunt, Thuſcus etiam, tom. 4. litera D. concl. 767. fol. 104. Pater Ludouic. Molina, tom, 2. tractatu 2. diſputatione 432. fol. 1172. in principio, columna 3. in initio. Et vide Parladorium, tom. 3. poſt ſeſquicenturiam, quæſt. 4. alimentorum ergo, aut iuris ad vitam reſtricti mentio, ſiue quam pro ratione doris non habeatur, expreſſio non debet alterare peculiarem, & genuinam naturam dotis, contractùsve dotalis, nec regulas omnes hactenus adductas infringere; imo interpretatio fieri debet ſecundum ſubiectam materiam & quod veriſimile eſt partes ſenſiſſe, inſpecta natura negotij, etiamſi verba omnino improprientur, l. inſulam, ff. de præſcript. verbis, l. proculus. ff. de vſufructu l. ſi vno, l. quæro, § inter locatorem, ff. locati, Socinus, in conſ. 9. num. 18. lib. 1. Beccius, in conſ. 123. num. 32. Petrus Surdus, in conſ. 39. n. nono. 48. & in conſ: 381. n. 17. lib. 3. Rolandus, in conſ. 39. n. nono, lib. 4. Atque ita dotis nomine, ſiue ex cauſa dotis eam promiſſionem proceſſiſſe, & velut dotem dici poſſe, ſaltem impropriè. Sic ſanè, verba illa capitulationis, quod. alimentorum, aut dictæ quantitatis, ſingulis annis præſtatio non habeatur pro bonis dotalibus, Niſe ha de hazer conſideracion dellos, diſſuelto el matrimonio; prout ibi dicitur, expreſſa, & prolata ad alium effectum, & finem, ſcilicet pro bonis dotalibus non haberi, quoad hoc, vt teneatur maritus ea reſtituere ſoluto matrimonio, atque ita in fauorem eius, vt quæcunque eius quantitatis, ſiue alimentorum nomine perciperet, pro oneribus matrimonij deſeruiſſe, atque percipiſſe videatur, nec onere reſtitutionis adſtringatur; ad alium effectum, & finem accipi, atque in odium mariti retorqueri non debent, vt inde deduci valeat, ſiue ex cauſa dotis data non videri, ſiue vt dotalia diiudicari non poſſe; quoniam in fauorem mariti expreſſum, trahi in odium ipſius, abſurdum eſſet, & contra l. quod fauore, C. de legibus, cap. quod ob gratiam, de regulis iuris, in 6. Romanus, in conſ. 453. Decius, in conſ. 12. Craueta, in conſ. 33. num. 8. Socinus, in conſ. 241. num. 6. lib. 2. Iaſon latè in legata inutiliter, n. 8. & ſeq. ff. de legatis primo. Beccius, in conſ. 111. n. 41. Cephalus, in conſ. 342. n. 70. lib. 3. Petrus Surdus, in conſ. 315. n. 68. & in conſ. 426. n. 16. lib. 3. & deciſ. 195. n. 5. & inducta ad augendum, ſiue ad certum, & limitatum effectum, non debens operati diminutionem, ſiue alium effectum. l. legata inutiliter, ff. de legatis 1. l. legata inutiliter, ff. de adimend. legatis, l. cum tale, §. finali, ff. de condit, & demonſt. & cum aliis notauit Surdus in omnibus locis relatis ſuprà. Idem Surdus, in conſ. 453. n. 17. eodem lib. 3. Natta, in conſ. 373. n. 22. & in conſ. 403. n. 6. volumine 2. Fuluius pacianus, in conſ. 16. n. 26. in conſ. 37. n. 107. & in conſ. 107. n. 33. vbi etiam citat textum, in l. ſi mancipia, ff. de fundo inſtructo, & cap. ad noſtram, de appellat. operantur ergo prædicta verba, vt eorum, quæ viuente ſocero præſtita fuerint, vel quatenus percipiantur, reſtitutio non fiat ſoluto matrimonio per maritum, nec eorum conſideratio fiat, quoad effectum, vt reſtituere maritus ſit obnoxius; non verò, vt pro dote non reputetur id quam verè ex cauſa dotis, & matrimonij, & Vt deſeruiter oneribus matrimonij ipſius datum fuit.

Imo cùm non entis nullæ ſint cauſæ, & nullæ demonſtrationes, vt ait Baldus in l. cum mulier, n. 30. in verſic. ſubſequenter quæritur colum. 12. ff. ſoluto matrimonio, & Florianus, in l. 2. ſub n. 5. de probation. refert Fuluius Pacianus, in conſ. 1. n. 60. & rei, quæ non eſt, non poſſit dari priuilegium, vel effectus, nec aliquid ſtatui circa id, quod nunquam fuit, qualitas non poteſt dari ſine ſubiecto, l. eius qui in prounicia, ff. ſi certum petatur, & notat Gloſſa, in cap. ad diſſoluendum, in verbo, accuſari, de deſponſation. impuberum, & cum Alberico, Decio, & Iaſone exornat Fuluius Pacianus, vbi ſupra, num. 62. & 63. ex quo dicitur, quod in conſideratione bonorum dotalium non habeantur, quoad effectum prædictum, vt per maritum ſoluto matrimonio non reddantru, datur intelligi manifeſtè, quod etſi ſint ad alimenta, & pro vita ſoceri conceſſa, adhuc pro dote reputantur, & dotis pars ſunt, cum neceſſe fuerit id exprimi, vt ſoluto matrimonio reddi non debeant, redderentur namque, niſi ita conuentum fuiſſet, non tamen ex eo, quoad ita conueniant, deſinunt ſub nomine dotis comprehendi, prout vtrumque probauit, atque obſeruauit Socinus, in conſil. 240. volumine 2. vbi inquit, quod alimenta promiſſa per ſocerum genero ad certum tempus, vel pro vita ipſius ſoceri, augent dotem, debentque reddi, adueniente caſu reſtitutionis dotis, & pro quibus competit hypotheca à die promiſſionis alimentorum. Et Socini mentionem faciunt eúmque ſequuntur Ioannes Baptiſta Coſta, de rationeratæ, quæſtione 131. nu. 6. Thuſcus, tom. 2. litera D. concluſione 767. nu. 4. fol. 1005. & hactenus de fundamentis actoris quoad primum articulum.

Pro parte verò rei in eodem articulo totum contrarium contenditur, & primum præcipuúque fundamentum deducitur ex bis, quæ nunc dixi, & verbis illis capitulationis matrimonialis, Noſe ha de iuz gar por bienes dotales, in hazer conſideraction dellos, diſſuelto el matrimonio. Quaſi verba hæc, adeo expreſſa, prædictam interpretationem non admittant, cum in claris non ſit locus coniecturis, nec interpretationi, l. continuus, §. cum ita, ff. de verborum obligatio. l. ille aut ille, §. cum in verbis, cum vulgatis, ff. de legatis tertio, verba ſiquidem diſpoſitionis habent maximum pondus, ad cognoſcendum, & diſcernendum quid actum ſit, vt dicebat Baldus, in conſ. 112. in fine, lib. 1. Boërius deciſ. 155. n. 22. Tiraquellus, ad l. ſi vnquam, in verbo, libertis, num. 9. & etiam in minimo verbo conſiſtit magnus effectus, vt inquit Caſtrenſis, in l. vltima, num. 2. C. de ind. vid. toll, Curtius ſenior, in conſ. 45. in principio, exornat Fachineus, in conſ. 1. n. 1. & ſeq. & n. 14. ſed. lib. 2. num. 17. citat Baldum, dicentem, quod vbi verba ſunt expreſſa, & clara, omittere certitudinem verborum, & quærere coniecturas, eſt imbecillitas intellectus. Et omnis argumentatio in caſu claro, dicitur calumnioſa, vt per Curt. ſenior, & Crauet. ibidem relatos. contenditur ergo, verba eſſe expreſſa, 7 clara, vt dici non poſſit, alimentorum, ſiue 300. ducatorum, ſingulis annis præſtationem, ex cauſa dotis proceſſiſſe ſiue fructus dotis reputari poſſe. Cogita, an huic fundamento, concludenter ſatis factum videarur ſuprà, vt pore, cum ipſamet verba, non ad hunc effectum, excludendi ſcilicet, quod ea præſtatio ex cauſa dotis proceſſiſſe dicatur, ſiue dos dici non poſſit, ſaltem impropriè, adiecta fuerit, ſed ad alium longe diuerſum, atque in fauorem mariti, & ſupplendo, velut dotalem eſſe eam præſtationem, atque dotem dici poſſe, ſaltem largè & impropriè, prout ſuprà quoque adnotaui.

Secundum fundamentum deducitur ex eo, quod in capitulatione matrimoniali referatur, promiſſionem ſoceri vtroque ita caſu ad alimenta procedere, atque ita ad fructus dotis referri non poſſit, cum hæc diuerſa, vt per Surdum de alimentis, tit. 5. quæſt. prima, num. 7. vbi inquit, dotes differre à legitima, & ab alimentis, & de eis diuerſimodè diſponere iura. Cogita, an etiam facile reſponderi valeat, conſtituendo, id, de per ſe ſumptum, verum eſſe, & de iure procedere; attamen, cum alimenta pro dote conſtituuntur, ſiue ex cauſa dotis procedunt, nihil impedire, quin totalia, aut dos dici poſſint, ſaltem largè & improptiè, cum verè ex cauſa matrimonij, atque dotis conſtituantur. Cum tamen alicui promittuntur, vel in teſtamento relinquuntur, differunt equidem à dotibus, nec dotis nomini conueniunt: quod certum eſt.

Tertium fundamentum in eo conſiſtit, quod ſcilicet fructus dotis correſpondere debeant quantitati, aut ſorti principali dotis traditæ, aut promiſſæ, l. ſi cum dotem, §. ſi autem in ſæuiſſimo, ff. ſolu. matrimonio. At cum in caſu præſenti alimenta in domo ſoceri promiſſa, vel quantitas 300. ducatorum extra domum eius præſtanda, nec bonorum maioratus æſtimationi, nec etiam dotis promiſſioni in ſecundo caſu, ſcilicet octo millium ducatorum, ſi filia in maioratu non ſuccedat, non valeant, & conſequenter, nec ad hæredes filiæ tranſeant, dum ſocer vixetit.

Sed & quartum, in idem tendit, fundamentum, quod in primo caſu, quo filia in maioratu ſucceſſura ſit, nihil dotis nomine promiſſum apparet, ſed dictum expreſsè, quod habita conſideratione ſucceſſionis eius in maioratu, ſatis ſucceſſione ipſa dote ſoluta, ſatisfactáque manet; indéque inferunt, dotis, quæ non extat, nec conſtituta eſt, fructus conſiderari non poſſe, cum non entis nullæ ſint qualitates, nullique effectus, atque ita neque fructus, prout ſuprà probaui.

Vltimum denique fundamentum eò tendit, dantem, ſeu promittentem dotem pro muliere, eius animi, vt mulieri metipſi prouidere velit principaliter, l. ex morte, in fine, C. de pactis conuentis. Quod ſi ita eſt, atque præſumitur, quando maritus lucratur fructus pro oneribus matrimonij, quanto magis id credendum, quando ſola alimenta promittuntur, vel conſtituuntur, vt mortua vxore ipſa, finiri debeant, cum regulariter morte finiantur, vt inferiùs probatur, nec fructus dotis reputentur.

Pro explicatione, atque ſolutione trium horum fundamentorum animaduerto, Aduocatos partis actoris minus bene vſos terminis prædictis, quòd promiſſio ſoceri in caſu propoſito, pro fructibus dotis reputetur, reputatiue valeat; cùm verè neque fructus dotis ſint, nec eo nomine nuncupari valeant; idque ex eiſdem rationibus nunc adductis. Fructus itaque dotis non ſunt, nec ſorti dotis correſpondent. Negari tamen non poteſt, quin præſtationes metipſæ, atque ſoceri promiſſiones ex cauſa matrimonij principaliter proceſſerint, atque etiam ex cauſa dotis; ſocer nanque ex cauſa matrimonij, & quo faciliùs generum ad matrimonium contrahendum alliceret, atque excitaret, qui forſan non contraheret illud ſola maioratus ſucceſſionis ſpe, niſi pro oneribus matrimonij ſubeundis, aliquid ſibi aſſignaretur, quod duraret, dum ſucceſſio ipſa non deferatur, ad eum modum promiſſionem emiſit, eamque vtriuſque fauore, tam filiæ, quam mariti eius; filiæ, quò nuberet; mariti, ſiue generi, quò facilius adduceretur, & onera matrimonij ſupportaret: & verè in primo caſu, nulla alia dos conſtituta, aſſignatáve fuit, vltra ſpem ſucceſſionis prædictæ. Imo principaliter ſolius ipſius ſoceri fauore promiſſio ea facta eſſe videtur, vtpotè, cum adiecta ea pactione, ne ſoluto matrimonio, ea quæ perceperit, reſtituat maritus, ſolius ipſius gratia & fauore id factum videri debet, qui onera matrimonij portaturus erat, non verò filiæ, cui fructus ipſi, emolumentáque percepta ſoluto matrimonio, ex pacto reſtituenda non ſunt. Sanè, nihil aliud dotis nomine promiſsum nomine aſſignari (ſucceſſionis namque maioratus ſpes, ex futuro, incertoque euentu dependet,) ſufficit equidem, vt dotis nomine promiſſo ea reputetur. Item oneribus matrimonij vt deſeruiat, eam factam fuiſſe, & impropriè dici poſſe, vt in dote ſtaturum, in ipſa quoque locum obtineat, prout ex Franciſco Mantica. ſuprà adnotaui. Nec alimentorum expreſſio mutare, aut quouis modo id alterare debet, ex his rationibus, quas conſideraui ſuprà. Item ex eo, quod cum hæc promiſſio principaliter relpiciat fauorem mariti, & in eum finem dirigatur omnino, vt onerum matrimonij ſupportandorum grauamine releuetur aliquantulum, quod & ſi expreſſum non fuiſſet, tacitè inerat, expreſſio eadem ad alimenta aut nihil operati, vel plus aliquid ſaltem vltra id, quod operaretur, nec minus cauſa expreſſa, quæ mariti fauorem reſpicit principaliter, reſtringere debet promiſſionem metipſam, vt non operetur id, quod operari poſſet, ſi alimentorum mentio facta non eſſet; ſic ſanè ex relatione Petri Surdi. Cardinalis Manticæ, Hieronymi Gabrielis, Simonis de Prætis, Stephani Gratiani, Cæſaris Barzij, Leandri Galganeti, & Coruna, quæ ego metipſe in commentariis de vſufructu, adnotata, ſcriptaque reliqui tradidi ſuprà hoc eodem capite, numer. decimo nono, vbi dixi, quod cauſa quæ reſpicit commodum & fauorem eius, cui alimenta promittuntur non reſtringit promiſſionem ipſam, ſed perinde habetur, ac ſi promiſſio ſimpliciter facta fuiſſet. idque vt tranſmiſſio in hæredes non impediatur eo caſu, quo alimentorum mentione detracta, traſmitti alimenta poſſent, prout abſque dubio in caſu præſenti contingeret, ſi facta promiſſione per ſocerum pro tempore vitæ ſuæ filia deceſſiſſet, & filios reliquiſſet, nec alimentorum nomen fuiſſet expreſſum. Expreſſio itaque metipſa alimentorum, an tanti æſtimari, haberique debeat, vt efficere poſſit, dotis nomine promiſſionem prædictam factam non fuiſſe, ſiue dote, ſaltem impropriè, & largè dici non poſſe; quæ etiam ex hactenus ponderatis. adductiſque fundamentis, maiorem vim habeant fortiúſque adſtringant, viderint, atque maturè diiudicauerunt alij: pro nunc namque, quid magis amplectamur, quid iuris rationi magis conſentaneum ſentiamus; ideo non explicamus, quod lis in Senatu pendeat, prout inferius dicetur. Et hactenus de primo articulo principali.

Quoad ſecundum verò, an dicta ſoceri promiſſio, mera, puraque alimenta contineat, atque ita morte filiæ extincta fuerit, nec ius alimentorum, quod perſonæ cohæret, ad hæredes eius tranſmitti potuerit. E contrario verò, an poſito, quod mera alimenta ſint. in filios, & maritum tranſire debuerint, quia indefinita promiſſio, & filiæ, & mariti, generi ſcilicet, & filiorum matrimonij, onerúmque eiuſdem cauſam, & perſonas reſpicit, nec ad ſolam filiam reſtringitur, cum ad perſonam ſolam, & vita ſoceri ſcilicet, ſequentia magis vrgere, adſtringerèque videntur fundamenta.

Primo, quod alimenta finiuntur regulariter, morte eius, cuius fauore promiſſio, aut obligatio alimentorum facta eſt, nec tranſeunt ad hæredes, ex parte eius, cui debetur, l. cum. ij, §. modus, ff. de iranſact. l. fin. §. dominus, ff. de vſufructu, l. Firmio, in fin. ff. quando dies lega. cedat, & cum Surdo, Cæſare Barzio. Thuſc. & Stephano Gratia. adnotaui. atque exornaui ſupra hoc eod. cap. n. 5. 6. & 7. & addidi, quod contemplatione certæ perſonæ factæ promiſſio, ipſi perſonæ cohæret, & conſequenter perſona extincta, dicitur extingui; prout etiam d. n. 7. comprobaui. Mortua igitur filia in caſu præſenti, videtur, quam obligatio alimentorum extincta quoque fuerit, nec ad hæredes tranſire potuerit.

Secundo, ceſſaſſe, extinctamque fuiſſe cauſam illam, ob quam ſocer alimenta promiſit, matrimonij ſcilicet. & onerum eiuſdem, quæ maritus de iure tenebatur ſubire: & per conſequens ceſſaſſe, extinctamque fuiſſe alimentorum obligationem; cap. cum ceſſante, de appellation. l. adigere, §. quamuis, ff. de iure patronatus, cum vulgatis, & exornaui ſuprà hoc eodem cap. numero ſexto. verſiculo, Tertio illud vrgebat.

Tertiò, nihil intereſſe, adhuc ſupereſſe, viuerèque ſoceum, qui pro temporæ vitæ ſuæ, 300. ducatorum, quantitatem, ſiue alimenta promiſit: Quoniam alimenta promiſſa, ſeu relicta alicui, cum certa temporis determinatione, putà ad decennium vel ad vitam promittentis, finiuntur, ſi alimentarius interim decedat, nec reliqui remporis hæredibus eius debentur. l. ſi cum præfinitione, 20. ff. quando dies legati cedat, & exornaui, multorumque iuris Interpretum authoritate comprobaui ſuprà hoc eodem cap. num. 2. & 3. & 4. comprobat etiam Stephanus Gratianus, diſceptat. forenſ. lib. 1. cap. 10. 4. ex num. 30. & n. 36. & ſeq. qui ex communi Doctorum ſententia obſeruat, quod quando alimenta promittuntur, aut relinquuntur ſimpliciter & ſine temporis præfinitione, cenſetur perpetua, ideſt, ad vitam alimentarij eſſe conſtituta, idque ſiue debeantur ex contractu, ſiue ex vltima voluntate; cum verò promittuntur, relinquuntur alimenta cum certa temporis præfinitione, morte alimentarij finiri, vt dictum eſt, & de ratione etiam poſt Surdum ſuprà hoc eod. cap. d.n. 2. & ſeq.

Quartò deinde, quod licet alimentorum, ſeu dictæ quantitatis promiſſio facta fuerit genero, vel vtrique ſimul, maritò ſcilicet, & vxori; fuit tamen contemplatione vxoris, & matrimonij principaliter; atque ita ipſius morte finiri debuit, ac ſi ei facta fuiſſet; nam & ſi in dubio diſpoſitio, aut promiſſio fauore nominatorum facta intelligatur; ſicuti ex aliis Authoribus obſeruarunt Mantica, de coniecturis vltimarum volunt. lib. 8. tit. 16. per totum. Menochius lib. 4. præſumpt. 123. n. 1. & quatuor ſeq. Surdus, de alimentis, titul. 4. q. 4. n. 12. Id tamen non procedit, quando conſtat, contemplatione alterius perſonæ factam fuiſſe diſpoſitionem, ſeu promiſſionem, vel qualitas perſonæ ſic ſuadeat; vt per Menochium, in conſ. 140. n. 3. lib. 2. & dicta præſumption. num. 15. Surdum, dicta quæſt. 4. n. 12. item & n. 23. Vbi cognoſcendum, an legatum, ſeu diſpoſitio facta cenſeatur, vnius, vel alterius perſonæ contemplatione, inquit, nihil melius quæri poſſe, quàm inquirendo, an teſtator foret etiam alicui alimenta relicturus, etiam ſine onere, quia ſi erat alioquin relicturus, ſuſtineatur legatum, etiam poſt mortem alterius, aliàs non.

Et pro hac ipſa parte expendi poteſt text. in l. illis libertis, 38. ff. de condit. & demonſt. prout ego ipſe expendi eum, ſuprà hoc eod. cap. n 9. & in l. Seio, ff. de annuis legat. Prout etiam eum induxi, atque ponderaui, d.n. 9. vbi latiùs.

Quintò denique & vltimo loco facit Cordubæ de Lara; in eiſdem, in quibus verſamur terminis, pro hac parte obſeruatio, & reſolutio; is enim Author, in l. ſi quis à liberis, §. non tantum, ex n. 62. cum ſeq. reſolutiuè firmauit, quod alimenta à ſocero promiſſa ſimpliciter filiæ, & genero, dum collocat filiam in matrimonium, cenſeantur promiſſa, & debeant præſtari tantùm, dum matrimouium conſtiterit, & ideo mortua filia, genero non deberi; ſic ſanè hanc ipſam obſeruationem adduxi, expendique ſuprà hoc eod. cap. n. 8.

Pro contraria tamen parte, quod diſſoluto matrimonio per mortem filiæ, dicta obligatio extincta non ſit; ſed potius duret, viuente filia eius ſuperſtite, nec conueniens ſit, quod alimenta (quando mera & pura ſint alimenta) ad eam tranſeant, ſequentia magis vrgete videntur fundamenta.

Ac primum quidem conficiendum eſt ex his, quæ in comprobationem primi articuli, longa ſerie commemorata, ponderataque fuere ſuprà; ipſa namque fortiter adſtringunt, plureſque rationes detegunt, ex quibus dictam obligationem, aut promiſſionem tranſire ad filiam, & maritum euincitur, nec in perſona vxoris finiri, ac maximè ea, quæ adnotaui, atque recenſui ſuprà, in verſ. pro explicatione, at que ſolutione trium horum. Iuris namque rationi non aduerſatur, vt alimenta, quæ ex cauſa Iucratiua relicta, aut promiſſa, finiuntur regulariter morte alimentarij, ex cauſa oneroſa, quæ hactenus durat, & quæ iam ſuum effectum conſummauit, promiſſa, ad hæredes, filios ſcilicet vxoris defunctæ tranſeat, quemadmodum & dos tranſit, quamuis cauſa iam ceſſauerit, matrimonij ſcilicet diſſoluti, quia iam illa effectum ſuum conſummauit, prout inferius dicetur. Cauſa ipſa, cum filiam, maritum, filios procreandos, & onera matrimonij ſimul teſpiciat à principio, prout infrà quoque dicetur, & ſuprà dictum fuit.

Secundò deinde facit, promiſſionem alimentorum, ſeu dictæ quantitatis 300. ducatorum, ſicut & quemlibet alium contractum regulari, atque interpretari debere principaliter à ſua cauſa; ſicuti ex aliis multis Authoribus obſeruarunt Cacheranus, deciſ. Pedemontana, 98. num. 3. Petrus Surdus, in conſ. 150. n. 38. lib. 1. & de alimentis, tit. 5. quæſt. 5. num. 5. & tit. 9. quæst. 47. num. 10. Mantica, de coniecturis vltimar. volunta. lib. 6. tit. 14. ex n. 8. cum ſeq. Simon de Prætis, lib. 2. folio 270. ex num. 14. Mieres, de maioratu, part. 2. quæst. 7. n. 48. in verſ. infertur: promiſſionis autem faciendæ tempore capitulationum dicti matrimonij, quamuis fuerit cauſa ipſummet matrimonium; reſpicit tamen vnum finem principaliter, hoc eſt, filiorum propagationem, procreationem. atque educationem, quorum fauorem principaliter reſpiciunt doti priuilegia conceſſa, vtpote, cùm ex matrimonio procedant; ſicuti apertè deducitur ex textu, in l. prima, ff. ſolut. matrimonio. Et ibidem Barboſa, primæ parte, n. 82. ſingulariter adnotauit in hæc verba: Vnde ſi bene adtas, priuilegia principaliter fuerunt conceſſa doti propter matrimonium, vt ſcilicet faciliùs matrimonium contraheretur; non autem ſuerunt conceſſa propter matrimonium ſimpliciter, ſed quatenus ex eo ſperatur ſequi illud bonum humanum, tanquam à cauſa. ideſt, prolis procreatio: vnde videtur inferri, quod ſi ex matrimonio non ſperetur ſequi proles, doti non competent priuilegia, nam cum propter matrimonium doti fuerunt conceſſa priuilegia, non quidem propter ſe, ſed quatenus ſperatur ſequi ex matrimonio illud bonum humanum, ideſt, prolis procreatio, ceſſante ratione, ſi ex matrimonio non ſperetur ſequi illud bonum commune, neque propter illud doti concedentur priuilegia; iuxta tradita per Rolandum, in conſilio 62. num. 42. lib. 2. Socer igitur dum alimenta, & dictam 300. ducatorum quantitatem promiſit, non modò propter matrimonium, ſed etiam propter filiorum propagatio. nem, adductus, excitatùſque eſt, quæ eſt finis præcipuus bonorum matrimonij, quatenus temporale reſpicit. Et quando excitaretur tantum, vt matrimonium inde cauſaretur, atque contraheretur, idemmet effectus reſultat, qui ſi excitaretur propter finem prolis; quia matrimonium hunc finem reſpicit, & vnum quodque eſt tale, propter id, ad quod eſt tale, & quicquid eſt cauſa cauſæ, eſt causa cauſati, l. dotem debit, ff. de collat. bonor. l. manuniſſiones, ff. de iuſtitia & iure, vbi Doctores communiter, & extendendo cauſam ad effectum cauſati, videlicet ad matrimonium, quamuis ipſum diſſoluatur: eiuſdem cauſa non ceſſat, ſi filij ex matrimonio ſuperſint: quemadmodum igitur, dos, quæ datur propter matrimonium, ſoluto matrimonio reuertitur ad patrem, qui dotauit, ſi filij non remaneant, quia matrimonij, & liberorum cauſa ceſſauit. Si tamen ex matrimonio filij ſuperſint, non reuertitur, prout ſuprà adnotaui ad initium huius capit. nam etſi matrimonij cauſa ceſſauerit, filiorum tamen cauſa remanet, quorum propagatio principaliter inſpicitur, vt dixi, & filiis relictis non ceſſat cauſa, propter quam dos data fuit, quia ad eum finem principaliter datur, vt onera matrimonij ſuſtineantur, & alimentis dos ſeruiat. Ita & eodem modo, ſi filij ex matrimonio remaneant, non finientur alimenta morte vxoris, quæ ad eius vitam reſtricta non fuere, ſed pro vita patris, aliàs ſoceri conceſſa, imo durante vita eiuſdem, & filiorum durabunt, cum duret vna cauſa, quamuis alia ceſſauerit, nec poſſit differentiæ ratio aſſignari inter dotem, & alimenta, quando filij ſuperſunt, & ſocer viuit, qui pro tempore vitæ ſuæ illa promiſit atque ita, cum eadem ratio militet, idem ius obſeruari debet, ex vulgata regula, l. illud, ff. ad legem Aquiliam. cum aliis.

Rurſus & pro eadem parte facit, in caſu præſenti, nec eſſe finitas omnes perſonas, quibus ea quantitas 300. ducatorum, ſingulis, annis promiſſa eſt, nec etiam in totum ceſſaſſe, extinctamque fuiſſe cauſam, ob quam ipſa promiſſio facta eſt; quod certiſſimum eſt, atque oſtenditur manifeſtè: quamuis ergo verum ſit finitâ perſonâ, qui alimenta promiſſa, relictàve fuerunt, finiri alimenta metipſa, finiti quoque, & ceſſare, ceſſante cauſa, prout ſupra adnotatum, probatumque fuit; negatur tamen, quod in ſpecie proposita, finitæ fuerint omnes perſonæ, quarum fauore obligatio, atque promiſſio initium ſumpſit: nam etſi vxor deceſſerit, remanſit tamen filia, ex eo matrimonio procreata, inſuper, & maritus, in cuius perſona, vel ſaltem in perſona eius, & vxoris ſimul concepta fuit per ſocerum ipſamet promiſſio, & remanet ſocer idem, pro cuius vita promiſſio, & 300. ducatorum ſingulis annis præſtatio, reſtricta eſt, atque ita obligatio durat omnino; filij namque ſunt pars onerum matrimonij, propter quam dos datur, l. 1. ff. ſolut, matri. l. pro oneribus, C. de iure dotium, l. dotis, fructus, & l. quamuis, in fin. ff. de iure dotium, & ex dote ſunt alendi per maritum, l. fi cum dotem, §. ſi vero dotem, ff. ſolut. matri. Et notanter tradidit Bartholom. Socin. in conſ. 9. num. 11. volu. 1. Cum ergo dicta filia remanſerit penes maritum defuncta vxore, l. ſi marit. & l. ſi filia, §. hoc amplius, ff. familiæ erciſcundæ, nec tranſeat ad auum, niſi in ſubſidium, vt in l. non quemadmodum, ff. de lib. agnoſcen. ceſſare equidem non debet dicta obligatio aut promiſſio, ſed potius viuente filia, pro vita ſoceri contineri, ſicuti socinus ipſe, in eod. conſ. 9. n. 13. ſingulariter annotauit: & is quidem, cum verſaretur in materia dictæ l. dos à patre. Et in quæſtione excitata per Gloſ. & Mart. ibi in hæc verba ſcripſit, Sextodecimo probatur, dos datur propter onera matrimonij, l. pro oneribus, cum ſimilibus. Inter quæ ſunt liberi, & eorum educatio, vnde Dos pro liberorum procreatione, fauores plurimos conſequitur, l. prima, ff. ſoluto matrimonio. Cum ergo onus liberorum remaneat penes maritum defuncta vxore, l. ſi maritus, l. ſi filia, §. hoc amplius, ff. familiæ erciſcundæ, nec tranſit ad auum maternum, niſi in ſubſidium, dicta l. non quemadmodum, debet etiam tranſire, & c. Addidit etiam Socinus metidem ibi, n. 12. vnum verbum admodum ſingulare, & notandum in propoſito, videlicet, quod participatio multorum in eodem actu, æqualem requirit fauorem; & inde, mortua filia, idipſum reſpectu filiorum eius ſtatuendum eſſe, quod reſpectu matris eorum, cùm æqualiter in actu participent, reſpectu fauoris, & onerum matrimonij; pro quibus dos datur. Et multum notanter ſic ſcripſit. Quintodecimo probatur, quoniam hoc ſuadet ratio æquitatis ſeruandæ inter omnes, qui ſunt cauſa, vel occaſio huius matrimoni; quia cum plures participant circa eundem actum perficiendum, pariter & ſalubriter cuilibet eſt prouidendum, argumento, l. finali, C. de fruct. & lit. expenſ. authent. æqualitas, C. de pactis conuent. l. final. ff. de acceptilat. Sed in caſu noſtro, hoc eſt, in matrimonio contrahendo, concurrit voluntas patris, ſaltem de honeſtate, ſecundum ius Canonicum. Et cæteris eſt prouiſum, filiæ, ſi moriatur maritus, per totum titulum, ff. & C. ſoluto matrimon. & patri, ſi filia moriatur, ſiue filius, l. dos à patre, C. ſoluto matrimonio. Ergo prouidendum er at, filiâ defunctâ in matrimonio, filijs; quia dos debet remanere penes filios, & apud patrem eorum, pro ſuſtentatione ipſorum. Hactenus Socinus, cuius nullam mentionem Aduocati omnes fecerunt ſuis allegationibus, & reſponſis, nec etiam ego ipſe expendi eum, ſuprà hoc eodem capit. verè tamen adeo concludenter vrget in caſu propoſito, vt nihil melius, nec magis opportunum expendi poſſit pro reſolutione ipſius; tum, quia is Author (cuius omnia commentaria, & conſilia, ſic pariter, atque ex profeſſo ſicut Bartoli opera, ego metipſe, prælegi & vidi) verſAbatur equidem in eadem noſtra materia, & adducebat fundamenta in comprobationem opinionis Martini, in dicta l. dos a patre. Quam veram, & tenendam exiſtimauit regulariter; licet in caſu illo, propter ſtipulationem, aut conuentionem adiectam, dubium illud, à ſe excitatum, ex num. 14. habuiſſet. Tum etiam, quia omnia fundamenta, & rationes, quæ ibidem ponderantur, num. 1. & duodecim ſequent. Ita æqualiter militant in hoc ipſo caſu propoſito, (quando ex meris & puris alimentis promiſſo proceſſerit,) eo quod filia ſupereſt, & ſic alimentorum, & partis onerum matrimonij æqualis ratio militat ac ſi filia ipſa viueret, prout ibi apparet; promiſſio etiam ad vitam ſoceri reſtricta, indeſinitè concepta eſt, vt tam ipſam filiam, quam eius mattem comprehendere debuerit, ac omnes quidem, ſocero ipſo viuente, ſicuti Surdus optimè aduertit in loco inferiùs referendo, & in dubio, ea promiſſione, filiis quoque eiuſdem matrimonij conſultum, ac prouiſum cenſeri debeat, perinde ac ſi ſpecificè ipſorum mentio facta fuiſſet, l. ſi pactum ff. de probationibus, l. debitor, C. de pactis. Et ad ipſos eadem promiſſo, & obligatio tranſire de iure; prout ſuprà hoc eodem capit. num. 45. probaui. Denique, quia vt viuente ipſa filia, alimentorum, ſeu dictorum 300. ducatorum ſingulis annis, obligatio durat, ita æqualiter militant tres illæ rationes, quas ponderauit, adduxique maximo cum iudicio Socinus. præcitato conſilio 9. ſub num 12. in verſiculo, Decimonono probatur. Sicut in caſu illo, ac in terminis quæſtionis Martini, quod vllo pacto negari non poteſt. Remanet ergo, non eſſe finitas omnes perſonas, quarum fauore promiſſio dictæ quantitatis emanauit, cum filia ſuperſit, ſicuque nec obligationem ipſam finiri potuiſſe.

Cauſem etiam non ceſſaſſe, nec extinctam fuiſſe, compertum eſt, & euidenter demonſtrabitur, ſi in memoriam repetamus (breuiter tamen,) aliqua ex his, quæ ſuprà, hoc eodem capit. ex num. 48. vſque ad num. 55. adnotaui. & ſcripſi: videlicet, quod dos. vt promittatur, vel conſtituatur, à communiter accidentibus, plures cauſæ concurrere ſolent, matrimonij ſcilicet, filiæ ipſius, cui datur, aut promittitur, fauore, & gratia, vt maritetur, & etiam vt alatur, cùm dos alimentis quoque deſeruiat; filiorum quoque, quorum, æquè, ac matris, quæ dotatur, in conſideratione habentur à iure, onerum quoque matrimonij cauſa attenditur principaliter, quorum filij pars ſunt, ſicuti ex Socino comprobaui ſuprà. Sed & mariti gratia conſtituitur dos, & aliquando vltra vires ſubſtantiæ promittentis augetur, quò facilius ad matrimonium adducatur, atque excitetur, ſic ſane promiſſio dotis, ita principaliter reſpicit maritum metipſum, onera matrimonij, & filios eiuſdem, ſicut vxorem, & aliquando gratia potius, & fauore mariti, quàm vxoris promiſſio aliqua fit, ſicuti factum fuiſſe in præſenti, obſeruatum fuit ſuprà, & ratione concludenti comprobatum. Quamuis ergo alimentorum, ſeu 300. ducatorum ſingulis annis promiſſio facta fuerit, vt filia metipſa maritetur, atque dotetur, ex quo tamen fit aliis etiam de cauſis, vt matrimonium ſcilicet perficiatur, & contrahatur, vt maritus ad illud contrahendum alliciatur, qui veriſimiliter non adduceretur, niſi ea promiſſio fieret, & pro certo crederet, pro vita ſoceri promiſſionem duraturam, ſi caſus his conſideratur, præuiſúſve fuiſſet; in fauorem etiam filiorum principaliter, prout ſtatim dicetur, & onerum matrimonij reſpectu principaliter quoque, quorum filij ſunt pars; non ideo ceſſauit, quod cauſa vna ceſſauerit, ſcilicet filiæ, & matrimonij, ea defuncta; remanent namque aliæ plures, ex quibus eadem promiſſio durare, sustinerique debet pro vita ſoceri; matrimonij ſcilicet, iam ſemel contracti, & inductionis mariti ad matrimonium, & hæ duæ cauſæ iam ſuum effectum conſummarunt, ſortitæque ſunt: vnde non intereſt, quod ceſſauerint poſtea. Filiorum quoque cauſa, & fauor durat, quæ præcipuè in conſideratione habetur, onerum etiam matrimonij, reſpectu filiæ eiuſdem, quæ remanſit; rationes autem plures, vel cauſæ, quando concurrunt in diſpoſitione, tunc vna ceſſante, ſi alia remanet, non ceſſat effectus, ſiue diſpoſitio; ſicuti ex text. in §. affinitatis, Inſtitut. de nuptiis, & aliis iuribus, & Authoribus adnotaui ſuprà hoc eod. cap. n. 50. & vltra ibi relatos exornarunt Ioannes Gutierrez, practicarum lib. 3. quæſt. 1. num. 11. & 12. & Canonicarum lib. 2. quæſt. 15. n. 65. & duobus ſeq. Rolandus, in conſil. 52. ex num. 32. cum multis ſeq. lib. 2. Pedrocha, in conſil. 24. num. 2. Menchaca, de ſucceſſion. progreſſu, lib. 1. §. 7. num. 40. Item ceſſante cauſa, non ceſſat effectus, quando effectus iam conſummatus, perfectùſque fuit prout in præſenti conſummatus, fuit, & in eſſe productus, contracto iam matrimonio, & filia relicta; prout etiam latius ibidem comprobaui, ex num. 51. cum ſeq.

Addo nunc, vltra ea, quæ ibidem ſcripta reliqui Petrum Surdum, ibi non commemoratum, in commentariis de alimentis, tit. 5. quæſt. 5. per totam. Is enim multum ad propoſitum noſtrum tradidit eò loci, quod quando alimenta relicta ſunt ob cauſam, ceſſant quamprimum ceſſat cauſa, quia legatum factum ob certam aliquam cauſam determinatur ſecundum illam, & ceſſante cauſa legati, ceſſat generaliter omne legatum: & quod id procedit, non ſolum in teſtamentis, ſed etiam in contractibus; prout vtrumque exornauit Surdus ibidem. Statim tamen, num. 14. ex ſententia Cephali, & aliorum limitat, vt hæc concluſio procedat, quando cauſa eſt vnica: at ſi plures ſint cauſæ, & vnica ceſſet, vel non omnes ceſſent, legatum, aut promiſſio alimentorum non ceſſat, prout etiam ibi comprobat, & in legato, aut promiſſione alimentorum, ita pariter ſtatuit, prout contendimus.

Idem quoque Surdus, dicto tit. 5. quæſt. 4. in dubium excitauit, an legatum alimentorum vxori relictum, ſub conditione commorandi cum filiis, ſeu hæredibus, mortuis filiis, extinguatur, nec vxori debeatur; & in effectu concludit, quod vbi legatum alimentorum factum eſt fauore legatarij, & onus prædictum habitationis iniungitur fauore legatarij, tunc non deficit legatum, & vxor perſeuerat, percipiendo alimenta, etiam poſt mortem filorum: ſi verò appositum eſt fauore eius, cum quo debet habitare, tunc mortuis filii, deficit legatum. Quod ſi legatum eſt relictum fauore vtriuſque, ſcilicet legatarij, & eius, cum quo debet habitare; tunc ſtatuit idem Surdus, ex num. 16. dictæ quæſt. 4. quod mortuo fili, vxor adhuc conſequitur alimenta, idque ex ſententia Decij, & aliorum, de quibus ibi: & concludit, Decij ſententiam, veram eſſe, ex ratione prædicta, quod cum plures ſunt cauſæ diſpoſitionis, vna illarum ceſſante, non ceſſat diſpoſitio; idque ita procedere in contractibus, ſicut in vltimis voluntatibus: & id ipſum reſoluit Menochius, lib. 4. præſumptione 123. num. 23. Sanè in caſu præſenti, pluribus ex cauſis facta fuit dicta promoſſio, & vna tantum ceſſauit, ſicque diſpoſitio conſeruari debuit pro vita ſoceri, ex aliis cauſis, quæ remanent, prout ſuprà obſeruaui. Item promiſſio, non modo ita principaliter fauore filiorum, ſicut matrimonij facta fuit, ſed etiam magis principaliter ipſorum filiorum fauore proceſſiſſe eam, ſtatim probabitur, indéque, etſi verſemut in materia alimentorum, adhuc obligatio ipſorum durare debet, dum perſona filiorum durauerit, quæ principaliter in conſideratione habetur. Nec veriſimiliter credendum eſt, quod gener, ſi tempore capitulationum matrimonialium, de hoc caſu recordatus fuiſſet, eúmve præueniſſet, pacta aliter concluderet. nec matrimonium contraheret, niſi ad eum modum ſocer aſſentire. t Socer etiam ipſe, qui ita indefinite, & abſolute pro tempore vitæ ſuæ ſe obligauit, & nepotes, prout filios, imò magis dilexiſſe eum, credendum eſt; non deſineret in idem conuenire, imo aſſentiret libenter, propter fauorem, & commodum nepotum, ſicuti multum ad propoſitum annotauit, atque fundauit Bartholomæus Socinus, dicto conſil. 9. num. 13. ex verſic. 19. probatur, vbi contendit, paria eſſe, filiam extare, aut mortuam eſſe, filios tamen reliquiſſe, idque in hac eadem, qua verſamur, materia, & deciſione dictæ l. dos à patre profecta, C. ſoluto mat. pro expreſſo igitur, & cauto habendum eſt id, iuxta deciſionem l. tale pactum, §. finali, iuncta ſua gloſſa, ff. de pactis, de qua longa ſerei, & infinita Interpretum allegatione, & tractatu, ſuprà hoc eod. lib. cap. 12. & conuenit Theorica alia, atque explicatio eiuſdem Petri Surdi, d. tit. 5. quæſt. 4. num. 22. & 23. an teſtator alioquin eſſet relicturus, vel non, vt ſcilicet ſuſtineatur legatum, etiam poſt mortem filiorum, quando teſtator eſſet alioquin relicturus, etiam abſque onere, aliàs ſecus: veriſimiliter namque, quis negauit, quod ſocer, vt contraheretur matrimonium, & ad effectum reduceretur, etiam filia defuncta, alimentorum, aut dictæ quantitatis obligationem durare vellet, & aſſentiret libenter, ſi filia filios relinqueret, cum ex eiſdem alimentis ipſi alendi eſſent, iuxta placita, & obſeruationes Socini, vbi ſupra, ex num. 11. cum ſeq. Quocirca, ex fauore filiorum, tacitaque, & præſumpta aui voluntate, qui ſi de liberis cogitaſſet, nepotibus ſcilicet filiæ, ita ſtatueret, nec dotem ad ſe reuerti vellet, procedere Martini, & ſequacium ſententiam, confirmatam hodie ex tit. 11. part. 4. certiſſimum eſt, atque ex his deducitur Authoribus, quos ſuprà ad initium huius Additionis commemoraui. Quæ ratio in promiſſione alimentorum, dummodo ad vitam filiæ reſtricta non ſit (prout hic reſtricta non fuit) ita æqualiter procedit, ſicut in dote, prout ſupra annotaui.

Quod ſi aduerſus ſuperiora, adhuc inſiſtas, & dixeris regulam textus, in d. §. affinitatis, Inſtitut., de nuptiis, cum ſimilibus, & doctrinam illam, quod quando plures ſunt cauſæ, & rationes, quamuis vna ceſſet, non ob id ceſſat diſpoſitio, ſed conſeruatur ex illis rationibus, quæ adhuc ſuperſunt; tunc demum procedere, quando ſunt duæ cauſæ finales, quarum quælibet per ſe eſt ſufficiens, ad producendum effectum, ſed in dubio, quando plures rationes copulatiuè vrgent, omnes debere concurrere, & diſpoſitioni ſit locus; ſicuti ex aliis Authoribus explicauit Barboſa, 1. part. l. 1. ff. ſoluto mat. ſub num. 83. in verſic. cæterum hæc reſponſio. fol. 234. in principio, & vna ceſſante, debere ceſſare diſpoſitionem, aut conceſſionem; prout ipſe Barboſa declarat ibidem, num. 85. in verſic. & cum plures copulatiue, fol. 235. in principio, & vltra relatos per eum, facit Rolandus, in conſil. 52. num. 50. lib. 2. quod quotieſcumque in aliquo actu concurrunt duæ cauſæ, quarum vna ſit immediata, & altera remota, tunc effectus attribuitur propinquæ, & non cauſæ remotæ, & ceſſante cauſa immediata, ceſſat effectus, quamuis duret cauſa remota, prout ibi, ex num. 50. Si ita inſtes, vt dixi, Reſpondebitur primò, quod regula, Ceſſante cauſa, ceſſat effectus intelligitur, quando cauſa ceſſat in communi, & vniuerſaliter, ſecus ſi ex accidenti ceſſet, in cauſa, & perſona particulari, quod ex aliis Authoribus, ſic explicauit ipſe Barboſa, ibi, num. 85. in verſic. quoniam regula, & iterum ſub num. 88.

Secundò reſpondetur, & notabiliter equidem, prout ipſe Rolandus, vt præfatæ doctrinæ, nunc relatæ, ſatisfaciat, dicto conſilio 52. num. 55. reſpondet in hæc verba, quæ meliora excogitari, adducive in propoſito non poſſet. Tertio reſpondetur, quod vbicumque reſtant reliquiæ aliquæ priuilegij, licet ceſſet cauſa finalis priuilegij, nihilominus illud non ceſſat, propter reliquias, quæ remanent, l. finali, ff. de Decurio, l. etiam, vbi Marſ. ff. de quæſtionibus. Dinus, in cap. Decat. de regul. iur. Ioan. Annibal. in rubri. ff. de ſolut. mat. num. 42. Alexand. in d. §. ſi maritus, ſed in caſu noſtro remanent reliquie, quia filji, ergo, & c. Ita Ripa, in d.l. ex facto, num. 16. & Anania, in citato conſ. vltimo, verſ. & licet. Atque ex eodem Rolando, Tiraquello, & Cephalo, ſic quoque explicauit Barboſa, dict. 1. part. legis primæ, ſub num. 88. in verſic. & in his terminis, fol. 237. & vltra eum, ſic etiam declarauit, & in legato alimentorum, vt conſeruetur mortuis filiis, reliquias extare, ſufficere, obſeruauit Pet. Surdus, d. tit. 5. q. 5. num. 16. idem Surd. & multum ad propoſitum, in conſ. 531. num. 10. lib. 4.

Tertio reſpondetur, ceſſante cauſa, aut ratione legis, ceſſare effectum cauſæ, aut ipſam legem, procedere, & accipiendum eſſe, quando cauſa, aut ratio legis ceſſat in totum; & aliud eſſe, ſi ceſſet pro parte tantum, quia ex parte tantum ſuſtinetur diſpoſitio; prout ipſe Barboſa explicauit etiam ibidem, num. 88. in principio, quo nihil melius ad propoſitum præſens dici poſſet.

Quartò, & vltimò reſpondetur, explicando totam hanc materiam, prout in ſumma eam explicauit Barboſa, in eodem loco relato, num. 89. in princ. dicens, veram reſolutionem eſſe, quod vbi in lege eſt vna tantum ratio expreſſa, vt ceſſet illius legis diſpoſitio, oportet, quod omnino ceſſet ratio, neque ſufficit, pro maiori parte, vel etiam potiori ceſſare, provt ſuprà dixerat: ſed vbi in lege exprimuntur rationes copulatiuè, & vna ex illis omnino ceſſet, ceſſabit etiam legis diſpoſitio, ſi modo illa, quæ ceſſat, ſit potior & principalior aliis. Ecce, vbi requirit, quod omnino ceſſet vna ex rationibus, quaſi aliud ſit, quando ceſſaret pro parte tantum, & in aliis caſibus explicatis ſuprà requirit etiam quod ratio, aut cauſa, quę ceſſat, potior, & principalior, atque ita minimè ceſſabit diſpoſitio, ſi ea. quæ caſſat, non ſit potior, & principalior: ſed ſic eſt, quod in caſu præſenti, principalior, & immediata cauſa, propter quam doti priuilegia, conceduntur, non eſt matrimonium metipſum, ſed eiuſdem matrimonij effectus, & finis hoc eſt, liberorum procreatio; ſequitur ergo, quod etſi ſolutum ſit matrimonium per maritem vxoris, filij remaneant, non ceſſabunt ipſa dotis priuilegia, nec dictæ l. dos à patre, beneficium, ſed potius id ipſum quod in dote ſtatuendum erit, vt ſcilicet promiſſio prædicta non finiatur; quemadmodum contendi ſuprà, in ſecundo fundamento huiuſce partis, per totum. Quod autem matrimonium non ſit potior, & principalior cauſa, ſed potius liberorum procreatio, in eodem ſecundo fundamento oſtendi, & Petri Barboſæ locum in terminis expendi.

Addo nunc, eundem Barboſam, idem, prima ſcilicet parte d.l. 1. ff. ſoluto matrim. ex n. 86. in dubium excitaſſe, an priuilegia doti conceſſa, competant mulieri, à natura ſterili; & vt reſoluat articulum, pro certo, & ſæpè tradidit id, quod contendimus; nam n. 89. in hunc modum ſcripſit: Cum igitur in noſtra materia plures exprimantur rationes, & in muliere ſterili à natura, ceſſat ea præcipua ratio conceſſionis priuilegiorum, ſcilicet ſpes prolis procreandæ, debet etiam ceſſare diſpoſitio, id eſt, conceſſio priuilegiorum. Ecce vbi propter defectum prolis, id deficere, probat is Author, quod prole exiſtente, quamuis ſolutum ſit matrimonium, non deficit: & iterum ipſe Autor n. 81. in princ. ibi: atque ita conſtat, prolem fuiſſe cauſam finalem, etiam, immediatam omnium priuilegiorum, doti conceſſorum & in verſ. ſed aduertendum eſt, ibi: quod neque ipſum matrimonium videtur eſſe cauſa priuilegiorum immediata, ſed potius, proles id eſt effectus, qui ex matrimonio producitur, vt conſtat ex iſto textu, atque ita non matrimonium per ſe conſideratum, ſed potius effectus, inde reſultans, fuit immediata cauſa priuilegiorum.

Rurſus, & pro eadem parte facit, quia placuit, in hac materia alimentorum, potius admitti ſuperfluitatem, quem vt quis priuetur alimentis, & quod fiat interpretatio contra ius; prout ſimilis interpretatio fuit deducta ex l. 1. C. de legatis. vbi legatum alimentorum factum ſub conditione, donec, vel quouſque legatarius moratus fuerit cum hærede, durat etiam mottuo hærede, licet ſecundum Doctores, dictiones huiuſmodi, donec, & quouſque, ſint ex natura limitatiuæ temporis, ita vt vltra tempus non ſubſiſtat legatum, ſicuti ex Caſtrenſe, Corneo & communi tradidit Stephan. Grat. diſceptat. forenſ. lib. 1. c. 104. n. 65. & 66. Quod ſi in relicto ex cauſa lucratiua, ita ſtatuitur ibi, quanto magis in caſu præſenti id ipſum obſeruandum erit, filia relicta; cùm reſpectu mariti dos conſtituti dicatur ex cauſa oneroſa, quia maritus ipſe ſubiturus eſt oneroſa matrimonij, ſicuti comprobaui ſuprà hoc eod. c.n. 58. & maximè, cum concurrant omnia requiſita, de quibus per Gratianum ibidem n. 71. in dubio namque verſamur. id eſt, caſum hunc expreſsè, atque in contrarium deciſum, non inuenimus, nec alimenta ad vitam filiæ, quænupſit, reſtricta, ſed potius ad vitam patris eius, Secundo text. in d.l. 1. procedit in caſu, in quo aliquid eſt præſtandum per legatarium, ſcilicet, quia debet morari cum hærede, & tamen ſtatuitur, quod ſi per caſum, id eſt, per mortem hæredis non poſſit cum eo morari legatarius, adhuc legatum duret pro vita eiuſdem legatarij: ſanè in terminis noſtris, non modo id erat præſtandum ex parte mariti, quod ſcilicet cum vxore deberet commorari, ſed etiam, & onera omnia matrimonij ſubire tenebatur, idcirco, ſi per mortem vxoris eiuſdem, & ſic per caſum, cum ea habitare, atque pro parte eius onera portare, ſit impeditus, promiſſio ceſſare non debet; idque maximè cum alimentis conditio mixta per caſum deficiens, non faciat deficere relictum; ſicuti latius per Surd. tit 5. q. 4. & ſuprà hoc eod. cap. ad explicationem l. illis libertis 38. ff. de condit. & demonſt. & l. Seio. ff. de annuis legatis, optimè comprobaui, n. 55. & quatuor ſed. vbi vide omnino ea namque, qu ibidem adnotantur, atque traduntur mirè hanc partem confirmant, & iura illa, in fauorem partis ipſius vrgere, ſingulariter oſtenditur, prout ibi videbitur.

Imò & in fortioribus terminis ponderari, inducíque poteſt textus, in l. 1. C. de legat. vt ſcilicet ex eo probetur, atque eliciatur, quod alimenta durare deberent in caſu præſenti, dum filia vixerit, & quousque ſocer, auus eius mortuus ſit, etiam ſi in capitulationibus matrimonialibus dictum eſſet, dicta alimenta aut 300. ducatorum quantitatem promitti, donec, vel quouſque cum vxore maritus commoretur, vel aliter donec; adhuc namque ex deciſione ipſius, mortua, vxore, & per caſum mortis eius impedito marito, cum ea commorari, aut onera matrimonij ſubire reſpectu vxoris eiuſdem, durare deberent alimenta in perſona filiæ relictæ, pro vita ſoceri; quando igitur magis durare debebunt, poſitio, quod intelligatur promiſſio facta donec, vel quouſque, ſi quidem appoſito etiam hoc expreſsè, & ſpecificè, non extinguitur ibi legatum morte eius, in cuius perſona, aut cuius fauore appoſitum eſt onus legatario.

Deinde pro eadem parte facit in terminis Petri Surdi obſeruatio, atque reſolutio, is enim Cordubæ de Lara opinione relata, Grammatici etiam, deciſione 101. num. 46. & deciſione 102. num. 112. & 113. reſolutione adducta, in ea opinione fuit, tit. de alimentis, quæſt. 1. n. 12. & quatuor ſeq. vt indiſtincte exiſtimaret, tam in contractibus, quam in vltimis voluntatibus ex vi indefinitæ, quæ vniuerſali æquipollet, idque maximè in alimentis, in quibus etiam quipollet, vbi aliàs reguliter non ſolet æquippollere: quod promiſſio ſoceri de alendo filiam, & generum, quamuis ſit indefinita, debet tamen intelligi, vt præstentur alimenta, pro vita vtriusque: & Grammatici eiuſdem reſtrictionem quandam, aut explicationem confutat; prout ſuprà hoc eod. c. expendi, atque adnotaui, n. 55. per totum, vbi vide: & in eiſdem terminis Corduba de Lara tenuit contrarium vt ſuprà retuli: ſed fundamentum illud præcipuum non expendit, quo Surd. principaliter adducitur, atque excitatur: non etiam loquitur in caſu, quando alimentorum promiſſio ad vitam ſoceri reſtricta fuerit, ſed quando ſimpliciter facta ſit, prout, ibid. apparet.

Vltimò denique facit, 300. ducatorum quantitatem ſingulis annis, non ſufficere ad alimenta neceſſaria filiæ, quæ nuptui tradebatur, mariti, & familiæ eius, nec minus ad onera matrimonij subeunda, mortuàque ipſa filia, fere neceſſariam eſſe alimentis & neceſſitatibus filiæ, quam reliquit, & ab initio promiſſionem, factam fuiſſe omnibus vnica oratione; ſic ſanemortua ipſamet filia, quæ nupſit, quando omnia hactenus dicta deficerent, quę adeo fortiter vrgent, vrgere quoque, vt eadem quantitas reſeruetur, vtpote ſumptibus, & alimentis filiæ neceſſaria; Petri Surdi obſeruationem aliam: is enim in commentariis de alimentis, tit 9. q. 5. cum in dubium excitaſſet, an in legato alimentorum haberet locum ius accreſcendi, & negatiuam communemque opinionem defendiſſet, quod non habeat, prout etiam reſoluit Menoc. lib. 4. præſumpt. 158. idem Surd. in conſ. 123. lib. 1. & in conſ. 211. lib. 2. concludit tandem diſputationem d.q. 5. in hæc verba: Prædicta omnia limitarem à Doctoribus tactum non inueniam, non habere locum, quando ex legato in alimenta relicto, sufficienter non eſſet prouiſum in neceſſitatibus legatarij, ſiue id proueniat ex voluntate legantis, ſiue ex caſu: ex voluntate, puta, ſi minus relictum ſit cuique, quam requiratur ad vitæ ſuſtentationem, vt ſi tribus, vel quatuor vna oratione relinquantur viginti pro alimentis, quæ omnibus certe non ſufficiunt; & quando fructus alicuius fundi legantur pluribus ad alimenta, qui tamen non poſſunt sufficere: caſu verò, vt quando alimenta integra præstari non poſſunt, habito reſpectu ad redditus teſtatoris, vel quia hæreditas ſit modica, vel etiam ære alieno exhauſta: his enim caſibus crederem eſſe locum iure accreſcendi, quia ceſſant omnes rationes impeditiuæ, & c. Et ſtatim id ipſum explicat in hunc modum: Hæc tamen limitatio, ſi tibi placebit, intelligenda erit, vt non in totum locum habeat ius accreſcendi ſed eatenus, quatenus in primo legato, ſeu portione legata deficit, vt plene ſubueniendum pro alimentis legatariis, ſi quid enim vltra neceſſitatem ſi pereſt, id non adcreſcit, quia (vt ſæpè dixi) eatenus læditur regula, quatenus ratio patitur. Hactenus de hoc articulo, qui equidem dubius, & difficilis eſt, & Regiam declarationem requirit, cum adeo frequenter caſus occurrere poſſit, & pro vna, & altera parte fortiter vrgeant fundamenta prædicta. Idcirco, cùm occaſio ſe offeret maturè res hæc deliberanda, definiendaque erit; pro nunc autem, quia lis in Senatu pendet in gradu reuiſionis, meam non poſſum proferre ſententiam, nec aliam interponere reſolutionem: & vide nouiſſimè Stephan. Gratia. diſceptat. forenſ. tom. 3. cap. 427. maximè ex n. 17. vſque in finem cap. vbi adducit nonnulla, quæ ad propoſitum, contra maritum tamen vrgere videntur.

CAPVT LXI.

Ex eadem cap. præcedentis materia, & vulgata illa clauſula, rebus ſic ſtantibus, quæ per manus traditur quotidie, & in omni diſpoſitione ſubintelligitur: cuius occaſione infertur etiam ad Senatus Hiſpalenſis, in cauſa Ducis de Alcala, definitionem alteram egregiam, & quamplurimis negotiis aſſiduè contingentibus, conducibilem; vtrum inquam, is, qui reſeruauit ſibi facultatem diſponendi certis de rebus, ſiue pecuniis, non aliàs diſpoſuiſſe de eis cenſendus ſit, quàm ſi de illis ſingulariter & ſpecifice diſpoſuerit; atque ita generalis, vel præſumpta diſpoſitio non ſufficiat: vbi etiam, an diſponere qui ex pacto poteſt, decedendo ſine teſtamento, in fauorem ſucceſſorum ab inteſtato diſpoſuiſſe videatur: & diſponendi facultas reſeruata, in generali bonorum diſpoſitione comprehenſa cenſeatur. Rurſus, an annuus reditur, ſiue cenſus ſuper bonis immobilibus minoris abſque decreto iudicis conſtitutus, ſuſtineri poſſit, & ſubſiſtat de iure, ſi ex cauſa neceſſaria, & in minoris vtilitatem à tutore, vel curatore impoſitus appareat: vbi, & de decreto in alienatione rerum immobilium, aut mobilium minoris, quæ ſeruando ſeruari poſſunt, & de iis, quæ pertinent ad titulum, C. de prædiis, & aliis rebus minorum. Et an illud neceſſarium ſit in venditione rerum minoris pro debito hæreditario, & vbi agitur de executione præcedentis contractus cum parte, vel cum tutore minoris celebrati, ſingulariter explicatur. Inquiritur quoque diligenter, au patruus nopotem, filium ſcilicet fratris defuncti, ſobrinus etiam, qui in primogenium auitum ſucceſſit, patruos exhibere, atque alere cogendus ſit. Ac denique pro Senatus eiuſdem Hiſpalenſis definitionis alterius dilucida enucleatione, l. pecunia, C. de priuilegio fiſci, vniuerſa materia, an ſcilicet, & quando prior creditor hipothecam, & priuilegium prælationis; vel ſolam hypothecam aut priuilegium abſque hypotheca in actione perſonali habens, poſſit agere contra poſteriorem creditorem, cui res in ſolutum data, aut pecunia ſoluta fuit per debitorem, etiamſi ea ſit bona fide conſumpta: ita abſolutè, & dilucidè explanatur, vt diligentius fieri non potuerit, & alibi quærendi labor excuſetur omnino, prout hic videbitur.

SVMMARIVM.

- 1 Caſus ex facto in Regio Hiſpalenſi Senatu occurrentis theſis, & ſpecies proponitur, & Senatus eiuſdem circa plura dubia definitiones adducuntur atque exornantur per totum caput.
- 2 Diſponere, aut Diſponendi verbum, ex ſermonis proprietate refertur ad actum vltimæ voluntatis & in ea verificatur.
- 3 Ad actum etiam inter viuos refertur, & vtrique conuenit.
- 4 Verbum quodcunque ratione adiuncti recipit limitationem, & extenſionem, & declarationem, & naturam ſuam mutat.
- 5 Copulatiuæ vna pars, aliam declarat.
- 6 Copulatiua ſolet ampliare.
- 7 Factum per quod reſeruatur diſponendi facultas, iuxta ſubiectam materiam intelligitur de expreſſa, non de tacita diſpoſitione.
- 8 Voluntatem ſuam, qui expreſſe non declarauit inter viuos, dici non poteſt, quod tacite vſus fuerit facultate diſponendi, quam ſibi reſeruauit,
- 9 Generaliter de omnibus bonis diſponens, an vti videtur facultate conceſſa teſtandi certis de rebus, & de eis diſponere.
- 10 Diſponendi facultatem de aliqu re, vel ſumma, qui habet, et ſi non diſponat ſpecifice: videtur tamen diſponere in fauorem eorum, qui ab inteſtato ſucceſſuri ſunt, ſi inteſtatus decedat.
- 11 Diſponens generaliter de omnibus bonis, iuribus, & actionibus ſuis, quando de reparticulari diſpoſuiſſe cenſendus ſit, quemadmodum Iacob. Menoch. quatuor caſibus diſtinctis explicauerit. Ex ex ſententia Auctoris adiiciendos eſſe alios duos caſus, prout hic adnotatur.
- 12 Diſponendi facultatem qui ad vnum certum, & particularem caſum ſibi reſeruauit, non poteſt ad alium eam vti.
- 13 In facultate mera quæ conſiſtunt, non veniunt in generali confiſcatione bonorum.
- 14 Facultas mera cedi non poteſt.
- 15 In facultate mera quæ conſiſtunt non præſcribuntur.
- 16 Minori ſine decreto poterat iure ciuili mutuari ſub vſuris, nec reſtituebatur.
- 17 Minor ſi indigebat, poterat tutor pecuniam ſub vſuris accipere, vel etiam ſuam pupillo fœnerari ſine decreto. Et idem poterat quilibet negotiorum geſtor.
- 18 Annui reditus, ſine cenſus obligatio, an rei mobili vel immobili accedat, & latius infra numero 39.
- 19 Reditus conſtitutio, non eſt alienatio rei, ſuper qua conſtituitur, ſed potius pignoratio, ſeu obligatio ipſius rei, ſuper qua conſtituitur.
- 20 Creditor vendita re, cenſui ſuppoſita, non habet ius retractus, tanquam ſocius.
- 21 Conſanguinei etiam vendentis reditum, ſibi antea conſtitutum, ius retrahendi non habent.
- 22 Solemnitas fauore alicuius perſonæ, quando in aliquo actu requiritur, valet actus abſque ea ſolemnitate, ſi reperiatur vtilis tali perſonæ.
- 23 Alienatio rei minoris, vel Eccleſiæ, valet ſine ſolemnitate, quando reperitur vtilis Eccleſiæ, vel minori: Contrarium infra, numero 40. & ſub num. 36.
- 24 Tutor poteſt ſine ſolemnitatibus tradere rem à minore debitam vigore præcedentis contractus: vide infra. n. 42. & ſeq.
- 25 Minoris res ſemel legitimè obligata, poteſt vendi non ſeruatis ſolemnitatibus.
- 26 Minoris bona vendi poſſunt ſine ſolemnitatibus pro dote, quando præceſſit legitima promiſſio.
- 27 Tutor, qui emit rem à patre minoris defuncto, poteſt eam ſibi tradere abſque alia ſolemnitate.
- 28 Annui reditus, ſiue cenſus conſtitutio, an de iure ſubſiſtat, ſi abſque decreto Iudicis, cum autoritate tamen tutoris, aut curatoris fiat, & in vtilitatem, & commodum minoris ceſſerit, & numero ſeq.
- 29 Minorum bona immobilia alienari non poſſunt abſque tutoris, vel curatoris authoritate, & decreto Prætoris, ſiue Iudicis. Quod ex iuſta cauſa interponitur.
- 30 Et idem eſt in alienatione rerum mobilium, quæ ſeruando ſeruari poſſunt.
- 31 Minorum bona immobilia abſque decreto Iudicis hypothecari non poſſunt, nec permutari, nec locari, nec ſuper eis tranſigi, aut compromitti.
- 32 Alienatione prohibita, prohibetur quoque hypotheca, & rei obligatio.
- 33 Expenditur tex. in l. 1. §. ſi minor. ff. de reb. eor. & de eius intellectu agitur remiſſiuè.
- 34 Minor non potest annuum reditum, ſiue cenſum ſibi debitum ſine Iudicis decreto alienare.
- 35 Non poteſt etiam annui reditus, qui redimitur, pretium, & ſolutionem abſque tutoris, & curatoris autoritate, & Iudicis decreto recipere.
- 36 Alienationem rerum immobilium minoris prohibitam fuiſſe, etiam ſi conſtet, pecuniam verſam in rem minoris, & vtilitatem fuiſſe.
- 37 Tutor, vel curator pro obſeruantia contractus liciti, quem facit in rebus minorum; vtrum poſſit obligare bona illius generaliter abſque decreto.
- 38 D. Feliciani de Solis, & Gaſparis Roderici ſententiæ in propoſito dubio, an ſcilicet annuus reditus ſuper bonis immobilibus minoris conſtitui poſſit per tutorem, vel curatorem abſque decreto Iudicis, ſi vtilis ſit minori; adducuntur, & declarantur.
- 39 Annui reditus, an inter immobilia, vel mobilia computentur à iure.
- 40 Alienatio rei immobilis Eccleſiæ vel minoris, etiam euidentur ipſis vtilis, non valet ſine debita ſolemnitate, & Iudicis decreto.
- 41 Et ibidem de intellect. l. cum. hi, §. eam tranſactionem ff. de tranſact.
- 42 Minoris bona, vt ſine ſolemnitatibus alienentur in executionem præcedentis contractus; neceſſarium eſt, quod præcedens diſpoſitio ſit præciſa, & determinata de re certa, non quando de pecunia.
- 43 Et idem, vbi alienatio, fit pero debito hæreditario.
- 44 Pupillus non poteſt ſine decreto tradere poſſeſſionem rei propriæ, quæ fuit alij relicata à teſtatore.
- 45 Gaſpari Roderici locus, quemadmodum explicari debeat, & ſuprà n. 38.
- 46 Communis opinio de reditu annuo à minore ſine decreto non conſtituendo; iuſtis de cauſis temperanda.
- 47 Res cum ſuo onere, & cauſa ad quemcunque poſſeſſorem tranſit.
- 48 Maioratus poſſeſſores tenentur ad onera, quæ ex inſtitutione, & diſpoſitione maioratus inſtitutoris procedunt.
- 49 Compenſatio liquidi ad liquidam admittitur inter debitorem & creditorem. Vnus vero creditor contra alium compenſationem non obiicit.
- 50 Conditionis implendæ cauſa quod dari debet non compenſatur cum debitis dare debentis.
- 51 Circuitus vitandi: quod explicatur.
- 52 Sobrinus, qui in primogenium auitum ſucceſſi tan ſit cogendus patruum alere, & n. ſeq. Vbi etiam, an ex propriis bonis, etiam quòd primogenium Maiorum non poſſideat, id facere teneatur.
- 53 E conuerſo quoque vtrum eiſdem in caſibus patruus alere debeat filium fratris, qui pauper ſit, quod vtrunque latè explanatur.
- 54 L. pecunia, C. de priuilegio fiſci, vniuerſa materia, explicat, atque exornata permultorum Interpretum allegatione qui aggregantur, & commemorantur hoc loco.
- 55 Creditores alij hypothecarij, alij chirographarij, qui & perſonales dicuntur; ſicut & hypothecarij perſonales quoque ſunt: Quia actio hypothecari ſine perſonali non conſiſtit. Perſonalis autem ſine hypotheca conſiſtit.
- 56 Fiſcus eſt creditor hypothecarius, ſed non priuilegiarius in actione hypothecaria.
- 57 In actione autem perſonali priuilegiarius eſt, non ſpectata temporis prærogatiua. Et inter omnes creditores chirographarios primum locum obtinet, etiamſi priuilegiarij ſint. Quia ij ſuum priuilegium exercent contra alios, non etiam aduerſus fiſcum. Imo fiſcus priuilegiarius anteponitur.
- 58 Alius vero priuilegiarius priuilegiario non anteponitur, ſed melior eſt conditio occupantis, id eſt eius, qui prius ſuum recepit, qui ſibi vigilauit. Nam nec ſi prior creditor perſonalis & priuilegiarius ſuum recepit, priuilegiarius creditor ei, quod recepit, auferre non poteſt vlla actione, niſi prioris hypothecæ iure, ſi fuerit hypothecarius, vt fiſcus.
- 59 Fiſcus ſemper eſt hypothecarius, id eſt, ſemper habet tacitam hypothecam in bonis debitoris.
- 60 Hypotheca tacita, quæ dicatur.
- 61 Hypotheca tacita inducitur à lege communi, & municipali.
- 62 Hypotheca tacita inducta à lege, eſt vera.
- 63 Hypotheca tacita regulariter eundem habet effectum, quem expreſſa.
- 64 Excuſſio principalis debitoris debet fieri etiam in hypotheca tacita in caſibus, in quibus neceſſaria eſt in expreſſa.
- 65 Hypotheca tacita porrigitur etiam ad bona futura.
- 66 Fiſcus habet priuilegium tacitæ hypothecæ. Et an præferatur in hypotheca anterioribus creditoribus remiſſiuè.
- 67 Fiſci priuilegium, aut extraordinarium illud ius, propter quod pecuniam alteri creditor ſolutam, auocare, & condicere poteſt, in quo principaliter conſiſtat, & de intellectu l. pecunia, C. de priuilegio fiſci, & l. Titius 21. ff. de iure fiſci, vbi latè explicatur textus vterque, & nonnulla nouiter, & diſtinctè adnotantur, vt confusè nimis traditæ aliorum reſolutiones, clare, & dilucide percipiantur.
- 68 Creditores perſonales priuilegium non habentes, abſque prælatione ſimul concurrunt pro rata, nec temporis prioritas attenditur: Quod explicatur numero ſequenti.
- 69 Creditor perſonalis anterior, an, & quando auocare poſſit poſteriori creditori ſolutum à debitore. Quod late explicatur, & l. qui autem, §. ſciendum, & l. ſi pupillus, ff. quæ in fraudem creditorum, exornatur.
- 70 Creditores in actione perſonali priuilegiarij, quemadmodum concurrant. Et ibidem, quod creditor perſonalis priuilegiatus, non auocat ſolutum altero creditori perſoanali poſteriori, etiam minus priuilegiato.
- 71 Creditor prior habens priuilegium abſque prælatione in actione perſonali, vtrum agere poſſit ad pecuniam poſteriori creditori ſolutam, qui ſolam perſonalem non priuilegiatam habebat.
- 72 Creditores hypothecarij, an auocare, & condicere poſſint ſpeciem, aut rem alteri creditori ſolutam, qui etiam hypothecam habuit, ſi res adhuc extat. Et quid ipſe dolo deſiit poſſidere, ant bona fide in tertium alienauerit. Quid etiam, ſi res perempta eſt, aut præſcripta per poſſeſſorem bonæ fidei. Aut etiam adiudicatio bonorum debitoris facta fuit per Iudicem poſteriori creditori.
- 73 Creditor hypothecarius anterior reuocat indiſtinctè pecuniam extantem, poſteriori creditori ſolutam.
- 74 Vel ſub cautione de reſtituendo, aut ſub fideiuſſore datam.
- 75 Creditor prior, in omnibus caſibus, in quibus reuocare, & condicere poteſt pecuniam poſteriori creditori ſolutam, aut rem traditam: id intelligitur, ſiue debitor ſit ex cauſa oneroſa, ſiue ex cauſa lucratiua. Nec in hoc admittitur differentia lucratiuæ, aut oneroſæ cauſæ.
- 76 Creditor prior indiſtinctè reuocat pecuniam poſteriori creditori ſolutam, ſi ille creditor ſit ex cauſa lucratiua, prout hic adnotatur.
- 77 L. pecunia, C. de priuilegio fiſci, procedit in pecunia, per debitorem poſt contractum prioris creditoris acquiſita.
- 78 Creditor prior quicunque, & etiam fiſcus, in quibus caſibus agere poteſt contra poſteriorem creditorem, cui fuit ſoluta, pecunia, aut res in ſolutum data, iuſtam cauſam prius probare debet, quam ad reuocationem agat, id eſt, debitorem non eſſe ſoluendo. Et ſic excuſſio præcedere debet, nam reuocatio tantum conceditur in ſubſidium.
- 79 Quod etiam procedit, quando ex titulo ff. quæ in fraudem creditorum, alienatio reuocatur.
- 80 Et Schifor. de Geriſilis opinio contraria confutatur, & communis defenditur.
- 81 Creditor quilibet poteſt per viam excipiendi, pro iure ſuæ prioris hypothecæ comparere, & alium creditorem impedire, etiam non obtenta prius ſententia contra ſuum principalem debitorem, etiam non facta diſcuſſione bonorum illius, dummodo doceat de ſuo credito, & ſua priori hypotheca,
- 82 Creditor prior hypothecam, & priuilegium prælationis habens, poteſt agere contra poſteriorem creditorem, cui ſuit ſoluta pecuniæ, etiamſi ea ſit bona fide conſumpta.
- 83 Creditor prior, qui anteriorem habet hypothecam, ſiue ſpecialem, ſiue generalem, abſque priuilegio tamen prælationis: vtrum condicere, & reuocare poſſit pecuniam per debitorem posteriori creditori ſolutam, & bona fide conſumptam.
- 84 Vbi explicatur text. in l. fin. §. etſi præfatam, C. de iure deliberandi.
- 85 Iterum etiam explicatur, l. pecunia, C. de priuilegio fiſci.
- 86 Et rationi præcipuæ, ab æquitate, & fine litium deductæ (qua Senatus Neapolitanus principaliter adducitur) reſponſum præbetur.
- 87 Rationi etiam alteri, quæ obſtare videbatur creditori anteriori, hypothecam tantum abſque priuilegio prælationis habenti, reſpondetur, prout ſupra, ſub num. 82.
- 88 Creditor prior, vtrum reuocet à posteriori nomen debitoris, quod illi ceſſum, & datum est in ſolutum, ſed nondum exactum. Vbi Senatus Hiſpalenſis deciſio adducitur, & probatur, & contraria pars confutatur.
- 89 Excuſſio, vbi nomen debitoris conuenitur hypothecariâ, non requiritur, ſecus quando agitur contra tertium hypothecariâ.
- 90 Excuſſio non requiritur, quando contra nomen debitoris agitur vtili perſonali.
- 91 Hæredes qui adiuerunt hæreditatem, cum beneficio inuentarij, quo iure, & ordine ſatisfacere teneantur legatariis, & creditoribus hæreditariis: Et an liberentur ſoluendo primo venientibus ſi ſciant, alios potiores creditores eſſe, & ad eius cautionem non exigant.
- 92 Hæres cum beneficio inuentarij, non liberatur ſoluendo creditoribus anterioribus, ſi prius conuentus fuerit à poſterioribus.
- 93 Fiſcus in ſpecie l. pecunia, C. de priuilegio fiſci, quare nullas eius pecuniæ, quam repetit, nomine vſuras percipiat.

PRo dilucida, & notanda huiuſce cap. explicatione obſerundum, atque conſtituendum erit primo loco, quod in cauſa, & lite, quæ in Senatu controuertebatur inter Ducem de Alcala ex vna parte, qui annum reditum quatuor millium ducatorum impoſitum ſuper bonis omnibus ipſius per tutricem, & matrem eius in fauorem D. Ferdinandi Enriquez de Ribera, Ducis Ferdinandi, (qui auus fuerat Ducis ipſius) filij naturalis, ex eo impugnare contendebat; quod annuus reditus abſque Iudicis decreto ſuper bonis immobilibus minoris imponi non potuiſſet: & quemadmodum alienatio, ita & hypotheca, aut cenſus conſtitutio, ſiue annuus reditus ſuper bonis eiſdem prohibitus cenſeri debuiſſet: nisi præuia cauſæ cognitio ſuper neceſſitate, & vtilitate, & Iudicis decretum præceſſiſſent: Et D. Ferdinandum ipſum Entriquez, Ducis ipſius patruum ex altera parte, qui cenſum eundem ex eo ſuſtinendum defendebat, & omnes reditus eius decurſos ſolui ſibi petebat, quod anno Domini 1535. maioratu in fauorem Ducis Ferdinandi, aui præducti Ducis litigantis, ex paterna, & materna legitima, & omnibus bonis inſtituto, iuxta tranſactionem, & pactionem initam cum D. Ines Portocarrero, matre illius, & D. Petro, & D. Fadrique fratribus, Dux ipſe Ferdinandus (ſicut & D Fadrique, in cuius fauorem maioratus alter fuit quoque inſtitutus) quatuor millium ducatorum quantitatem ſibi reſeruauit, de qua teſtari, & diſponere poſſet, ita quod pro ea quantitate bona omnia, ex quibus maioratus fuit inſtitutus (quem nunc dictus Dux, huiuſce litis actor poſſidet) obligata, atque hypothecæ nexu adſtricta remanſerunt. Sed & an no Domini 1582. cum per eundem D. Ferdinandum Enriquez de Ribera (huius litis reum) lis mota, atque excitata fuiſſet contra Ducem Ferdinandum, patrem eius, vt ſibi tanquam filio naturali, ex ſoluto, & ſoluta procreato, alimenta pro dignitate, & facultate præſtaret: Dux ipſe cum eo conuenit, vt pro tempore vitæ eiuſdem, mille ducatorum alimenta ſingulis annis perſolueret, & poſt eius mortem, ſex millium ducatorum ſumma præſtanda ei foret, de quo ſcripta confecta, & bona omnia Ducis obligata fuere. Ipſo autem Duce defuncto, qui poſt præfatum maioratum, ex concordia, & tranſactione matris, & fratrum erectum, & dictam quantitatem quatuor millium ducatorum reſeruatam, maximum æs alienum contraxit, cuius occaſione creditores permulti, ſimul concurrentes, iura ſua exhibuerunt; Dux etiam ipſe nunc litigans, in magna quantitate Ducis eiuſdem Ferdinandi, aut ſui creditor dicebatur ex eo, quod bona quam plurima, actiones, & iura pro augmento ſtatus, & maioratus eiuſdem relicta per D. Ioannem Cortes, eius auiam conſumſiſſet. Cùm itaque creditor exiſteret, & annuus reditus conſtitutus, & creatus fuiſſet per matrem anno Domini 1594. vt dixi, ad rationem viginti millium, in dicta quantitate quatuor millium ducatorum; Dux ipſe annullandum cenſum ipſum, & conſumptam facultatem reſeruatam dicebat: patruus autem, ſiue dictus D. Ferdinandus Entriquez ſuſtinendum aſſeuerabat. Tunc autem quatuor principaliter controuertebantur, atque in dubio reuocabatur in Senatu.

Primum, vtrum reſeruans ſibi facultatem diſponendi certis de rebus, aut de pecuniis (prout in caſu præſenti) non aliàs diſpoſuiſſe eiſdem de rebus, aut bonis, vel pecuniis cenſeri debeat, quam ſi de illis ſingulariter & ſpecificè diſponat; atque ita generalis, vel præſumpta diſpoſitio non ſufficiat, vt conſumpta diſponendi facultas reſeruata dici poſſit.

Secundo deinde, an annuus redditus, ſiue cenſui ſuper bonis immobilius minoris, abſque Iudicis decreto conſtitutus, ſubſiſtat, ſi ex cauſa neceſſaria, & ob minoris euidentem vtilitatem impoſitus appareat.

Tertiò præterea, vtrum communis opinio, de reditu & minore ſine decreto non conſtituendo iuſtis de cauſis in Senatu temperari potuerit in cauſa prædicta, & in aliis ſimilibus, id ipſum fieri valeat.

Quartò denique & vltimò, vtrum creditor priot habens hypothecam cum priuilegio prælationis, vel abſque, auocate, & condicere poſſit pecuniam poſteriori creditori, etiam hypothecario ſolutam, tametſi ea bona fide conſumpta fuerit.

Et quidem in omnibus propoſitis articulis adducebatur, atque expendebatur maiori ex parte vulgatum illud, ſæpè repetitum axioma, quod cap 59. adeo latè exornatum, atque explanatum eſt, quod ſcilicet diſpoſitio quælibet intelligitur, rebus ſic ſtantibus, & in eodem ſtatu manentibus: atque ita, quod in primo dubio intelligi deberet reſeruatio, & facultas diſponendi de dicta quantitate quatuor millium ducatorum, rebus in eodem ſtatu; prout tunc erant, manentibus, non verò ipſarum ſtatu mutato: & idcirco, quod Dux ipſe Ferdinandus facultate, & reſeruatione vti non potuiſſet, qua in teſtamento vſus eſt in fauorem dicti filij naturalis. cum rot creditores poſtmodum habuiſſet, & adeo grande æs alienum contraxiſſet. In ſecundo item articulo ex eadem ratione, quod etiam cenſus conſtiturio intelligi deberet, rebus ſic ſtantibus, prout erant tempore tranſactionis, & reſeruationis, atque inſtitutionis dicti maioratus anno 1535. non vero iuxta ſtarum poſtmodum contingentem.

Ad rem igitur, & primum articulum accedendo, vtrum ſcilicet reſeruatio facultatis, tacitè conſumpta videretur, ſiue diceretur iam ea vſus D. Ferdinandus, ex quo poſtmodum magnam adeo quantitatem conſumpſit, & debita tot contraxit, & in hoc primo dubio Senatus Hiſpalenſis vnanimiter in ea fuit ſententia, & opinione, vt exiſtimaret, reſeruationem facultatis diſponendi in quatuor millium ducatorum quantitate, integram, & illæſam manſiſſe, nec aliquo modo conſumptam videri poſſe per generales alias diſpoſitiones, & bonorum omnium obligationem: quamuis enim verum ſit, quod ea etiam, quæ nondum ſunt, ſed eſſe ſperantur, poſſunt pignori obligari, vt in l. & quæ nondum 15. ff. de pignoribus, & in §. 1. eiuſdem l. vbi in generali bonorum obligatione, ſufficit, ſi poſtea quandocunque inueniatur in bonis, in ſpeciali verò requiritur, tunc rem eſſe in bonis debitoris, vt per Robertum, lib. 1. ſententiarum cap. 20. Neguſantium, de pignoribus, tertio membro ſecundæ patris principalis, numer. 43. Mozium, tit de pignoribus, in rubrica de rebus, ex num. 2. cum multis ſeq. Petrum Surdum, in conſ. 4. ex num. 18. lib. 1. & in generali bonorum obligatione, futura quoque comprehendantur, vt in l. finali, C. quæ res pignori obli. poſ. & per Couar. practicarum, cap. 29. num. finali. Fanum, de pignoribus, ſecunda parte, ſecundo membro, Trentacinquium, variar. lib. 3. tit de verbor. obligat. reſolutione 6. fol. 47. & omnia quæ in bonis noſtris ſunt, obligati poſſint, l. quæ prædium, C ſi ale. res pign. oblig. poſſ. etiam nomina debitorum, quia veniunt ſimplici bonorum appellatione, l. grege. §. cum pignori. iuxta ſecundam lecturam Gloſ. ibi, ff. e pignoribus, vbi Bartolus, quæres pign. obli. poſſ. l. bonorum, § vltimo. vbi Albericus, num 5. ff. de verbor. ſignificat. latius Surdus, dicto. conſ. 4. ex n. 18. Quamuis inquam hæc vera ſint (vt dixi) non ideo conſumpta dici potuit teſtandi facultas reſeruata, nec impediri potuit per alienum contractum, aut generalem bonorum obligationem. Imò ea non vti poſſet, ſi vellet dictus Dux in præiudicium creditorum, hoc eſt ſpecificè cauere, ſe ea vti nolle, quo creditores ius ad eam quantitatem. nondum in eſſe productam, aut nondum acquiſitam, non haberent; cum tamen ſufficeret, ea vti ad modum quem vellet, iuxta facultatem reſeruationis, vt creditores ius aliquod prætendere non poſſent: nam quemadmodum in præiudicium ipſorum ius illud expreſſim reſpuere poſſet, quo eos excluderet, ita etiam tacitè, de quantitate illa reſeruata in fauorem aliorum diſponendo, aut abſque teſtamento, & diſpoſitione decendendo, quo caſu in fauorem ſucceſſorum ab inteſtato diſpoſuiſſe videretur, vt inferius dicetur. Et ſuperiora confirmantur ex textu, in l. non fraudantur, ff. de regulis iuris. & l. qui autem, §. primo, ff. quæ in fraudem creditorem, vbi probatur, quod debitor non tenetur acquirere, ſed poſſit repudiare legatum, vel hæreditatem, aut ius; quod acquirere poſſet, nec propterea dicatur creditorem fraudare. Quæ iura procedunt tam in creditore habente actionem perſonalem, quam hypothecario; prout per multa concludit, & de magis communi opinione teſtatur Vincentius de Franchis, deciſ. 101. num. 21. Stephanus Gratianus, deciſ. 17. ex num. 16. qui per totam deciſ. multis exornat deciſionem dictorum iurium: & n. 18. poſt Baldum, Salicetum, Alexandrum, & Pariſium, multum ad propoſitum noſtrum inquit, quod bona, aut iura, in quibus debitor habet ſpem de præſenti; non veniunt in obligatione bonorum præſentium & futurorum, niſi illud exprimatur, & ita declarat. l. finalem, C. quæ res pignori oblig. poſſ. idem etiam adnotarunt, & quamplurimis exornarunt deciſionem d.l. qui autem, §. 1. Lara, in l. ſi quis à liberis, §. vtrum, ex num. 61. cum multis ſeq. Caualcanus, de vſufructu mulieri relicto, numero 185. & ſeq. Petrus Surdus, in conſ. 116. ex num. 78. lib. 1. Azeuedus, in l. 3. tit. 10. n. 140. lib. 4. nouæ collect. Regiæ. Latiſſimè Fontanella, (qui commemorat infinitos) de pactis nuptialibus clauſula 4. gloſſa 9. parte 5. ex num. 69. vſque ad num. 129. Schifor de Geriſilis, ad Anton. Fabrum, lib. 1. tractatu 8. tit. 8. per totum. Senatus itaque Hiſpalenſis definitio, quod attinet ad primum iſtum articulum, recta iuris ratione procedit, atque ex ſequentibus comprobatur fundamentis, & rationibus.

Primò, quia diſponere, aut diſponendi verbum, ex ſermonis proprietate refertur ad actum vltimæ voluntatis, & in ea verificatur, vt poſt Gloſſam, Dinum, Bartol. Alexand. & Iaſonem obſeruauit Menochius, in conſ. 210. n. 2. lib. 3. & num. 4. ſcripſit poſt Iaſon. Socinum. & Pariſium; quod facultate alicui data diſponendi de aliqua re, intelligitur, vt poſſit diſponere in vltima voluntate; & idipſum poſt multos alios tradidit Petrus Surdus, deciſ. 272. n. 12. dum dixit, quod diſonere verbum conuenit vltimæ voluntati, & in dubio ſecundum propriam ſignificationem, refertur ad actum vltimæ voluntati, & in dubio ſecundum propriam ſignificationem refertur ad actum vltimæ voluntatis, vt in §. diſponat. in authent. de nuptiis, §. penultimo, & finali, Inſtitut. quibus, ex cauſis manumittere licet, vel non, §. exhæredatos, in authent. de hæred. & falcidia. Et cum Menochio, Surdo, Niconitio, Natta, & Rolando, Stephanus Gratianus, diſceptation. forenſ. cap. 539. num. 22. tom. 3. Peregrinus, de fideicommiſſis, art. 40. difficultate 2. n. 58. fol. 367. & ita in præſenti intelligi debet de actu vltimæ voluntatis, & quando ad vtrumque referatur verbum ipſum diſponere, actum ſcilicet inter viuos, & vltimæ voluntatis; iuxta ſententiam, & reſolutionem Menochij, dicto conſ. 210. n. 5. Peregrini, dicto n. 58. Fontanellæ, de pactis nuptialibus, clauſula 4. gloſſa 22. ex n. 9. ex adiuncto illo, para que pueda teſtar y diſponer: interpretatur, explicatur, atque ampliatur, vel reſtringitur ad actum vtimæ voluntatis, verbum namque quodcunque, ratione adiuncti verbi recipit limitationem, extenſionem, & declarationem, & naturam ſuam mutat: vt cum aliis multis Authoribus ſcripſerunt Menochius, in conſ. 609. num. 20. lib. 7. & in conſ. 702. num. 29. lib. 8. Surdus, in conſ. 34. num. 39. lib. 1. & in conſ. 305. num. 26. lib. 3. Silueſter Aldobrandinus, in conſ. 90. num. finali, poſt Bartolum, in l. ſed etſi adiiciatur, ff. pro ſocio, & in l. cui vinum. §. cui dulcia. ff. de vino triti. & oleo legato. In præſenti igitur, non de alio actu quam vltimæ voluntatis intelligi poteſt, iuxta ſupradicta.

Secundò deinde facit, quod pactum, & tranſactio dicit, quod præfatus Dux poſſit teſtari, & diſponere, atque ita loquitur copulatiuè; natura autem Copulatiuæ eſt, quod vtrumque copulatum concurrat, l. ſi hæredi plures cum vulgatis, ff. de condit. institut. & in ſimili caſu, ita fundat Burſatus, in conſ. 266. num. 12. lib. 2. nam verbum teſtari, non poteſt verificari in diſpoſitione inter viuos, ergo nec etiam verbum diſponere, quia vna pars Copulatiuæ declarat aliam, ſicuti cum Romano, Socino, & Croto, in eadem, qua verſamur materia, & quæſtione notauit Petrus Surdus, dicta deciſ. 272. num. 5. & num. 23. & inquit num. 24. quod cum dicta verba, teſtari. & diſponere, ponantur copulatiuè, videtur, quod propter verbum diſponere, amplianda ſit fauorabilis diſpoſitio; copula enim ſolet ampliare, l. ea tamen adiectio, vbi Bartolus, ff. de legatis terto: quocirca, cum arguendo, & dubia proponendo, dixiſſet Petrus ipſe Surdus, præcitata deciſ. 272. n. 1. quod pactum illud fuit in contractu dotis appoſitum, ideo verbum diſponere, intelligi debebat de diſpoſitione, quæ fieret ex contractu, vel actu inter viuos; prout ibi fundat, & poſt Aduocatos nonnullos Genuenſes reſpondit Iaſon, in conſ. 130. num. 21. volumine 4. ſtatim tamen, vt obiectum, argumentum remoueat, reſpondet (prout dixi) dicto n. 23. & 24. non obſtare, quod pactum fuerit appoſitum in contractu, ideo intelligi debet de diſpoſitione, quæ fit inter viuos, nam hoc tollitur ex verbo teſtari, adiecto, quod facit diſpoſitionem intelligi debere de actu in vltima voluntate; quæ eſt notabilis reſolutio, & multum conueniens caſui præſenti, nec melior, aut magis in terminis poſſet adduci.

Tertiò etiam facit, quod in ſubiecta materia pactum intelligitur de expreſſa, non de tacita diſpoſitione, atque ita in terminis caſus præſentis de diſpoſitione expreſſa per actum vltimæ voluntatis, non verò de diſpoſitione tacita, quæ fiat tacitè inter viuos, debita tot, & æs alienum contrahendo; quo modo in ſimili caſu argumentatur Franciſcus Burſatus, in conſ. 266. num. 17. verſic. Quintò voluit, libro 2. Stephanus Gratianus, dicto capite 539. numero 13.

Rurſus & quartò facit, quia idemmet Dux reſeruauit ſibi quantitatem quatuor millium ducatorum, de qua teſtari, & diſponere poſſet, prout voluerit, atqui non conſtat, quod inter viuos aliquando vti facultate voluerit, ex quo nunquam voluntatem ſuam declarauit, & per conſequens dici non poteſt, quod tacitè viſus fuerit vti dicta facultate, debita contrahendo, niſi expreſsè voluntatem ſuam declarauerit inter viuos, quod ſcilicet facultate vti debeat: ſicuti argumento textus, in l. ſi ita legatum §. illi ſi volet, ff. de legatis 1. in eiſdem terminis, in quibus verſamur, argumentabatur Menochius, dicto conſ. 210. num. 16. & 17. & 18. lib. 3. vt probaret, Benedictum io ſpecie ibi propoſita non videri vſum facultate ſibi reſeruata, ex quo expreſsè ea vſus non eſt. At quod etiam textum eundem expendit Peregrinus, dict. art. 40. difficultate ſecunda, num. 54.

Præterea & quintò loco vrgere non parum videtur authoritas Socini iunioris, in conſ. 92. n. 23. lib. 3. dum reſpondet, quod facultate alicui conceſſa teſtandi certis de rebus; non ſufficit, quod generaliter diſponat de omnibus bonis, iuribus, & actionibus ſuis, ſed requititur, quod de eis ſingulariter diſponat. Quod ipſum tradiderunt Celſus Hugo, Pariſius, Alciatus, & Craueta, cum quibus Menochius, dicto conſ. 210. n. 22. & 23. vbi expendit Laurentij Siluani conſ. 114. cum reſpondit, facultatem diſponendi in teſtamento, intelligi, ſi expreſsè & ſpecialiter diſpoſuerit in teſtamento, non aliàs: de quo etiam mentionem fecit Peregrinus, dicto articulo 40. num. 52. & 53. vbi ponderat textum, in authent. nunc autem, C. de ſecundis nuptiis, qui non mediocriter caſui præſenti induci poſſet: & quamuis Menochius metipſe, ex numer. 64. & 8. ſeq. vſque in finem conſilij: & Peregrinus, dicta difficultate 2. num. 59. ex verſic. non obſtant contraria, & num. 60. diuerſimode reſpondeant, atque ſatisfaciant Socini, & Siluani traditionibus prædictis, atque ipſorum ſententiam non admittant indiſtinctè, imò mairoi ex parte improbent, & diſponentem generaliter, videri diſpoſuiſſe de re particulari, defendant, vt latius penes ipſos, & inferiùs dicetur, & per Stephan. Gratianum, diſceptation. forenſ. tom. 3. cap. 539. num. 4. cum multis ſeq. attamen tam Socini, & Siluani obſeruationes, & eorum fundamenta, & rationes, quàm Menochij, & Peregrini traditiones, noſtrum intentum adiuuant; cum non verſamur in illo dubio quando ſcilicet diſponens generaliter de omnibus bonis, & iuribus ſuis in teſtamento, de re particulari, de qua diſponere poterat, diſpoſuiſſe videatur; quo caſu Menochius, & Peregrinus rectè improbant præcitatos Authores, vt ibi videsbitur, & ſtatim dicetur. Sed in diuerſis terminis, quando ſcilicet is, qui inter viuos nullo modo facultate reſeruara vſus fuerat, quia nunquam de dicta quatuor millium ducatorum quantitate ſpecificè diſpoſuerat, non etiam generalem bonorum ſuorum diſpoſitionem fecerat, qua eandem quantitatem comprehendi, dici poſſet; tandem decedens, atque in teſtamento ſuo de quantitate ea ſpecificè diſpoſuit: verùm itaque fatemur, diſponentem generaliter de omnibus bonis ſuis in teſtamento, diſpoſuiſſe videri de particulari, de qua diſponere poterat. Negamus tamen, inter viuos contrahentem generaliter, videri vllo modo diſpoſuiſſe de ea quantitate particulari, quam, vt de ipſtateſtaretur, & diſponeret, reſeruauerat in actu inter viuos.

Sextò etiam non parum vrgent ſententiæ, & reſolutiones quamplurimorum iuris Interpretum in hac eadem, de qua agimus, materia; Manticæ ſcilicet, de coniectur. vltimar. voluntat. libro 7. tit 7. num. 14. Vincentij de Franchis, deciſione 45. Frecciæ, in quæſtion; nouis, quæſt. 43. Antonij Theſauri, deciſ. 97. & deciſ. 209. Burſati, in conſ. 266. per totum, lib. 2. Menochij, in conſ. 210. lib. 3. Hieronymi Gabrielis, in conſ. 139. & 143. libro 1. Borgnini Caualcani, deciſ. 12. patre 4. Petri Antonij de Petra, de fideicommiſſis. quæſt 9. num. 178. cum ſeq. Iacobi Cancerij, variaraum lib. 1. cap. 2. de Legitima, & Trebellianica, num. 46. & lib. 3. cap. 2. de inuentario, num. 125. Michaël. Ferret, in ſuis obſeruationibus, 3. parte, cap. 305. Gerardi Mainardi, decis. 94. lib. 2. Cald. Pereiræ. de nominatione, quæſt. 7. num. 48. Velazquez Auendañi, lib. 4. Tauri, gloſſa 5. num. 5. & 6. Petri Surdi, deciſion. 272. per totam. Seſe, deciſ. Aragoniæ 48. Peregrini, art. 40. difficultate 2. per totam, ex fol. 367. in commentariis, de fideicommiſſis. Fontanellæ, de pactis nuptialibus, clauſula 4. gloſſa 23. ex num. 8. vſque ad numer. 20. fol. 342. Stephanus Gratianus, tom. 3. dict. cap. 539. hi namque omnes, ſi originaliter prælegantur, permulta præſtant, & obſeruant in hoc tractatu reſeruationis facultatis aliqua de re, aut quantitate diſponendi, ex quibus eadem hæc pars comprobatur manifeſtè, & euincitur concludenter, dici non poſſe, quod dictus Dux Ferdinandus, aut debita contrahendo, aut magnas quantitates conſumendo, vſus fuiſſe videatur facultate, & reſeruatione prædicta, vt ea dici poſſet, aut deberet conſumpta. Nam dum reſoluunt magis communiter (& verius quidem) quod diſponendi de aliqua re particulari, aut de aliqua quantitate, facultatem ſibi reſeruans, etſi non diſponat expreſsè ea de re, aut quantitate, ſed generaliter de omnibus bonis ſuis; eo ipſo de re particulari diſpoſuiſſe dicatur; per textum, in l. vnum ex familia, §. ſi duos, ff. de legatis ſecundo. & in l. ſi quis prioris, §. certum, & §. illud, C. de ſecundis, nuptiis, & latius per Menochium, dicto conſ. 210. Surdum, præcitata diciſ. 272. num. 47. Seſe, dicta deciſ. 48. n. 8. & ſeq. Stephan. Gratianum, vbi ſupra, num. 4. & 5. Peregrinum, dicta difficultate 2. num. 57. nihil inde deduci iuridicè valet, quod ſuperiori reſolutioni, aut Senatus Hiſpalenſis definitioni, vllo modo repugnet. Vtpotè cum in aliis terminis verſemur, & dictus Dux teſtamento condito, mortuus fuerit, non facta antea diſpoſitione generali, ac in ipſo teſtamento facultate, & reſeruatione vſus fuerit ſpecificè in fauorem dicti filij naturalis, vt tunc decebam. Dum etiam dicunt, quod diſponendi facultatem de aliqua certa re, aut quantitate, qui habet, etſi non diſponat ſpeciè, ſed inter ſtatus decedat, videtur diſponere in fauorem eorum, qui ab inteſtato ſucceſſuri ſunt, vt latius per Vincent. de Franchis, Surdum, Seſe, Peregrinum, n. 59. & fontanellam, vbi ſuprà: eidem quoque reſolutioni non repugnant, quandoquidem nulla alia iam ſperetur vtroque caſu diſpoſitio, nec alia poſſit interpretatio ſumi in eo, qui amplius non habet nolle, nec velle. Quod diuerſimode procedit in eo, qui inter viuos contrahit, inter viuos diſponit, ſed reſeruatorum nullam facit mentionem ſpecificam, cum ideo omittere, aut non diſpo. nere videatur ſpecifice, quod in futurum id reſeruare contendat, nec facultatem conſummare velle.

Idque comprobatur etiam ex ſingulari illa, & notanda Iacobi Menochij diſtinctione, dicto conſ. 210. ex num. 65. vſque ad numer. 69. lib. 3. qui quatuor caſibus propoſitis, circunſcribit, & abſol. uit iſtam materiam, primus caſus eſt, quando quis poteſt aliqua de re teſtari, de alia verò prohibetur; tunc ſi facit teſtamentum, & generaliter, vel etiam vniuerſaliter diſponat, in ſpecie nihil dicat ea de re, de qua diſponere, & teſtari prohibetur. Hoc in caſu, quo ad rem illam verè dicitur decedere inteſtatus: tum, quia nullum verbum de ea fecit in ſpecie, tum etiam, quia ſub ea generali diſpoſitione res iſta non continetur, ex quo ſt prohibita, ne de ea diſponat iſte teſtator, prout recte loquuntur Socinus ſenior, Pariſius & Craueta, cum quibus Menochius, dict. num. 65. hic caſus noſtro non conuenit, cum præfatus Dux Ferdinandus non fuerit prohibitus aliqua de re teſtari, aut diſponere, imò amplam habuerit de dictis quatuor millium ducatis diſponendi facultatem.

Secundus caſus eſt, quando quis non prohibetur aliqua de re diſponere, & teſtari, ſed res illa non continetur ſui natura ſub generali diſpoſitione; quippe quæ ſit ſpecies valde diuerſa ab illis, quæ ſub generali diſpoſitione, tanquam ſub ſuo genere continetur; ſicuti datio tutoris, quæ non continetur ſub inſtitutione hæredis, etſi generalis, imò vniuerſalis diſpoſitio ſit omnibus de rebus ipſius teſtatoris, cum datio tutoris ſit quid valde diuerſum ab ea inſtitutione. Ita procedit text. in §. quod autem, Inſtitut. de legit. agnat. tutela, vt illum declarat. & recte Pariſius, in conſilio 72. numero 63. lib. 3. sequitur Menochius, vbi ſupra, numero 66. Hic quoque caſus, licet omnino noſtro non adaptetur, conducere tamen videtur; quippe, cùm etiam ſi dictus Dux Pluries inter viuos contraheret, & magnas quantitates conſumeret, bona quoque ſua ſæpè obligaret; nuſquam quantitas illa quatuor millium ducatorum ſui natura contineri poſſet ſub generali contractus diſpoſitione, aut obligatione, cum eſſet valde diuerſæ naturæ, & ad teſtandum reſeruata, vt dictum eſt ſuprà.

Tertius caſus eſt, quando quis non prohibetur, ſed ei permittitur aliqua de re diſponere, & res illa ſui natura poteſt comprehendi ſub generali diſpoſitione. Hoc in caſu, ſi generaliter diſponat, cenſetur etiam ea de re diſpoſuiſſe, quod rectè obſeruauit Menochius ibidem, num. 67. qui inquit, eam eſſe rationem, quia non poteſt conſiderari aliqua differentiæ ratio inter rem hanc, & cæteras ipſius teſtatoris diſponentis: quare illæ, & non hæc contineantur ſua ſub diſpoſitione: cum æquè hæc, ac illæ, ſit in ſua libera diſpoſitione. Hic caſus licet noſtro non conueniat, quia procedit in diſpoſitione generaliter facta in teſtamento, quo caſu res quoque particularis, de qua diſponi poterat, comprehenſa cenſetur; tamen ratio illa conducere, & applicari poſſe videtur, quod ſcilicet, in eo, qui inter viuos contrahit, & diſponit, & bona ſua conſumit, & obligat, conſiderari debeat maxima differentiæ ratio, vt de re, aut quantitate reſeruata, diſponere non videatur (ac maxime, ſi ad teſtandum reſeruatio facta ſit) quam ſi in teſtamento, & vltimo elogio diſponeret, quo caſu alia ſumi non poteſt interpretatio, quam quod de omnibus velle diſponere videatur, vt dixi.

Quartus caſus eſt, quando quis poteſt aliqua de re diſponere, & de vere diſpoſuit, vt generaliter, vel ſingulariter eam alicui relinquendo: & is honoratus eam acceptare recuſauit: hoc in caſu ille teſtator dicitur mortuus inteſtatus quoad rem illam: non quidem reſpectu ſuæ perſonæ, quie fecit quod debuit ex ſui parte, ſed reſpectu perſonæ, cui reliquit, ita loquitur Alciatus, in reſponſo 647. ſequitur Menochius, numero 68. dicto conſilio 210. & hic caſus à noſtro longè diſtat, vt re ipſa videmus, cum dictus D. Ferdinandus Enriquez, relictum ſibi à patre non recuſauerit acceptare, imò toties petierit.

Addiderim ego vltra Menochium, & Authores ab eo relatos, præfatam diſtinctionem perfectiorem futuram, & magis abſolutam, ſi Quintus adiiciatur caſus, (qui tamen ex communi Interpretum placito, & reſolutione procedit) quando ſcilicet quis ab inteſtato deceſſit; quo etiam caſu diſpoſuiſſe videtur de re, aut quantitate reſeruata, ſicut quando generali bonorum ſuorum diſpoſitione facta deceſſit, iuxta communem reſolutionem relatam ſuprà, num. 10. & per Gratianum, dicto cap. 539. n. 5. tom. 3.

Sextus etiam caſus eſſe poterit, quando is, qui reſeruauit ſibi diſponendi aliqua de re, aut quantitate facultatem, diuerſis vicibus inter viuos aliquas fecit diſpoſitiones particulares, aut contractus, & obligationes, debitáque contraxit, quibus etiam bona ſua generaliter, aut etiam aliqua ſpecialiter obligauit: hoc itaque caſu intelligi diſpoſitio debebit iuxta ſubiectam materiam, nec referri poterit ad quantitatem, vel rem, ita reſeruatam; ea namque in diſpoſitione inter viuos non cenſebitur comprehenſa, ex quo ſpecificè in pactum, aut contractum, ſeu obligationem inter viuos geſtam, adducta non eſt, & ad actum vltimæ voruntatis refertur; idque iuxta Burſati, & Surdi obſeruationes in locis relatis ſuprà: ex quo etiam vltima voluntas, aut diſpoſitio teſtamentaria non eſt, vt omnia comprehendi, vt ſuper omnibus diſpoſitum videatur, ex quo non ſupereſt facultas amplius diſponendi; remanet namque vſque ad vltimum vitæ exitum, teſtamentum ſæpè faciendi, & facultate reſeruata vtendi facultas, & hic quidem caſus planior, & certior redditur ex alia Interpretum noſtrorum reſolutione, de qua ſtatim, n. 12.

Septimus quoque & vltimus caſus ſit, quando is ipſe, qui ob ſui fauorem, & quo aliqua haberet, de quibus diſponere poſſidet (prout communiter fit) aliquam rem, aut quantitatem ſibi reſeruauit; & tunc equidem, ſi expreſſim diceret, ſe vti nolle facultate ea; iuridicè id efficere valeret, etiam in damnum, & præiudicium creditorum, cum ea, quæ adhuc in bonis non erant, licet ius ad ipſa conſequenda haberet, non acquirere, ſed potius repudiare poſſet, iuxta ea, quæ ad initium huius cap. ante numerum 2. ſcripta, & adnotata reliqui ad l. qui autem 6. ff. quæ in fraudem creditorum, tunc proculdubio commodo, & vtilitati eius cederet res illa, aut quantitas, à cuius patrimonio extrahenda foret; & in terminis noſtris, commodo, & vtilitati ſtatus, & maioratus de Alcala, ſi dictus D. Ferdinandus in eius petitione non inſtaret, aut præfatus Dux pater eius facultate vti noluiſſet. Nec creditores de hoc conqueri poſſent, ex eiſdem doctrinis ibidem adductis. Hic autem caſus nouus eſt, diuerſus à caſu illo, relato ſupra, ex ſententia Menochij; procedit namque ille (vt vidiſti) quando qui aliqua de re diſponere potuit, de ea vere diſpoſuit, honoratus autem eam acceptare recuſauit. Caſus verò præſens militat, quando is, qui facultatem ſibi reſeruauerat, & vti ea poſſet, atque diſponere, ſpecificè cauit, ſe vti facultate nolle, nec diſpoſuit: nam ſi ita non cauerit, & inteſtatus decedat; admittuntur tunc ab inteſtato ſucceſſores, in quorum fauorem diſpoſuiſſe præſumitur, vt ſæpè dictum eſt. Si etiam ſpecificè non diſpoſuerit, generalem autem diſpoſitionem efficiat, qua de bonis omnibus ſuis, iuribus, & actionibus teſtetur, aut diſponat, hæredes vniuerſaliter inſtituti, aut ij, in quorum fauorem diſpoſitio facta eſt, admitti debebunt, idque iuxta eaſdem doctrinas, & reſolutiones, numeris præcedentibus adductas, & per Beroum, in conſ. 55. num. 4. & 10. lib. 1. Stepha, Gratian, tom. 3. diſcept. cap. 539. n. 4.

Præterea & ſeptimo loco non mediocriter vrget pro eadem parte, vt Dux ſcilicet ipſe non videatur vſus dicta facultate, & reſeruatione quatuor millium ducatorum, nec eam inter viuos conſumpſerit, tametſi pluries contraxerit; nam diſponendi facultatem qui ad vnum certum & particularem caſum ſibi reſeruauit, non poteſt ad alium ea vti; idque magis vbi reſeruata eſt facultas diſponendi in teſtamento, & in morte, quia tunc inuita conſumi non poteſt facultas, iuxta ea, quæ poſt alios multos Authores obſeruarunt Antonius Theſaurus, deciſion. Pedemontana 209. Peregrinus, d. artic. 40. difficultate 2. n. 62. fol. 368. Iacob. Cancer. variarum, lib. 1. cap. 2. de Trebellianica & Falcidia, numero 46. Fontanella, de pactis nuptialibus, clauſula 4. gloſſa 9. num. 12. prima parte, folio 80. & gloſſ 23. clauſula quarta. num. 19. fol. 343. Gratianus, dicto capit. 539. videndus, ex numero ſexto, vſque ad n. 26. vbi etiam è contrario, quod reſeruatio, & facultas reſtricta diſponendi inuita, excludit diſpoſitionem vltimæ voluntatis, prout latè ibi.

Octauò & vltimò facit, dictum Ducem reſeruaſſe prædictam facultatem, vt teſtari, & diſponere poſſit de quantitate illa quatuor millium ducatorum, atque ita in mera eius facultate relictum, an vti vellet, nec ne, reſeruatione metipſa, nec inuitum cogi poſſe per creditores, quamuis maiora debita contraxiſſet, ea vti, quoniam quod in eius meram voluntatem relictum fuit, ad neceſſitatem trahi non debuit, argumento eorum, quæ in ſimili obſeruarunt poſt alios multos Authores Felinus, in cap. cum M. Ferrarienſis, de conſtitut. Ripa, in cap. cum Eccleſia Surtrina, de cauſa poſſeſſion. & propriet. & in l. quo minus, ff. de fluminibus, num. 133. Rolandus, in conſ. 52. n. 29. lib. tertio, Guid. Pap. quæſt. 198. Antonius Gabriel, I Balbus, de præſcriptionibus, quarta parte quintæ partis principalis, quæſtione prima per totam, And. Fachineus, in conſ. 20. num. 7. lib. primo. Iacob. Philippus Portius, lib. 3. commun. concluſ. ſine regular. iuris, regula 33. Ioannes Garcia, de nobilitate, gloſſa. 35. ex numero 58. cum ſeq. Pereira, de nominatione, lib. 2. quæſt. 7. num. 53. Caualcanus, deciſ. 16. quinta parte. Ceuallos, commun. contra communes, quæſt. 3. ex num. 2. & quoſt. 501. ex num. 16. & ij equidem Authores inter alia, quæ expendi poſſent ad comprobationem huiuſce fundamenti; tria vniformi Interpretum placito, & reſolutione tradiderunt. Primò quod ea, quæ in mera facultate conſiſtunt, non veniunt in generali conſiſcatione bonorum; ex ſingulari deciſione textus in l. ſtatius Florus. §. Cornelio Felici, cum ibi noratis, ff. de iure fiſci, l. cum pater, §. hæreditatem, cum ibi notaris, ff. de legatis ſecundo. Præterea & ſecundo, quod mera facultas cedi non poteſt; vt per Pereiram, dicto n. 57. poſt Bart. in l. ſi ſic, § ſi quis ita, ff. de legatis primo. Denique & tertiò, quod ea quæ conſiſtunt in mera facultate non præſcribuntur; vt latius iidem probarunt, atque exornarunt, & ea ſemper adducti ſunt ratione principaliter, quod quæ in mera facultate conſiſtunt, à ſola voluntate dependeant, nec ad neceſſitatem, aut contra inuitum trahi poſſint. Quibus conſequens, eſt, quod antea quam dictus Dux Ferdinandus vſus eſſet dicta facultate, quam habebat teſtandi, & diſponendi de quantitate illa quatuor millium ducatorum; dici non poteſt, quod quantitatem eandem quous modo obligaſſet, quamuis plura debita contraxiſſet, nec in generali obligatione comprehenſa cenſeretur: & quod potuit de eadem quantitate liberè diſponere in teſtamento ſuo in fauorem eius, in cuius fauorem vellet, cui nihil de ſuo præſtitiſſe cenſendus eſt, ſaltem in damnus creditorum ſuorum, quia non modo ex eius reſeruatione, & conſenſu, ſed etiam ex placito, & conſenſu aliorum, matris ſcilicet ſuæ, & fratrum reſeruata facultas fuit libertæ diſpoſitionis in quantitate prædicta. Idque argumento textus in l. vnum ex familia, §. 1. ff. de legatis ſecundo, & in l. item eorum, § primo. ff. quod cuiuſque vniuerſitatis & eorum, quæ tradiderunt Decius, in conſ. 543. Peralta, in dicto §. primo, l. vnum ex familia, vbi etiam Caſtrenſis, in lectura eiuſdem, §. Loazes, in repetitione l. filius familias, §. diui, de legatis primo, num 77. Molina, de Hiſpan. primogen. lib. 1. cap. octano, num. 21. & libro ſecundo capi. quarto, num. 10. Caldas Pereira, in conſ. 8. numero 38. Et hactenus de primo articulo, quod facultas conſumpta non fuerit, quantumcunque grande æs alienum contractum fuerit, & generalis bonorum obligatio facta.

Quod ad ſecundum vetò attinet articulum, vtrum annus redius, ſiue cenſus imponi, atque conſtitui poſſit ſuper bonis immobilibus minoris, etiam abſque decreto Iudicis, ſi in euidentem eius vtilitatem conſtitutio, aut impoſitio redundet: prima facie reſpondendum videbatur affirmatiuè, poſſe inquam ob minoris vtilitatem ſuper eius bonis conſtituti, etiam abſque Iudicis decrero, aliaue iuris ſolemnitate, atque ita potuiſſe in caſu præſenti imponi per matrem tutricem dicti Ducis litigantis in fauorem D. Ferdinandi.

Primò, quia de iure communi conſtat, minori ſine decreto poſſe mutari ſub. vſuris, nec poſſe reſtitui, tanquam vſum iure communi, ſaltem ſi conſtat, ſortem in rem eius verſam, l. ſecunda, C. ſi aduerſus creditorem, igitur conſtituere poteſt huiuſmodi reditum, aut cenſum. qui loco veterum vſurarum ſucceſſit, ſaltem ſi conſtet, ſortem in rem ſuam verſam.

Secundò deinde facit, quod iure ipſo ciuili tutor poterat ſimplex debitum fœneratitium, ſi pupillus indigebat, ſine decreto contrahere; vt eſt textus in l. quid ergo, §. conſequitur, ff. de contraria, vel vtili actione tutelæ, vbi poterat tutor id facere, non ſolum ſub communibus, vel in regione frequentatis vſuris, ſed etiam talibus, quibus poterat (ſi neceſſitas vrgeret) vel ſub iiſdem vſuris, à quibus pupillum liberaſſet, aut liberare intendiſſet: imò non ſolum tutor, ſed etiam quiuis negotium geſtor poterat eodem modo vſuris ſubiicere quemcunque cuius negotium vtiliter geſſiſſet, l. & in contraria, ff. de vſuris, & conſequenter etiam minorem. Igitur minor per ſe taliter contrahere poteſt: textus in l. prima, & 2. C. ſi aduerſus creditorem, & conſequenter eodem caſu huiuſmodi reditum vendere poterit, vtpotè veterum illarum vſurarum ſuccedaneum, & ita pro hac parte argumentatur Gaſpar Rodericus, in commentariis de annuis redditibus, lib primo, quæſtione 14. numero 1. & num. 16. & 17. qui addit, quod etiam tutor poterat de ſuo fœnerari pupillo ſuo, pecuniam ſuam in rem pupilli inſumendo, etiam ſub talibus vſuris, quantas à quous (licitè tamen) & intra metas legum potuiſſet ſtipulari, ſi tamen multum profuiſſet pupillo: quæ omnia mero iure ciuili, & ſine decreto, vel aliqua ſolemnitate præcedebatur.

Præterea & tertio facit, caſum præſentem videri non ſpectare ad titulum ff. de rebus eorum, & C. de prædis minorum, cum rei mobili magis, quam immobili, ſeu ſtabili conuenire, atque accedere videatur annui reditus præſtatio: quod oſtenditur, quia debitor non obligatur præcisè ad continuationem reditusl, ſed ſub hac perpetua conditione, & facultate, niſi malit ſortem reddere; & ſic in effectu videtur obligatus ad ſortem cum facultate differendi ſolutionem, quandiu reditus pendere maluerit; vt per Rodericum lib. primo, quæſtione prima, atque ita nunquam porteſt videri perpetua hæc obligatio, cum perſeuerare non ſit in poteſtate creditoris, nec ab eius voluntate dependeat, ſed à voluntate, & poteſtate debitoris, qui ſemper, & perpetuò liberam habet facultatem, omnem in futurum excutiendi obligationem, ſorte cum reliquis præteritis ablata. Igitur nulla eſt perpetuitas, quia obligatio non eſt obligatio, quatenus in arbitrio, vel poteſtate debitoris conſiſtit, l. ſtipulatio non valet, ff. de verbor. obligation. & ita quoque argumentatur Gaſpar. Rodericus, lib. 1. de annuis reditibus. d.q. 14. n. 7. per totum.

Quarto etiam vrgere videbatur, quia reditus conſtitutio, non eſt alienatio rei, ſuper qua conſtituitur, ſed potius pignoratio, ſeu obligatio ipſius rei, ſuper qua conſtituitur; vt dicit Speculator, titulo de locato. § nunc aliqua, verſic, 86. & 97. & per Gaſparem Rodericum, de annuis reditibus, libro primo, quæſt. 3. ex numero 3. cum ſeq. & quſtione 14. numero 7. in fine, vbi in propoſito noſtro ita argumentatur, & inde infert, quod creditor venditare, cenſui ſuppoſita non habet ius retractus, tanquam ſocius, vt reſpondit Auendañus, reſponſo 24. nec conſanguinei vendentis reditum ſibi antea conſtitutum, dictum ius retrahendi habent; modò vendantur reditus antiquitus conſtituti, & modò nouè conſtituantur per venditionem, vt dicto num. 7. in fine proſitetur ipſe Rodericus, & lib. primo, dicta quæſtionene tertia, n. vndecimo, ante finem: & inde contendit, quod annuus reditus conſtitui poſſet ſuper bonis minoris à tutore, vel curatore abſque decreto Iudicis, ſi euidens pupilli vtilitas, aut neceſſitas immineat.

Quintò quoque non mediocriter vrget, quod quando in aliquo actu requiritur ſolemnitas fauore alicuius perſonæ, valet actus abſque ea ſolemnitate, ſi reperiatur vtilis tali perſonæ, l. ſecunda, cum Gloſſa, ff. de acceptitat. vbi admittitur obligatio impuberis ſine tutore, quando ex ea ſequitur vtilis liberatio, l. non ideo minus, C. de procutatoribus, l. prima, C. de authoritate præſtanda, l. nec tutoris. C. de contrabenda & committenda ſtipulat. l. prima, ff. ne quid in loco publico, l. ſi filius, ff. de ritu nuptiarum, in principio, Inſtitut. de authoritate tutorum, in illis verbis: Namque placuit, meliorem conditionem licere eis facere ſine autoritate iutoris, l. finali, §. penult. C. de bonis quæ liberis, vbi pater legitimus adminiſtrator, non obſtante prohibitione, alienare poteſt bona aduentitia filiorum, quando id vtilius fuerit filiis ipſis, vel ex alienatione aliquid maioris vtilitatis accreſcit, l. cum. 8. §. eam tranſactionem, ff. de tranſactionibus, vbi textus inquit, valere tranſactionem abſque ſolemnitate, quando continet vtilitatem eius, in cuius fauorem ſolemnitas requirebatur, vt patet ibi: Quia meliorem conditionem ſuam tali tranſactione alimentarius facit, & Gloſſa, ibi verbo, alimentarius in fert ad alienationem rei minoris, vel Eccleſiæ, vt valeat ſine ſolemnitate, quando reperitur vtilis Eccleſiæ, vel minori; ſicuti poſt Tiraquellum, & alios quamplurimos ab eo congeſtos, retulit Arias Pinellus, tertia parte l. primæ, C. de bonis maternis, n. 30. & 31. Hieronym. Cæuallos, commun. contra commun. q. 67. ex. n. 1. vſque ad n. 11. retulit etiam, & quamplurimos Authores pro ea ſententia aggregauit Octauianus Simonecellus, de decretis, lib. 3. tit. 8. inspectione 17. num 124. per totum, qui tria principaliter ponderat, quæ in fauorem Gloſſæ vrgere videntur. Primò, quod non debet aduerſus minores obſeruari, quod pro ipſis excogitatum eſt, l. 3. §. diuus, in fine ff. de Carboniano edicto, Secundò, quod licèt Eccleſia ſit prohibita diſtrahere, quando tamen res ſunt ſteriles, permittitur alienatio authent. item ſi prædium, C. de SS. Eccleſiis, idem ergo & iſto caſu. Tertiò ponderat text. in. d.l. cum. hi, §. eam tranſactionem, prout ſupra eum expendimus: Antonius quoque Gabriel, Borgnin. Caualcan. Redoan. Alexand. Raudenſ. & alij à me commemorati in commentariis de vſufructu, cap. 54. n. 12. quamplurimis rem hanc exornarunt: atque ita in caſu præſenti pariter videbatur dicendum, quod annui reditus, ſiue cenſus conſtitutio ſuper bonis immobilibus minoris, etiam abſque Iudicis decreto, ob euidentem eius vtilitatem ſuſtineri deberet: vt per Molin. etiam, de Hiſpan. primog. lib. 4. cap. 4. ex n. 2. vſque ad n. 10. vbi late comprobat, bona alienari prohibita abſque certa ſolemnitate, vt dotalia, & Eccleſiæ, feudi, emphyteuſis, fideicommiſſi, & ſimilia alienari poſſe ſine ſolemnitate, ſi id vtile ſit perſonæ cuius fauore prohibitio facta eſt.

Sextò etiam facit, in caſu præſenti ex eo videri, quod annui reditus, aut cenſus conſtitutio ſuſtineri deberet, etiam abſque Iudicis decreto facta, quod mater eadem dicti Ducis de Alcala tutrix, ſuper bonis Ducis eiuſdem, quatuor millium ducatorum cenſum impoſuit in fauorem præfati D. Ferdinandi Enriquez de Ribera, non tam ex liberalitate, aut mera voluntate, ſiue ex proprio conſenſu, aut contractu, quam in executionem præcedentis contractus, ſiue promiſſionis, aut obligationis illius, quæ anno 1535. tempore fundationis, atque inſtitutionis maioratus, & tranſactionis initæ, facta, atque contracta fuerat; quo tempore reſeruata fuit facultas diſponendi de dicta quantitate quatuor millium ducatorum: id quod probari videtur manifeſtè, quoniam non eſt dubium, quin tutor poſſit rem debitam tradere in conſequentiam præcedentis contractus, l. fiſtulas 78. § primo, ff. de contrahenda emptione, quæ fortius loquitur in ipſo tutore, qui rem à defuncto emptam, poteſt ſibi ipſi tradere abſque alia ſolemnitate; quia præcedentem contractum exequitur, non verò quicquam de nouo facit. Sicuti eum textum expendit Ioannes Gutierrez, de tulelis & curis, ſecunda parte, cap. quinto, n. 65. & ante eum Petrus Surdus, in conſ. 191. num. 3. lib. 2. ad idem eſt textus, in l. magis puto, § ſi pupillus, el. 2. verſic ſed. ſi pater. ff. de rebus eorum, vbi ſi pater promiſit alicui fundum, poteſt pupillus, qui ei ſucceſſit, illum tradere ſine prætore, & dicit Bartolus, in ſecund, in fine, ff. de ſtipulation. ſeruorum, quod tutor poteſt poſſeſſionem rei pupillaris tradere ſine decreto, aut Prætore, in excutionem præcedntis contractus: ſequuntur ibi Imola, & Cumanus, & idem dicunt Baldus, Salicetus, Romanus, Decius, Iaſon, Ripa, Grammaticus, & Menochius, cum quibus Stephanus Gratianus, deciſ. 131. n. 1. vbi inquit, quod tutor ſine decreto poteſt tradere poſſeſſionem rei pupillaris; vbi giitur de exceptione contractus, cum patre minoris celebrati. Et ampliat n. 2. ſiue voluntas patris acceſſerit per contractum, ſiue per vltimam voluntatem, quia quocunque modo interuenerit, ceſſat neceſſitas decreti, l. finali, ff. de rebus eorum, l. prima, in ſine, C. quando decreto opus non eſt: & citat Iaſon. Afflictum, Neuizan. & Tiraquellum, ſic tenentes: eoſdem etiam citauit, & ſic concludit Surdus, dicto conſ. 191. num. 3. & in ſimili caſu inquit, quod D. Laura tutrix in conſequentiam contractus præcedentis patris, & in executionem obligationis contractæ, rectè potuit obligare bona pupillorum ſine decreto, & aliqua ſolemnitate. Ampliat etiam Gratianus dicto deciſ. 131. n. 3. ſiue poteſtas data ſit à teſtatore in ſpecie, ſiue in genere, poſt Alexandrum, Romanum, & Simoncellum, ibi commemoratos; textum etiam in dict. §. ſi pupillus, expendit Gaſpar Rodericus, de annuis reditibus, libro primo, quæſt. 14. . n. 18. & ad id maxime, quod quando res minoris ſemel eſt legitimè obligata, poteſt vendi ſolemnitatibus non ſeruatis; ad quod etiam textum meti ipſum ponderauit Surdus, vbi ſuprà, n. 18. & adiicit n. 24. quod minoris bona vendi poſſunt ſine ſolemnitatibus pro dote, quando præceſſit legitima promiſſio, vt ibi videbis, & per Simoncellum de decretis, lib. 2. tit. 6. n. 108. & lib. 3. tit. 8. ex n. 30. cum ſeq Ioan. Gutierr. ſecunda parte de tutelis, & curis, de cap. 5. ex. n. 62. cum ſeq. vbi poſt Luſitan. Cald. Pereiram, multum ponderat text. d.l. fiſtulas 78. §. primo, vbi tutor, qui emit rem à patre minoris defuncto, poteſt eam ſibi tradere abſque alia ſolemnitate, vt ſuprà dixi.

Septimò tandem, & vltimò non mediocriter vrgere videtru Gaſparis Roder. in commentariis de annuis reditibus, lib. 1. dicta quæſtione 14. n. 15. reſolutio, & ſententia; is namque Author, cum eandem, in qua verſamur, excitaſſet quæſtionem & pro vna, & altera parte rationes, & fundamenta expendiſſet atque ponderaſſet; tandem partem affirmatiuam, quod cenſus conſtituito ſuſtineri debeat, amplectitur in hæc verba: Dicendum eſt igitur, quod ſi conſtet, minorem, vel eius tutorem, vel curatorem vtiliter contraxiſſe, & pecuniam in rem, & vtilitatem eius veſam, valere, & tenere huiuſmodi reditus conſtitutionem, ſi ad rationem quatuordecim constitutus ſit, & ſiae decreto; & generaliter locum habere omnia, quæ in pracedentibus dicta ſunt. Et eandem admittere ſententiam videtur quoque D. Felicianus de Solis, in annotat, & ſcriptis ad commentaria de cenſibus, lib. 2. cap. 2. ſub num. 11. in verſiculo, ex qua reſolutione, vbi inquit in hunc modum: Ex qua reſolutione infero, valere conſtitutionem cenſus factam à tutore, vel curatore, aut adulto, non habente curatorem ſine Iudicis decreo, dummodo in vtiliatatem, & commodum minoris ceſſerat.

Cæterum, quamuis ſuperiora omnia multum vrgete videanutur, Senatus Regius Hiſpalenſis in cauſa propoſita contrarium in ſtricta diſputatione & ratione iuris verius exiſtimauit, & definiuit de iure; ſupponens pro certo annuum reditum, ſiue cenſum ſuper bonis immobilibus minoris conſtitui, & imponi non poſſe, neque impoſitum ſuſtinendum, quod hypothecam, & obligationem bonorum immobilium, quæ abſque decreto Iudicis, præſtationi cenſus non ſubiiciuntur. Iuſtis tamen de cauſis, atque decretis cenſum eumdem non annullauit, ſed potius vuſtinuit, vt ad terrium articulum dicendum eſt. Senatus autem deciſio, & verior hæc pars, ex ſequentibus comprobatur fundamentis & rationibus.

Ac primum equidem, quoniam certi, & indubitati iuris eſt, bona minorum immobilia alienari non poſſe abſque tutoris, vel curatoris authoritate; & decreto Prætoris, ſine Iudicis, quod debet præcedere, & interponi ex iuſta cauſa, putà æris alieni, alimentorum, vel ex ſimili cauſa; aliàs alienatio nulla erit, & à quolibet poſſeſſore poterunt alienata vendicari; ſicuti probat textus in l. 1. cum ſeq. & in l. magis puto, § non paſſim, cum, § ſeq. & per totum titulum. ff. de rebus eorum. l. prima, & per totum, C. de prædiis minorum, l. lex quætutores, C. de adminiſtrat. tutor. l. 1. & per totum, C. quando decreto opus non eſt, l. 18. tit. 16. partita 6. l. 4. tit. 5. partita 5. l. 60. tit. 18. p. 3. & idem eſt in alienatione rerum mobilium, quæ ſeruando ſeruati poſſunt; ex eiſdem in iurib. & maximè ex d.l. lex quæ tutores, & d.l. 4. t. 5. p. 5. vbi vide omnio Gregorium Lopez, gloſ. 3. quoad res ipſas mobiles, & quod attinet ad vniuerſum materiam dicti tituli, C. de prædiis minorum, Vide eundem Gregotium, ex gloſſa prima, vſque ad gloſſam 9. Neuizanum, in conſ. 85. per totum vbi egregiè hanc materiam pertractat: Nattam, in conſ. 162. per totum. lib. 1. & in conſ. 631. lib. 3. Beroum, in conſ. 124. & in conſ. 182. volumine 1. Ioannem de Imola, in conſ. 98. & 99. vbi latiſſimè Pariſium, in conſ. 98. 99. & 100. lib. 2. & in conſ. 85. volumin. 3. Cardinal Albanum, in lucubrationibus in Bartolum, ad l. magis puto, § non paſſim, ff. de rebus eorum, Rolandum, à Valle, in conſ. 54. lib. 2. & conſ. 33. & 96. lib. 1. & in conſ. 7. lib. 3. Menoch. de arbitrariis, lib. 2. centuria. 2. caſu. 171. & de recuper. Poſſeſſion. remedio. 15. n. 104. cum ſeq. Antonium Gomezium, tom, 2. variar. cap. 14. n. 13. 14. & 15. Ioannem Gutierrez, in authent. ſacramenta puberunt, n. 122. & de tutelis & curis, 2. part. cap. 5. per totum. vbi latiſſimè: Menchacam, de ſucceſſion. creatione, lib. 1. § 10. ex num. 71. cum ſeq. Gualdenſem, de arte teſtandi, titulo, de variis teſtaroris præceptis, cautela. 5. Afflicitis, deciſ. 87. Caldas Pereiram, in. ſi curatorem habent, verbo, contractum factiſti, ex n. 1. vſque ad numer. 8. Caualcanum, de tutore & curatore, ex n. 123. cum ſeq. Viuium, deciſ. 426. lib. 3. Hippol. Riminaldum, in conſ, 247. lib. 3. & in deciſ 255. ex. n. 21. cum ſeq. eod. lib. & in conſ. 5. lib. 1. per Surd. in conſ. 30. & in coſ. 114. & 115. & in conſ. variar. l. 2. t. de rebus corum, fol. 126. Steph. Grat. dec. 122. l. 1. & in conſ. 191. lib. 2. Ariſminum Tepatum. 130 & 134. & 182. Martinum Monter à Cueua. de decretis, lib. 1. tit. 1. per totum. vbi longa ſerie materiam hanc explicat, & ſuperiorem revoluntionem pro regula proponit, atque in effectu, concludit, inter principales qualitates, ac ſolemnitates in alienatione rerum minoris requiſimas, tutories, ſeu curatoris auctoritatem interuenire debere. Deinde legitimam, & neceſſariam cauſam cum cauſæ eiuſdem cognitione requirti; vt purà æris alieni, nec ſufficere, quod æs ſubſiſtat alienum, ſed requiri etiam, quod creditores effectualiter inſtent, & vrgeant minorem, ſeu eius tutores, vel curatores ad ſoluedum. Præterea cauſæ cognitionem verſari in multis, de quibus per eundem Simontellum, d. tit. 1. ex. n. 43. vſque ad num. 69. Ac denique, cauſæ cognitione, præhabita, vt res minus damnoſa pupillo vendatur, & prius mobilis, quàm immobilis, & id, quod vtilus appareat, genetur, decretum Iudicis interponi debebit, vt latius ibi, & per Ioann. Guitierrez. de. cap. 5. n. 74. & 75. vbi vide. Cùm igitur hæc ita ſe hebeant de iure, nec in conſtitutione annui reditus, de quo nunc agimus, interuenerint, vt ſupta dictum eſt; plane ſequitur, quod cenſus ipſe vllo pacto ſuſtineri non valeat.

Secundò deinde facit, id ipſum procedere quoad hypothecam, & obligationem bonorum immobilium, aut mobilium, quæ ſeruando ſeruari poſſunt; bona namque immobilia minorum, aut mobilia eius qualitatis, abſque decreto Iudicis hypothecari non poſſunt, nec permutarim nec locati, nec ſuper eis tranſigi, aut compromitti, vt eſt textus in l. 1. § 1. ff. de rebus eorum, l. etſi preces, C. de prædiis minorum, d.l. 4. tit. 5. part. 5. & dict. l. 16. titul. 18. part. 6. & latius probarunt Caldas Pereira, dicto verbo, contractum feciſti, num. 8. & 9. Ioannes, Guitierr, de tutelis & curis, ſecunda part. cap. 5. n. 35. & vide num. 24. & 28. & 51. ſeq. vbi exornat Petrus Surdus, d. conſ. 191. n. 71. lib. 2. vbi quod ſicut bona immobilia minorum non poſſunt vendi fine ſolemnitatibus, it etiam non poſſunt obligari: Octauianus Simoncellus, de decretis, lib. 1. t. 5. vbi latè: Gaſpar Rodericus, de annuis reditibus, lib. 1. quæſt 14. n. 9. vbi late, quod alienatione prohibita conſetur quoque prohibita ſemper hypotheca, & rei obligatio, l. finali, C. de reb. alien. non. alien. and. l. 2. §. eam rem, ff. quæ res pignori oblig. poſſ. idque maximè verum eſſe, quando alienatio principaliter prohibetur fauore alicuius, vt in bonis minorum, quia tunc prohibitio extenditur ad hypothecam; prout ibi comprobat. n. 8. Surdus etiam, d.n. 17. & in commentariis de vſufructu, cap. 54. n. 1. & ſeq. ita quoque ego obſeruai, & in fortioribus terminis extat pro hac ſententia textus, difficilis in. l. prima, § ſi minor, ff. de rebus eorum, vbi ſi minor viginti quinque annis emerit prædia, vt quoad pretium ſolueret, eſſent pignori obligata venditorui, Iureconfultus, Vlpianus reſpondet, pignus non valete, & eum textum latius explicarunt, & de intellectu eius tractarunt Arias Pinellus, tertia parte, l. primæ, C, de bonis maternis n. 52. Caldas Pereira, in d.l. ſi curatorem habens, verbo, contractum feciſti, num. 9. per totum. Ioannes Gutierrez, de tutelis & curis, ſecunda parte, cap. 5. n. 39. Martinus Monter-à-Cueua, poſt D. Franciſc Sarmientum, & alios quamplures, dec. prima Regni Aragon. ex 30. vſque ad num. 67. Simoncellus, de decretis, lib. . 1. ſecundo, tit. 5. inſpectatione. 5. per totam. Steph. Gratianus, diſceptation. forenſium, lib. 2. capit. 242. Conſequens ergo sic, quod ſuper bonis immobilibus hypotheca, & annui reditus præſtatio, & obligatio ſubſiſtere non potuerit.

Rurſus & tertio loco facit, quod minor non poteſt annum reditum ſiue cenſum ſibi debitum ſine Iudicis decreto alienare, vt tradit Baldus, in l. iubemus nulli, poſt principium. C. de SS. Eccleſiis. Tiraquellus, libro primo, retractus, § primo, gloſſa ſexta, n. 7. ea rarione, quia in alienatione reditus requiritur eadem ſolemnitas, & cauſa, quæ in rerum immobilium alienatione eſt neceſſaria, vt cum Redoano, & aliis tradit Petrus Surdus, deciſ. 204. num. 4. refert Gaſpar Rodericus, lib. 1. dicta quæſt. 14. num. 2. atque ita multo minus de nouo ſuper ſe, & bonis ſuis poteſt reditum conſtituere. Ita etiam, neque poteſt annui reditus, qui redimitur, pretium, & ſolutionem abſque tutoris, ſeu curatoris auctoritate, & Iudicis decreto recipere, vt reditum ipſum extinguat: & idcirco redemptio cenſus ſic facta, inutilis erit, ac proinde illa non obſtante, debitorem pro reditibus ſemper conuenire poterit, quia ſoli minori facta ſolutio, vitioſa, & inutilis eſt, l. pupillo. l. Stichum, §. vſumfructum, ff. de ſolut. l. ait prætor, §. ſed ſi pecunia, ff. de minoribus, & ita firmauit Felicianus de Solis, lib. 4. de cenſibus, cap. vnico, num. 3. colum. 3. verſic. & ideo vt ſeparemus certa ab incertis, qui ſingulariter explicat, & limitat, vt ibi videbitur; idem Author in addit. ad dictum cap. vnicum, ex num. 3. vbi conſtanter, erudite etiam, atque ingeniosè in fortioribus terminis defendit, annui reditus minori debiti redemptionem à tutore, vel curatore factam abſque Iudicis decreto, & authoritate, robore carere firmitatis; quocirca, illa non obſtante, minorem poſſe ſemper debitorem conuenire pro reditibus decurſis; ſicuti reſolutiuè firmauit lib. 4. dicto cap. vnico, num. 3. ante finem, & latius comprobauit in additionibus, lib. 2. ex num. 3. folio mihi 233. cum ſequentibus, quò loci D. ipſe Felicianus, vir equidem, & valde eruditus, & in vtroque iure, ingenti, & assiduo ſtudio verſatus, fortiſſimè partem iſtam tuetur, & fundamentis omnibus ſatisfacit, quibus vt contrariam ſententiam teneret, adductus fuit principaliter Martinus Monter-à-Cueua; deciſione prima Regni Aragon. per totam, quem etiam nouiſſimè ſequitur, ſed quæſtionem non diſputat, Fontanella, de pactis nuptialibus clauſula 4. gloſſa 18. parte 5. num. 2. folio 304. & inquit, eidem conuenire Hieronymum Magonium, Simoncellum, & Iacobum Cancerium, ibi relatos: verè tamen concludere videtut ratio illa D. Feliciani lib. 4. dicto cap. vnico, num. 3. colum. penult. quod ſolutio ex parte eius, cui fit, alienatio ſit, atque ita inter immobilia cenſeri debeat, & conſequenter redemptio inutilis ſit, quia tutori, vel curatori fas non eſt diſtrahere res immobiles minoris abſque Iudicis decreto, vt latius ibi, vt probet, generaliter inutilem eſſe redemptionem cenſus factam ab eo, cui eſt prohibitum alienare.

Facit etiam & quarto loco, alienationem rerum immobilium minoris & etiam mobilium, quæ ſeruando ſeruari poſſunt, prohibitam fuiſſe, etiamſi conſtet, pecuniam verſam in rem minoris, & vtilitatem fuiſſe, quia hæc non validat alienationem, aut hypothecam earum rerum, l. non ſolum, l. vtere, l. ſi prædium, C. de prædiis minorum, & per Rolandum, in conſil. 99. num. 33. cum ſeq. lib. 1. Hyppolitum Riminaldum, in conſil. 5. num. 90. lib. 1. Hieronymum Gabrielem, in conſil. 36. num. 47. lib. 1. Franciſcum Burſatum, in conſil. 82. num. 21. lib. 1. Simoncellum, de decretis, lib. 1. tit. 1. ex num. 33. cum ſeq. & lib. 3. tit. 8. num. 125. comprobatur etiam ex his, quæ ad ſolutionem quinti argumenti adnotantur inferiùs, vbi ex multorum Interpretum relatione, & ſententia reſolutimus, alienationem rei immobilis, minoris, vel Eccleſiæ, etiam euidenter ipſis vtilem, non valere ſine debita ſolemnitate, & iudicis decreto; atque ita, quod vtilitas quantumcunque euidens ſit, decreti defectum non ſupplet; quæ ideo hic non repetuntur, quia ibi traduntur. Quod ſi dixeris, attento iure communi, id difficultatem, & contrarietatem habere, & diuerſis, contrariiſque ſententiis Interpretes diuiſos, vt conſtat ex relatis ſuprà ad quintum argumentum partis contrariæ, & in commemoratis infrà ad solutionem eiuſdem quinti argumenti: & per Pinellum, tertia parte, dictæ l. primæ, C. de bonis maternis, num. 30. & 31. Simoncellum, lib. 3. dicto tit. 8. inſpectione decima ſeptima, per totum, tunc equidem reſponderi debebit, negari non poſſe, quin verior & communior ſit ea ſententia, & opinio, quam ibidem defendi. Rurſus, quod viti illi (vt mea fert conſideratio) qui legum Partitarum confectioni, atque editioni præfuerunt, vt omne dubium remouerent, & altercationem Doctorum excluderent, leges illas tres condiderunt, 18. ſcilicet, tit. 16. partita 6. & 60. tit. 18. part. 3. & 4. tit. 5. part. 5. quibus ſpecificè adeo deciderunt, non modo vtilitatem minoris, & neceſſitatem, ſiue neceſſariam cauſam requiri ſed etiam Iudicis decretum præcisè neceſſarium eſſe. Quod non modo ſemel, ſed iterum, atque iterum expreſſerunt, vt vtilitatem & neceſſitatè etiam ſimul, abſque decreto non ſufficere, declararent, & omnem prorſus dubitandi rationem excluderent. Sicuti conſtat in d.l. 4. tit. 5. part. 5. ibi: E estes a tales non deuen enagenar las coſas de los buerſanos, fuer as ende quando tes fueſſen tan gran meneſter, que no podrian al fazer, a por gran pro dellos, é entonces ſe à de fazer con muy gran ſabiduria, é con otorgamiento del Iuez del lugar. Et ibi Gregorius, verbo, enagenar las coſas, inquit, quod ibi largè accipitur pro quacunque ſpecie alienationis, & in d. l. 18. tit. 16. part. 6. ibi: E aun entonce no lo puede fazer ſin otorgamiento del iuzgador, é el iuez lo deue otorgar, ſi entendiere, que tal enagenamiento ſe haze por alguna de las razones ſobredichas: & in dict. l. 60. tit. 18. part. 3. ibi: Porque las coſas de los huerfanos, que ſon rayz, non ſe pueden ligeramente enagenar, fueras ende por deuda, e por gran pro de los huerfanos, è aun entonce deueſe fazer con otorgamiento del iuez del lugar, andando la coſa publicamente en almoneda treinta dias. Cum igitur alienatio immobilium prohibeatur ita abſolutè, nec vtilitas, aut neceſſitas ſola ſufficiat, largéque accipiatur pro quacunque ſpecie alienationis, & comprehendatur etiam hypotheca, vt in dict. l. 4. part. 5. Gregorius deduxit, deduxit, verbo, enagenar las coſas: Planum equidem redditur, bona immobilia minoris, annui reditus præſtationi abſque decreto Iudicis ſubjici non potuiſſe.

Quintò quoque non mediocriter vrget Gregorij Leopezij in d.l. 4. tit. 5. part. 5. verbo, enagenar las coſas, obſeruatio, & reſolutio, in propoſito noſtro, & in fortioribus terminis expreſſa: ibi namque dubitauit; vtrùm tutor. vel curator pro obſeruantia contractus liciti, quem facit in rebus minorum, poſſit generaliter obligare bona minoris, ſicut & poteſt Prælatus, vt in cap. nulli, de reb. Eccleſ. non alienand. & ibi Hoſtienſ. Ioan. And. Cardin. & Abbas, & tradit Alexand. in conſil. 118. colum. penul. lib. 5. vbi dicit, iſtam eſſe magis communem opinionem, & concludit, quod licet id procedat in prælato, in quo non videtur prohibita generalis, ſed ſpecialis hypotheca tantum, vt in d. cap. nulli, & in §. nos igitur, in authent. de non alien. aut permutand. reb. Eccl. collat. prima, & ibi Gloſſa in tutore tamen, vel curatore, quod non credit, in generali hypotheca includi immobilia, ſi non fieret cum decreto ludicis, quia eſſet eadem ratio, nam ita ex hypotheca generali veniretur ad diſtractionem rei immobilis, ſicut ex ſpeciali, prout etiam in Prælato dixerunt Authores, ibi relati, quod eſt, rectè, & iuridicè reſolutum, & vltra iura allegata per Gregorium, expendi pro ea ſententia text. in l. ſed ſi pecunia, §. finali, ff. de rebus eorum, & in l. magis puto, verſicul. tem prætor. ff. eod. it. expendi quoque debent, quæ reſolunta fuere ſuprà num. 31. nam Authorea ibi commemorati, dum dicunt, bona immobilia minorum abſque decreto Iudicis hypothecati, aut obligari non poſſe; loquuntur etiam, & obtinent quoad hypothecam generalem; quia idem ex ea reſultat effectus cum iudicio ponderaiut Gregorius.

Sextò denique & vltimo loco facit ſententia quorundam iuris Interpretum, qui terminis noſtris præfatam opinionem defendunt, & receptam in foro ſententiam aſſerunt, quod minor abſque decreto non poſſit ſuper ſuis prædiis annuum reditum, ſiue cenſum conſtituere: Valaſcus inquam, de iure emphyteutico, quæſt. 35. num. 5. in fine. Pariſius, in conſil. 85. num. 12. lib. 3. Redoanus, de rebus Eccleſiæ non alienandis, rubr. 16. num. 31. & 32. dicens, illa octo requiſita, quæ in rebus ſtabilibus minorum alienandia, deſiderantur, debere ſimiliter interuenire in conſtitutione conſenſus ſuper rebus minotum: Afflictus, deciſ. 249. Titaq. de tractu lignag. §. 1. gloſſ. 6. poſt Bladum, in l. iubemus, C. de SS. Eccleſiis, & responſo 518. lib. 5. Bened. Bonnius, in tractatu de cenſibus, art. 23. in fine, & 31. per totum. Simoncellus, de decretis, lib. 2. tit. 6. num. 33. vbi quod cenſus imponi nequit minorum prædiis, niſi ex vigenti cauſa, & ſeruatis ſolemnitatibus obſeruandi. Menoch. de recuperanda poſſeſ. remedio 15. ex num. 143. quem refert Daſpar Rodericus, de annuis rditibus, lib. 1. quſt. 14. num. 10. & quamuis ipſe num. 15. defendat contrarium, valere ſcilicet redium annuum à minore ſine decreto conſtitutum, ſi pecunia in rem eius verſa, fuerit; id tamen intellexiſſe ipſum quoad obligationem perſonalem duntaxat, vel quando immobilia non ſubjiciuntur annui reditus præſtationi, & ſic non quod hypothecam prædiorum minoris; ex his deprehenditur manifeſtè, quæ ad ſolitionem primi, & ſeptimi argumenti adnotantur, atque ſcribuntur inferius: atque ita, ſi immobilibus minoris hypothecetis, aut annui reditus præſtationi ſubiectis, valere cenſus conſtitutionem abſque decreto, Rodericus contendit, prout contendere videtur per diſcurvum illius quæſtionis, ex num. 2. & num. 15. labitur equidem, vt infra etiam dicitur. Si vero eiſdem bonis non obligatis, ſola obligatione perſonali ſubſiſtere, quia pecunia verſa ſit in minoris vtilitatem, defendit recte ſe habet, & idipſum admiſit D. Felicianus de Solis, de cenſibus, lib. 2. cap. 2. num. 11. in verſic. ex qua reſolutione infero, nam per dictionem illam dummodò, expreſsè affirmat, cenſus conſtitutionem, inanem reddi, ſi immobilia eiusdem ſolutioni ſubjiciantur, quamuis in commodum, & vtilitatem minoris ceſſerit pecunia, aliàs cenſus conſtitutionem valere inquit, ſi ex ſola obligatione perſonali ipſa ſubſiſtat: iuridicè ergo in caſu præſenti non valere annui reditus conſtitutionem, Senatus decreuit, ex quo abſque decreto omnia bona immobilia, iura etiam, & actiones Ducis ætate minoris, à matre obligata, & hypothecata fuere pro ſecuritate, & ſolutione dicti cenſus.

Nec obſtant fundamenta omnia, quæ pro contraria parte adducta, atque ponderata fuere ſuprà, ab initio huius cap. Non obſtat primum, & ſecundum: quoniam fatemur de iure communi verum eſſe, minori ſine decreto poſſe mutuari ſub vſuris, nec eum reſtitui. Item quod minor eodem iure ſine decreto poterat (ſi indigebat) debitum fœneratitium contrahere; ac denique tutor poterat eo caſu pecuniam ſub vſuris accipere, vel etiam ſuam pupillo fœnerari ſine decreto. Negamus tamen, inde ſubſequi, aut de iure ſubſiſtere poſſe, quod propter indigentiam, aut neceſſitatem pupilli, vel minoris, immobilia, aut mobilia quæ ſeruando ſeruari poſſunt, hypothecari, alienari, aut annui reditus præſtationi ſubjici ſine decreto Iudicis poſſint: quod Gaſpari ipſa Rodericus non obſcurè, ſed apertè agnoſcere, atque ſuo ore profiteri videtur, lib. 1. dicta quæſt. 14. num. 3. in fine, in illis verbis: Non obstat, ſi dicatur, minorem non poſſe prædia ad reliqua. ſeu continuationem reditus hypothecare ſine decreto: quia de hoc non quæritur, videlicet, de ſecuritate creditoris in hypotheca immobilium, ſed ſolum de ipſo iure reditus in ſe, & de obligatione perſonali ad ſoluutionem, & conſtitutionem reditus, quæ ſine vlla alia prædiorum cautione ſubſistit ſecundum multorum opinionem, de cuius veritate ſupra libro primo, quæſtione decima quarta: & in indiuiduo, atque ſpecifice ſic explicauit D. Feliciam. lib. 2. d. cap. 2. num. 11. d. verſ. ex qua reſolutione infero, vbi inquit hunc modum: Ex qua reſolutione infero, valere conſtitutionem cenſus, factam à tutore, vel curatore, aut adulto non habente curatorem ſine Iudicis decreto: dummodo in vtilitatem, & commodum minoris ceſſerit, & immobilia, aut mobilia, quæ ſeruando ſeruari poſſunt, non ſubjiciantur annui reditus præſtationi, tum, quia tutor, vel curator, ſi minor indigeat, pecuniam accipere poſſunt ſub vſuris: tum quia ſola perſonali obligation, cenſum poſſe conſiſtere, ſecluſa extrauaganti Pij Quinti, defendi lib. 1. cap. 8.

Tertium etiam non reſiſtit argumentum, pro cuius abſoluta explicatione obſeruandum erit in primis, Interpretes noſtros dubitaſſe communiter, vtrum annui reditus inter immobilia computentur à iure, vel inter mobilia? & diuerſimodè quidem ſe habuiſſe: Alij namque exiſtimarunt, inter immobilia computari; Alij verò inter mobilia bona. Pluribus etiam magis placuit, reditus annuos non eſſe propriè loquendo, bona mobilia, neque immobilia, ſed tertiam ſpeciem conſtituere, vt nomina debitoris, l. quam Tuberonis, §. finali, ff. de peculio. Sicuti has tres opiniones longa ſerie commemorarunt viginti illi Authores Neoterici, à ma relati & aggregati in commentariis de vſufructu, cap. 41. num. 5. & 6. & 7. & vltra commemoratos ibi, Bernardus Græuæus ad Andr. Gaill. practic. obſeru. lib. 2. obſeruat. 10. per totam. Simonecellus, de decretis, lib. 3. tit. 8. num. 57. fol. 130. Gaſpar Rodericus, de annius redius, lib. 1. dicta quæſt. 14. num. 8. melius quæſt. 3. ex num. 8. vſque ad num. 12. ex quibus apparet, receptiorem, & communiorem ſententiam ſuiſſe eorum, qui aſſeuerarunt, annuos reditus comutari inter immobilia: & ita iſtam partem ſequutus eſt Gaſpar ipſe Rodericus, dicta quæſt. 14. num. 8. Et quamuis dicta quæſt. 3. num. 9. in ea fuerit ſententia, & opinione, vt exiſtimauerit, annuos reditus, neque bona mobilia, nec immobilia dici poſſe, nec etiam tertiam ſpeciem conſtituere; vt ibi contendit probare; attamen ad fidem eiuſdem num. 9. reſolutiuè in quir, ſe fateri, quod ſi reditus annui ſub altera ſpecierum, mobilium ſcilicet, aut immobilium neceſſariò collocandi ſint, ex mente quidem legis, teſtatoris, aut contrahentium, ex qua videatur de reditibus quoque actum eſſe, tunc ſequentur immobilium natura, vt optimè adnotauit Tiraquellus, ibi relatus: & ita intelligi text. in Clementina, exiui, de paradiſo, §. cumque annui reditus de verborum ſignificatione, non enim dicit, reditus annuos, eſſe bona immobilia, ſed cenſeri inter immobilia, eo videlicet caſu, quo ſub altera ſpecierum mobilium, aut immobilium collocandi ſint: & ita explicat quætionem illam, an teditus annui redimihiles veniant appellatione mobilium, vel immobilium bonorum, cum teſtator mobilia, aut immobilia reliquit alicui, quæ equidem reſolutio ſolutionem præſtat euidentem argumento prædicto, atque ipſo Gaſpare Roderico, dicta quæſt. 14. num. 6. deducto, vtpotè cum agatur de diſpoſitione legis prohibentis immobilium minoris alienationem & hypothecam, ex cuius ratione, & introductione videtur de reditibus quoque actum eſſe, & uta ſequi debent immobilium naturam, vt obligatio rei immobili potius, quàm mobili accedere videatur: quod Rodericus idem fateri videtur num. 8. dict, quæſt. 14. Rurſus, cum incertum ſit, quando reditus luibiles redimendi ſint, perpetui meritò iudicari debent, ſicuti ex Gregorio Lopez, & aliis agnoſcit Author ipſe lib. 1. d.q. 3. num. 8. verſic. ſed cum incertum: quicquid dicta quæſt. 14. num. 6. (prout in argumento retuli) aliter exiſtimauerit. Pro quo propoſito nequaquam vrget text. in d.l. ſtipulatio non valet, ff. de verbor. obligat. vtpotè cum termini ſint longe diuerſi, & multum interſit, an obligatio indiſtinctè & abſolutè in arbitrio, vel poteſtate debitoris conſiſtat, quo caſu non eſt obligatio, an verò, vel ſortem prinicipalem cum reditibus decurſis, aut reditus ſucceſſiuè, ſi nunquam ſors ſoluatur, perſoluere, in eius arbitrio, & poteſtate reliquatur: vnum autem, vel aliud adimplere & efficere, non voluntatis aut arbitrij ſed neceſſitatis & obligationis exiſtat præcisè.

Non obſtat quartum argumentum, nam ex his, quæ numeris præcedentibus adnotata atque ſcripta reliquimus, concludens apparet, & verum reſponſum, vtpotè cùm ſufficiat, reditus conſtitutionem, eſſe pignorationem, ſeu obligationem ipſius rei, ſuper qua conſtituitur, vt ſuper rebus immobilibus, aut mobilibus minoris, quæ ſeruando ſeruari poſſunt, imponi, & conſtitui non valeat absque iudicis decreto, & authoritate; quoniam etiam pignoratio, ſeu obligatio earum rerum prohibita eſt, niſi cum Indicis decreto, l. pupillorum, §. 1. ff. de rebus eorum, & latius comprobaui ſuprà & tradiderunt Petrus Surdus, in conſil. 191. ex num. 17. cum ſeq. lib. 2. Caldas Pereira, in l. ſi curatorem habens, verbo contractum feciſti, num. 8.

Quintum etiam argumentum non refragetur, pro cuius vera explicatione obſeruandum erit in Primis, iura omnia in contrarium adducta, & in argumento relata, non vrgere in propoſito, nec probare contrarium eius, quod intendimus; quippe cùm non loquantur in alienatione, aut obligatione bonorum immobilium minoris abſque decreto, nec probent, validam eſſe, ſi ſine decreto fiat, contrarium autem, quod alienatio non valeat, ſpecificè cautum ſit aliis iuribus; vt latè probatum eſt ſuprà, num. 29. & duobus ſeq. ſed loquantur in contractu geſto abſque ſolemnitate tutoris, vel curatoris, aut alterius personæ, cuius interuentus, & authoritas requiritur, ex quo euidens vtilitas minoris reſultat; quod eſt diuerſum, prout eſſe diuersum, in eadem agnoſcit, qua verſamur, quæſtione, Gaſpar Rodericus, lib. 1. dicta quæſt. 14. num. 3. in fine, vbi ſpecificè conſtituit differentiam inter obligatione perſonalem ad ſolutionem, & conſtitutionem reditus, quam ſine decrero Iudicis, ob ruidentem vtilitatem minoris ſubſiſtere contendit; & inter ſe uſine decreto Indicis, etiamſi euidens vtilitas adſit, non admittit, vt ſuprà dixi. Deinde, nam contrariam ſententiam, imò deficiente forma, ſolemnitate legitima, contractum minoris, vel Eecleſię nullam eſſe, quantumuis eorum contineat vtilitatem; atque inde, alienationem rei immobilis minoris, vel Eccleſiæ, etiam euidenter ipſis vtile, non valere ſine debita ſolemnitate, & Iudicis decreto; conſtanter defendit Arias Pinellus, tertia P. dictæ l. 1. C. de bonis maternis, num. 31. & inquit, hanc opinionem magis communem, & veriorem eſſe: & cum Bartolo, Baldo, Angelo, Fulgoſio, Iaſone, Socino, Beroio, Hippolyt. Riminaldo, Rilando, Antonio Gabriele, Couar. Oroſcio, Sarmiento, & Caualcano, D. Felicianus de Solis, lib. 2. de cenſibus cap. 2. num. 13. verſic. hæc autem reſolutio, folio mihi 154. latè Marta, voto 86. & cum Oroſcio, Surdo, Afflicto, Cald. Pereira, & Follerio, Ioannes Guttierrez, de tutelis & curis,. 2. part. cap. 5. num. 33. & 75. & practicarum lib. 2. quæſt. 22. & cum Iacob. Butrigat. Bart. Angelo, Alberico, Fulgoſio, Caſtrenſe, Iaſone, Baldo, ſibi ipſi contrario, Decio, etiam ibi contrario, Romano. Ripa, Pet. Srtella Imola, Felino, Beroo, Barbatia, Cutio ſen. Socino, Ruino, Natta, Rolando, Cephalo, Burſato, Hieronymo Gabriele, Riminaldo, Afflicto, Capicio, Bertachino, Fabiano de Monte, Menochio & Ioanne Igneo, Octauius Simoncellus, de decretis, lib. 3. tit. 8. inspectione 17. num. 125. & 126. per totum, qui pro hac parte fortiter ponderat text. in l. magis puto, §. ſi æs alienum, ff. de rebus eorum, & in l. ſi fundus, eiuſdem tituli, & in l. ob æs, C. de prædiis minorum: expendit etiam rationem, quia ſi ſubſiſtente neceſſitate, non poſſunt res minoris immobiles alienari ſine decreto, vt ibi probat; quando minus propter vtilitatem minoris. Denique, argumentis illis duobus pro contraria parte, quod non debet aduerſus minores obſeruari, quod pro ipſis excogitatum eſt. Item, quod Eccleſiæ propter vtilitatem permittitur alienatio; ſpecificè reſpondet, & ſatisfacit num. 126. in fine, & num. 127. cum Pinello etiam, Conuar. Antonio Gabriele, Sarmiento, Redoano, Siomoncello, Ant. Galeat. Maluaſia, Caualcano, Alexand. Raudenſe, Feliciano, Azeuedo, Rolando, Cephalo, Burſato, Hieronymo Gabriele, Riminaldo, & Menochio, ita quoque ego firmaui in commentariis de vſufructu, cap. 54. num. 12. vbi dixi, non ſufficere alienationem rerum Eccleſiarum in euidentem Eccleſiæ vtilitatem, atque ex cauſis à iure permiſſis fuiſſe celebratam, niſi ſolemnitates quoqoe á iure requiſitæ interuenerint. Sicuti etiam non ſufficit, formam, & ſolemnitatem obſeruare, ſed etiam ex neceſſaria cauſa alienare, neceſſarium eſt, prout ibi probaui num. 11. Eandem pariter ſententiam, quod alienatio rei minoris, vel Eccleſiæ non valeat ſine ſolemnitate, etiamſi ſi euidenter ſit vtilis ipſi Eccleſiæ, vel minori; tenuerunt Vincentius de Franchis, deciſ. 35. num. 1. & 8. Franciſcus Viuius, deciſ. 145. num. 2. Magonius, deciſ. 69. Reuſnerius, deciſ. 1. lib. 4. Ceuallos, commun. contra communes, quæſt. 675. ex num. 11. cum ſeq. Anton. Faber, ad tit. C. de rebus alien. non. alienand. definitione 6. Maſtrillus, deciſ. 77. Fontanella, de pactis nuptialibus, clauſula 4. gloſſ. 12. num. 9. & ſeq. fol 196. Molina etiam de Hispanor. primogen. lib. 4. dict. 4. cap. 4. quæ antea adduxerat ex num. 1. cum ſeptem ſrequentibus: ita demum intelligit, ſi cum debita ſolemnitate, aut Principalis facultate, & authoritate fiant: leges autem Partitæ euidenter idipſum ſignificant, prout oſtendi numeris præcedentibus.

Nec vrget in contrarium textus in dicto §. eam tranſactionem, l. cum. hi, in tota præſentis indagationis difficultas conſiſtit; nec ſatis dilucidè explicatur: à Pinello quoque vſque adeo prætermittitur, vt inſolutus relinquatur, nec aliquod verbum ad eius intellectum ſcripſerit Author ipſe, qui laborem ſuſciperet, fæliciter & abſolutè perficeret, prout adſolet communiter. Alexander vero Raudenſis, & alij Recentiores, quos in commentariis de vſufructu, dicto cap. 54. num. 12. commemoraui, diuerſimodè explicant. Quamobrem Simoncellus, de decretis, lib. 3. tit. 2. dicta inſpecione 17. num. 128. putat nouo quodam ſenſu eum textum intelligendum eſſe: & Primò præſupponendum eſſe, vt dicitur in textu, quod eam tranſactionem oratio improbat, quæ idcirco fit, vt quis repræſentatam pecuniam conſumat, noluit enim oratio (vt ibidem ſubdit Vlpianus) alimenta per tranſactionem intercipi, ſed quando alimenta per tranſactionem non intercipiuntur, immo melior fit tranſigentis conditio, licitum eſt tranſigere, etiam debita non interueniente ſolemnitate. Secus verò eſt in minore, qui alienare prohibitus eſt, etiamſi melior ſua conditio efficiatur, d.l. magis puto, §. ſi æs alienum, l. ſi fundis, & l. ob æs, Ratio autem, quare minor non poſſit ſine decreto meliorem ſuam conditionem efficere, cum id licitum ſit de alimentis tranſigenti, in eo conſiſtit, ex ſententia Simoncelli, quod In dicto §. apparet, id eſſe vtile tranſigenti & vlterius etiam concurrit perfects animi diſcretio ipſius tranſigentis; qui cum ſit maior, & per conſequens habeat integri animi iudicium, non poterit facile decipi: ſecus verò eſt in minore, in quo licet quid vtile appareat eſſe poterit, tamen aliquo alio reſpectu eſſe inutile, quod vtique minor conſiderare nequit; & ideo inductum eſt, vt nec etiam in caſu vtili alienare valeat. Rurſus, atque ex eiuſdem Authoris placito, diuerſitatis ratio alia eſſe poteſt, quod tranſactio regulariter non fit, niſi de re dubia, l. prima, ff. de tranſct. cùm igitur res ſit dubia, permiſſum eſt tranſigenti, vt etiam ſine Iudicis authoritate tranſigat; poſſet etenim eſſe, quod ſi de re dubia, & lite incerta tranſactio non fieret, quod ille contra ſe ſententiam reportater, cum incerta ſit victoria litis, vel iudicij, l. quod debetur, ff. de peculio, ideo nimirum ſi in caſu, in quo poteſt damnum conſequi, ſi euidens conſequatur commodum, id ei permittatur abſque interuentu decreti: quæ ratio ceſſat in minore, quia ob ſolam vtilitatem alienare nequit, vt in iuribus ſuprà adductis, & cum in re, quam diſtrahere cupit, nullum dubium, nullàque lis ſit, non debet ei permitti, contra iura id expreſsè firmantia, & ob dubium litis euentum permiſsum eſt etiam minori, quod poſſit compromittere, tranſigere, ac alia facere, vt lib. 2. tit. 6. inſpectione 8. num. 87. idem Simoncellus notauit. Vnde non eſt mirum, ſi poſſit maior de alimentis tranſigere, etiam nulla interueniente ſolemnitate, prout ipſe Author concludit, cui ego accedo libenter; & conſtituo, in d. §. eam tranſactionem, non prohiberi tranſactionem per quam melior fiat conditio, quia ceſſat ratio finalis prohibitionis illius, quod ſcilicet de alimentis tranſactio fiat, ſi vtilitas, & melior conditio inde reſultet: & ideo duntaxat inſpicitur euentus, quod ſcilicet melior conditio facta ſit, non autem quod ab initio abſque Prætoris authoritate tranſactio proceſſerit, in conſideratione habetur, ex quo Prætoris authoritatis defectus nullum damnum attulit: in minore autem de quo propter eius ætatem, facilitatem, & imbecillitatem, parum lex confidit, noluit lex ipſa contractum fieri abſque decreto, quantumuis vtilitas apparet, quia an illi vtile ſit, vel non, id quod geritur, non eius arbitrio, aut ſententiæ, ſed Prætoris decreto commiſit, immò nec eidem Prætori abſolutè reliquit, ſed præuia cauſæ cognitione, diligenti inquiſitione præcedente, procedere ipſum, & de neceſſitate, & vtilitate examen habere, decreuit ſpecificè: atque ita non ſufficiet vtilitatem adfuiſſe, niſi & Prætor cauſæ cognitione præhabita, adeſſe vtilitatem cognouerit, & alienationem fieri decreuerit, ex vi igitur decreti irritantis ſiue legis, decretum omnino requirentis, alienatio fit inutilis, ſi decretum non adfuit, nec ex vtilitate conualidatur; nam licet vtilitas appareat, verum eſt, de vtilitate & neceſſitate Prætorem cauſæ cognitionem, & examen non habuiſſe; quod adeo præcisè requiritur, & præcedere debet.

Sextum quoque argumentum non reſiſtit, quod non requiratut ſolemnitas, quando alienatio fit in conſequentiam præcedentis contractus, ſeu obligationis; Quoniam reſpondeo, illud procedere, quando diſpoſitio patris, ſeu Authoris eſt præciſa, & expreſsè mandat rem alienari: tunc enim fieri poteſt alienatio non ſeruatis ſolemnitatibus; at quando non eſt expreſſa, & præciſa, vt quia debitum eſt in pecunia, tunc alienatio non fit niſi cum decreto, vt expreſsè declarat Pariſius, in conſil. 85. num. 50. volumine 3. Rolandus, in conſil. 99. num. 45. lib. 1. Lambertengus, in tractatu de contractibus eorum, qui ſine certa ſolemnitate, gloſſa prima, num. 3. vbi eodem modo hoc declarat, & apertè innuit Cagnolus, in l. ſingularia, num. 72. in principio, requirens, quod patris contractus ſit in ſpecie certa, & determinata, & ſane loquuntur omnia iura in contrarium allegata, quando de rei alienatione pater diſponit, vt in l. prima, in principio, & in l. magis puto, §. ſed ſi pater, ff. de rebus eorum, ſed quod pro debito pecuniario, contracto à parte liceat pupillo bona vendere ſine ſolemnitate, non reperitur iure cautum; quinimò non ſufficit, quod defunctus rem habuerit venalem, dicta l. prima, §. ſi defunctus, ff. de rebus eorum: & videmus, quod iura, cum agitur de ære alieno pupilli ex ſoluendo, requirunt ſolemnitates in venditionibus immobilium, nulla facta diſtinctione, an æs alienum ſit hæreditarium, vel à pupillo contractum, l. prima, §. quod ſi forte, l. magis puto, §. non paſſim, ff. de rebus eorum, l. ob æs, C. de præd. minor. ergo indiſtinctè intelligenda ſunt, etiam, quando agitur de ſoluendo ære alieno hæreditario, l. de pretio, ff. de publicanda, & ita concludit Surdus, in conſil. 191. num. 19. & 20. dicens, quod allegata in contrarium procedunt, quando tutor, vel pupillus diſponit de illamet re, quam pater, vel Author obligauerat, vt latius ibi, & deciſion. 77. & vltra eum idem reſoluit Ioannes Gutierrez, de tutelis & curis, ſecunda parte, cap. 5. num. 62. & quatuor ſeqq. Caldas, in l. & ſi curatorem habens, verbo, contractum fecisti, ex num. 15. pater Molina, de iustitia & iure, tom. 2. tract. 2. disput. 224. columna 1392. Simoncellus, de decretis, lib. 3. tit. 8. inspectione 4. per totam, ex num. 30. vſque ad num. 4. cum ſeq. qui cum antea arguendo propoſuiſſet quod tutor ſine decreto poteſt tradere poſſeſſionem rei pupilli, vbi agitur de executione contractus, cum patre minoris celebrati, & cum res minotum venduntur pro debito hæreditario: tandem inquit, quod contrarium concluſum fuit in Senatu, quod etiam hoc caſu requirantur ſolemnitates, cum iura loquantur indiſtinctè, ſiue debitum ſit proprium, ſiue hæreditarium minoris; ergo indiſtinctè ſunt intelligenda. Nam eadem ratio militat ſeruandæ ſolemnitatis pro debito paterno, quam pro debito proprio, ex quo videtur colligi, non ſufficere mandatum, vt ſoluatur debitum, ſed vltra eſſe neceſſe, quod teſtator cauerit rem diſtrahi: maximè, quia duo ſunt neceſſaria in alienatione minoris, videlicet forma ſeruanda in diſtractione, & facultas diſtrahendi; vnde ſi adſit facultas per teſtatorem conceſſa, quæ à iure erat denegata, non tamen per hoc diſpenſatio circa vnum, debebit diſpenfare circa alterum impedimentum ſubhaſtationis, æſtimationis, & aliarum rerum, quæ requiruntur; vt Gratianus ipſe notauit, & poſt Pariſium, Rolandum, Cagnolum, & Surdum, idipſum reſoluit, videlicet, quod etiam pro debito hæreditario ſit ſeruanda ſolemnitas, & allegata in contrarium procedere, quando præceſſerit diſpoſitio teſtatoris de re certa, & determinata ſpecie contractus, putà, quod res talis tradatur, quia tunc nulla poteſt eſſe læſio minoris, ſecus ſi non ſit determinata, & in hæc verba deciſionem abſoluit: Qua diſtinctione ſtante, non obſtant contraria, quæ habent locum in mandato, vt diſtrahatur res certa, quod ſecus eſt in caſu noſtro, cum adſit poteſtas ſolum in genere data à teſtatore, vt dictum eſt. Sic etiam, quod pupillus non poſſit tradere poſſeſſionem rei propriæ, quæ fuit alij relicta à teſtatore, niſi cum Prætoris decreto; ſuperius citati Authores tradiderunt, & per Cald Perei. vbi ſupra, ex num. 17.

Sed nec ſeptimum & vltimum vrget argumentum; quoniam authoritas præfatorum Authorum (D. inquam Feliciani de Solis, & Gaſpari Roderici,) non procedit quoad alienationem, aut hypothecam, vel obligationem bonorum immobilium minoris, quippe cum eorum reſpectu cenſum non ſubſiſtere abſque Iudicis decreto, & authoritate constitutum. nec poſſe imponi ſuper immobilibus bonis minoris ſine ipſo decreto etiam ob euidentem vtilitatem, expreſsè dixerit Felicianus ipſe, in loco in argumento relato, & quoad perſonalem obligationem cenſum ſuſtineri poſſe, ob euidentem vtilitatem, aſſeuerarit, vt vidiſti ſuprà, num. 38. Gaſpar verò Rodericus, lib. 1. dicta quæſt. 14. num. 15. quamuis indiſtinctè dixerit tenere huiuſmodi reditus conſtitutionem, etiam ſine decreto, nec diſtinguat, an duntaxat reſpectu obligationis perſonalis ſubſiſtere poſſit, vt ibi apparet; attamen quod intellexerit ipſe de annuo reditu, ſola obligatione perſonali conſiſtente, non ſuper immobilibus conſtituto, ex his deducitur manifeſtè, quæ ponderaui ſuprà, dicto num. 38. quod ſi indiſtinctè intellexerit, errore manifeſto labitur, vt etiam ibi dixi, & rectius, atque diſtinctus ſe habuiſſe, & rem ipſam explicaſſe videtur D. Felicianus, in loco relato ibidem. Et hactenus de ſecundo articulo principali.

Quoad tertium verò articulum, quòd communior, & ſuperiùs adducta verior opinio de reditu annuo, ſiue cenſu à minore, vel eius curatore, etiam ob euidentem vtilitatem, ſine decreto Iudicis, ſuper bonis eius immobilibus non conſtituendo; iuſtis de cauſis in Senatu temperari potuerit, argumento l. Saluius, ff. de legatis præstandis, l. in ambiguis, in fine, ff. de regulis iuris, l. patri. §. prædium ibi: ita temperanda res erit, ff. de minoribus, atque Senatus metipſe iuridicè Ducem eundem condemnauerit ad ſolutionem reditus annui in futurum, quovſque ſors principalis realiter ſit redempta cum reditibus decurſis, & in ſimilibus caſibus, ſi æquitatis, & iuris ratio ſuggerit, temperari quoque poſſit; ſequentia magis vrgebant fundamenta, & rationes.

Et in primis Senatus conſiderabat principaliter tranſactionem illam, anno 1535. factam, & facultatem reſeruatam per dictum Ducem diſponendi de dicta quantitate quatuor millium ducatorum, prout dictum fuit ſuprà in initio huius cap. iuxta quæ Dux huius litis actor, tanquam ſucceſſor totius ſtatus, & poſſeſſor omnium bonorum maioratus remanebat obligatus ad ſolutionem præfatæ quantitatis, & dictus D. Ferdinandus ex reſeruatione Ducis patris ſui creditor erat hypothecarius quoad omnia bona ſtatus; Dux autem ipſe, præfati Ducis nepos, ratione iuris, quod prætendit ad bona D. Ioannæ Cortes, auiæ ſuæ, creditor eſt perſonalis ad bona Ducis eiuſdem aui ſui, atque ita, cum ſimul concurrant creditor quidam hypothecarius ad prædicta omnia bona ſtatus, & maioratus, ſcilicet præfatus D. Ferdinandus, & Dux idem, creditor perſonalis duntaxat ratione dictæ prætenſionis; præferri equidem hypothecarius debet. Quoniam cerditor chirographarius, perſonalem ſolam obligationem obtinens, cum hypothecariis minimè concurrit; ſed hypothecam habens, præfertur, licet alter ſit prior tempore, & priuilegiatam actionem habeat, vt ego obſeruaui, & probaui inferiùs ad quartum articulum principalem huiuſce capit. & cum Matienzo, & aliis tradidit. D. Felicianus de Solis, lib. 3. cap. 5. num. 4. Vincentius de Franchis, deciſ. 53. num. 9. idque maximè, cum debitum hoc ab antiquo, & à fundatione dicti ſtatus, & maioratus originem trahat, atque ex fundatoris, & filiorum eius placito & conſenſu, dicta reſeruatio deſcendat, atque ita omnes ſucceſſores in futurum adſtringere debuerit, & in quemcunque eorum cum hoc onere tranſire; quoniam res cum ſuo onere, & cauſa ad quemcunque poſſeſſorem tranſit; vt per Iacob. Mandel. de Alba, in conſil. 8. num. 2. Ioannem Gutierrez, practicarum, lib. 2. quæſt. 4. num. 2. & quæſt. 132. num. 9. Ceuallos, 4. part. commun. contra communes, quæst. 899. maximè num. 73. & ſeq. & maioratus ſucceſſores tenentur ad onera, quæ ex inſtitutione, & diſpoſitione maioratus inſtitutoris procedunt; vt late per Molinam, de Hispanor. primogen. lib. 1. cap. 20. & 27. Mieres, 4. part. quæſt. 26. partem Molinam, de iuſtitia & iure, disp. 640. & 641. & 646. Ceuallos, 3. part. quæſt. 636 ex num. 14. cum ſeq. cum ergo ita res ſe haberet, & de iure dicti D. Ferdinandi ad præfatam quantitatem, atque obligationem Ducis eiuſdem ad ſolutionem illius conſtaret; æquè equidem, iuſtíſque de cauſis præfatam opinionem temperauit Senatus, & cenſum ſuſtinuit, cuius ſortem principalem, hoc eſt, dictam quatuor millium ducatorum quantitatem perſoluere, Dux metidem reluctare non poterat vllo pacto.

Deinde adducebatur quoque Senatus, quoniam vltra prædictam tranſactionem, & pactionem initam tempore fundationis dicti ſtatus, & maioratus, cuius ratione creditor erat hypothecarius dictus D. Ferdinandus (vt ſupra dixi) ratione etiam pactionis alterius initæ cum dicto Duce, auo dicti Ducis litigantis, anno 1582. hypothecarius etiam creditor erat ad bona Ducis eiuſdem dictus D. Ferdinandus, filius naturalis illius, vt putà, cum eidem anno præfato, per ſcripturam publicam ſe obligaſſet ad mille ducatorum quantitatem pro alimentis ſingulis annis, & poſt eius mortem, quod eam mille ducatorum ſummam perſolueret, prout etiam dixi ad initium huiuſce cap. atque ita reſpectu etiam bonorum Ducis ipſius, præferri quoque debebat dictus D. Ferdinandus, hypothecarius creditor duci nepoti, ſolam perſonalem actionem habenti. Nec poterat Dux metipſe in executione compenſationem obiicere, aut ſe opponere contra dictum D. Ferdinandum, priorem, & hypothecarium creditorem, ratione iuris illius, quod ad bona omnia dicti Ducis aui eius prætendit, quoniam compenſatio liquidi ad liquidum admittitur dumtaxat inter debitorem & creditorem, inter quos loquitur tex. in l. ſi conſtat. C. de compenſat. Caſus autem noſter eſt diuerſus, quia fieri debere compensationem opponebat contra dictum D. Ferdinandum Dux ipſe, tanquam creditor Ducis defuncti, aui ſui Inter cerditores autem compenſatio non admittitur, ſiue vnus creditor contra alium compenſationem non obiicit, vt latius probauit Vincent. de Franch. deciſ. 53. num. 5. & ſeq. & num. 10. Deinde, quia cum Dux idem cum onere, & obligatione prædicta ſucceſſerit in dicto ſtatu, & maioratu, vt dictus D. Ferdinandus, iuxta facultatem à Duce reſeruatam de dictis quatuor millibus ducatis diſponere poſſet, compenſatio etiam admitti non debuit, iuxta mirabilem doctrinam Bartoli, per textum ibi, in l. Iulianus, ff. de condit. & demonſtr. & in l. ſtatuliberos, ff. de ſtatu liberis, de qua per Iaſonem, in l. ſi mulier, ff. de condict. cauſa data. Tiraquellum, in l. ſi vnquam, verbo, donatione largitus, num. 142. & 143. quod id quod debet dari cauſa conditionis, implendæ, non compenſatur cum debitis dare debentis.

Rurſus excitabatur Senatus ex eo, quod cum rationibus prædictis teneretur præcisè Dux præfatus ad ſolutionem dictæ quantitatis & reditus, eius mater & tutrix in conſtitutione cenſus id fecit, quod Dux ipſe, ſi maior 25. annis exiſteret, & diligentiſſimus quiſque paterfamilias efficere poſſet; & in euidentem eius vtilitatem id reſultauit, quoniam minores ita reditus ſoluebantur, cùm anno 94. ad rationem viginti millium impoſitus fuiſſet cenſus, qui imponi potuiſſet ad rationem 14. Atque ita, ſuppoſito quod quando impoſitio reditus pro nulla daretur, Dux deberet condemnari in dicta quantitate, & in reditibus eius; Satius, & æquius viſum eſt (quo lites, ſumptus, & circuitus vitarentur) cenſum ſuſtinere, quam ipſum annullare, & altera ex parte Ducem in ipſa quantitate, & reditibus eius condemnate. Cuius quidem rei placitum, & deſiderium per argumentum circuitus vitandi, probatur in l. dominus teſtamento, ff. de condict. indebiti. Et quia Iudicis officio incumbit, prouidere ſine nouo proceſſu, ne circuitus, fiant: in conſil. 12. lib. 3. Roman. in ſingulari 186. & ibi addentes: latè Benuenus. Strac. de aſſecurat. in præfat. n. 55. Boërius, deciſ. 183. num. 13. Grammat. deciſ. 103. num. 197. Hieronymus Magonius, deciſ. Florent. 9. num. 7. vbi ſingulariter explicat num. 15. & dicto num. 7. eadem ratione, in ſimili caſu excitatum Senatum illum, oſtendit in hæc verba: Dicebat enim certi iuris eſſe, quod domo euicta, vel ſoluente creditum Ser. M. Duciſſæ, creditores eſſent obligati ad reſtitutionem pretij. Vt igitur euitetur circuitus, videbatur dicendum, occultato actu modij temporis, quod illud pretium, quod creditores reſtituiſſent Sereniſ. D. Emptici, & Sereniſ. Do. Emptrix Hospitali anteriori creditori, recta via Hoſpitali ſolui deberet.

Denique, ex alio etiam adducebatur Senatus, quod dictus D. Ferdinandus, quando reſeruatio illa, tempore initæ tranſactionis facta, deficeret; quando etiam non adeſſet obligatio & promiſſio alimentorum, eidem ab auo dicti Ducis facta (qui parer naturalis erat ipſius) ex alia parte, non modò eandem, ſed & maiorem fortaſſis quantitatem conſequi poſſet, ſi tanquam patruus dicti Ducis nunc litigantis, & filius naturalis aui eiuſdem, alimenta periiſſer. Nam etſi ſobrinum, qui in primogenium auitum ſucceſſit, non eſſe cogendum patruum alere; Corduba de Lara, in §. idem reſcripſit, num. 137. & quatuor ſeq. defendat. qui eſt videndus ex num. 127. & citat Gregor. Lopez, ita tenetem, in l. 2. tit. 15. p. 2. verbo, ſino el fijo mayor, verſiculo, quæro etiam. Attamen conſiderat qualitate, & nobilitate dicti D. Fernandi (quia frater erat patris dicti Ducis) & præſumpta mente inſtitutoris ſtatus, & maioratus eiuſdem, æquitate etiam alendi, quæ iſto caſu militar, aliis etiam perpenſis, contrarium forſan verius eſſe, & primogeniis Hiſpaniæ magis conueniens; ex his non incongruè deduci valebit, quæ Martin. Monteracueua, deciſ. 16. Regni Aragoniæ, per totam, & maximè ex num. 29. cum ſeq. vſque in ſin. deciſ. longa ſerit adnotauit. Quæ qualiter militare videntur reſpectu ſobrini contra patruum, in quibus terminis ipſe loquitur, Fachineus etiam controuerſiar. lib. 12. cap. 61. Ludouic. Molina, de Hiſpanorum primogeniis, lib. 2. cap. 15. ex num. 67. ſicut reſpectu patrui contra ſobrinum, in quibus terminis Corduba de Lara loquitur, vbi ſuprà. Æqualiter autem militare, conſtat ex omnibus ibi traditis per Martin. ipſum, & maximè ex notatis num. 31. Et ita aliquando in fauorem patrui contra ſobrinum, in ſupremo Caſtellæ Sentu pronuntiatum, & patruo conſiderabilem pecuniæ quantitatem pro alimentis, ſingulis annis quoad viueret, aſſignatam, vidimus, Gregorius autem Lopezius nequaquam id probat, aut aliquo modo contra patruum enunciat, ad quod per Laram expenditur, vt ibi videri poteſt. Ratio etiam illa, quod qui in auitum primogenium ſucceſſit, non tenetur ſoluere debita prædeceſſoris, nihil in propoſito concludit, vt pote cum præſtandi alimenta, ratio, & obligatio, longè differre videatur ab æris alieni prædeceſſoris ſolutione, & natura, vt compertum eſt; atque ex his deducitur manifeſtè, quæ Ludou. Molina de Hiſpanor. primogen. lib. 2. c. 15. & 16. Pater Molin. tom. 3. de iust. & iur. disp. 616. Mieres, 4. p.q. 27. & 28. Lara, in d. §. idem reſcripſit. adnotata, & reſoluta reliquerunt: Molina etiam ipſe, lib. 2. dicto cap. 15. ex num. 56. (quò loci pro ſua opinione eum Lara commemorauit) in patruo loquitur, non in ſobrino. Et tametſi num. 67. reſolutiuè firmauerit, quod frater maioratus filios, etiam mortuis parentibus; vt latiùs ibi fundat. Et non diſputans, idem etiam tenuit Mieres, dicta quæſt. 28. num. 8. in fine, in verſic, tamen. His tamen non obſtantibus, ſuo ore Molina idem profitetur, quod cum ſemel quæſtio ſimilis In quodam Caſtellæ ſupremo conuentu, quoad alimenta controuerteretur, contrarium fuit obtentum, ex eo, quod eadem æquitas alendi, in nepote verſari videatur, quæ in fratre militat, prout latius Marti. Monter à Cueua, dicta deciſ. 16. tuetur. Quæ Senatus illius ſupremi (de quo Molina meminit,) deciſio, Martini ipſius placitis & deciſioni quoque Regni Aragoniæ (de qua ibi) conuenit. Et in propoſitio vtraque definitio, Caſtellæ inquam ſupremi Senatus, & Aragoniæ, non mediocriter vrget, cum eadem ratio militare videatur reſpectu patrui contra ſobrinum, ſicut ſobrini contra patruum, vt ſuprà dicebam. Sic ſanè Petr. Surd. vir equidem mihi ſemper admodum eruditus (qui tamen Molinam non citat) in commentariis de alimentis, tit. 1. quæſt. 28. ex fol. 40. cùm quæſtionem illam excitaſſet, vtrum patruus alere debeat filium fratris, qui pauper ſit, & contrarias commemoraſſet ſententias; affirmatiuam ſcilicet, quod patruus teneatur filium fratris alere, qui non habet aliunde; quam tenuerunt Bald. Crot. & Loazes, relati ibi num. 1. Negatiuam autem, quod non teneatur, quam alij tuentu, qui commemoratur ibidem, inquit tandem, eam ſententiam veriorem eſſe, quæ affirmat, quod nepos ex fratre alendus ſit; idque nonnullis adductis fundamentis, de quibus in initio dictæ quæſt. 28. Et non obſtare, quod lex deficiat in iſto caſu, quia reſpondet, quod non deficit ratio naturalis, quæ poteſt pro lege allegari & iudicem mouere debet non minus, quam lex ipſa; ex quo Ludou Molin aſſertioni, & reſolutioni reſponderi, & ſatis fieri poſſet. Statim etiam Surdus metipſe reſponſum præbet omnibus fundamentis partis contrariæ, iuxta quæ Cordu. de Lar. eam opinionem ſuſtinuit, quam dixi, & in hunc modum ſcribit: num. 12. q. 28. Eadem ratio Corduba in dict. l. ſi quis à liberis, §. item reſcripſit, num. 126. & ſeq. concludit, nepotem non cogendum alere patrum, quia patruus illum alere non cogitur. Et quamuis text. videatur in contrarium, in capit. primo, de cohabitatione clericorum, & mulier, tamen ipſe in dicto num. 107. intelligit, vt clericus alat amitam, non ratione ſanguinis, ſed tamquam pauperem, in quam cogitur diſpenſare partem redituum ſui benefici Sed & ſi id procedat ſecundum illius opinionem, tamen argumento eorum, quæ ſupra dixi de patruo erga nepotem, idem dico in nepote erga patruum auunculum, & amitam: non omitto, quod Corduba, in dicta l. ſi quis à liberis, §. ſi mater, num. 53. refert Fabianum, in authentic, nouiſſima, num 73. C. de inofficioſo teſtamento, dicere, quod nepos, qui in Ducatu ſucceſſit, tenetur patruum alere. Id quod mihi non dicit, loquitur enim de primo filio. Hactenus Surdus, qui (vt vides) eandem, quam facio, fecit æquiparationem, de patruo ſcilicet ad ſobrinum, & ſobrino ad patruum cuius etiam ratione iuridicè dici debebit, quod non deficiat ratio naturalis pro patruo contra ſobrinum quæ pro lege poteſt allegati, nec etiam æquitas illa, qua pauperi alimenta ſubminiſtrantur. Non quoque deficit præſumpta illa inſtitutorum primogeniorum mens, & voluntas, qua in primogeniis antiquis adducebatur principaliter Martinus Monterecueua, in loco relato ſuprà; &æqualiter militat reſpectu patrui contra ſobrinum, vt dictum eſt. Et quamuis in inferioribus, aut ordinariis primogeniis, ita, vt dixi tenuerit Corduba de Lara, quod ſcilicet ſobrinus non cogatur alere patruum, repetat in d. §. ſi mater, numer. 53. (vt Surdus commemorat) Statim tamen dubius remanet, nec auſus eſt id ipſum affirmare, aliis potius, quid definiendum ſit, relinquit diiudicandum, ſi auitus ſit maioratus, vt Ducatus (qualis præſens maioratus, & ſtatus Ducis eſt) vt conſtat præcitato num. 53. ibi: Quæ contrabi, limitarique debent, ſi auitus, maioratus ſit Dignitas, vt Ducatus, Marchia, Comitatus; quo caſu ſobrinus fortè cogetur alere patruum, ne mendicet in opprobrium paternæ dignitatis. Quid definiendum ſit, aliis diiudicandum relinquo. Hactenus Cordub. ipſe de Lara, qui dum aliis definiendum relinquit, prudentius ſe habere videtur eò loci, quam dum indiſtinctè aſſerit contrarium, in d. §. idem reſcripſit. Aliis etiam iuxta qualitatem, & dignitatem perſonarum, tedituunque primogenij valorem, & æſtimationem, rerumque, & factorum circunſtantias, & cætera, quæ occurrant, diiudicandum ego relinquo, qui tamen aſſererem ſecurius, in his primogeniis, quæ Ducatus, Marchionatus, aut Comitatus dignitatem continent, aut in maioratibus magnatum, virorumue illuſtrium, & præclari generis; à ſobrinis patruus, & à patruis ſobrinus, quemadmodum fratribus alimenta deberi, ſi aliunde non habeant, ſiue vſque adeo indigeant, vt abſque dignitatis dedecore ſine alimentis viuere non valeant Nam ſi pro familiæ, & nominis ſplendore, vtque ipſarum ordini, & dignitati conſulatur, earumque memoria in poſteros deriuetur; primogenia inſtitui & ſuſtineri, conueniens viſum eſt, aliis etiam rationibus, inter quas quoque illa, quod cæteris de familia cautum, conſultumque ſit in futurum; de quibus per Molin, de Hiſpanorum primogeniis, lib. 2. cap. 1. Mieres, in initio, 1. part. num. 2. & prima parte, quæſtion. 3. Ioan. Gutier. canonicarum, lib. 2. cap. 14. vbi latè: Lara, in dicto §. idem reſcripſit, n. 155. & 156. Patrem Molinam tom. 3. de iuſtitiæ & iure, deſputatione 576. & 578. quid familiæ eiuſdem, ſplendori, nominis, atque generis fundatoris memoriæ, & honori magis conueniens, quam quod ab eo deſcendentes, aut adeo coniuncti, vel cum opprobrio mendicare, alimentis ve, aut neceſſariis (non abſque notæ cauſa) carere cogantur. Sic ſanè primogenia ipſa inſtituuntur, vt dotium, alimentorum & aliarum quamplurimarum rerum onera in propriæ familiæ decus, & ornamentum poſſeſſor maioratus ſubire debeat; vt per Molinam, d. cap. 1. num. 3. à decore autem, & honore familiæ quantum abhorreat, patruis, aut ſobrinis, adeo Illuſtribus, & Nobilibus, neceſſaria non habentibus, ſed potius indigentibus; neceſſaria; aut ſaltem alimenta aliqua non deſignari: nullus equidem negauit, qui eorundum primogeniorum inſtituendorum finem, & originem perpendat, & ſi inſtitutores viuerent, ac illuſtribus, diuitiiſque plenis maioratibus inſtitutis, ab eis deſcendentes, aut ſaltem ſanguine coniuncti, ex ſuiſque procedentes familiis, adeo pauperes, & neceſſaria non habentes, viderent, quid interrogati, aut de eo recordati reſpondiſſent veriſimiliter; præ oculis habuerint. Idque maximè cum poſſeſſoris eiuſdem patri, aut auo, alimenta eadem præſtandi fratribus neceſſitas omnino erat, & ſi viuerent, præſtiturus eſſet.

Et ita tenendo, videlicet quod patruus, maioratus poſſeſſor, nepotem, hoc eſt ſobrinum, ſiue filium fratris pauperé exhibere, atque alere teneatur vt vidiſti) Mier. etiam cum ea ſententia tranſierit, referens Affict. ita notantem, nec aliter diſputans 4. p. de maioratu, quæſt. 28. n. 8. in fin. Non obſtabunt rationes illæ, & fundamenta, quibus contra filium fratris excitatur ipſe Molin. cum eiſdem longa ſerie (& vere quidem) ſatisfecerit Martin. Monter- à-Cueua, d. deciſ. 16. ad quem me remitro, Fachin. etiam controuerſiar. lib. 12. c. 61. fundamentis duobus præcipuis partis eiuſdem contrariæ reſponder, & concluuit, æquiſſimum ſibi videri, quod patruus teneatur alere nepotem & citat Ripam & Crotum ſic tenentes.

Tenendo etiam, quod è conuerſo ſobrinus maioratus poſſeſſor teneatur patruo pauperi alimenta pro dignitate & qualitate præſtare (quicquid Corduba de Lara repugnet, qui tamen ſi ſtatus, & dignitatis maioratus ſit, dubius remanet, vt ſuprà notaui:) non obſtabunt quoque fundamenta, & rationes Authoris eiuſdem quarum præcipuis reſpondi ad initium huiuſce articuli, & reſponderi poteſt vel vno verbo, conſiderata ratione naturali illa, qua Petrus Surd. principaliter adducitur, atque excitatur, vt etiam extra cauſam maioratus, & cum à poſſeſſore primogenij alimenta petuntur: remoto etiam primogeniorum ipſorum fine, & origine, peculiaribuſque inſtitutionis eorum rationibus, alimenta patruis præſtanda à ſobrinis, reſponderit, & defendat, prout retuli ſuprà: quæ in poſſeſſoribus maioratuum, quanto fortius vrgeant, & obtinere debeant vnuſquiſque facilè poterit definire, & diiudicare. Et hactenus de tertio articulo principali.

De quo etiam nouiſſimè actum inuenio per Marium Giurbam, deciſion. quinta Regni Siciliæ, quò loci num. 1. retulit Cordubæ de Lara ſententiam, nepotem ad alendum patruum, ſeu amitam cogi non poſſe; quia nulla lege id cautum eſt, nec alendi onus inter collaterale vltra primum gradum porrigitur, & leges de fratre, & ſorore loquuntur, non de vlteriori; quod eadem deciſion. 5. n. 1. vſque ad 14. latè comprobat. Et refert Vincent. de Franch. ſic reſoluiſſe deciſ. 178. Molin. etiam, Barboſ. & Coſtam, idem voluiſſe. Ipſe tamen ex n. 14. cum multis ſeq. contrarium conſtanter tuetur, & Surdi, Monteracueua, & aliorum ſententiam magis probauit, videlicet alimenta præſtari debere à nepore patruo, vel amitæ, ſicut patruum vel amitam nepotem ex fratre, vel ſorore, alere tenetur, atque ita in eo Senatu, ex ſumma rei æquitate, communi omnium voto fuiſſe iudicatum. Et tenuiſſe Coler. de aliment. lib. 1. q. 9. ex. numer. 27. Idque vt dixi, latè fundat, & tationibus partis contrariæ ex profeſſo ſatisfacit. Eque potiſſimum adducitur, quod alendi onus à ſanguinis charitate pottiſſimum oriatur; ſed ſanguinis charitatem in caſu prædicto præcisè vrgere, & alendi necciſitatem, etiam vltra fratres ſe extendere, atque ex præſumpta mente diſponentis, ſiue teſtatoris id procedere, prout authoritate multorum, latiùs ibi comprobat, & videri poteſt, ac in effectu Surdi, & præ fatæ noſtræ ſententiæ conuenit omnino

Quoad quartum verò, & vltimum articulum, qui incidenter in eadem cauſa, & lite controuertebatur, vtrum ſcilicet creditor prior tempore, & hypotheca, præferatur ſecundo poſteriori, licet in exigendo prior fuerit, atque ita reuocare, & condicete poſſit pecuniam à debitore eidem perſolutam, etiam bona fide conſumptam; Senatus equidem in ea vnanimiter fuerat ſententia, & reſolutione quod ſcilicet creditores hypothecam, & priuilegium prælationis ſimul habentes, quales ſunt fiſcus, & mulier pro ſua dote, reuocare poſſint poſteriori ſolutam pecuniam, etiamſi ea ſit bona ſide conſumpta. Item in alio conueniebant, bona poſteriori creditori tradita, & etiam per Iudicem adiudicata, reuocati per priorem, quatenus extant, in alio autem diuerſimode ſe habebant, ſiue dubius exiſtebat Senatus metipſe, propter rationes magis deciſionis Senatus Neapolitani, de qua per Afflict. deciſ. 190. quam ſtrictam iuris rationem, & deciſionem; an ſcilicet id ipſum procedat, quando creditor prior tempore, hypothecam tantum haberet ſine prælatione, & pecunia conſumpta fuiſſet bon fide. Cuius dubij occaſione, & pro deciſione ipſius, & l. pecunia, C. de priuileg. fiſci, atque materiæ eiuſdem abſoluta, & diſtincta explicatione, ex profeſſo hoc loco inſiſtendum putaui; nam licèt tractatui præſenti coniecturali articulus hic non conueniat, frequens tamen & practicus admodum eſt, & ſuo ordine, ſummaque diſtinctione, & reſolutione adnotanda nonnulla duxi (prout moris habeo) quibus tractatus omnis circumſcribatur.

Primo itaque loco obſeruandum, atque conſtituendum erit, non alias præcitatæ l. pecunia, conſtitutionem, & vniuerſam eius materiam comprehendi, & accuratè, atque abſolutè & diſtinctè explanati poſſe, quam ſi ſequentis omnes Authores, non ex aliorum relatione, ſed originaliter, atque attentè, & non modò ſemel, ſed iterum, atque iterum prælegantur, & euoluantur, ita enim, & quæ ipſi apertè, aut expreſſim tradiderunt, & adnotarunt, quæ etiam præſenſerunt, aut voluerunt, ad ſummam, & diſtinctam reſolutionem reduci poterunt, & vel hoc ſolum loco prælecto, alibi quærendi, & non mediocri ſtudio veritatem inquirendi, infinitaque aliorum Interpretum Vcripta recolendi, labor, & induſtria excuſari valebit, quod nullus hactenus Recentiorum omnium ita perfecerit, ſi (vt ſpero) abſoluatur, atque conficiatur.

Videndi itaque erunt originaliter ante alios Bartolus, in l. pupillus, ff. quæ in fraudem creditorum. Vbi magiſtraliter in hac materia diſtinguit poſt Iacobum de Aren.

- Idem Bartol. in l. ſi non expedierit, §. 1. ff. de bonis author. iudi. poſſid.
- Angelus, in eadem l. pupillus, vbi plenè explicat.
- Ioannes Andr. in addit. ad Speculatorem, in tit. de obligat. & ſolut. in rubirca, verſi. ex quo vidimus.
- Paulus Caſtreſ. in conſ. 287. lib. 1. & in conſ. 169. lib. 2.
- Petr. Paul Pariſ. in conſ. 59. lib. 4. vbi optimè.
- Gregor. Lopez, in l. 11. tit. 14. 5. in l. 9. titul. 15. eadem partita, & in l. 7. tit. 7. part. 6.
- Capicius, deciſ. 78.
- Grammaticus, quæſtione prima, poſt ſuas deciſiones.
- Phanucius, de inuentario, 5. p. ex num. 4. cum multis ſeq.
- Ioannes Cephalus, in conſ. 86. lib. 1. & in conſ. 135. ex num. 14. cum ſeq. eod. lib. & in conſ. 448. à n. 31. lib. 3. & conſ. 555. lib. 4.
- Afflictis, deciſ. 190. per totam.
- Vrſillus, in addit. ad dictam deciſion. Afflictis, vbi vide omninò.
- Ioſephus Ludouic. dec. Peruſina, 45. n. 4. & 6. & 10. per totum, & 21. in fine.
- Didac. Couarru practicarum, capite 29. per totum.
- Neguſantius, de pignoribus, in ſecundo membro quintæ partis, num. 38. & in 2. membro tertiæ partis, num. 27.
- Vbitenter, q. 8. part. 3.
- Iacob. Menochius, in conſilio 25. per totum, libro 1.
- Petr. Surdus, in conſ. 4. lib. 1. vbi vide omnino, & in conſ. 439. num. 10. & 11. libro tertio, vbi etiam vide.
- Tellus Fernandez, in l. 32. n. 9.
- Gomez de Leon, centuria prima, deciſ. 36.
- Stracha, in tractatu de mercatura; titul. de decoctoribus, vltima particula vltimæ part. ex num. 28. cum ſeq.
- Porcellus, de inuentario, cap. 4.
- Boſſius, de fiſco, & eius priuilegiis, ex num. 34. cum ſeq.
- Antonius, in tractatu de mercatura, in vltima parte, de decoctoribus, ſub rubric. qui potiores in bonis decoctorum habentur, ex num. 27.
- Ioannes Ropp. quæſtionum iuris, quæſt. 62.
- Ioannes Gutierrez, practicarum lib. 3. quæſt. 101. per totam.
- Emanuel Coſta, ſelectarum lib. 2. capite 15.
- Aloyſius de Leo, in d l. pecunia, C. de priuilegio fiſci.
- Ioan. Matienzus, in l. 7. tit. 16. lib. 5. gloſ. 5. numero 15. & 16. & in l. 6. titulo 4. gloſ. 1. numero 3. & 4.
- Marc. Antonius Peregrin. de iure fiſci, lib. 6. tit. 6. n. 5. & tribus ſeq.
- Ioannes Baptiſta Coſta, de facti ſcientia, & ignorantia, diſtinctione 6. centuria prima.
- Andr. Fachineus, controuerſiar. iuris lib. 12. cap. 53.
- Velazquez Auendan. in l. 22. Tauri, gloſ. prima, ex num. 4. vſque ad num. 11. vbi in hac materia vndecim principales quæſtiones excitat remiſſiuè, prout ibi videri poteſt.
- Nauarrus, in manuali, cap. 17. n. 52.
- Chaſſaneus, in Catalogo gloriæ mundi. in 12. part. conſideration. 99. limitation. 13.
- Mathæus Brunus, in tractatu de ceſſion. bonorum, quæſt. 24. principali.
- Marc. Anton. Eugen. in conſil. 89. ex num. 1. cum ſeq.
- Ioannes Parladorius, rerum quotidianarum, lib. 2. cap. fin. 5. parte, § 3. num 46.
- Petrus Barboſa, ſexta parte, legis primæ, ff. ſoluto matri. videndus omnino ex n. 18. fol. 500. vſque ad num. 36.
- Hug. Donellus, commentar. iuris libro 23. capite 17.
- Bernardus Græuæus, in addit. ad And. Gaill, lib. 2. concluſion. 34. in fin. conſiderationis 1. fol. 78. col. 2.
- Ioan. Vincent. de Anna. ſingul. 537. & 538. Harctmam. Piſtor. lib. 3. quæſt. 20.
- Mindanus, de continentia cauſar. capit. 15. numero. 8.
- Flores Diaz de Mena, variar. lib. 1. q. 6. articulo & §. primo, per totum, vbi latè de hac materia.
- D.D. Felicianus de Solis, de cenſibus lib. 3. cap. 5. n. 17.
- Molerius, lib. 2. ſemeſt. cap. 4.
- Vueſembecius, in parati, digeſtor. de priuilegiis creditor. n. 8.
- Vincentius Carocius, caſu, ſeu deciſione 100. per totam.
- Flaminius Cartharius, deciſion. Genuæ 19. per totam.
- Schifor de Geriſiles, ad Anton. Fabr. lib. 1. tractat. 8. q. 4. quatuor ſeq. ex folio 60. vſque ad fol. 65.
- Stephan. Gratian. deciſion. 71. ex numer. 4. & numer. 15.
- Iacobus Cuiac. recitation. ſolemn. ad tit. C. de priuilegio fiſci.
- Pater Ludoui Molin. tom. 2. de iuſti. & iure, diſputa. 536. fol. 1783.
- D. Franciſcus de Alfaro, de offic. fiſcalis, gloſ. 16. priuileg. 40. fol. 77.
- Marta, deciſ. 42.
- Antonius Olibanus, in ſua praxi, p. 2. lib. 1. cap. 18. n. 26. & ſeq. & n. 37. & ſeq.
- Iacob. Cancerius, variar cap. 2. de inuentario, ex num. 150.
- Alexand. Trentacinquius, variar. lib. 1. tit. de iure fiſci, reſolut. 7. per totam, fol. 56.
- Hieronym. Ceual. commun. contra commun. quæſtione 705.
- Cardinal. Dominic. Thuſc. practicar. concluſ. 1065. & 1066. fol. 382.
- Franciſcus Stephanus nouiſſimè, deciſ. 36.

Secundo deinde & principaliter obſeruandum, atque conſtituendum eſt, alios eſſe creditores hypothecarios, alios chirographarios, qui & perſonales dicuntur, quia ex chirographo ſola debitoris perſona obligatur, non etiam perſonales, quia actio hypothecaria ſine perſonali non conſiſtit, quæ directa & principalis actio eſt: non autem qui ſunt perſonales, ſunt etiam hypothecarij, quia hæc, ſine hypotheca conſiſtere poteſt. Ita ſanè adnotarunt, & latius comprobarunt Felicianus de Solis, in tractatu de cenſibus libro 3. capit. 5. num. 1. & tribus ſequent. Matienzus, in l. 6. tit. 4. gloſ. prima, n. 3. & in l. 7. tit. 16. gloſ. 5. n. 15. Flores Diaz de Mena, variarum, lib. 1. quæſt. 6. §. 3. & vlt. n. 2. & 39. Pater Molina, tom. 2. de iustitia & iure diſput. 536. fol. 1792. Antonius Faber, ad titulum, C. de iure deliberandi, definitione 14. & de erroribus pragmaticor. deca. prima, errore primo, in principio. fol. 2. Schifor, ad Anton. Fabrum, lib. 1. tract. 8. quæſt. 5. & quæſt. 8. qui omnes ita concludunt. Et præſtantiùs tradidit Iacobus Cuiacius, ad tit. C. de priuilegio fiſci, colum. prima. Cuius obſeruationes non otiosè, aut extra propoſitum, ſed neceſſario omnino hic tranſcribendas, atque inſerendas duxi, quod ipſæ non modò diſtinctionem, ſed etiam maiorem claritatem, & lumen præſtent his, quæ in propoſito huiuſce materiæ, & deciſiones d.l. pecunia, adnotabuntur inferiùs, Progreditur itaque vlterius, & adiicit ipſe Cuiacius, quod ex chirographariis creditoribus, etiam alij ſpeciali iure priuilegiarij ſunt, alij non item: ex hypothecariis item, excepta cauſa dotis, vt oſtendit titulus, C. de priuilegio dotis, nulli ſunt iure ſuo priuilegiarij. Fiſcus eſt creditor hypothecarius, ſed non priuilegiarius in actione hypothecaria, quoniam in ea, iure ſuo quodam proprio, atque præcipuo contra alios creditores hypothecarios, nec niſi priuilegio temporis, vti quilibet alius creditor hypothecarius, quia in hypothecis priuilegium æſtimatur ex eo tempore, non ex cauſa debiti, non ex perſona creditoris, & vbique ferè, qui prior eſt tempore, potior eſt iure hypothecæ; quod & de fiſco ita proditum eſt in l. ſi pignus, §. vltimo. ff. qui potior. in pign. habeant. in actione perſonali fiſcus eſt priuilegiarius ſuo quodam iure, non expectata prærogatiua temporis. Et hoc eſt, quod Paulus ait, priuilegium fiſci eſſe, inter omnes creditos primum locum tenere, inter omnes ſcilicet creditores chirographarios, etiamſi priuilegiarij ſint, quia hi priuilegium ſuum exercent contra alios, non etiam aduerſus fiſcum. Exemplum, priuilegiarius eſt, qui pecuniam credidit nauis fabricandæ gratia, l. qui in nauem, ff. de bonis auct. iud. poſſi. Et tamen fiſcus ei anteponitur, atque ita non eſt priuilegiarius reſpectu fiſci, l. quod quis, ff. eo ideſt, poſſeſſis bonis debitoris, prius fiſco ſatisfieri debere, quam creditori pecuniæ; alius verò priuilegiarius priuilegiario non anteponitur, ſed melior eſt conditio occupantis, id eſt, eius qui prius ſuum recipit, qui ſibi vigilauit, Nam nec ſi prior creditor chirographatius & priuilegiarius ſuum recepit, priuilegiarius creditore, quod recepit, auferre non poteſt vlla actione, niſi prioris hypothecæ iure, ſi fuerit hypothecarius, vt fiſcus l. 5. C. de priui. fiſci: Nam ſemper fiſcus eſt hypothecarius, id eſt, ſemper habet tacitam hypothecam in bonis debitoris, l. aufertur, §, ff. de iure fiſci, l. &. 2. in quibus cauſis pign. vel hypothec. tacitè contra l. penult. C. de priui. fiſci. 1. C. ſi propter publicas penſitat. Quod eſt aliud priuilegium fiſci, vt ait l. 2. C. de ſeruo pign. dato manumiſ. Et tacitam hypothecam habet fiſcus in bonis, quæ tempore contractus debitoris fuerunt, non etiam in his, quæ tempore contractus debitoris eſſe deſierant, & per venditionem & traditionem in alium tranſierant, l. quarta, C. de priuilegio fiſci, nam tacita hypotheca fiſci conſiſtit tantum in bonis debitoris. Ac nequidem in bonis vxoeis, l. prima, C. eodem tit. Sic etiam, fiſci actio hypothecaria non præfertur antiquioribus actionibus hypothecariis, ſed inferioribus tantum & poſterioribus: perſonalis autem eiuſdem fiſci actio, præfertur omnibus aliis actionibus perſonalibus, cuiuſcumque temporis ſunt, quia (vt dixi,) in actionibus perſonalibus priuilegium non æſtimatur ex tempore, ſicut in hypothecariis, ſed ex cauſa & qualitate debiti, l. qui priuilegia, ff. de bonis auct. iud poſſiden. Hactenus Iacob. Cuiac, cui in effectu conueniunt Antonius Faber, dict. n. 1. Et Cardinal. Mantica, de tacitis & ambiguis conuent. lib. 11. tit. Schiſor de Geriſilis, ad Anton Fabrum, libro 1. tractatu 8. quæſt. 8. fol. 63. diſ ſertit tamen ab eo in vno quod Cuiacis ipſe non notauerit, ius prælationis interdum in fiſco comitari tacitam hypothecam; interdum verò abſque illa reperiri: & longè inter ſe differre tacitam hypothecam, & ius prælationis, quod ad fiſcum attinet. Priuilegium etenim fiſci rſt, inter omnes creditores perſonales primum locum tenerer (vt dictum eſt) at vero legis beneficio in omnibus debitorum bonis eidem fiſco tacitam hypothecam conſtitui, vt mirum non ſit, ſi in bonis obligatis præferatur, non ex iure communi, quo qui prior eſt in temporis conſtitutione, idem in pignoris perſecutione potior eſt. Diſſentit etiam à Cuiacio in altero, quod idem Cuiacius credidit, in tit C. de priuilegio fiſci, de eo tantum priuilegio tractari, quo fiſcus tacitam hypothecam habet, & præfertur cæteris creditoribus chirographariis, & hypothecariis: Sed in titulo, l. de iure fiſci, cætera iura, & fiſci priuilegia explicari. Ipſe autem Schifor arbitratur, in titulo de priuilegio fiſci, tractari tanctùm de illo fiſci iure, quo omnibus creditoribus chirographariis potior eſt; quamuis l. 4. & 6. cum tractent de tacito pignoris iure, potius referri debuiſſent ad titul. C in quibus cauſis pignus tasitè contrah. Et hactenus de ſecunda hac obſeruatione, non otiosè (vt dixi) ſed neceſſariò, atque ideò premiſſa, quod ad explicationem dictæ l. pecunia, admodum conducat, vt dignoſci valeat, an ex priuilegio fiſci, quo inter omnes creditores perſonales primum locum obtinet; lex ipſa procedat; an verò ex iure communi, quo qui prior eſi in temporis conſtitutione, idem in pignoris perſecutione potior eſt, idque in fiſco ex legis beneficio, ex quo tacitam in omnibus bonis debitoris habet hypothecam, & præfertur ex tempote.

Tertiò præterea obſeruandum, atque conſtituendum erit, tacitam hypothecam appellari, quæ ſine verbis contrahentium à lege inducitur, vt in l. item quia, ff. de pactis, & toto titulo, ff. & C. in quibus cauſis pignus vel hypothe. tac. contrah. Baldus, in l. prima, num. 11. verſ. quoddam eſt priuilegium, C. de priuilegio dotis, Cardinalis Franciſcus Mantica, de tacitis & ambig. conuent. l. 11. t. 11. n. 1. fol. 592. Et hæc tacita hypotheca inducitur à lege, non ſolum communi ſed etiam municipali, vt per Caſtrenſem, Pariſium, & Neguſantium, cum quibus Mantica ipſe, dict. tit. 11. num. 2. Et dicitur vera, non ficta; vt per eundem Pariſium, & Neguſant. cum quibus etiam Mantica. vbi ſupra num. 8. & regalariter eundem habet effectum, quem habet expreſſa: Romanus, Alexand. & Neguſant. quos idem Mantica retulit dicto tit. 11. n. 9. Couarru. pract. cap. 29. n. 4. Flores Diaz de Mena, variarum lib. 1. quæſt. 6. §. 3. n. 33. D. Felicianus, de cenſibus, lib. 3. cap. 5. numer. 8. & 9. idcirco, excuſ. ſio bonorum principalis debitoris eſt neceſſaria, ſicut eſt in expreſſa: l. moſ chis, & ibi notat Gloſſa, in verbo, conueniri, ff. de iure fiſci Bartol. Bald. Romanus, Ioannes de Platea, Craueta, Alexand. Cephalus, & alij, cum quibus Mantica, dict. tit 11. n. 11. Et bona etiam futura in hac tacita hypotheca comprehenduntur, quia ſimiliter in expreſſa continentur, l. vltima, C. quæ res pign. oblig Gloſſ. & per Man. ticam, lib. 11. d. tit. 11. numer. 13. Petrum Surdum, in conſ. 4. n. 21. & 22. lib. 1. Gratianum, deciſ. 17. n. 18. tacitam autem hypothecam à iure inductam habent fiſcus, vxor pro dote, & aliæ perſonæ, de quibus per Flores Diaz de Mena, variarum, lib. 1. quæſt. 6. §. 3. n. 4. & ſequent. Mantica, de tacitis & ambig. conuen. lib. 11. tit. 18. Atque ita, licet fiſcus vtatur, regulariter iure priuatorum, niſi in eo aliud quàm in priuatis ſpecialiter ſit conſtitutum, plura tamen priuilegia fiſci eidem conceſſa ſunt propter publicas neceſſitates, quas pro bono publico ſubire ei neceſſe eſt, ſicuti Cardinalis ipſe Mantica d. tit. 18. n. 2. & 3. ſingulariter adnotauit. Inter cætera auterm tacitæ hypothecæ priuilegium ei indultum eſt, l. 2. & 3. C. de priuilegio fiſci, l. 2. C. in quibus cauſ. pign. vel hypothe. tacit. contrah. l. aufertur, §. fiſcus, ff de iure fiſci. Et latè explicauit Mantica, lib. 11. d. tit. 18 per totum. Et vide tit. 25. per totum, folio 641. Vbi latè agit, quando fiſcus in hypotheca anterioribus creditoribus potior habeatur, Et iunge Flores Diaz de Mena, dicta quæſt. 6. § 3. fere per totum, Barboſam. ſecunda parte, l. primæ, ff. ſoluto matrimonio. D. Felicianum, lib. 3. de cenſib. cap. 5. n. 12. & 13. Et hæc etiam non otiosè, ſed neceſſariò præmiſſa, quò diſtinctùs, & clariùs percipiantur ea, quæ inferioribus obſeruationibus traduntur.

Rurſus & quartò obſeruandum eſt, circa explicationem totius huiuſce materiæ, & pro vera reſolutione eorum omnium, quæ adnotantur inferiùs, neceſſariò inſiſtendum in vno, in quo maiori ex parte omnes Interpretes non inſiſtunt; ſed abſque vitio prætermitti non potuit, vtpotè cum aliàs dilucidè explicari non valeant dubia omnia, quæ eidemmet Interpretes excitarunt communiter; vtrum videlicet deciſ textus in d.l. pecunia, C. de priuilegio fiſci, propter quam fiſcus creditor pecunias alteri creditori ſolutas reuocare, & condicere poteſt; ſpeciale fiſci priuilegium contineat, & in quo ſpecialitas hæc conſiſtat. An vero iure communi aliorum creditorum fiſcus vtatur. Et quidem, ſi huc v: que Scribentes omnes originaliter, & attentè prælegeris, tres inuenies principales eorundem ſententias, & opiniones.

Primò namque arbitrantur nonnulli, illam conſtitutionem ſolum obtinere in fauorem fiſci, & in eo eſſe ſpecialem, & conſequenter admittendam non eſſe in fauorem aliorum creditorum quoruncunque, etiam quibus hypotheca cum priuilegio prælationis competit. Et iſtam partem tenuerunt Doctores illi antiqui quos recenſet Præſes Couar. pract. cap. 29. n. 1. Qui quamuis dubitabilem articulum agnoſcat, concludit; quod fortaſſis in fiſco eſt ſpecialis deciſio textus, in d.l. pecunia. Et alios huiuſce partis Authores adducit Barboſa, ſexta parte, d.l. primæ, ſub n. 23. verſ. Primus eſt. Qui etiam non remanet firmiter in opinione contraria, quod non ſit ſpeciale in fiſco; cùm ad finem num. 24. dixerit, quod admiſſa opinione, quod d.l. pecunia, procedat ſpecialiter in fiſco, &c. Et id ipſum, quod ſcilicet ſpeciale fiſci priuilegium contineat ille textus: obſeruarunt Ioannes Cæphalus, Iacobus Menochius, Marc. Anton. Peregrinus, Marc. Anton. Eugen. D. Franciſcus Alfaro, Alexander Trentacinquius, & alij quamplures, qui inferius obſeruatione 9. principali commemorantur, ne ibi dicenda repetantur, aut tranſcribantur hoc loco, quamuis admodum præfatum ſic præmittere, & in memoriam reuocare, omnino neceſſarium fuerit. Et iuxta hanc primam opinionem planè procedit textus, in ipſa l. pecunia, dum dicit, Extraordinario iure, & in l Titius, 21. ff. de iure fiſci, ibi; Fiſcus iure ſuo abſtulit mihi pecuniam. Ponderando verbum illud, iure, ſuo, quod ius ſuum & proprium, & ſpeciale fiſci ſignificat.

Alij verò alia in ſententia & opinione fuerunt, quæ (vt ego conſidero) dupliciter accipi, atque intelligi poteſt. Primò quod in fiſco ſpeciale ſit priuilegium dictæ l. pecunia. Cæterum quod etiam communicetur, & competat cuicunque creditori, qui priuilegium prælationis, & hypothecam ſimul habeat, & hanc opinionem maiori ex parte omnes Interpretes admittunt, & in dote practicant deciſionem legis eiuſdem, vt etiam inferius videbitur obſeruatione 9. principali. Secundò accipi poteſt, quod in fiſco ideo ſpeciale priuilegium conſiderari non valeat, quod alij creditori cuicunque priori, hypothecam, & priuilegium prælationis habenti, id ipſum conceſſum fuerit; quamuis negari non poſſit, quin reſpectu aliorum creditorum, non habentium prælationem, ius ſpeciale ſit.

Fuerunt denique & tertio loco alia in ſententia permulti alij iuris Interpretes; & ij quidem nec in fiſco, nec in alio creditore priuilegium prælationis, & hypothecam habente, ſpeciale aliquod ius in propoſito ſtatuunt; imo textum, in dict. l. pecunia, generaliter procedere in eo, qui ratione hypothecæ, vel ratione priuilegij perſonalis erat præferendus aliis; conſtanter aſſeuerarunt. Et hos retulerunt, & ſequuti ſunt Benuenutus Stracha, Matienzus, Vrſillus, Barboſa, Felicianus de Solis. Surdus, Trentacinquius, & alij quamplures, qui à me commemorandi ſunt infrà, obſeruation. 10. principali, vbi & dicta obſeruatione nona, latius agendum eſt de eiſdem.

Ego verò, vt vlterius progrediar, & hactenus dictis adiiciam nonnulla, obſeruandum, atque conſtituendum duxi, textum in d.l. pecunia, ad eum modum reduci, atque intelligi poſſe. Primò, quod ipſius deciſio inter chirographarios creditores (qui perſonales dicuntur) locum non obtineat, nec poſſit creditor perſonalis prior agere ad pecuniam poſteriori creditori à debitore ſolutam; fiſcus tamen creditor prior ſpeciali iure agit, quia inter omnes creditores perſonales primum locum obtinet, & priuilegium, vt ſuprà dixi obſeruatione 2. principali. Et ita tenendo, facili negotio explicantur verba illa, extraordinario iure, quæ in d.l. pecunia, inueniuntur; & verba illa d.l. Titius: fiſcus iure ſuo abſtulit mihi pecuniam.

Nec obſtat, ſi dixeris, quod fiſcus ſemper ſit hypothecarius creditor, atque ita ex iure communi, atque ex hypotheca magis, quam ex priuilegio in actione perſonali id ius obtineat. Quoniam reſpondetur, ius prælationis interdum in fiſco comitari tacitam hypothecam, interdum verò abſque illa reperiri; & longe inter ſe differre tacitam hypothecam, & priuilegium præfatum, quo fiſcus inter omnes creditores perſonales primum locum obtinet, & de quo in titulo de priuilegio fiſci tractatur; ſic ſanè ex priuilegio in actione perſonali ius illud conceditur in d.l. pecunia, fiſco, & in l. Titius, prout ſuprà obſeruaui ſub n. 59. in verſ. hactenus Iacobus Cuiacius. Nec ius hypothecæ conſideratur, quo ex vi tacitæ ipſius hypothecæ in bonis debitoris præfertur ex iure communi, quo qui tempore prior, eſt, idem in pignoris perſecutione potior eſt. Sed potius dictum priuilegium, quo fiſcus primum locum obtinet, vt dictum eſt. Et ita poteſt etiam intelligi textus in d.l. Titius. Quoniam verba illa, iure ſuo Maximam conſonantiam habent cum verbis illis, extraordinario iure: ſuo ſcilicet, aut extraordinario, ideſt proprio, particulari, & ſpeciali iure. Idque iuxta intellectum prædictum, quo fiſcus priuilegium habet in actione perſonali.

Secundò deinde conſtituto, quod licet inter creditores priuilegiarios non ſit locus deciſioni textus, in d.l. pecunia, quia vnus priuilegiarius alij priuilegiario non anteponitur, ſed melior eſt conditio occupantis, ideſt, eius, qui prius ſuum recepit, vt ſuprà notaui obſeruatione ſecunda principali, ex Cuiacij reſolutione, Et tenet in terminis Matienzus, in l. 7. t. 16. gloſſa 5. n. 14. lib. 5. fiſcus tamen iure ſuo, aut extraordinario iure ſpeciali reuocat pecuniam poſteriori creditori ſolutam. Et conuenit hic intellectus dicto titulo de priuilegio fiſci, prout nunc dicebam, & ſub dicto numero 59.

Tertiò deinde conſtituo, iuxta tertiam opinionem relatam ſupra, in verſic. fuerunt denique, aliter intelligi poſſe textum, in dicta l. pecuniæ, & in d.l. Titius. Quod ſcilicet ſpeciale ius, aut priuilegium hac in re conſtitutum non fuerit fauore fiſci, ſed iure communi aliorum creditorum, ideſt, hypothecæ habita ratione prioritatis temporis, fiſcus metipſe vtatur. Et ita renen do non obſtant verba illa, extraordinario iure, quia non eò pertinent, vt intelligamus, fiſcum ſpeciale ius in eo obtinere, ſed vt neceſſe non ſit, fiſcum ipſum ſolutam pecuniam per actionem perſequi, ſed cognitione præſidis, aut procuratoris, ex iuſta cauſa, putà, ſi debitor ſoluendo non ſit, vt inferius dicetur. Atque ita extraordinarium ius vocatur illud, quod in cognitione Præſidis, aut Prætoris verſatur; ſicuti explicauit Schifor Geriſiles, ad Anton. Fabrum, tractatu 8. quæſt. 8. col. 2. fol. 64. Vltra quem & cæteros hactenus, Scribentes, animaduerto, ita etiam explicari poſſe tex. in d.l. 21. ff. de iure fiſci. Fiſcus iure ſue abſtulit mihi pecuniam. Iure ſuo, ideſt, extrardinario ilio iure, de quo in dict. l. pecunia. Atque ita, verba ilia magis referuntur ad modum auferendi, quam ad ipſum actum, aut effectum auferendi. Nec inducunt ius ſpeciale, aut diuerſum ab aliis creditoribus hypothecariis, ſed modum reuocandi diuerſum. Alij namque creditores reuocant iure ordinario, ſiue ordinaria via, lite, & actione. Fiſcus autem iure illo extraordinario, quod cognitione Præſidis, vel Prætoris breuiſſima & ſummariſſima perficitur. Idcirco, ponderandum eſt verbum illud, Abſtulit, quod apertè ſignificat, in cauſa fiſci reuocatoria, adeo celeriter; & de plano procedi, vt auferri potius, quam reuocari dicatur. Concluditur ergo, ſuo, & extraordinario iure dici conſiderato magis modo auferendi, quam effectu ipſo, cum etiam cæteri creditores auferant, ſed non ita celeriter. Et hic intellectus magis conuenire videntur, quam alter Barboſæ poſt Salicet. 6. part. l. primæ, ff. ſoluto matrimon. n. 23. in fine, quod ſcilicet extraordinario iure dicatur, quia fiſcus ſimpliciter contraxit cum debitore, & tamen præfertur, & reuocat ratione tacitæ hypothecæ, quæ fauore fiſci inducitur, non reſpectu aliorum creditorum, atque ita eorum reſpectu dicitur extraordinario iure niti eo caſu. Addiderim quoque vltra Barboſam ipſum & reliquos probabiliter dici poſſe, quod in d.l. pecunia. explicatum ſit vnum, quod alibi antea explicatum non erat; priuilegium ſcilicet tacitæ hypothecæ, fiſco ſpeciali iure conceſſum aliis legibus, protrahi etiam, vt ex tacita ipſa hypotheca, à lege inducta, reuocare poſſit pecuniam, poſteriori creditori ſolutam. Idque iuridica ratione, cum (vt dixi ſuprà, obſeruatione 3. principali) tacita hypotheca à lege inducta, eundem, quem expreſſa. operetur effectum. Et iuxta iſtum intellectum, reſpectu aliorum creditorum, non dicitur, vt fiſcum iure extraordinario, ſed potius iure ordinario aliorum creditorum, qui per expreſſam hypothecam priorem reuocant poſteriori ſolutum quamuis ſpecialitas ſit in inducenda dicta tacita hypotheca in fiſco, qui ſimpliciter cum aliquo contraxit; cum ea reſpectu aliorum creditorum non inducatur; vt dixit Barboſa, Extraordinarium itaque ius illud cognitione Præſidis, aut Prætoris verſatur, vt dixi. Denique, iuxta iſtum intellectum, non modo ſpeciale aliquod ius conſideratur in fiſco, in dict, l. pecunia; ſed potius dubitabatur, vtrum in fiſco virtute tacitæ hypothecæ, à lege inductæ ſeruari deberet id, quod in aliis creditoribus ſtatutum eſt in finali §. & ſi præfatam, verſicul. ſin vero hæredes res hæreditarias, C. de iure deliberandi. Et tamen in fiſco ita ſtatuitur, prout ibi dicitur, quia tacita hypotheca eundem operatur effectum, quem expreſſa. Et hactenus de quarta obſeruatione principali in hac materia, qua (vt vides) accuratè agitur de intellectu, & interpretatione textus, in dicta pecunia, & in dicta l. Titius, & inferius etiam obſeruat. 10. principali, vbi vide omnino.

Quinto deinde & principaliter in eadem materia conſtituo, certiſſimi iuris eſſe, inter creditores perſonales, qui priuilegium non habeant, prælationem non dari, ſed omnes ſimul concurrere, ita vt ſi debitor ſoluendo omnino non ſit, omnes faciant partem per concurſum, & ſolutio fiat pro rata eius, quod cuique debetur; ſicque vnus alteri non præfertur ob prioritatem temporis, l. procuratoris, §. ſi plures, cum l. ſeq. ff. de tributo. actione, l. 11. titulo 14. partita 5. & l. 9. titulo 15. eadem part. Matienzus, in l. 7. titulo 16. gloſſa 6. numero 15. Ioannes Gutierrez, practicarum, lib. 3. quæſtione 101. ex numero 7. Flores Diaz de Mena, variarum lib. 1. quæſt. . 6. articulo, & §. 3. num. 39. Pater Molina, tom. 2. de iuſti; & iure disput 536. fol. 1792. Indèque & conſequenter, ſolutio facta à communi debitore vni ex creditoribus perſonalibus, qui fuit diligens, non retractabitur per alium creditorem, qui fuit negligens in petendo debitum; vigilantibus enim, & non dormientibus ſcriptum eſt ius commune, l. ſi pupillus, ff. quæ in fraudem creditorum. Et ex pluribus creditoribus vnius debitoris, ille eſt potior, cui primò ſolutum fuit. 1. ſi non expedierit §. primo, de bonis authoritate iudic. poſſidend. l. qui autem, §- ſciendum, l. ſi pupillus, ff. quæ in fraudem creditorum. Atque ita creditor perſonalis, etiam prior tempore, non poteſt condicere, nec auocare ſolutum poſteriori, etiam ſi creditor ipſe tempore ſolutionis ſciuerit debitorem habere alios creditores perſonales, & eum non eſſe ſoluendo omnibus, aut foro cedere velit vt probat textus, in dicto §. ſciendum,& 6. in dicta l. ſi pupillus. Sin verò omnibus inſtantibus, quibuſdam in ſolutione gratificatus ſit debitor, aut per vim extorſerit: vel creditores, aut vnus eorum poſſeſſionem accepiſſet ex primo decreto; tunc ſanè ſolutio cenſetur facta in fraudem creditorum, & ſic ſolutam reuocatur ab aliis creditoribus pro rata. Ita ſanè deducitur ex iuribus pręcitatis expreſſim, & poſt alios quamplurimos Authores obſeruarunt Afflictis, in deciſion. 190. num. 5. Et ibidem Vrſillus in addit. numer primo, & 3. &7. vbi omnes ſuperiores doctrinas complectitur: Ioannes Gutierrez, pract. lib. 3. quæſt. 101. num. 7. ex verſiculo, Amaalas vegadas, & num. 11. Barboſa, 6. parte, l. primæ, ff. ſoluto matrimonio 22. Andr. Fachineus, controu. iur. lib. 12. cap. 53. verſiculo, iſtis non obſtantibus. vincent. Carocius, (qui omnia ſuperiora proſequitur) deciſion. ſeu caſu 109. ex numer. 23. vſque ad numer. 31. Matienzus, in l. 7. titul. 16. lib. 5. gloſſa 5. numer 5. verſiculo ſi autem debitor. Petrus Surdus, in conſ. 4. num. 11. libro primo, D. Franciſcus de Alfaro de officio fiſcalis, & priuilegiis fiſci, gloſſa 16. priuilegio 40. Schifor Geriſiles, ad Anton. Fabrum, libro primo, tractatu 8. quæſt. 5. per totam, fol. 61. Flores Diaz de Mena, dicta q. 6. §. & articulo primo, num 2. 3. 4. & 5. Vbi inquit limitari etiam præfatam concluſionem inter mercatores in actione tributoria, in qua creditor, qui exegit debitum, tenetur communicare pro rata aliis creditoribus mercatoribus; per text in l. ſi procurator, §. ſed ſi plures, cum duabus ll. ſeq. ff. de tribut. action. Caſtrenſem, & Benuenutum, ibi relatos: Cardinalis Dominicus Thuſcus practicarum tom. 2. litera C. concluſione 565. fol. 382. Et ad hæc in effectu reducuntur dictarum legum partitæ deciſiones, nam in dicta l. 11. tit. 14. partita 5. expreſsè ſtatuitur, quod ſi ſunt plures creditores, & bona debitoris non ſufficiunt, debitùmque eſt perſonale, tunc ex pluribus creditoribus perſonalibus primò ſatisfit ei, qui prius pro ſe ſententiam reportauit, licet in tempore fuerit poſterior; ſicuti ex lege ipſa deduxit Matienzus, in dicta l. 7. tit. 16. gloſſa 5. numer. 15. verſ & ſimiliter. Qui addit, idem eſſe, ſi prius petierit executionem ſententiæ, quæ pro omnibus lata fuit, is enim aliis præferri debuit, atque ſententiæ, vel executionis tempus inſpici prout ibi comprobat. Sed ſi plures vno tempore ſententiam reportauerunt, diuiditur inter eos, conſiderata cuiuſlibet quantitate, nec tenentur aliis, etiam prioribus communicare; prout in fecunda fui parte eadem lex partitæ decidit, & in dict. l. 9. tit. 15. partita 5. expreſſim confirmatur deciſio dict. l. qui autem, §. ſciendum, ff. quæ in fraudem creditorum. Videlicet, quod vni ex creditoribus ante executionem. hoc eſt, antequam bona poſſideantur per creditores, vel per aliquem eorum, vel ante ceſſionem debitor vltimo creditori ſoluit, non teneri creditorem aliis contribuere, ſed ſi poſt ſoluit, locum eſſe contributioni.

Sextò & principaliter conſeruandum, atque conſtituendum erit, creditores nonnullos in iure noſtro priuilegium obtinere in actione perſonali, prout eos latè commemorat Blazius Flores Diaz de Mena, variarum lib. primo,. quæſt. 6. articulo, & §. 3. num. 23. & 24. & 25. & ij equidem poſt hypothecarios ſequuntur, 1. ſed an hic, ff. quod cum eo, l. ex facto, in fine, ff. de peculio. Et in ipſis non ordo temporis inſpicitur, ſed cauſæ, l. priuilegia, ff. de priuilegiis creditorum. Et ſi eiuſdem tituli fuerunt, concurrunt ſimul, licet diuerſitas temporis in eis fuerit, dicta l. priuilegia, & dicta l. 11. tit. 15. part. 5. priuilegiarij etiam diuerſorum titulorum ſimul admittuntur niſi quibuſdam in caſibus, de quibus per Matienzum; qui ita notauit in dicta l. 7. gloſſa 5. numer. 13. Flores Diaz, dicta quæſtione 6. §. & articulo 3. numer. 38. folio 63. atque ita regulatiter vnus alteri non anteponitur, ſed melior eſt conditio eius, & qui prius ſuum recepit, qui ſibi vigilauit; ſicuti ex Iacobo Cuiacio, ad titul. C. de priuilegio fiſci, adnotaui ſuprà, obſeruatione 2. principali. Et idcirco, inter priuilegiarios creditores non eſſe locum deciſioni d.l. pecunia, & conſequenter, priorem non auocare poſteriori ſolutum à debitore, etiam minus priuilegiato; vt per Blazium Flores Diaz de Mena, dicta quæſt. 6. & dict. §. 3. n. 66. fol. 54.

Sed vtrum creditor prior habens priuilegium abſque prælatione in actione perſonali, agere poſſit ad pecuniam poſteriori creditori ſolutam, qui tamen ſolam perſonalem non priuilegiatam habeat; dubitarunt Interpretes noſtri, & quidem, quod ille, qui tantum ratione priuilegiarij inter perſonales eſt potior, etiam reuocet, iuxta terminos dict. l. pecunia: obſeruarunt. Gloſſa, Caſtrenſis, Salicerus, Angelus, Romanus, Iaſon, Cephalus, & Gregorius Lopez, quos refert, & ita tuetur conſtanter Barboſa, dicta 6. parte, l. primæ, ff. ſoluto matrimonio, num, 21. & 22. vbi concludit, quod deciſum in fiſco, ea in lege habet etiam locum priori ratione priuilegij inter perſonales. Et id ipſum ſequuntur Thuſcus, tom. 2. littera C. concluſione 565. in fine, fol. 382. Vincentius Carocius, caſu 109. numer. 18. qui adiicit vnum, ſuperioribus contrarium, & non verum, videlicet quòd magis priuilegiatus agit reuocatorio contra minùs priuilegiatum, etiamſi iam ſolutum fuerit, & citat Gloſſam, & Iaſonem, ſic tenentes.

Cæterùm contrariam ſententiam, immo quod reſponſum Imperatoris, in dicta l. pecunia, non habeat locum in priore creditore priuilegiato quoad actionem perſonalem tantum, qui tamen non habeat hypothecæ ius, nec priuilegium; contra Capicium defendit Couarruu. practicarum, cap. 29. n. 2. & cum Matienzo ſequitur Ioannes Gutierrez practicarum, lib. 3. dict. quæſtion. 101. numer. 3. Alexander Trentacinquius, variarum lib. 1. titul. de iure fiſci, reſolutione 7. num. 19. qui credit, hanc opinionem veriorem, cùm ratio auocationis pecuniæ à ſecundo creditore, cui facta fuit ſolutio, fundetur in hypotheca, & in priuilegio prælationis, quod deficit ei, qui ſolam perſonalem, etiam priuilegiatam obtinet: Blazius Flores Diaz de Mena, dicta quæſt. 9. & §. ſeu articulo 5. n. 6. vbi inquit, hanc opinionem eſſe tenendam omnino, quod ſcilicet, ſi creditores habentes perſonales, ſint priuilegiati in ipſis actionibus Perſonalibus, aut aliquis ſit priuilegiatus, non poteſt creditor priuilegiatus auocare ſoluta creditori non priuilegiato habenti ſolùm actionem perſonalem, vel alteri minus priuilegiato. Et reddit rationem, nam iſte non habet hypothecam, vnde non poteſt agere hypothecariâ contra tertium poſſeſſorem, qui bona fide proceſſit, argumento l. ſi à debitore, ff. que in fraudem creditorum. Et inquit, quod textus, in l. ex facto, §. finali, ff. de peculio, & in l. ſed an hic, ff. quod cum eo. non probant contrariam ſententiam, prout ibi oſtendit: & num. 7. & 8. limitat duobus modis, vt procedat ſcilicet Didaci Couarruu. ſententia, quam defendit aduerſus Capicium, quando creditor exigit bona fide; ſecus verò ſi malam fidem habebat, aut ſi creditor eſſet ex cauſa oneroſa, ſecus verò ſi ex cauſa lucratiua, vt latiùs ibi.

Ego verò vt in propoſito articulo ſententiam meam interponam, exiſtimo equidem, inter priuilegiatos in actionibus perſonalibus, locum non eſſe deciſioni textus, in dicta l. pecunia. Etiam ſi alter eſſet minus priuilegiatus, prout Blazius Flores Diaz obſeruat. Quoniam vnus alteri non anteponitur regulariter, ſicuti ex Cuiacio tradidi ſuprà, obſeruatione 2. principali. Quicquid Carocius, dicto caſu 109. num. 18. aliter contendat.

Deinde, Capicij, Barboſæ, & ſequacium ſententiam obtinere non poſſe vllo pacto; nam ſi textus, in præcitata l. pecunia, loqueretur in fiſco actionem priuilegiatam perſonalem habente, & ita intelligatur; proculdubio ius illud non poſſet ad alios priuilegiatos extendi, cum ſpeciali fiſci fauore, & priuilegio fuerit conceſſum, prout textus denotat non obſcurè, & ita in eo conſiſteret fiſci ſpecialitas (ſi is intellectus admitteretur,) nec alteri, etiam in actione perſonali priuilegiato competeret. Si verò admittamus, textum eundem loqui in creditore, priuilegium prælationis, & hypothecam habente, nequaquam ad creditorem admittimus, textum ipſum procedere etiam in eoque: quo intellectu magis admiſſo, Capicium improbat Dida. Couarru. dict. cap. 29. num. 9. Quod ſi admittimus, textum ipſum procedere etiam in eo, qui hypothecam tantùm habet abſque priuilegio prælationis; adhuc militat ratio illa, quam dicto num. 6. Blazius Flores adduxit. Nec admiſſa ſententia ea (quam admittit, & conſtanter defendit idem Barboſa) improbari potuit per eum Didac. ipſe. Vtcunque igitur ſit, Didaci eiuſdem placitum verius arbitror. Et hactenus de ſexta obſeruatione principali in hac materia.

Septimo deinde obſeruandum, atque conſtituendum erit, in hac eadem, qua verſamur, materia, omnino recurrendum ad doctrinam, & theoricam Bartoli, in dicta l. pupillus, ff. que in fraudem creditori, atque in ea inſiſtendum, vtpotè cum plenè tradiderit ibi, an creditor anterior poſſit reuocare pecuniam, vel rem, aut ſpeciem poſteriori creditori datam in ſolutum; & retulerit diſtinctionem Iacobi de Are. Quibus conſonat reſolutio Ioannis Andr. in addition. ad Speculatorem, in titulo de obligation. & ſolut. in rubrica, in verſiculo, nunc videamus. Et quidem præmittendos duos caſus, qui abſque dubio procedunt. Primus eſt, quando res illæ datæ in ſolutum, extant penes creditores. Secundus caſus eſt, quando pecunia etiam extat ſoluta. Atque ita dubium verſatur præcipuè, quando pecunia non extat, ſed conſumpta fuit bona fide; nam ſi mala fide recuperata, & conſumpta fuerit, perinde habetur, ac ſi extaret, vt ſtatim dicetur obſeruatione 10. principali. Cum itaque res, aut ſpecies datæ in ſolutum, extant penes creditores, dubium non eſt, quin poſſint auocari per hypothecariam, l. fi fundus, §, in venditione, ff. de pignoribus, l. ſi cum venditor, 66. ff. de euictionibus, l. finali, §. & præfatam, verſic. ſin vero hæredes, C. de iure deliberand. Qui tamen tex. in dubium vertitur, an virgeat iſto caſu, quamuis eum expendar Barborſa, ſtatim commemorandus. Aut non extant, & ſi quidem dolo deſiit poſſidere, pro poſſeſſore habetur, & conueniri poteſt, ac ſi poſsideret, l. is qui dolo, ff. de rei vendicatione, l. ſi fundus, 16. §. in vendicatione: Aut ſine dolo, vt quia bona fide in tertium alienauerit, & tunc quidem ipſe creditor conueniri non poteſt, cum neque poſſideat, neque dolo eam deſierit poſſidere. Vnde neceſſariò conuenientius eſt ille, qui rem hypothecatam poſſidet, quia ad eum tranſit res ipſa cum ſua cauſa, cap. ex literis, de pignoribus, l. prima, ff. de diſtraction. pignorum. Et poſt Bartol. & Angelum, ita notauit Barboſa, qui ſtatim commemoratur. Si verò res ſit conſumpta, vel perempta, & ita ſine. dolo eius non extet, vel etiam fuit præſcripta per poſſeſſorem bonæ fidei, ita vt ab eo auocari non poſſit, tunc quidem conueniri non poterit, niſi in ſubſidium in eo, quod ſibi remanſiſſet vltra ſuum creditum, nam ad pretium inde redactum non teneretur, niſi creditor eſſet ex cauſa lucratiua, quo caſu ab eo repeti poſſet ex æquitate, l. ſi me & Titium, ff. ſi certum petatur. Ita ſanè poſt Bartol. Bald. Salicet. Fulgoſium, Alexand. Caſtrenſem, Hieronymum Gabrielem, & Neguſantium tradit Marc. Anton. Peregrinus, de iure fiſci, lib. 6. tit. 6. num 8. fol. 138. qui ſubdit, ſuperiora locum habere in creditore priuilegiato, putà pro dote anteriori. Ita quoque poſt alios Authores in vxore creditore mariti pro dote, eruditè obſeruauit Barboſa, ſexta parte, dictæ l. primæ, ff. ſoluto matrimonio, num. 18. & 19. per totum, folio 500. vbi obiectioni cuidam ſatisfacit concludenter. Superiora etiam omnia ita reſoluit, & longa ſerie proſequitur Vincentius Carocius deciſion. ſeu caſu 109. ex num. 1. vſque ad numerum 19. vbi vide omninò, quando quis videatur dolo deſinere poſſidere, &, qua actione conueniatur, & an prima citatio ſufficiat. Conuenit etiam prædictis, ſed non ita ex propoſito ea explicat Petrus Surdus, in conſ. 4. num. 16. lib. 1. Cardinalis Thuſcus, practicarum, concluſion. iuris, tom. 2. littera C. concluſione 565. num. 6. folio 386. Gomez de Leon. in reſponſo 86. num. 2. & 3. vbi inquit, quod propoſita reſolutio, quod bona debitoris tradita ſecundo creditori, reuocantur à primo, ſi ea poſſideat, vel dolo deſiit poſſidere; procedit etiamſi adiudicatio eorum facta fuiſſet ſecundo creditori per Iudicem, nam adhuc quatenus extarent, reuocari deberet adiudicario, hypothecaria actione. Et ad hæc in effectu reducuntur quæſtiones omnes illæ, quas remiſſiuè excitauit Velazquez Auendañus, in l. Tauri, 32. gloſſa 1. num. 9. per totum.

Quoad ſecundum verò caſum, quando ſcilicet pecunia extat, id ipſum ſtatuunt præcitati Authores, vt indiſtinctè auocari poſſit pecunia extans, poſteriori creditori per debitorem ſoluta. Et idem aſſerunt, quando pecunia non extat, ſed tamen mala fide conſumpta eſt per creditorem poſteriorem. Atque ita dubium præcipuum Interpretum noſtrorum verſatur, quando pecunia bona fide conſumpta fuerit, vt ſtatim videbitur obſeruatione 9. & 10. principali. Nam in extante reuocationem vnanimiter iidem Authores concedunt creditori hypothecario anteriori, nec diſtinguunt fiſci cauſam, & ius, à iure aliorum creditorum hypothecariorum quoad pecuniam extantem. Ita ſanè colligitur ex ipſis ſuprà commemoratis Authoribus. Et cum aliis tradiderunt Ioannes Gutierrez, practicarum, lib. 3. quæſt. 101. num. 12. Petrus Surdus, dicto conſil. 4. num. 43. & num, 44. in verſiculo, vbi inquit, & num. 47. ibi, Et non minus conueniri poteſt, quam ſi pecuniæ extarent, & iterum ſub eodem numero, in illis verbis, ſecus, quando pecunia extat, vel fingitur extare. Alexander Trentacinquius, variarum, lib. 1. refolut. 7. num. 5. & duobus ſeq. Barboſ. 7. part. dictæ l. primæ, num. 23. in fine. in verſicul tota igitur dubitatio. Flores Diaz de Mena, variarum, lib. 1. d. quæſt. 6. §. & artic. 1. num. 9. ibi, Et ſi extant, non eſt dubium, & ibi & ij omnes ſecurè exiſtimant, pecuniam extantem cadere in obligatione generali bonorum, de quo non eſt dubitandum.

Pecunia autem, etiam conſumpta, dicitur extare, quando creditor præſtitit cautionem de teſtituendo potiori, quia tunc ratione cautionis conuenitur creditor, ac ſi ei nulla fuiſſet facta ſolutio; ſicuti poſt Caſtrenſem reſoluit Benuenutus Stracha, in tractatu de. decoctoribus, vltima parte, num. 34. & 35. Barboſa, poſt eundem Caſtrenſem, & Salicet. dict. 6. parte, legis primæ, ſub num. 23. in verſiculo, & idem erit, ſi præſtet cautionem. Vincentius de Franchis, deciſ. 75. num. 9. Aloiſius de Leo, in dicta l. pecunia, C. de priuilegio fiſc. num. 2. & 3. Ioſephus Ludouic. deciſione Peruſina, 45. num. 20. ibi: Quia Reuerendiſſimus Recuperatus, tunc temporis Peruſiæ gubernator; in publica audientia decreuit, pecunias dictæ aſſecurationis exigi per dictos Rodulphum, & Vincentium, eáſque retineri per eos, donec cauſa expediretur, ſine præiudicio iurium ambarum partium, adeo quod verſamur citra omnem dubitationem, cum conditionaliter prædicti habuerint, dictas pecunias & c. Alexander Trentacinq. d reſolutione 7. n. 10. qui inquit ita deciſum per ſacrum Conſilium, vt reſtatur Vincentius de Anna. in ſingulari 537. & num. 11. ſubdit, id ipſum procedere, quando pecunia peruenta ex arrendamento, datur ad cautelam fideiuſſori. quia tunc non dicitur conſumpta, ſed extare, & quod ita etiam fuit per ſacrum Conſilium deciſum, vt reſtatur Ioannes Vincentius de Anna, in ſingulari 538.

Octauo deinde obſeruandum, atque conſtituendum eſt generaliter, quod in omnibus caſibus, in quibus creditor prior agere poteſt contra poſteriorem creditorem, cui fuit ſoluta pecunia, le res data in ſolutum, de quibus ſuprà, & ſtatim obſeruatione 9. & 10. principali, in iis omnibus locum obtinebit deciſio textus, in dicta l. pecunia, & eius priuilegium, ſiue, poſterior ille creditor, cui eſt ſoluta pecunia, & ab eo bona fide conſumpta, ſit creditor ex cauſa oneroſa, ſiue ex cauſa lucratiua; nam etiam contra creditorem ex cauſa oneroſa reuocatio conceditur creditori priori, nec admittitur differentia lucratiuæ, & oneroſæ cauſæ. Sic ſanè aſſeuerauit Didacus Couarruuias, practicarum, dicto cap. 29. n. 3. & rectiſſmè improbauit Ioan. Fabrum, qui deciſionem textus, in d.l. pecunia. reſtrinxit ad ſecundum creditorem ex cauſa lucratiua, & aduerſus creditorem, qui poſterior eſt, & pecuniam ſibi ſolutam titulo & cauſa oneroſa, bona fide conſumpſit, fiſcum, nec priorem creditorem, vtcumque priuilegium habentem, agere poſſe, defendit. Et ſubſcripſerunt Grammaticus, Alciatus, Cæphalus, Menochius, & Petrus Surdus, quos commemorauit Barboſa, dicta ſexta parte, l. 1. ff. ſoluto matrimonio, num. 24. in principio, vbi ab eorum ſententia iuridicè receſſit, & Didaci Couarr. opinionem, ſine dubio veriorem eſſe aſſeuerauit. Adiecit etiam quod opinio Fabri tantum admitti poteſt, quando omnes creditores ſunt pares, & in eorum fraudem facta fuit alienatio, tunc enim obſeruabitur diſtinctio l. penultimæ, C. de reuocand. his, quæ in fraud. creditor. Didac. etiam eundem Couarr. ſequuti fuere Ioannes Gutier. practicarum, lib. 3. quæst. 101. num, 4. Velazquez Auendañus, in dicta l. 32. Tauri, gloſſa 1. num. 7. in fine. Marc. Anton. Peregrinus, de iure fiſci, lib. 6. tit. 1. n. 8. ad finem, verſiculo, quare fiſci. Qui rectè conſiderat, quod iura omnia, quæ in hac materia loquuntur, & maximè textus, in præcitata l. pecunia, indiſtinctè loquuntur, nec conſtituunt differentiam; an creditor ſit ex cauſa & oneroſa, vel ex cauſa lucratiua. Vincentius Carocius, dicto caſu,ſeu deciſ 109. num. 45. Florez Diaz de Mena, var: arum, lib. 1. quæſt. 6. §. & art. 1. num. 12. Vbi inquit, quod ſi. creditor, cui ſolutum eſt, fuerit creditor ex cauſa lucratiua, etiam ſi res deſiit extare, vel pecunia fuit bona fide conſumpta; ſi factus eſt locupletior, indiſtinctè reuocatur ſolutum, nec in hoc eſt ſpecialitas in dote aut fiſco, ſed cuilibet creditori priori conceditur. Quod ante dixerat poſt Tellum Fernandez, Phanucium, & Cephal Auendan. d. gloſ. 1. num. 5. quem ipſe non citat, & ij omnes vnanimiter quoque admittunt, Cæſaris conſtitutionem etiam eſſe admittendam, quoad pecuniam quæſitam à debitore, poſt obligationem cum priori creditore contractam: & tradidit ſpecificè. Couarru. dicto cap. 29. practicarum, num. 4. Alexander Trentacinquius, variarum, lib. 1. titulo de iure fiſci, reſolut. 7. num. finali. Idque certiſſimum eſt, cum hypotheca generalis, etiam tacita, futura bona debitoris complectatur, l. vltima C. quæres pignor. obligar. poſſ. l. 5 tit. 13. part. 5.

Rurſus &, nono loco obſeruandum, atque conſtituendum erit generaliter, quod in omnibus caſibus, in quibus creditor prior agere poteſt contra poſteriorem creditorem, cui fuit ſoluta pecunia, aut res tradita, & ſic reuocare ſolutum, id intelligitur, dummodo adſit iuſta cauſa, non enim indiſtinctè, etiam fiſco metipſi conceditur priuilegium illud, reuocandi, ſed ex iuſta dumtaxat cauſa (vt dixi) quam Doctores interpretantur; vbi ex debitoris inopia fiſco aut alteri, creditori prior, aliter ſatisfieri non poteſt ex bonis debitoris: fiſcus igitur & alius creditor, quantumuis priuilegiarus, eandem, iuſtam cauſam prius allegare, & probare debet, quam ad reuocarionem agat, atque ita excuſſo procedere debet, cum in ſubſidium tantum agi poſſit: quod, vtrumque poſt Bartol. Angel. Decium, Socinum, Aretinum, Alciatum, & Cephalum, rectè adnotauit. Alexan. Trentacinquius, variarum, lib. 1. titulo de iure fiſci, reſolutione 7. num. 14. ſolio 57. & cum Ioanne. Andrea, Barr. Angelo, Baptiſt. d Sancto Blaſio; Cephalo, & Menochio, Barboſa, d. 6. parte, l. primæ, ff. ſoluto matrimonio, num 22. in fine, & cum Angelo, Capicio, Gregorio Lopez, Phanucio, & Cephalo, Velaſquez Auendañus, in l. 32. Tauri, gloſſa prima, num. 10. Peregrinus; de, iure fiſci lib. 6. tit. 6. num. 8. in finalibus, verbis, Mare, Anton; Eugen. in conſ. 89. num. 8. & 10. Flores Diaz de Mena, variarum lib. 1. dict. quæſt. 6. articulo, & §. primo, num. 20. in finalibus verbis: vbi etiam inquit, quod fiſcus, non debet paſſim auocare pecuniam creditori ſolutam, ſed ex cauſa, & in ſubſidium, facta legitima excuſſione in bonis debieotis, & id ipſum obſeruatur in reuocatione alienatorum, ex edicto, Quæ in fraudem creditorum, quia non habet locum reuocatio, niſi in ſubsidium, quando alio modo creditori non poteſt eſſe, ſucccurſum. & ſic facta excuſſione, contra fraudantem, ſicuti ex multis Authoribus tradit Antonius Olibanus, in praxi, parte 2. l. 1. cap. 18. num. 26. & 27. Anton. Faber, de error. pragmaticor. lib. 1. d. cap. quinto, errore 9. fol. 138. colum. 3. in verſic. ſcio excutiendum eſſe. Vbi reddit ſingularem rationem.

Cæterum auocationem hanc, & ius reuocandi poſteriori creditori ſolutum, concedi etiam ſi debitor ſit ſoluendo & excuſſione neceſſariam non eſſe in terminis dictæ l. pecunia, aduerſus communem Scribentium ſententiam defendit Schifor de Geriſilis ad Anton. Fabrum, lib. 1. tra. 8. part. 8. quſſt. 8. ante finem, qui in quocunque creditore hypothecario, etiam prælationis priuilegium non habente id ſtatuit, & excuſſione aliqua non facta, reuocationem competere, affirmat: in quo proculdubio decipitur manifeſtè, & communis Interpretum ſententia rectius ſtatuit contrarium; idque quomodocunque accipiatur textus, in dict. l, pecunia. C. de priuilegio fiſci, Nam ſi fiſco metipſi, nonniſi ex iuſta cauſa; quam Doctores interpretantur, cum debitor ſoluendo non eſt, & ſic in ſubſidium ius reuocandi conceditur; priuatus equidem hypothecarius creditor, & alius quilibet, etiam ius prælationis haberet, non aliter reuocare poterit, nec iuſta dici poterit reuocandi cauſa adeſſe, niſi debitor ſoluendo non exiſtat, aliàs autem melioris conditionis, & magis priuilegiatus quicumque, quam fiſcus; quod verbis, & intentioni præcitatæ l. pecunia, repugnat euidenter.

Per viam tamen excipiendi, creditor quilibet poteſt pro iure ſuæ prioris hypothecæ comparere, & alium creditorem impedire, etiam non obtenta priùs ſententia contra ſuum principalem debitorem, & non facta excuſſione bonorum illius, dummodo doceat de ſuo credito, & ſua priori hypotheca; quod poſt Baldum Nouel. ſingulariter tradidit Natta, in conſ. 300. colum. 2. & 3. lib. & ſequuntur Suarez, receptarum ſententiar. verbo, creditor. relatus lib. 7. ſyntagm. commun. opinio. tit. 33. de reuocand. his, quæ in fraud. cred. num. 7. Flamin. Chartarius, deciſ. 19. num. 4.

Prætereà decimò & principaliter obſeruandum, & conſtituendum eſt, dubium præcipuum huiuſce quæſtionis, & deciſionis dictæ l. pecunia, verſari quando per debitorem pecunia poſteriori creditori fuit ſoluta, & ab eo bona fide conſumpta atque ita non extat; tunc namque inquiritur, vtrum legis illius deciſio, ſpeciale ius contineat in fiſco, an verò procedat etiam in quocunque priori creditore, qui priuilegium habeat, & præſertim in vxore, ratione dotis agente, Dum ergo quæritur, vtrum creditor prior hypothecam, & priuilegium prælationis habens, poſſit agere contra poſteriorem creditorem, cui fuit ſoluta pecunia. etiam ſi ea ſit bona fide conſumpta; animaduertendum erit, Fulgoſ. Cumanum, & Pariſium, quos retulit Couar. pract. dicto cap. 29. n. 1. per totum. Cephal. Phanucium, & Grammaticum, quos retulit Barboſa, d. 6. parte leges primæ, num. 20. ff. ſoluto matrimonio, in ea ſententia, & opinione fuiſſe, vt exiſtimarent, conſtitutionem d.l. pecunia, ſolum obtinere in fauorem fiſci, & in eo eſſe ſpeciale, nec admittendam fore in fauorem aliorum creditorum quorumcunque, etiam quibus hypotheca cum prælationis priuilegio competit, & horum ſententiæ magis accedere videtur Couarr. d. num. 1. ad finem, in verſ. fit igitur: quamuis fateatur, vidiſſe ſemel in Regio prætorio Granatenſi, Iudicum ſententiâ contrariam fuiſſe receptam opinionem in cauſa, & priuilegio dotis, tametſi res fuerit diligenter examinata: M. Anto. Euge. in conſ. 89. nu. 3. vbi fatetur, iſtum articulum eſſe valde dubitabilem; ſpecialitatem quoque in fiſco agnouiſſe videturD. Franciſc. de Alfaro. in tractatu de officio fiſcalis. & de fiſcalibus priuilegij, gloſ. 16. priuilegio 40. num. 155. & 160. vbi fatetur, quod fiſcus in hoc eſt magis priuilegiatus quam dos.

Cæterum contrariam ſententiam veriorem arbitramur in puncto iuris, & crebrius receptam vidimus videlicet quòd creditores hypothecam, & priuilegium prælationis habentes (non ſolum fiſcus) repetunt pecuniam ſolutam poſteriori creditoti, etiamſi ea bona fide ſit conſumpta: qua tenuerunt Accurſius, Petrus â Bellapertica, Caſtrenſis, Salicet. Iacobus de Arenis, Bartolus, & Affictus, quos retulit Couar. d. cap. 29. num. 1. & ſequentur Gomez de Leon, in reſponſo 36. nu. 4. Grammaticus, Stracha, Ceph, & Matienz. cum quibus conſtanter defendit Barboſa, 6. parte, d.l. primæ, num. 20. Menoch. in conſ. 25. num. 4. lib. 1. Ioannes Gutierrez, practicarum, lib. 3. d. quæſt. 101. num. 2. Capicius, & alij relati, & ſequuti per Auendañ. in d.l. 32. Tauri, gloſſa 1. num 8. Peregrinus, de iure fiſci, lib. 6. tit. 6. num. 7. & 8. in verſic. at in creditoribus priuilegiatis. Vincentius Carocius, caſu, ſiue deciſ. 109. num. 44. Petrus Surdus, in conſil. 4. num. 26. lib. 1. D. Felicianius de Solis, lib. 3. de cenſibus, cap. 5. num. 17. qui in fortioribus terminis defendit, ſicuti obſeruatione ſequenti dicetur. Ceuallos, practicar. commun. contra communes, quæſt. 705. in principio. Parladorius, rerum quotidianarum, lib. 2. cap. finali, 5. part. §. 3. num. 46. qui communem hanc ſententiam admittit in priori creditore hypothecam, & priuilegium prælationis habente, & ſic in dote, dummodo cum creditore poſteriori agatur ordinario iure, cum ſic tertius poſſeſſor, nec poſſit contra eum agi via executiua: Alexander Trentacinquius, variarum lib. 1. tit. de iure fiſci, reſolutione 7. num. 15. & 16. & 17. vbi inquit, quod in iudicando non diſcederet ab hac opinione, quam intelligit procedere, quando actu actio competeret creditori priuilegiato, ſecus ſi habitu, & non actu competeret, vt exempli gratia eſt in vxore, cui viuente viro non competit actio contra mariti creditores, licet poſt mortem viri competat. Et hanc declarationem inquit probari ex doctrina Baldi, in l. vbi adhuc, 6. de iure dot. col. 5. verſ. ſed poſt maritus. Vbi ait, quod licet mulier habeat hypothecam ad bona mariti, non propterea marito interdictum eſt vendere, & alienare merces, & alia venalia, & contrahere, ac exercere artem ſuam, & tales res alienatæ non poterunt per mulierem agente hypothecariâ, auocari, ea ratione, ne commercium interdicatur: & Baldi mentionem facit etiam Couar. d. cap. 29. practic. num. 1. in verſic. quibus accedit elegans. Ioan. Gutier. practic. lib. 3. d. quæſt. 10. num. 10. eandem quoque ſententiam, & reſolutionem in creditore hypothecam, & priuilegium prælationis habente, tenet Blazi. Flores Diaz de Mena variar. lib. 1. d.q. 6. §. & art. 1. num. 18. qui tamen exiſtimat, quod ſi creditor poſterior eſſet inops, nunquam eam practicaret fauore dotis. Et idem ſi creditor petens eſſet diues, & creditor recipiens damnum peteretur, etiam fauore dotis. Quæ tamen reſtrictio præfatæ ſententiæ communi aduerſatur manifeſtè (vt vides) ac etiam repugnat deciſio text. in d.l. pecunia, cum ſimilibus: vtpotè, cum in propoſitis terminis facta excuſſione in bonis debitoris, reuocatio conceditur indiſtinctè priori creditori, etiam ſi poſterior eſſet inops, aut damnum pateretur. Nam & primus creditor damnum pateretur, ſi non reuocaret, nec æquitas illa admitti poteſt in præiudicium dotis, & hypothecæ. Atque ita præfatam ſententiam indiſtinctè admittunt præcitati Authores, & in fortioribus terminis, in creditore ſcilicet hypothecam tantùm abſque priuilegio prælationis habente, admiſerunt quamplurimi Authores, qui obſeruationi ſequenti commemorantur.

Retenta autem communi ipſa ſententia, non obſtat ratio illa aduerſus communem traditionem, quod pecunia non poteſt videri hypothecata priori creditori in genere, ſed magis in ſpecie, & ideo ſequuta consumptione bona fide, nihil repeti poteſt: quoniam eidem verè, atque dupliciter reſpondet Barboſa, 6. primæ dictæ l. 1. num. 20. vt communem defendat, Primò, quod pecunia in genere hypothecari poteſt, l. idemque, §. fin ff. qui pætior in pign. habe. Vnde, quando ſoluitur creditori, cum ſua cauſa in eum tranſit, cap. ex litteris, de pign. Cum igitur pecunia in genere debita nunquam poſſit dici extincta, & conſequenter neque conſumpta, quaſi ſemper extet, per hypothecam vendicari poterit, l. ſi fundus, §. in vendicatione, ſi. de pign. Itaque, licet quando ſpecies, vel quantitas in ſpecie hypothecatur. ſi reſperat, in conſequentiam hypotheca tanquam acceſſoria cenſeatur extincta; tamen quando pecunia in genere hypothecatur, cum pecunia in genere non poſſit videri conſumpta, l. in endium, C. ſi ceri. petat. pariter & hypotheca videtur durate; vt clarè eſt de mente Bartol. in d pupillus, ad fin. Secundò reſpondet idem Barboſ. quod licet admittamus, conſumptâ pecunia, videri extinctam hypothecam: tamen ne alicui ſine facto ſuo ius quæſitum tollatur, l. id quod noſtrum, ff. de regul. iuris, ex conceſſit potiori creditori conditionem ex lege ad reuocandam pecuniam poſteriori ſolutam, Vt latius ibi per ipſum Barboſam, qui ad initium dicti n. 20. reſolutiuè firmauit poſt Bartol. Paul. Grammaticum, Stracham, Cæphalum, & Matienzum, quòd quando pecunia fuit hypothecata, & illam tradidit alteri, qui bona fide illam conſumpſit, vxor illam poterit condicere ab illo ſecundo creditore, quia genus perire non poteſt. Et hactenus Barboſa, cuius ſolutiones ſunt notandæ, quia præſtant etiam veram interpretationem, ſolutionem quoque difficultatis eiuſdem obſeruationi ſubſequenti; atque ex traditis ibi, in dubitatè magis procedit communis ſententia, vtpotè cum in creditore ſolam hypothecam abſque priuilegio prælationis habente, id ipſum ſtatuant quamplurimi Authores, qui commemorantur ſtatim.

Vndecimò & principaliter obſeruandum, atque conſtituendum eſt, maius & præcipuum dubium totius huiuſce diſputationis verſari in eo, vtrùm ſcilicet creditor prior, qui anteriorem habet hypothecam, ſiue ſpecialem, ſiue generalem, abſque priuilegio tamen prælationis, condicere, & reuocare poſſit pecuniam per debitorem poſteriori creditori ſolutam, & bona fide conſumptam? Et quidem negatiuam partem, quod ſcilicet ſola hypothecaria abſque priuilegio prælationis non ſufficiat, vt ſit locus deciſioni d.l. pecunia, omnes illi iuris Interpretes ſuſtinuerunt, qui obſeruatione 10. præcedenti, in fortioribus terminis defendunt, hypothecarium creditorem, etiam cum priuilegio prælationis non reuocare pecuniam poſteriori creditori ſolutam, & deciſionem textus, in d.l. pecunia. ſpeciali fauere, & priuilegio fiſci procedere. Atque ita, quicunque admittunt, quod ille textus contineat priuilegium ſpeciale fauore fiſci; quos refert Barbo. d. 6. part. l. 1. n. 23. aſſerunt indiſtinctè, priorem ſolam hypothecam abſque prælatione, immò & cum prælationis priuilegio non ſufficere. Alij etiam, qui eandem Cæſaris conſtitutionem in creditoribus hypothecariis cum priuilegio prælationis admittunt, eidem eſſe locum negant, quando creditor anterior ſolam hypothecam abſque priuilegio prælationis obtinet. Et ita hanc opinionem tenuerunt Pariſius, Boſſius Grammaticus, Ioſephus Ludoui. Phanuc. Couarru. & alij quos retulit, ſed non ſequitur Barboſa dicta 6. parte, l. primæ, ff. ſoluto matrim. num. 20. Ioannes Gutierrez, pract. lib. 3. quæſt. 101. ex n. 5. vſque ad numer. 11. Alexander Trentacinquius, variarum, lib. 1. titulo de iure fiſci, reſolutione 7. n. 18. qui inquit ab hac opinione non eſſe recedendum: Menochius, in conſ. 25. numero 2. & 10. lib. 1. Ceuallos, commun. contra commun. quæſtione 705. parte 3. qui tamen Author, an diſtinxerit terminos præfatos creditoris hypothecarij cum priuilegio prælationis ſimul, ab eo creditore, qui tantum hypothecam habeat abſque prælatione; an vero ſimul terminos eos confundat, alij viderint, & diiudicauerint; Blazius Florez Diaz de Mena, variarum, lib. 1. dicta quæſt. 6. §. & art. 1. n. 9. qui limitat hanc opinionem, n. & 11. quando pecunia non eſſet bona fide conſumpta, ſiue creditor poſterior habuiſſet malam fidem in exigendo, quia ſibi de creditore hypothecario priori conſtabat, & in fraudem eius debitum recepit, ſciens debitorem non eſſe ſoluendo: aut ſi creditor, ſolutum eſt, creditor fuerit ex cauſa lucratiua: extra hos itaque caſus, & pecunia conſumpta bona fide à creditore ex cauſa oneroſa, quod creditor hypothecarius anterior abſque priuilegio prælationis, reuocare non poſſit pecuniam ſolutam poſteriori creditori, & bona fide conſumptam; profitentur Authores prædicti. & Senatus Neapolitanus ideo ſequutus eſt iſtam opinionem, quod aliàs, ſi ſecus ſeruaretur, ſequeretur vnum inconueniens, quod ſi eſſent plures creditores vnius debitoris falliti, & ille debitores ſoluiſſet ſecundis creditoribus tempore, quo habebat creditum, quod ille primus creditor poſſet agere contra illum ſecundum creditorem, qui habuit ſuum, & totus mundus eſſet in litibus, & mercatorum commercium impediretur. Propter quam rationem teſtatur Afflictis, deciſ. Neapolitan. 190. n. 6. & 7. ita in ſacro Conſilio definitum, & per ſententiam Regis confirmatum. Et propter eandem rationem Senatum Genueſem hanc opinionem ſequutum, teſtatur Flaminius Chartarius, deciſ. 19. num. 6. ſequitur etiam opinionem ipſam Marc. Anton. Eugenius, in conſ. 89. num. 9.

Et pro hac parte (vt dixi) propoſitam rationem, quòd alias totus mundus litibus turbaretur; principaliter expendunt omnes Authores, qui eam tuentur; atque ex æquitate magis, quam ſtricta iuris ratione adducuntur. Expendunt etiam doctrinam Bartol. in l. pupillus, ff. quæ in fraudem creditorum. Ac denique rationem illam Cumani ponderant, de qua ſuprà, ſub n. 82. in verſ. retenta autem communi ipſa ſententia. Quod ſcilicet pecunia non poteſt hypothecata priori creditori in genere, ſed magis in ſpecie: & ideo ſequuta conſumptione bona fide, nihil repeti poteſt.

Verùm contrariam omnino ſententiam, videlicet, quod creditor prior ſolam hypothecam abſque prælationis priuilegio, ſiue generalem habens, condicere, & reuocare poſſit pecuniam poſteriori creditori ſolutam, & bona fide ab eo conſumptam; apertè tenuerunt Interpretes illi omnes, qui textum in d.l. pecunia. aſſerunt procedere in eo, qui ratione hypothecæ erat aliis præferendus; & in ſpecie poſt alios Authores ſic defendunt Benuenu. Strach. de decoctoribus, vltima particula, titulo, qui potiores in bonis decoctorum habeantur, n. 31. & ſeq. Ioannes Cæphalus, in conſ. 88. n. 7. 8. verſ. Secundus eſt, lib. 1. vbi quatuor caſus diſtinguit. Velazquez Auendañus, in l. 32. Tauri, gloſſa 1. n. 8. Ioannes Matienz. in l. 7. tit. 16. gloſſa 5. num. 16. Gomez de Leon, reſponſo. 36. num. 1. qui in hiſce terminis loquitur, & in creditore priore tempore, & hypotheca, quamuis priuilegium prælationis non habeat. Et in puncto iuris veriorem agnoſcit iſtam partem Peregrinus, de iure fiſci, lib. 6. tit. 6. n. 8. in verſ. aut vero ſecundo creditori. Prout etiam in puncto iuris veriorem agnoſcunt; ſed ob æquitatem, ne commercium mercatorum impediatur, ab ea recedunt Flamin. Chartar. deciſ. 19. Marta, deciſion 42. n. 4. ibi: Item prior creditor de iuris rigore pote auocare pecuniam à poſteriore diligentiore in exigendo, etiam bona fide conſimptam, condictione ex l. finali, §. & ſi præfatam, in verſ. ſi vero creditores, C. de iure deliberandi, vbi eſſe caſum de hoc, probat Monticulus, in tractatu de inuentario. ſuper dicto §. & ſi præfatam. num. 88. verſ. poſteriores, & c. Defendit etiam conſtanter Felicianus de Solis, lib. 3. de cenſibus, cap. 6. num. 17. Vrſillus, in addit. ad Afflict. deciſ. 190. num. 6. & 7. Barboſa, dicta 6. parte, legis primæ, ff. ſoluto matrimonio, num. 23. & 24. & 25. & ſub num. 20. Aloiſius de Leo, in dicta l. pecunia, n. 3. Petrus Surdus, in conſ. 4. num. 25. & num. 42. in fin. & num. 49. verſ. 3. reſpondetur. Andreas Fachineus, controuerſ iur. lib. 12. cap. 53. qui hanc ſententiam communiorem appellat: conſtantiſſimè quoque, ingeniosè defendit Schifor de Geriſil. ad Anto. Fabrum, lib. 1. tract. 8. 9. 7. per totam, ex fol. 62. Vbi concludit, veriſſimum eſſe. hypothecarium creditorem anteriorem auocare indiſtinctè pecuniam, aut rem alteri creditori hypothecario ſolutam, aut traditam; hac ſolum differentia, vt ſi pecunia extet, anterior hypothecariam actionem habeat: ſin verè non extet, competat ipſi condictio ex lege. Prout etiam concludit Fachin. in fine, d. quæſtion. 53. & idem ruetur Schifor ipſe, quææſtione 8. per totam, ex folio 63.

Et pro hac ſententia concludenter vrget, Primò, pecuniam non tantum in ſpecie, ſed etiam in genere hypothecari poſſe, l. idemque 7. §. finali, f. qui potiores in pign. habean. iam verò pecunia in genere hypothecata, conſumi nunquam poteſt, cum ea, quæ in genere conſiſtunt, non poſſint perire, l. incendium, C. ſi certum petat. & pecunia ex his rebus ſit, quææ ſeruando ſeruari poſſunt, vt confirmat Pinellus, 2. p.l. 1. C. de bonis maternis, n. 42.

Secundo facit textus expreſſus, qui cauillari non poteſt, in d.l. fin. §. & ſi præfatam, C. de iure deliberan, quo loci animaduertendum erit, non ſtatutum aliquid ſpecialiter in caſu, quo hæres conficit inuentarium & ſoluit creditoribus, nec ratione ſpecialitatis procedere deciſionem eius textus, in verſ. ſin vero hæredes res hæreditarias: Sed procedere iuxta opinionem, & rationem ſuperiorem, quod ſcilicet creditores priores hypothecam habentes, etiam abſque priuilegio prælationis reuocant ſolutum poſterioribus per condictionem ex illa lege, ſicuti ob id procedere, non autem ratione ſpecialitatis, rectè conſiderauit Barboſ. d. 6. part. l. 1. num. 25. Et quamuis in explicatione eiuſdem §. decipiatur Flores Diaz de Mena, variarum, dicta quæſt. 6. §. & art. 1. n. 13. & 14. Attamen n. 16. rectè ſuo ore proteſtatus eſt, non procedere illum textum ratione ſpecialitatis, nec ob id, quod hæres compulſus fuerit ſoluere creditoribus: & improbat Dida. Couar. contrarium tenentem. Sic ſanè in §. ipſo. dict. verſ ſin vero hæredes res hæreditarias. expreſsè probari opinionem prædictam, verè agnoſcunt Marta, dicta deciſ. 42. num. 4. Fachineus, libro 12. dicto capit. 53. in fine Matienzus, in dicta l. 7. titul. 16. gloſſa 5. numero 16. Benuenutus, dict. quæſt. vlt. num. 30. in fin. Schifor ad Anton. Fabrum, lib. 1. tractatu 8. quæſt. 7. fol. 63. quò loci animaduertit ſingulariter, quod Imperator Iuſtinianus, in dicto verſ. ſin vero hæredes. vbi ait licere aliis creditoribus, qui ex anterioribus veniunt hypothecis, aduerſus eos venite, & à poſterioribus creditoribus res datas in ſolutum, aut pecunias ſolutas, ſecundum leges abſtrahere, vel per hypothecariam actionem, vel condicionem ex lege, niſi voluerint debitum eis offerre. Et inferius, vbi dicitur, ſatis anterioribus creditoribus prouiſum, vel ad poſteriores creditores, vel ad legatarios peruenientibus, & ſuum ius perſequentibus. Quod inquam Imperator in his locis de hypothecariis creditoribus tractat, quod in §. præcedenti eiuſdem §. & ſi præfatam, in principio, egerat de creditoribus chirographariis, hoc eſt, perſonalibus, dicit enim, Et eis ſatisfaciat qui primi veniant creditores, & ſi nihil reliquum eſt, poſteriores venientes repellantur; & c. Hoc enim de creditoribus chirographariis omnino accipiendum eſt; inter quos ſolum valet vigilantia, vt qui prius inſtiterit, ab ipſo, qui ſuum conſequutus eſt nihil repetatur, vt ſuprà, latiùs probaui.

Nec obiiciat quis hoc ita procedere, ſi neſcierit hæres, alios creditores potiores tempore eſſe; cum ſi id ne ſcierit, primò venientibus ſoluere non debeat, niſi exacta cautione, l. dolo carere, 42. ff. ad legem Falcidiam. Nam pro vera reſolutione, & d. §. explicatione, ſingulariter obſeruat idem Schiphor, d.q. 7. meminiſſe oportere, rectè hoc dici in creditoribus hypothecariis, inter quos ſolum temporis prærogatiua obtinet: non idem eſſe de creditoribus chirographariis, inter quos non tam attenditur temporis ſuffragium, quam eius maturitas, ſi nimirum in tempore veniant. Atque hoc eſt, quod Imperator ait, qui primi veniant, item posteriores venientes. Nempè, vt exprimeret conditionem creditorum chirographariorum, quibus conſequens fuit, vt tractaret de creditoribus hypothecariis, quod ab ipſo factum fuiſſe in dicto §. ſin vero hæredes, manifeſtum eſt: diſertè enim nominat creditores ex anterioribus venientes hypothecis, quos vtique conſtat, non tantum à creditoribus chirographariis rem in ſolutum datam auocare poſſe, verùm etiam ab hypothecariis poſterioribus. Atque cum in creditoribus chirographariis non attendatur prærogatiua temporis, multo minus obſeruandum erit inter ipſos, quis prior, vel poſterior ſit. Vt proinde quando Imperator anteriores & poſteriores creditores inter ſe opponat, omnino fatendum ſit agere eum de hypothecariis creditoribus. Quò etiam referendum eſt, quod nominatim addat, ſecundum leges; vt nimirum intelligamus, ita legibus conſtitutum eſſe, vt qui rem pignori obligatam, alteri in ſolutum dederit, ab ipſo licet creditore hypothecario, dummodo poſteriore, eum qui anteriorem hypothecam habeat, rem in ſolutum datam, aut pecuniam ſolutam repetere poſſe. Hactenus Schifor, qui iuridicè defendit, creditorem anteriorem, hypothecam abſque priuilegio prælationis habentem auocare, & condicere pecuniam poſteriori creditori ſolutam, etiam ab eo bona fide conſumptam. Et pro eadem parte, vltra textum, in d. verſ. ſin vero hæredes res hæreditarias, vbi non ſpeciali aliquo iure, vel quod inter debitorem ipſum ſoluentem, aut hæredes eius, qui ſoluant, aliqua ſit differentiæ ratio (nulla etenim eſt) ita ſtatuitur; ſed ob antiquius, ſiue anterius hypothecæ ius, ſiue in ſpecie, ſiue in pecunia hypotheca conſiſtat, id deciſum eſt, & vigore prioris hypothecæ reuocandi ius conceſſum; vrget etiam textus, in l. deferre, §. vltimo, cum l. ſeq. ff. de iure fiſci, & in l. ex facto, §. finali, ff. de peculio.

Nec obſtat prædictæ reſolutioni textus in d.l. pecunia, C. de priuilegio fiſci. Pro cuius vera explicatione, neceſſariò reuocanda erunt in memoriam ea omnia, quæ ſuprà, hoc eodem cap. obſeruatione 4. principali, ex num. 67. tradita, atque adnotata ſuere: videlicet, quod in fiſco nullum ius ſpeciale ſtatuatur ibi, ſed decidatur duntaxat, ius tacitæ hypothecæ quod fiſco competit, nec niſi prioritate temporis in actione hypothecaria, eo vtitur; competere etiam, vt ſolutam pecuniam poſteriori creditori, iure tacitæ hypothecæ, ſi creditum ſit anterius, repetere poſſit fiſcus ipſe, ſi debitor fiſci, idémque debitor priuati creditoris hypothecarij, prius ſoluat creditori hypothecario poſteriori; idque duntaxat ſtatutum ſit eò loci, non autem ius ſingulare introductum, cum legem illam generaliter procedere in eo, qui ratione hypothecæ potior ſit; ſupra aſſeuerauerim, & rectius tueatur Barboſa, ſexta parte, dictæ l. primæ, num. 23. in verſ. contrariam tamen. Schifor, vbi ſupra, quæſtione 8. in principio.

Hac autem interpretatione admiſſa, facilè reſpondentur textui, in d.l. pecunia, prout dict. num. 67. reſpondi; extraordinarium inquam ius ibi dici reſpectu aliorum creditorum, prout ibidem ex Barboſa retuli. Quem tamen rectè videtur Schifor confutaſſe d. quæſt. 8. colu. 2. in medio, in verſ. quod ergo: vbi inquit, eo caſu reſpectu aliorum creditorum fiſcum extraordinatio iure non vti. ſed ſolutam pecuniam per actionem non perſequi, ſed cognitione Præſidis, aut Prætoris ex iuſta cauſa; atque ita extraordinatium illud ius in cognitione Præſidis, aut Prætoris verſati.

Quoad ſi alium intellectum admittas, & dicas, ſpeciale ius ſtatutum in d.l. pecunia, reſpectu creditorum chirographariorum, qui perſonalem tantum actionem non priuilegiatam, aut etiam priuilegiatam habeant; prout etiam d.n. 97. obſeruaui, & ius prælationis interdum in fiſco comitari tacitam hypothecam, interdum verò abſque illa reperiri, & tunc ſpeciale priuilegium in fiſco, atque in eo titulo tractari tantum de illo fiſci iure, quo omnibus creditoribus chirographariis potior eſt. Idcirco, quod lex 4. & 6. eiuſdem tituli, C. de priuilegio fiſci, cum tractent de tacito pignoris iure, potius referri debuiſſent ad tit. C. in quibus cauſis pignus, vel hypothe. tacità contrah. prout Schifor ipſe, ibi relatus contendit: quamuis inquam ita tenueris, & ſpecialitatem in fiſco admittas, nihil ex textu ipſo deducere poteris, quo in ipſo fiſco ſpeciale aliquod ius ſit reſpectu eorum creditorum, qui hypothecam habuerint, etiam abſque priuilegio prælationis, imò deduci inde neceſſariò debebit commune eſſe fiſci ius cum aliis creditoribus hypothecariis, vt de ſe patet manifeſtè & differentiam, aut ſpecialitatem dari tantùm reſpectu eorum creditorum, qui perſonalem tantum actionem habent, vel priuilegiatam, vel non.

Non etiam vrget in contrarium æquitas illa, in Senatu Neapolitano præ oculis habita, & per Afflict. d. deciſ. 190. relata, quæ ab abſurdo vitando inducitur, ſi reuocationi locus eſſet in terminis Prædicitis, quoniam non eſſet finis litium, vt latius ibi. Quia reſpondetur, quod lex ipſa in creditoribus hypothecariis anterioribus ita ſtatuit, vt in d. §. et ſi præfatam, verſ. ſin vero hæredes res hæreditarias: & ob id abſurdum dici non poteſt, imo æquitas ea non eſſet, ſed potius in iuſtitia, ſi in re, aut pecunia hypothecata, ius anterius creditori priori denegaretur, & reuocandi facultas eidem adimeretur, & ſic cum ſua cauſa. & hypotheca pecunia, vel res non tranſiret. Nec attendi debet æquitas, quæ nullibi reperitur ſcripta, maximè vbi contrarium cautum inuenitur, vt in dicto verſ. ſin vero hæredes: & vtrumque obſeruauit Fachineus, controuerſiarum libro 12. dicto cap. 53. in fine, licet creditores non ſint ſecuri, ſatius eſt id permitti, quam non ſuccurrere creditoribus anterioribus, qui ſibi per hypothecariam prouiderunt, argumento l. ita vulneratus, verſic. quod ſi quis, ff. ad l. Aquil. quod rectè conſiderat Benuenutus, dicta vltima parte, num. 31. & ſequitur Barboſa, dicta ſexta parte, l. primæ. ff. ſoluto matrimonio, num. 24. in verſic. non obſtat ſecunda ratio, qui confirmat ſimili Doctorum reſolutione, prout ibi videri poteſt: & idem tradit Schifor de Geriſilis, ad Anto. Fabrum, lib. 1. tract. 8. colu. fin. vbi concludit in hæc verba: Ex quibus apparet, falſam eſſe ſuperiorem ſententiam, quam etiam Barboſa refutat in loco præfato: nec eſt, quod quicquam auxilij huic ſententiæ repoſitum eſſe iudicemus in ea ratione, quæ vlt ex noſtra opinione lites augeri, cogitare enim debemus, ius creditori in pignore ſemel quæſitum nullo pacto adimi debere. Cum itaque in iure ſuo creditoribus hypothecariis ſuccurritur, quis tam extremi ingenij vir in animum ſibi inducere poteſt, hac via apertam eſſe feneſtram crebris iurgiis: nunquid dicemus eum, qui ius ſuum perſequitur, ipſi non neceſſarias, Reipublicæ non vtiles excitare lites ſ ſed valeant Pragmatici, qui tam inculta, nequid grauius dicam, ratione, creditoribus ius ſuum auferre ſatagunt. Hactenus Author prædictus, cui ego addendum duxerim, & & pro corroboratione præfatæ ſententiæ notandum, nullam equidem fieri iniuriam poſteriori creditori, à quo pecuniæ auocantur ſolutæ, ſi verum eſt, eas pecunias obligatas eſſe priori creditori: ſicuti Barboſa, Schifor, & alij præcitati ſuprà tradiderunt: Ioſeph. etiam Ludouic. deciſ. Peruſina 45. ſub numero 20. ibi: Cum negari non poſſit, pecunias exactas à ſecundo creditore, eſſe obligatus primo creditori, & c. Priorem autem tempore creditorem præferri de iure poſteriori in hypothecaria, l. potior, ff. qui potiores in pign. habeant. cap. qui prior, de regulis iuris, lib. 6. iniuria ſane in eo, aut inconueniens, vel abſurdum conſiderari minime valet: iniuria autem maxima eſſet ſi pecunia poſteriori creditori ſoluta, quæ cum ſua cauſa, onere, & obligatione tranſire debet (prout regulariter res quæcunque in poſteriorem creditorem, & alium quencunque tranfit) auocandi, & condicendi eam ius creditori prior non daretur. Commodo itaque, & interuſorio pecuniæ ſibi ſolutæ vſum fuiſſe poſteriorem creditorem medio tempore, antequam ipſa condicatur, & auocetur, non modicæ vtilitatis, & conſiderationis exiſtit. Reddere autem ipſum priori creditori, quod in damnum illius sibi ſolutum eſt; iuridicum quidem, & æquum: nec in damno conſiderari debet creditor poſterior, quod reddat id, in quo antiquius ius creditor alter habebat. Damnum certè prioris creditoris eſſet, ſi ipſe non redderet, & cum ab initio contractus voluntarij ſint, & non neceſſarij, eóque onere, & periculo quicunque contrahat, fidem alterius ſequatur, vt ſcilicet anterior quicunque hypothecarius creditor, ſibi ſit præferendus, vel à principio ante ſolutionem realem præferri creditorem priorem, vel iam ſolutum auocare, & condicere, cum ab initio melius ius fuerit, & anterius, nec potuerit ſine ſua cauſa, & onere ſolutum tranſire; à pari procedunt, & æqualiter conſideratum videtur per Iuſtinianum, in d. verſ. ſin vero hæredes res hæreditarias, dicta §. etſi præfatam.

Rurſus, nec etiam obſtat Theorica, & doctrina Bart. in d.l. pupillus, ff. quæ in fraudem creditorum; quoniam Bartolum ipſum aliter voluiſſe, & in fauorem creditoris hypothecarij anterioribus abſque priuilegio prælationis, in prædicto articulo reſpondiſſe, rectè oſtendit Vrſil. (quem vide) in addit. ad dictam deciſionem Afflict. 190. numero 6. & 7.

Denique & vltimò non vrget, quod pecunia non poteſt videri hypothecata priori creditori in genere. ſed magis in ſpecie, & ideo ſequuta consumptione bona fide, nihil repeti poſſit Quoniam rationi huic (qua principaliter partis contrariæ Authores poſt Cumanum inſiſtunt) concludenter, & verè, atque dupliciter reſpondent Barboſa, dict. ſexta parte legis primæ, num. vigeſimo, in princ. & retuli ſuprà, ſua num. 82. in verſ. retenta autem communi. Et hactenus de obſeruatione 11. principali in hac materia.

Duodecimo etiam, atque principaliter obſeruandum, & conſtituendum erit, ex hactenus dictis inferri quoque ad explicationem dubij alterium, & caſus admodum practici, qui in terminis excitabatur in Senatur Genuenſi, & adducitur per Flaminium Cartharium, deciſ. 19. per totam. Vtrum ſcilicet creditor prior reuocet à poſteriori nomen debitoris, quod illi ceſſit, & datum eſt in ſolutum, ſed nondum exactum: Et quidem Flamini. ipſe Carthar. in eo dubio, pro parte negatiua, quod reuocatio non detur, duobus principaliter adducitur atque excitatur fundamentis. Primum deducitur ex communi illa reſolutione, quod creditor prior habens hypothecam abſque priuilegio prælationis, non reuocet pecuniam poſteriori creditori ſolutam, & ab eo bona fide conſumptam, quæ vt idem Author arbitratur) militar etiam eo in caſu, in quo ceſſio, & datio in ſolutum facta fuit ſecundo creditori; quia ſic perinde eſt. ac ſi pecunia verè ſoluta fuerit; quia quando nomen debitoris datum eſt in ſolutum, & ceſſum, ille qui ceſſit, & dedit, ſoluiſſe dicitur, & liberatus eſt; eſto quod adhuc debitor, cuius nomen ceſſum fuit, non ſoluiſſet, vt per Socin. in conſ. 37. volu. 4. & per Pariſ. in conſ. 69. n. 14. lib. 4. nec obſtat (inquit ipſe Cartharius) quod realis ſolutio facta non eſt ſecundo creditori, & pecunia nondum extra. ſed ſolum ceſſio facta. Item quod nomen debitoris non non eſt exactum; quia ex quo datum eſt in ſolutum, perinde haberi debet. ac ſi ſolutio facta fuiſſet, & nomen exactum; vt per Pariſ. vbi ſupra. Secundum fundamentum eiuſdem Authoris deducitur ab æquitate illa per Afflictum conſiderata, & relata ſuprà, ne ſcilicet commercium inter mercatores impediatur, & finis litium non detur. Atque ita agnoſcit Carthari idem n. 2. quod ſi iuris communis rigorem conſideremus, negari non poteſt, quin prior creditor eſſet præferendus, etiam facta ſolutione creditori poſteriori, cui nomen debitoris ceſſum eſt; idque ea duntaxat ratione, quod pecunia prius erat hypothecata primo creditori.

Ego verò vt ſententiam meam interponam in propoſito dubio, & Senatus Hiſpalenſis in cauſa D Mariæ Zapata de Monſalue ex vna parte, & Victorini Chiueril, cæterorumque creditorum Ferdinandi de Soria, ex altera (quam iuris deciſioni, & rationi conſentaneam omnino arbitror) comprobem, animaduertendum duxi, præfatum Authorem rectè ſtatuiſſe, iuris communis rigore conſiderato; primum creditorem præferri debuiſſe, & auocare potuiſſe nomen debitoris, poſteriori creditori ceſſum, & nondum exactum, & pecuniam poſteriori ſolutam, & bona fide conſumptam, prior creditor auocare poteſt per conditionem ex lege, vt ſuprà defendi, & probaui ex ſententia multorum Authorum; quanto magis nondum exactam, & penes debitorem ceſſam exiſtentem reuocare & condicere debet. Indéque parum intereſſe, quod quando nomen debitoris datum in ſolutum, perinde habeatur, ac ſi ſolutio ſequuta fuiſſet (qua ratione principaliter innituntur Pariſius, & Cartharius) nam ſi ſolutione realiter facta, pecunia bona fide con ſumpta, adhuc condictionem ex lege competere priori creditori, hypothecam tantum abſque priuilegio prælationis, habenti, concludenter probatum eſt ſuprà; planum redditur, ceſſionem pro ſolutione haben. nihil intereſſe.

Rurſus, priori creditori ceſſionem nequaquam obſtare, maximè nomine debitoris nondum exacto ex his quæ Pet. Surdus, in conſ. 143. num. 28. & ſeq. lib. 1. D. Garcia Maſtr. deciſ. 179. & Anton. Fab. coniecturarum, lib. 12. cap. 6. reliquerunt ſcripta. Nec fundamentum ab æquitate deductum, vim aliquam obtinere; imo ex his manifeſtè conuinci, quæ ad finem obſeruationis præcedentis adduxi, deſtrui quoque reſolutionem eandem Flaminij Cartharij, ex ſingulari, atque in eiſdem, in quibus verſamur, terminis, notanda eiuſdem Surdi obſeruatione (quem ipſe Cartharius non commemorat) is namque Author, in conſ. 436. n. 10. & 12. lib. 3. in hunc modum ſcribit: Nec reſiſtit, quod ſtante delegatione, dominus Carolus deſierat eſſe debitor Ioannis, ab alio, ideo conueniri non poterat à domina Barbara vxore D. Ioannis, & cui omnia Ioannis bona erant obligata. Reſpondeo etenim, quod non fuit vera delegatio, per ea, quæ ſupra in principio huius partis dixi. Secundo, vbi ea fuiſſet vera delegatio, non liberaſſet debitorem delegatum ad præiudicium eorum, quibus delegans erat obligatum: nam videmus, quod diſpoſitione iuris attenta, creditor anterior habens hypothecam in bonis debitoris, reuocat ſolutionem à debitore factam ſuo creditori, qui tamen eſt poſterior, gloſ. in l. ſi non expediat, §. 1. ff. de bon author. iud. poſſid. 10. Andr. ad Specul. in rubrica, de oblig. & ſolut. in verſ. videamus. Bald. in l. fin. n. 3. C. depoſiti. Ange. in l. pupillus, ff. de his quæ in fraud. credit. alios citaui in conſ. 4. num 24. & 42. vbi probaui, hoc bene procedere de iure, quidquid aliquando ex æquitate fuerit iudicatum, ergo eodem modo poterit creditor anterior reuocare dationem in ſolutum factum de nomine debitoris, quamuis ea datio importet ſolutionem, & debitorem cedentem liberet, l. finali, C. quando fiſc. vel priuat. Socin. in conſ. 37. colu. 2. volu. 4. tale namque nomen, ſi nondum eſt exactum, perinde habetur, ac ſi eſſet pecunia à debitore ſuo creditori ſoluta, ſed nondum commixta, vel conſumpta, & eodem iure cenſetur, vt per multa ibi adducta probat Pariſius, in conſ. 69. n. 7. vſque ad 15. volu. 4. & licet loquatur de nomine in ſolutum dato, procedit tamen etiam in eo, quod fuit delegatum, poſtquam concludit, debitorem ſic ceſſum liberari: quare ſicuti D. Barbara vigore ſua anterioris hypothecæ potuiſſet conſequi pecuniam à marito ſolutam pro creditore, ſi tamen extaret, & non eſſet conſumpta, ita potuit debitorem ſibi obligatum, qui tamen nondum ſoluerat poſteriori creditori, conuenire, non obſtante delegatione facta, quæſi res ſoluta adhuc extet, & vendicari poſſit, atque ita delegatio importat quidem ſolutionem, ſed tractari poteſt à creditore habente anteriorem obligationem, eo modo, quo poteſt retractari ſolutio facta in pecunia numerata, imo fortiori ratione: nam vbi ſoluitur actualiter pecunia, tunc eſt vera ſolutio: vbi verò delegatur nomen debitoris, tunc eſt ficta ſolutio: ideo facilius retractari debet quàm vera ſolutio, ex quo debilior eſt. Hactenus Petrus Surdus, qui in ſummario d. num. 11. ſic ſcripſit: Nomen debitoris datum in ſolutum, vbi nondum fuit exactum, perinde habetur, ac ſi pecunia eſſet à debitore creditori ſoluta, ſed nondum commixta, vel conſumpta. Et adeo ſpecificè deciſionem dicti Senatus Hiſpalenſis probauit, & corroborauit, vt nihil vltra deſiderari valeat: addidit etiam, in conſ. 4. n. 32. & 35. vbi vide omnino; quod quando nomen debitoris conuenitur hypothecaria, non eſt neceſſaria excuſſio, quæ neceſſariò requiritur, quando agitur contra tertium hypothecaria, vt latius ibi: & num. 37. id ipſum ſtatuit, quando contra nomen debitoris agitur vtili perſonali.

Decimotertio obſeruandum, atque conſtituendum erit, dum inquiritur, hæredes, qui adiuerunt hæreditatem cum beneficio inuentarij, quo iure, & ordine ſatisfacere teneantur legatariis, & creditoribus hæreditariis; & an primò venientibus, & petentibus creditoribus ſoluere poſſint; ſeruandam omnino deciſionem textus, in l. fin. §. etſi præfatam, C. de iure deliberandi, & poſſe ſoluere primò venientibus, non petita cautione in fauorem aliorum creditorum, & hoc eſſe verum priuilegium inuentarij, vſque adeo, vt creditores potiores contra hæredes recurſum non habeant, etiamſi hæreditas ſoluendo non ſit; ſicuti ex eodem §. deducitur, & ibidem Hug. Donel. num. 13. & 14. commentar. ad titu. C. de iure deliberandi, fol. mihi 459. ſingulariter ſcripſit, quod ſolum hoc onus iniungitur hæredi, qui inuentarium iure facit, vt teneatur legatarijs, & creditoribus, quatenus facultates patrimonij ferant, In quo hoc tamen ei commodum præſtatur, vt quibuscunque primo loco ſoluerit petentibus hoc, nihil ei noceat: & ideo ſi primi legatarij veniunt, ijs rectè ſoluet legatum; quibus ſolutis, ſi nihil ſupereſt creditoribus hæreditarijs, nihilominus ſecurus eſt hæres. Item ſi inter creditores hæreditarios hi primo loco veniant, qui iure temporis poſteriores ſunt, nihilominus his rectè ſoluet hæres, nec tenetur antiquioribus creditoribus, ſi prioribus dimiſſis, nihil ſupereſt in hęreditate. Sed hæc non nocent creditoribus, nam ſi res agatur inter legatarios & creditores, & hæreditas omnibus ſoluendo non ſit, ſemper præferentur creditore legatarijs, qualeſcunque creditores ſint, ſiue ſint hypothecarij, ſiue perſonales, Idque æquiſſimum eſt, quoniam creditores certant de repetitione, & damno vitando, legatarij autem de lucro agunt. Sed ita creditores præferuntur legatarijs, vt ſi legatarij prius legata conſecuti ſint, & exhauſta ſit hæreditas, creditores regreſſum habeant non aduerſus hæredes, ſed uerſus ipſos legatarios, qui priore loco legata immeritò conſecuti ſunt, cùm creditores illis oporteat præferri. Idque, vel hypothecaria, cum res traditæ legatarijs extant, vel condictione ex lege, cum creditores non perſequuntur hypothecas, ſed tanqum debitum à legatarijs petunt. Similiter, ſi ex creditoribus hi occuparunt debitum, qui hypothecas poſteriores tempore habent, aut qui nullas habent, ab his debitum aduocabunt hi creditores, qui hypothecas habent, & ead antiquiores: Ex quo colligitur, ſi hi creditores, quibus adhuc ſolutum non eſt, nullas hypothecas habent, non habere regreſſum aduerſus cos creditores, qui ſuum iam consecuti ſunt, quantumuis hi, nunc agunt, ſint priuilegiarij, id eſt, hi quibus debetur ex ea cauſa, quæ inter creditores prærogatiuam habet, vbi bona à creditoribus poſſideri iuſſa ſunt. Hactenus (& eruditè equidem) Hug. Donel. qui inquit hanc eſſe ſummam totius, § etſi præfatam, & etiam explicat quid dicendum ſit ſi hæredi debeatur aliquid à defuncto, vt ſciamus, qua in cauſa hæres futurus ſit cum reliquis creditoribus, vt latiùs ibi, & textui, in d. §. etſi præfatam: conuenti l. 7. tit. 7. parti. 6. vbi Gregor. Lop. verbo, quelas deudas, inquit in hunc modum: Vel ſi ſoluiſſet creditoribus primo venientibus, vt in d. verſ. etſi præfatam: hæc enim eſt vna ex vtilitatibus inuentarij, quod ſibi non imputatur, ſi ſoluat primo venientibus: & intellige, quando hæres ignorabat, alios creditores eſſe optiores, & ſic ſoluit bona fide, alias ſecus, ſi cautionem non exegit, vt in l. dolo, ff. ad. l. falcid. & tenet gloſſa parua, in. d. § etſi præfatam, & ibi Bartol. & Greg. Lop. ſequitur Matienz. in l. 6. titul. 4. gloſ. 1. lib. 5. Vbi poſt alios Authores inquit, inuentarij vtilitatem eam eſſe, quod hæres poteſt ſatis facere creditoribus primò venientibus, nec contra eum habent recurſum creditores potiores, licet poſsint ab bis, qui receperunt, repetere. Quod tamen recurſus detur contra hæredem, cum ex aduerſo fuerit probatum, ipſum habuiſſe notitiam æris alieni, tunc enim, ſi cautionem ab his, quibus ſoluit, non receperit, tenebitur potioribus creditoribus ſatisfacere. Et quod ſcientia non præſumitur, niſi in hærede vſurario, provt ibi comprobat: adiicit etiam numero 3. quod hæredes tenetur primò ſoluere debita exigibilia, & quæ iure ciuili debentur, quam quæ naturali tantum iure debit ſunt. Quinimo prius debit titulo oneroſo, quam quæ titulo lucratiuo debentur: ſed & quæ hypothecam habent, quàm perſonalia, & inter perſonalia, quæ priuilegium habent; atque inter hypothecaria, quæ priora ſunt tempore: etſi ſecus ſolutum fuerit, quod debitur recurſus contra creditores, qui receperunt, ſed non contra hæredem, niſi probata mala fide in ſoluendo. Hactenus Matienzus, qui vere reſpectu creditorum, qui perſonalem tantum actionem habent; intelligi debet iuxta ea, quæ quartæ & quinta obſeruatione principali, ſuprà dixi, & per Anto. Fabr. ad tit. C. de iure deliberandi, definitione 14. & Donell. nunc relatum in verſ. ex quo colligitur. Sic ſane explicari & intelligi debet iſta materia, quam male percepiſſe videtur Flores Diaz de Mena, variar. libro 1. d.q. 6. §. 2. numero 21. folio 59. qui etiam in hærede ſciente alios eſſe creditores potiores; recipit deciſionem textus illius: de quo etiam vide omnia Monticulum, de inuentario, titulo de iure deliberandi, ex num. 78. vſque ad 90. tract. torno 8. folio 159. Phanucium de inuentario, 5. par. ex num. 135. eod tomo, folio 292. Roland. de confectione inuentarij, 4. parte, particulæ quid ſi hæres, folio 123. vſque ad folio 131. Rebuffum, 1. tomo, titulo de ſetent. prouiſion. gloſ. 3. num. 1. Vincent. de Franch deciſion. 246. & 276. Graſſum, lib. 2. art. Inuentarium, 9. 20. num. 4. folio 99. Vincent. Caroc. caſu, ſiue deciſi. 109. ex num. 46. vſque ad 50. vbi inquit num. 49. deciſionem texus, in d. §. etſi præfatam, procedere, quando hæres bona fide ſoluit, quia ignorabat, alios creditores potiores; ſecus ſi ſciuiſſet, quia diceretur eſſe in dolo, ſi cautiones non exegit. Anton. Faber. ad tit. C. de iure deliberandi, definitione 33. vbi ſcripſit, quod hæres cum beneficio inuentarij non liberatur ſoluendo creditoribus anterioribus, ſi prius conuentus fuerit à poſterioribus, & in contextu inquit, quod etſi is, qui cum beneficio legis, & inuentarij hæres eſt, creditoribus hæreditarijs, etiam poſterioribus dummodo diligentioribus, bono fide ſoluere poteſt, ſalua anterioribus condictione aduerſus poſteriores, qui ſolutionem acceptarunt, ſi tamen quidem occupauerunt, non proderit hæredi, quod alijs licet anterioribus ſoluerit, quoniam huic potius, à quo prius fuerat conuentus, ſoluere debuerat, &c.

Decimo quartò, & vltimò obſeruandum, atque conſtituendum erit, dubium eſſe à præfatis omnibus Authoribus, qui materiam dictæ l. pecunia, pertractant, intactum relictum; fiſus ſcilicet in ſpecie illius textus, quare nullas eius pecuniæ, quam repetit, nomine vſuras percipiat, ſed ab Anton. Fabr. lib. 20. coiectu rarum, cap. 9. colu. 2. fol. mihi 767. ſingulariter explicatum in hæc verba: Nec diſſimiliter idem Papin in l. denique 19. ff. de iure fiſci, ſcribit, eum à quo filius abſtulit, pecuniam ſolutam a communi debitore, ſed qui fiſco primum fuerat obligatus, nullas eius pecuniæ nomine vſuras debere, quas tamen debet quiſquis fiſci debitor eſt, licet vſuræ in ſtipulatum deductæ non fuerint, proprio quodam priuilegio fiſci, l. cum quidem 17. §. fiſcus, & ſequen. l. Herennius 43. ff. de vſur. quia inquit Papin. cum pecunia reuocatur, non perſona, ſed res conuenitur, quam ius non ordinariæ aliqua actione in rem, ſed extraordinario iure id fiat, vt ſcriptum eſt, in l. pecunia S.C. de priuil. fi ſci & ſane, cum non alius poſſit conueniri, quam us, in quem dirigitur actio, actiones autem, quæ in rem ſunt, non in perſonam aliquam, ſed in rem ipſam dirigantur, vnde & nomen ſumpſerunt, conſequens omnino eſt, vt in ijs, non perſona, ſed res ipſa conueniatur: nec eſt contrarium, quod paſſim dicuntur dari contra poſſeſſorem, longe enim aliud eſt, exerceri eas contra poſſeſſorem quod non negamus: aliud vero contra eum dirigi, aut competere, quod nos negamus. Non diriguntur, neque competunt, niſi in rem, ſed exercentur tamen contra poſſeſſorem, cuius ſolius intereſt, non etiam ipſius rei de qua agitur, vt res defendatur, quippe quæ ſe ipſam defendere nullo modo poteſt, &.

FINIS.

LOCA IVRIS COMMVNIS, TAM CÆSAREI, QVAM PONTIFICII, et legvm regiarvm castellæ, quæ in his commentariis, circa interpretationem, & coniecturas vltimarum voluntatum ſumma cura, & diligentia explicantur; & quibus genuini, & veri intellectus aſſignantur.

- EX DIGESTO VETERI.

- LEX Socium, qui §. vltimo, ff. pro ſocio, cap. 5. numero finali, verſic. Quartò facit, & verſic. Quartum fundamentum non obſtat. p. 34
- L. tale pactum, § finali, cum ſua Gloſſa, quæquotidie expenditur, ff. de pactis, c. 12. per totum. p. 80.
- L. quod ſi nolit, §. quia aſſidua, ff. de ædilitio edicto, cap. 13. num. 4. & 38. p. 87.
- L. cum quid: cum ſua materia, ff. ſi certum petat. cap. 17. ex num. 39. cum. ſeq. p. 138.
- L. cum is, §. ſi mulier, ff. de condict. indebiti, cap. 22. num. 5. & ſeq. p. 188.
- L. creditoris, ff. de diſtract. pignor. cap. 26. num. 24. p. 238.
- L. 2. in prima ſui parte, ff. qui potior in pignore habeantur, cap. 26. num. 24. ibid.
- L. prima, ff. de minoribus, cap. 28. in vltima deciſione, per totam. p. 278.
- L. ſi pars, ff. de inofficioſo testamento, cap. 29. per totum. p. 285.
- L. veteribus, ff. de pactis, cap. 34. maximè, num. 8. p. 331.
- L. creditor. §. Lucius, ff. mandati, cap. 36. num. 64. p. 369.
- L. diligenter, ff. de mandati, cap. 36. num. 36. p. 366. & ſeq. & num. 66. p. 370.
- L. prima, & totus titul. ff. de compenſat. cap. 40. ex nu. 60. cum ſeq. p. 410.
- L. emptor. §. Lucius, ff. de pactis, cap. 42. num. 50. p. 442
- L. Lucius, ff. de euictionibus, cap. 42. num. 108. p. 451. & vide num. 68. & 69. p. 445
- L. prima, & 2. & 3. & totus titulus, ff. de donat. inter vir. & vxor. cap. 49. ex num. 25. cum ſeq. vſque in ſimen, cap. p. 493
- L. quoties, ff. de vſufructu, exornatur cap. 51. ferè per totum, & explicatur, ibi. num. 23. & ſeq. p. 530
- L. veteribus, ff. de pactis, vulgata allegatio exornatur, cap. 13. num. 36. p. 92.
- L. in cauſæ 2. §. Pomponius, ff. de minoribus. cap. 56. num. 16. & 21. & 3. ſeq. & num. 36. p. 563
- L. in omnibus 41. ff. de iudicijs, cap. 59. num. 24. p. 606.
- L. reſcriptum, §. fin. ff. de diſtract. pignor. cap. 59. num. 56. p. 613.
- L. eleganter, ff. de pignorat, action. cap. 59. ex num. 44. vſque ad fin. cap. p. 611.
- L. ſi fideicommiſſum, §. final, ff. de iudiciis, cap. 60. num. 66. p. 634.
- L. cum hi §. eam tranſactionem, ff. de tranſact. cap. 61. num. 41. p. 656

- Ex Infortiato.

- L. primæ, cum ſeq. & totius tituli, ff. de hæredibus inſtituendis materia remiſſiuè, cap. primo num. 3. p. 3.
- L. primæ, cum ſeq. & totius tituli, ff. de ſuis & legitimis hæred. materia, cap. primo, num. 2. p. 2.
- L. primæ, cum ſeq. & totius tituli, ff. de liber. & poſthum. materia, cap. 1. num. 4. p. 4
- L. cum ſeq. & totius tituli, ff. de vulg. & pup. ſubſtitut. materia, cap. 1. num. 5. p. 4
- E. primæ, cum ſeq. & totius tituli, ff. ad l. Falcidiam, & ff. ad S.C. Trebellian. materia, cap. 1. num. 6. & 7. pag. 5.
- L. primæ cum ſeq. & totius tituli, ff. de teſtamentis, materia. cap. 1. num. 10. p. 8
- L. primæ, cum ſeq. ff. de legat. primo. 2. & 3. & legatorum materia, cap. 1. num. 8. p. 6
- L. primæ, cum ſeq. & totius tituli, ff. de iure codicillorum, materia, cap. 3. num. 7. & 2. ſeq. p. 16
- L. nemo poteſt, ff. de legatis primo, materia, & tractatus, cap. 5. num. 8. p. 24.
- L. ſed ſi plures, §. in arrogato ff. de vulg. & pub. ſubſtitut. cap. 5. num. fin. in verſic. quibus tamen non obſtantibus. p. 33.
- L. ſi quid earum, in principio, verſ. in quibus. ff. de legatis tertiò. cap. 5. num. fin. in verſ. 2. adducitur textus. ibid.
- L. aditio, ff. de acquir. hæred. cap. 5. nu. fin. verſic. Tertiò vltra Menochium. p. 34.
- L. ille, aut ille, §. cum in verbis, ff. de legat. 3. & l. non aliter, eiuſdem tituli, cap. 10. ex num. 5. vſque ad num. 35. p. 66.
- L. Labeo, ff. de ſupellect. legata, cap. 7. per totum. p. 41.
- L. in conditionibus primum locum, ff. de condit. & demonſtrat. cap. 8. num. 1. & ſeq. p. 45. vbi vulgata eius textus allegatio exornatur permultis.
- L. cum proponebatur, ff. de legatis 2. cap. 8. ex num. 7. cum ſeq. & maxime, num. 12. p. 47. & 48.
- L. quidam cum filium, ff. de hæred. inſtitut. & vulgata eius allegatio exornata, cap. 11. per totum. p. 77.
- L. Gallus, §. quidam rectè, in verſic. vt eo caſu, cap. 7. per totum, & cap. 8. ex num. 7. pag. 41. & num. 12. p. 47. & 48.
- L. vnum ex familia, §. ſi omiſſa, ff. de legat. 2. cap. 8. nu. 14. p. 49. & vide ex nu. 7. cum ſeq.
- L. prima, ff. ſi tabulæ teſtam. nullæ ex tab. cap. 8. num. 21. p. 50.
- L. hæreditatum, ff. ad l. Falcid. materia, cap. 13. nu. 15. p. 89.
- L. Gallus, §. & quid ſi tantum, ff. de liber. & poſthum. cap. 15. num. 72. p. 112.
- L. Titius, & Seius, cum l. ſequenti ff. de hæred. inſtituen. cap. 15. num. 67. in fine. p. 111.
- L. Titius, §. Lucius, ff. de liber. & poſthum. cap. 15. numer. 71. p. 112.
- L. commodiſſimè, ff. de liber. & poſthum. cap. 15. num. 79. p. 113.
- L. ſi quis ita, §. penult ff. de teſtamentaria tutela, cap. 15. num. 85. p. 115.
- L. Lucius Titius 54. ff. ad Trebellian. cap. 16. num. 32. p. 124.
- L. quoties, §. 1. ff. de hæred. inſtit. cap. 18. num. 49. verſ. præterea, & tertiò conſtituo. p. 143. latiùs, cap. 19. nu. 1. & pluribus ſeq. p. 149.
- L. ſi ita ſcripſero 38. ff. de condit. & demonſtrat. cap. 20. num. 29. & ſeq. p. 159.
- L. Si quis cum teſtamentum, ff. de teſtamentis, cap. 21. per totum. p. 161.
- L. alumnæ, §. qui filias, ff. de adimendis legatis, cap. 22. n. 167. & tribus ſeq. p. 211.
- L. ſi ſeruus plurium, §. vltim. ff. de legatis primo, cap. 24. per totum. p. 215.
- L. cum ita legatum 63. ff. de condit. & demonſtrat. cap. 25. fere per totum. p. 217.
- L. ſi conſtante, ff. de ſoluto matrimonio, materia, cap. 26. ex numero primo, vſque ad numer. 21. p. 233.
- L. hæredes palam, ff. de teſtamentis, cap. 27. numero 20. p. 257.
- L. 3. ff. de militari teſtamento, cap. 30. numero 2. p. 291.
- L. quoties, & l. vbi eſt verborum ambiguitas, ff. de rebus dubiis, cap. 32. numero 48. & 49. p. 322.
- L. qui lancem, ff. de auro, & argento legato, cap. 32. numero 48. & 49. ibid.
- L. qui concubinam, §. qui hortos. l. his verbis §. finali, ff. de legatis tertiò, l. quod in rerum, §. primo, & l. Mæuius, in principio, ff. de legatis primo, cap. 33. numero 3. p. 325
- L. fundi Trebelliani, ff. de vſufructu legato, cap. 33. numero 9. p. 326.
- L. ſi quando, ff. de legatis primo, allegatio vulgata, longa ſerie exornatur, cap. 38. per totum. p. 385.
- L. qui cum quidam 23. ff. de annuis legatis, cap. 39. numero 47. p. 399
- L. Aurelius, §. Mæuio, ff. de liberatione legata, cap. 42. numero 52. p. 442
- L. aſſe toto, ff. de hæred. inſtitut. cap. 43. per totum p. 454
- L. ſi pluribus, cum ſua materia, ff. de legatis ſecundo, cap. 44. per totum.
- L. finalis, ff. de hæred. inſtitu. cum ſua materia, cap. 47. per totum. p. 462.
- L. qui duos, ff. de legatis primo, & l. legatum 68. §. primo, eiuſdem tituli, cap. 51. numero 25. p. 510
- L. quærebatur, ff. ad l. Falcidiam, cap. 51. ſub num. 26. verſ. ſecundo deinde facit. p. 511.
- L. ſi fideicommiſſorum 11. ff. vt in poſſeßionem legatorum, cap. 51. ſub numero 27. verſic. nec in contrarium vrgent ea. p. 512.
- L. quidam teſtamento, ff. de legatis primo, cap. 54. per totum. p. 539.
- L. cum certus, ff. de triti. vino, & oleo legato, cap. 54. per totum. ibid.
- L. ſi ſic, §. primo, ff. de legatis primo, cap. 54. ex nu. 23. cum ſeq. p. 545.
- L. placet, ff. de liber. & poſthum. cap. 54. numero 9. p. 540.
- L. fideicommiſſa, §. cum eſſet, ff. de legatis tertiò, cap. 55. num. 14. & quinque ſeq. p. 550.
- L. ſi quis ſub conditione dandorum decem, ff. ſi quis omiſſa cauſa teſtamenti, cap. 55. ex num. 14. cum ſeq. ibid.
- L. ſi quis ita, §. ſi quis ita, ff. de adimend. & transferend. legat. cap. 56. num. 14. & 17. & ſeq. p. 563.
- L. prima, & titulus, ff. de adimend. & transferend. legatis, cap. 56. ex numero 17. vſque ad numerum 24. ibid.
- L. quibus diebus, §. quidam Titio, ff. de condit. & demonſt. cap. 56. numero 68. p. 571
- L. facta 63. §. reſcripto, ff. de Trebel. cap. 57. numero 2. p. 592.
- L. à teſtatore, ff. de condit. & demonſtrat. cap. 57. per totum. ibid.
- L. fideicommiſſa, §. cum eſſet, ff. de legatis tertio, cap. 57. ex numero 26. cum ſeq. p. 595.
- L. illis libertis, 83. ff. de condit. & demonſt. cap. 60. num. 9. p. 623. & 56. & 57. p. 632.
- L. 4. & l. cum alimenta 22. §. primo, ff. de alimentis legatis, cap. 60. numero 8. p. 623
- L. ſi cum præfinitione 20. ff. quando dies legati cedat, cap. 60. num. 2. & 39. p. 622. & 630.
- L. Seio, ff. de annuis legatis, cap. 60. num. 59. p. 633
- L. prima, §. ſi minor, ff. de rebus eorum, cap. 61. num. 33. p. 653.

- Ex Digeſto nouo.

- L. prima, cum ſeq. & totius tituli, ff. de donat. cauſa mort. materia, cap. tertio, numero 10. & quinque ſeq. p. 17.
- L. 2. §. item varus, ff. de aqua quotidiana, & æſtiua. cap. 10. numero 36. & 55. p. 71. & 74
- L. ſi ſeruus communis, ff. de donat. inter vir. & vxor. cap. 5. quæſtione finali, verſic. pro vxore itaque ipſa, p. 33. & verſi. ad argumenta vero pro contraria parte adducta. p. 35.
- L. cum apud, ff. iudicatum ſolui, cap. 14. numero 34. p. 99.
- L. à ſententia, ff. de appellationibus, cap. 14. ex numero 29. cum ſeq. p. 98
- L. in teſtamento, ff. de fideicommiſſariis libertat. cap. 21. numero 29. p. 169.
- L. fauorabiliores, ff. de regulis iuris, cap. 23. n. 28. p. 214
- L. Thais, §. intra, ff. de ſtatuliberis, cap. 25. n. 67. p. 228.
- L. in teſtamentis, ff. de regulis, cap. 32. per totum. p. 318.
- L. abſenti, ff. de donat. cap. 37. ex num. 38. cum ſeq. p. 78.
- L. boues, §. hoc ſermone, ff. de verbor. ſignificat. cap. 39. ex num. 25. cum multis ſeq. p. 394
- L. qui cum alio contrahit, ff. de regulis iuris. cap. 42. num. 64. & p. 444. & 98. & ſeq. p. 450
- L. Titia 134. §. idem reſpodi, ff. de verbor. obligat. cap. 47. ex num. 10. vſque ad num. 17. p. 481.
- L. qui per ſucceſſionem, ff. de regul. iuris, cap. 56. n. 24. & 44. p. 564. & 567
- L. ex ſextante, §. Latinus, ff. de except. rei iudicatæ. cap. 59. num. 55. p. 612
- L. qui res, ff. de ſolutionibus, cap. 59. n. 56 p. 613
- L. Sed reuocata 20. ff. de iure fiſci, cap. 59. ex num. 61. cum ſeq. p. 614.
- L. cum quis, & l. cum Cornelius, ff. de ſolutionibus, cap. 59. num. 36. per totum. p. 607.
- L. eum qui ita, §. qui ſibi, aut filio, ff. de verbor. obligat. cap. 59. n. 36. per totum. ibid.
- L. qui autem, §. ſciendum, & l. ſi pupillus, ff. quæ in fraud. creditor. cap. 61. n. 69. p. 665.

- Ex Codice.

- L. quoties, C. de donat. quæ ſub modo, cap. 5. num. 18. & 19. & 41. p. 26. & 31
- L. eum à quo, & authent. hoc niſi debitor, C. de ſolutionibus, cap. 10. ex num. 47. vſque ad numerum 55. p. 72
- L. ſi te in vacuam, C. de donat. inter l. mater, & l. ſi conſtante, C. de donat. ante nuptias, cap. 5. numero finali, verſic. ſecundo pro vxore ipſa, & verſic. ſecundum fundamentum non obſtat. p. 34. & 35.
- L. cum virum, C. de fideicommiſſis, cap. 8. n. 12. p. 48.
- L. 3. de liber. præteritis, cap. 7. & 8. p. 40. & 45.
- L. Finalis, C. de ſacroſanct. Eccleſiis, cap. 13. num. 8. & 41. p. 88. & 92
- L. vnica, §. ſin autem ad deficientis, C. de caducis tollendis, cap. 14. num. 13. & ſeq. p. 96
- L. 3. C. de inofficioſo teſtamento, cap. 15. num. 80. p. 114
- L. vltima, C. de inſtitut. & ſubſtitut. cap. 15. num. 73. p. 113
- L. vltima, C. de poſthum. hæred. inſtitut. c. 15. n. 74. ibid.
- Authent. niſi rogatus, C. ad Trebellian. cap. 16. n. 19. p. 123
- L. vbi adhuc, C. de iure dotium, cum ſua materia; cap. 26. ex num. 1. vſque ad num. 21. p. 232
- L. in rebus, §. omnis, C. de iure dot. latè cap. 26. in addition. p. 242
- L. 2. C. de pignorib. & Hyp. cum ſua materia, cap. 26. ex num. 21. cum pluribus ſeq. p. 231
- L. quoniam indignum, C. de testamentis, cap. 27. n. 3. & ſeq. p. 254.
- L. iubemus, C. de teſtamentis, cap. 27. num. 20. & 21. & 22. p. 257. & vide ex num. 3. cum ſeq. p. 254.
- L. furioſum, C. qui teſtamenta facere poſſunt, cap. 28. per totum. p. 270.
- L. maritus, C. qui tutores dare poſſunt, cap. 28. in vltima deciſione, per totum. p. 284.
- L. cum quis, C. de naturalibus liberis, cap. 31. num. 71. pag. 308.
- L. ſi quis argentum, §. ſin vero redditum, C. de donat. cap. 33. num. 9. p. 326.
- L. quæ prædium, C. ſi res aliena pignori data ſit, cap. 35. num. 44. & 68. p. 341. & 348.
- L. ſi filius, C. de petitione hæred. cap. 35. n. 57. p. 344.
- L. ſi quando, C. de inofficioſo teſtamento, cap. 36. num. 44. & 69. p. 367. & 370.
- L. ſi conſtat, & l. finalis, C. de compenſat. cap. 40. ex num. 69. cum ſeq. vbi late explicatur compenſationis materia. p. 413.
- L. ſi de certa cum ſua materia. C. de tranſact. cap. 41. num. 71. & 73. & cap. 42. p. 430. per totum p. 437.
- L. ſi fines, C. de euictionibus, cap. 42. num. 65. & 106. p. 444. & 451.
- L. prima, & 2. C. creditorem euictionem pignoris non debere, c. 42. n. 70. & 71. & 97. & 110. 111. & 112. p. 445. & ſeq.
- Authent. ſi quis in aliquo documento, C. de edendo, c. 43. num. 4. & fere per totum cap. p. 454.
- L. optimam, C. de contrahen. & committ. ſtipulatione, cap. 46. ex num. 40. cum ſeq. p. 478.
- L. quod ſponſæ, C. de donat. ante nuptias, cap. 49. num. 24. cum ſeq. p. 493
- Authent. ſi qua mulier, & authent. ſiue à me, C. ad Velleianum, materia; remißiuè, cap. 52. num. finali. p. 522.
- L. 2. de reſcindenda vendit. quæſtiones nonnullæ explicantur. cap. 2. ex num. 38. cum ſeq. p. 519.
- L. prima, C. quorem legatorum, cap. 56. ex num. 24. cum ſeq. p. 564.
- L. finalis, C. de hæred. inſtitut. cap. 56. ex num. 24. cum multis ſeq. ibid.
- L. 3. C. de nouat. & eius materia, cap. 59. num. 35. p. 607.
- L. finalis, C. de nouat. cum ſua materia, cap. 59. num. 57. p. 614.
- L. ſi prædium, C. de euictionibus, cap. 59. ex num. 44. cum ſeq. & maximè, num. 70. p. 611. & 617.
- L. libera, C. de ſentent. & interlocut. iudic. cap. 59. ex num. 44. cum ſeq. & maximè, num. 70. & 71. ibid.
- L. prima, C. de legatis, cap. 60. num. 56. p. 632.
- L. pecunia, C. de priuilegio fiſci, latè & ſingulariter explanatur cum ſua materia, cap. 61. ex num. 54. vſque in finem cap. p. 661.
- L. finalis, §. & ſi præfatam, C. de iure deliberandi, c. 61. num. 84. p. 670.

- Ex Authenticis.

- §. diſponat, in authent. de nuptijs exornatur permultis, cap. 8. num. 1. cum ſeq. p. 46
- § illud, in authent. de æqualitate dotis, collat. 7. cap. 26. ex num. 1. vſque ad num. 21. p. 233
- § ſic igitur licentia. quibus mod naturales effician. legitimi: & §. reliqui, quib. mod. naturales effician. ſui, cap. 31. num. 7. & 72. p. 297. & 308.

- Ex vſibus Feudorum.

- Cap. primo, §. donare, qualiter olim feudum poterat alienari, cap. 13. num. 9. & 42. p. 88. & 92.

- Ex Decretalibus.

- Cap. final de institutionibus, exornatur, c. 13. num. 10. remißiuè. p. 88.
- Cap. innotuit. cap. cum in cunctis, de electione, cap. 31. num. 8. & 76. & 80. p. 297. & 310.
- Cap. tanta eſt vis, qui filij ſint legitimi, c. 31. n. 72. p. 308.
- Cap. vltimo, de conſtitu. cum ſua materia, cap. 56. ex num. 88. p. 583.

- Ex Clementinis.

- Clementina prima, in fine de præbendis, cap. 38. per totum. p. 385.

- Ex legibus Partitarum.

- L. 7. titulo 4. partita 5. cap. 5. n. 18. & 19. & 41. p. 26.
- L. 5. titulo 33. partita 7. cap. 10. ex num. 11. p. 67.
- L. 29. titulo 11. partita 4. cap. 26. numero 14. p. 236. & vide ex numero primo, vſque ad numerum 21. p. 233. & in addit. eiuſdem cap. p. 242.
- L. 8. titulo 29. partita 3. cap. 26. in addit. p. 242
- L. 6. titulo 17. partita 7. & l. 3. titulo 17. partita 6. & l. 3. titulo 15. partita 2. cap. 28. ad finem, in vltima deciſione, per totam. p. 284.
- L. prima, titulo 13. partita 4. cap. 31. numero 73. p. 309.
- L. 34. titulo 9. partita 6. cap. 56. numero 34. & 35. p. 566.
- L. 31. & 34. titulo 9. partita 6. cap. 56. ferè per totum, p. 559. & maximè, numero 80. per totum. p. 575.

- Ex legibus Tauri.

- L. 69. Tauri, cum ſua materia, cap. 3. numero 11. & 12. & 13. p. 20. & cap. 53. per totum. p. 522.
- L. 41. Tauri, cap. 9. numer. 19. & 85. pag. 55. & 64.
- L. 25. Tauri, cap. 16. ex numero 34. cum ſeq. p. 125.
- L. 23. Tauri, cap. 16. numero 52. p. 132
- L. 17. & 22. & 44. Tauri, cap. 16. ex numero 2. cum ſeq. p. 118.
- L. 30. Tauri, cap. 16. numero 9. p. 120
- L. 19. & 23. Tauri, cap. 35. ex numero 47. cum multis ſeq. & numero 58. & ſeq. p. 341. & 344.
- L. 31. Tauri, cap. 36. ex numero primo, vſque ad numerum 11. p. 351
- L. 23. Tauri, cap. 36. ex num. 11. cum ſeq. p. 355
- L. 27. Tauri, cap. 36. ex num. 22. vſque ad numerum 31. p. 358.

- Ex legibus nouæ collectionis Regiæ.

- L. 8. titulo 10. libro 5. cum ſua materia, cap. 3. numero 11. & 12. & 13. p. 18. & cap 53. per totum p. 523
- L. 3. titulo 9. lib. 5. cap. 5. num. finali, verſic. Quinto denique, & vltimo. & verſic. Quintum denique, & vltimum. p. 33
- L. 6. titulo 21. libro 5. cap. 10. num. 54. & 59. & 61 p. 73. & 75.
- L. 9. titulo 6. libro. 5. cap. 16. ex numer 34. cum ſeq. p. 125.
- L. 7. titulo 6. libro 5. cap. 16. num. 52. p. 132.
- L. prima. tit. 4. lib. 5. cap. 21. ex nu. 24. cum ſeq. p. 167.
- L. 2. titulo 4. libro 5. cap. 21. num. 31. p. 169
- L. 5. titulo 4. libro 5. cap. 36. numero primo, cum ſeq. p. 233.
- L. 7. titulo 4. libro 5. cap. 36. ex nume. 11. cum ſeq. p. 235.
- L. 11. titulo 6. libro 5. cap. 36. ex num. 28. vſque ad numero 31. p. 238.
- L. 2. tit. 16. lib. 5. cap. 37. ex num. 38. cum ſeq. p. 378
- Pragmatica Regia, nouiter edita, qua materiæ repræſentationis circa primogeniorum ſucceſſionem dubiæ diluuntur, atque ius nouum ſtatuitur, latè, & ſingulariter explicata, cap. 56. ex n. 92. cum ſeq. p. 579
- Pragmatica altera, nouiter etiam edita circa fœminarum excluſionem, aut admiſſionem per maſculos eiuſdem, cur etiam remotioris lineæ, & gradus, explicatur, eod. cap. 56. num. 100. p. 589.

INDEX COPIOSISSIMVS, ET LOCVPLETISSIMVS MATERIARVM, QVÆSTIONVM, Ac omnium, quæ in hoc libro Quarto continentur, ſcriptus ſerie Alphabetica, & numerorum ratione fideliter ſubducta, diligenter ordinatus.

- A

- ABlativi abſoluti conditionem inducunt, cap. 25. num. 8. & cap. 58. num. 3.
- Per Ablatiuos abſolutos, an per conditionem, ſi, diſpoſitio concipiatur, nihil intereſſe, c. 57. n. 1.
- Quemadmodum enim diſpoſitio concepta per conditionem, ſi, conditionalis cenſetur, ita & per ablatiuos abſolutos concepta, conditionalis dicitur; prout ibi, dicto num. 1.
- Vbi & de intellectu, l. facta 63. reſcripto, ff. ad Trebel. num. 2.
- Ablatiui abſoluti non modo conditionem inducunt, ſed etiam formam, dicto cap. 57. num. 3. & latiùs num. 16. & ſeq.
- Siue proferantur in hominis, ſiue in legis diſpoſitione, & vniuerſaliter in omni actu, & materia, ibid. num. 4. & 5.
- Vbi & de intellectu, l. à teſtatore, ff. de condit. & demonſtrat.
- Ablatiui abſoluti, ſi referantur ad futurum, reſoluuntur in veram conditionem de futuro (prout in conditione dicitur.)
- Sed ſi reſoluantur in conditionem de præterito vel de præſenti, propriam non inducunt, conditionem, prout nec etiam conditio ipſa, dict. cap. 57. num. 6.
- Ablatiui abſoluti, quando proferuntur in materia, quæ in iure certam iam habet determinationem, non inducunt conditionem.
- Sed ſi proferuntur in materia, quæ adhuc non habet certam determinationem, tunc reſoluuntur in propriam conditionem. ibidem, num. 7. & num. ſeq. per totum, cap. de eadem materia.
- Ablatiui abſoluti, quando inducant conditionem, quando etiam fideicommiſſum, & diſpoſitionem, vide latè dict. cap. 57.
- Acceptans litteras, an teneatur, ſi ante acceptationem, is qui eas ſcripſit, iam erat mortuus, vel ſtatum mutuauerat, cap. 59. n. 29.
- Acceptans litteras, an teneatur, ſi is qui ſcripſit, pendante termino ſolutioni ſit decoctus, & ſtatum mutauerit, ibidem, num. 27.
- Acceptans literas, cenſetur fideiuſſor ſcribentis, ibi. num. 28.
- Debitor qui dedit litteras cambij creditori ad mercatorem, liberatur, ſi mercator poſt acceptationem litterarum aufugiat, niſi debitor eſſet conſcius fugæ, num. 30.
- Periculum nominis debitoris dati in ſolutum, ſpectat ad creditorem qui acceptauit, ibid. num. 32.
- Acceptans mercatorem loco debitoris, liberat debitorem, dict. cap. 59. num. 31.
- Acceptatio donationis an ſit neceſſaria, tam de iure communi, quàm de iure Regio, non poſſit ante acceptationem reuocari: cap. 37. ex num. 38. cum ſeq. vſque in finem cap. & cap. 80. numer 9. & 16. & 46. & infra, litera D. verbo donatio.
- Actio ſemel extincta non reuiuiſcit, c. 59. num. 46.
- Actio, vel obligatio perſonalis, etiam contracta, & emanata ratione fundi, vel rei, non ſequitur eius poſſeſſorem, c. 80. num. 37.
- Actum omnem humanum, voluntate, & poteſtate, & ſolemnitate confici, & perfici: quod exornatur cap. 5. num. 9. & 5. ſeq. vbi.
- Actum non facere; vel inualidum, aut inutilem facere, paria ſunt; cap. 13. num. 14. vbi exornatur remiſſiuè.
- Actum non cenſetur, quod ſcriptura non legitur, cap. 13. num. 39.
- Actus quicunque in articulo mortis valide fieri poteſt, & ſortiri effectum.
- Bene articulus mortis eſſet conſiderabilis, quando eſſet tam prope mortem, quod ſenſus deficeret, cap. 22. num. 106.
- Actus quincunque ſpontaneus præſumitur regulariter, niſi coactio probetur, cap. 22. num. 112.
- Actus vt valeat potiùs quàm pereat, non modo in teſtamentis, & vltimis voluntatibus, ſed etiam in omni materia, & diſpoſitione interpretatio ſumi debet; cap. 30. ex num. 1. cum ſeq.
- Et vt ſit verus, & legitimus, num. 7.
- Pro actus validitate præſumptio, & coniectura quæ ſumitur, cæteris eſt firmior, & efficacior, ibid. num. 9.
- Etiamſi verba improprientur, num. 10. & latè de materia per totum caput.
- Actus omnis, in quo non apparet determinatio certa, regulatur à conſuetudine, cap. 36. n. 34.
- Actus potius pro executione, & confirmatione voluntatis præcedentis, quam quod ſit nouus actus, aut noua diſpoſitio, interpretatio fieri debet, ne mutatio voluntatis inducatur, cap. 37. num. 12.
- Adimi in codicillis licet poſſint legata, & fideicommiſſa, id tamen intelligitur, niſi in contrarium conſtet de mente teſtatoris, de qua conſtare dicitur aperte, vbi limitata fuit ademptio fideicommiſſi in codicillis, & non in totum, cap. 22. num. 168.
- Per ademptionem vnius rei, non ſequitur ademptio alterius, quando res ſunt ſeparabiles, ibid. num. 169.
- Ademptio facta in pœnam, licet ſit conditionalis, non facit principalem diſpoſitionem conditionalem, ſed interim peti poteſt legatum, vel hæreditas aditi, cap. 56. num. 13.
- Ademptio, & tranſlatio legati inter ſe differunt, ibid. num. 18.
- Ademptio alia ſimplex eſt, & ſine tranſlatione, alia verò cum tranſlatione eiuſdem legati in alium, dicto cap. 56. num. 19.
- Ademptionis, & tranſlationis legatorum diffinitio, num. 20.
- Vide alia infrà, litera L. verbo Legatorum.
- Addens qualitatem, ita demum declarare dicitur, ſi non alterat ſubſtantiam; aliàs ſecus, cap. 19. numero 20.
- Adimpleuiſſe de iure videtur is, per quem non ſtat, quominus impleatur, cap. 60. num. 38.
- Adminiſtrator pro reliquis vnius adminiſtrationis conuentus, creditum ex alia adminiſtratione compenſare deſiderans, an audiatur, cap. 40. numero 78.
- Affectio maior habetur ad eos, qui ſunt nati, & cogniti tempore factæ diſpoſitionis, quam ad eos, qui nec nati erant, nec cogniti, cap. 36. num. 58.
- Immo in deſcendentibus naſcituris affectionis, ſeu prædilectionis ratio aſſignari non poteſt, niſi ex gradus proximitate, num. 59.
- Alexandri Trentacinquij reſolutio, nouè ponderatur, cap. 5. num. 45.
- Alphonſi Azeuedij reſolutio expenditur, & dem reſpondetur, cap. 9. nu. 12.
- Alphonſi Azeuedij, conſilium 18. nouè ponderatur, & reſpondetur eidem; ibi num. 14. & vide nu. 81. & 82.
- Alphonſi Azeuedij conſideratio noua, nouè etiam, & concludenter conuincitur, cap. 27. nu. 52.
- Alphonſi Azeuedij diſtinctio, nouè, & verè improbatur, cap. 27. nu. 82.
- Alexandri, Bertrandi, Cephali, & Hippolyti Riminaldi conſilia nonnulla expenduntur, quibus intenditur probari, ſubſtitutiones, & fideicommiſſa conditionalia tranſmitti ad hæredum hæredes, cum alicuius hæredes vocati reperiuntur: & eiſdem reſpondetur, cap. 56. num. 30.
- Alienationis prohibitio ſine cauſa facta non valet, cap. 9. num. 16.
- Et vide numero 84. vbi in Hiſpanorum primogenijs contrarium. Vide etiam cap. 79. colum penul. & finali: ex alienationis bonorum prohibitione, an maioratus inſtitutus cenſeatur, dicto c. 9. num. 15. & vide num. 83.
- Alienare qui non poteſt; neque etiam poteſt reditum, ſiue cenſum conſtituere.
- Idque maxime, quando alienatio prohibetur fauore alicuius, cap. 35. num. 36. & 37.
- Alienatio rei Minoris, vel Eccleſiæ, valet ſine ſolemnitate, quando reperitur vtilis Eccleſiæ, vel minori, idque ex ſententia quorundam, c. 61. n. 23.
- Contrarium, quod non valeat ſine debita ſolemnitate, etiam ſi eiſdem euidenter ſit vtilis, num. 40. & 41. & ſub numero 36.
- Alimenta promiſſa, ſeu relicta alicui cum certa temporis determinatione, finiuntur, ſi alimentarius interim decedat, nec reliqui temporis eius hæredibus debentur, cap. 60. nu. 2. & 39.
- Alimenta habent de ſui natura determinationem ex illius perſona, cui debentur; ideo relictum etiam temporale habet tacitam conditionem, dummodo viuat tanto tempore legatarius, nu. 3.
- Alimentorum legatum dicitur annuum, ideo pro primo anno eſt purum, & pro ſequentibus conditionale, numer. 4.
- Alimenta regulariter finiuntur cum morte eius, cuius fauore promiſſio, aut obligatio eorum facta eſt, num. 5.
- Alimenta in perſona vnius aliud ſunt, quam in perſona alterius, & ſunt merè perſonalia numero 6.
- Alimenta promiſſa à ſocero ſimpliciter filiæ, & genero, dum collocat filiam in matrimonium, an cenſeantur promiſſa perpetuò, hoc eſt, durante vita vtriuſque, dicto cap. 60. nu. 8. & 44. & 55.
- Alimenta relicta propter filij vtilitatem his, qui cum eo commorati fuiſſent, ceſſant mortuo filio, ibidem num. 9.
- Vbi & de materia, l. illis libertis 83. ff. de condit. & demonſt. & numero 56. & 57. vbi latius.
- Alimenta ſimpliciter promiſſa, aut relicta, præſtanda eſſe in domo grauati, vel obligati, ex ſententia quorundam. Contra vero ex communiori, & veriori ſententia, dicta cap. 60. n. 10. & 22. vbi late.
- Alimenta per patrem promiſſa in certa quantitate, & pro certo tempore, dum filia nuptui tradebatur, non finiri mortua filia, in caſu quodem, de quo in Regio Hiſpalenſi Senatu controuertebatur, ibidem, num. 17. & 18.
- Alimenta, quando expreſſe promittuntur in domo, fauor, & commoditas ea promittentis, cenſetur in conſideratione habita, vt promiſſor extra domum ad nihilum voluerit obligari, num. 20.
- Secus vero, cum alimenta ſimpliciter promittuntur, quia tunc promiſſio ad fauorem alimentarij facta cenſetur, numero 21.
- Alimenta ſimpliciter promiſſa, domo ſcilicet, in qua præſtanda ſint, non deſignata, præſtanda eſſe extra domum.
- Atque ita in ſimplici alimentorum promiſſione, non eſſe obligatum alimentarium ſumere alimenta in domo obligati, ſed poſſe ea conſequi, & habere extra domum.
- Idque ex veriori Interpretum multorum ſententia, contra alios, dicto cap. 60. numero 22. etiam 3.
- Vbi reſpondetur contrariæ partis Authoribus.
- Alimenta præſtare grauatus, vel obligatus, quibus in caſibus ipſa non in domo propria, ſed alibi pro alimentarij commodo præſtare debeat, num. 26.
- Alimenta peti non poſſe extra domum, quando relicta ſunt cum onere habitandi, vel in domo propria promiſſa, num. 27.
- Alimenta præteriti temporis petere non poteſt alimentarius, qui non eſt moratus in domo, quando relicta fuerunt cum onere morandi. num. 28.
- Alimenta extra domum peti poſſe generaliter, abſque onere commorandi cum grauato, vel obligato quotieſcumque iuſta cauſa ſubeſt non commorandi cum eo, num. 29.
- Alimenta extra domum, in qua habitare tenetur, ſub eo prætextu petens, quod in ea pacificè non poſſit morari, quid probare teneatur, num. 30.
- Alimenta extra domum, in qua habitare tenetur, petens, vt dignoſcatur an obtinere debeat, nec ne quatuor caſus principales diſtinguendos eſſe dicto cap. 60. num. 31.
- Alimentorum legatum relictum vxori per annum luctus, expirat cùm primum vxor ad ſecundas conuolauerit nuptias, num. 34.
- Alimenta ſi fuerint æſtimata pro certo tempore, & poſtea alimentarius plus, vel minus vixerit, fit deductio, vel augmentum ex poſt facto, inſpecto tempore, quod alimentarius vixerit, num. 36.
- Alimenta præſtat hæres in loco ſui domicilij, non vbi alimentarius degit: ibidem, num. 67.
- Ambiguum, obſcurum, dubium, & incertum, quid & quemadmodum diſtinguantur: & de ſententia Authoris, cap. 4. ex numero. 1. cum ſeq. vſque ad numer. 10.
- Ambigui, & obſcuri controuerſiam omnem, vel facti, vel iuris quæſtionem appellari regulariter proprius tamen dici voluntatis quæſtionem, dicto num. 10. vbi latiùs hoc explicatur.
- In ambiguis, obſcuris, & dubijs declarandis, certam, aut generalem adeò regulam dari non poſſe, quæ omnia comprehendat: cum variæ, & diuerſæ ſint hominum voluntates; nec omnia poſſit Legiſlator comprehendere, ſiue declarare, & præuenire, num 11.
- Idcirco in eiſdem, ac cùm verborum ambiguitas, vel obſcuritas eſt, valere quidem quod actum eſt, nec propterea vitiari, num. 12.
- Sed ex varijs cauſis, & coniecturis voluntatem interpretari, num. 13.
- Et triplicem conſiderari interpretationem, ex verbis perſpicuis, & claris, ex verbis, & mente, atque ex mente tantum per interpretationem, numero 14.
- Ambiguum, obſcurum, & dubium non differre inter ſe, ex ſententia veriori, ſed plerumque vnum pro altero poni, & accipi; nec dari ambiguum, & dubium, quod non ſit obſcurum.
- Idque etiam ex communi vſu loquendi, dicto cap. 4. num. 15. & 16.
- Ambiguum, obſcurum, & dubium, quibus modis accipiatur? & de ſententia Baldi, & Socini, num. 17.
- Ambiguitas, ſiue obſcuritas verborum vnde proficiſcatur; & de ſententia Camilli Gallinij, qui ad quatuor capita principalia articulum reduxit. n. 18.
- Ambiguam diſpoſitionem interpretari primo à mente diſponantis. deinde inſpici id, quod eſt veriſimilius: & his deficientibus, ſeruari proprietatem verborum, num. 19.
- In ambiguis inſpiciendum eſſe illud, quod eſt veriſimilius, vel quod plerumque fieri conſueuit dicto cap. 4. numero 20.
- Ambiguum uerbum poſitum poſt alia, quæ ſint clara, debere in dubio intelligi de caſu ſimili ibidem, numero 21.
- Ambiguam diſpoſitionem optimè declarari ex caſu poſtea ſubſequuto, num. 22.
- In ambiguis ſic debet fieri interpretatio vltimæ voluntatis, vt & moribus, & ſtatutis ciuitatis conueniat; quia teſtator præſumitur voluiſſe, quod lex ſua municipalis valeat, cap. 35. num. 15.
- Ambiguitas, vel obſcuritas, quando verſatur circa res tantum, quid fieri debeat, cap. 34. num. 16.
- Et quid ſi ambiguitas, vel incertitudo ſit circa verba tantum, num. 17.
- Andreæ Alciati placitum improbatur, cap. 4. num. 5.
- Antonij de Aïora locus explicatur, cap. 16. num. 36. & 59.
- Ancharani conſilium 219. expenditur, de ratione eius agitur cap. 25. num. 40.
- Antonij Fabri, Ioannis Bologneti, & Ioannis Marci Aquilini, contra communes Interpretum traditiones, placita nonnulla in medium proferuntur: & communis defenditur, cap. 27. n. 55.
- Antonij Fabri obſeruationes nonnullæ proferuntur; quibus contenditur, donationem hodie reuocari non poſſe, etiam ante acceptationem. cap. 37. num. 41. ſeq.
- Antonij Fabri, de donatario, qui donationem in abſentem ſe collatam, vult ratam habere poſt mortem donatoris, locus inſignis expenditur, dicto cap. 37. num. 48.
- Antonij Fabri, de donatione in abſentem, ac ignorantem collata, ſtipulante notario, & ante donatarij ratihabitionem reuocata; locus egregius commemoratur, ibidem, num. 52.
- Annui reditus ſine cenſus conſtitutio, an de iure ſubſiſtat, ſi abſque decreto iudicis, cum authoritate tamen tutoris, aut curatoris fiat, & in vtilitatem, & commodum minoris ceſſerit, cap. 61. num. 28. & ſeq. Annui redditus, an inter immobilia, vel mobilia computentur à iure. ibidem, num. 39.
- Anima cenſetur perſona prohibita ad nominationem, propter difficultatem conueniendi, cap. 13. num. 7. Contrarium ibi, num. 40.
- Animam ſuam an nominare valeat is, qui in ſecundam vel tertiam perſonam, aut vitam, nominare poteſt, dicto cap. 13. num. 11. & ſeq.
- Antiquum in probationibus, quid dicator, arbitrio iudicis committitur, cap. 43. num. 44.
- Appellatio eſt omni caſu permiſſa, ſi non reperiatur expreſsè prohibita, quod exornatur remiſſiue, cap. 14. num. 36.
- Etiam quando dubium aliquod ſubeſſet, num. 35.
- Argumentum illud, ſubſtitutus non es hoc caſu, aut de te non loquitur ſcriptura; ergo ad fideicommiſſum admitti non debes, explicatur, cap. 9. n. 3. & 74.
- Arræ conſtitui poſſunt conſtante matrimonio, cap. 49. num. finali.
- Arrarum promiſſio an minuatur, ſi promittentis bona aliqua poſtea euincantur, quæ tamen ab eo bona fide poſſidebantur, cap. 59. num. 23.
- Author quibus impulſus, atque adductus fuerit principaliter, vt coniecturarum, atque interpretationis vltimarum voluntatum tractatum, & diſceptationem ſuſciperet; & de fine, atque intentione ipſius præcipua in eo tractatu; c. primo, numero primo.

- B.

- BAlbutiens lingua, quis, & quomodo dicatur, c. 27. num. 4.
- Balbutientis lingua teſtamentum, an de iure ſubſiſtat, ibidem, ex num. primo, cum ſeq.
- Bertrandi ſententia in conſilio 148. libro primo, adducitur, atque explicatur, cap. 25. num. 54. & 56. & ſeq.
- Beneficio meo nemo potes vti, niſi quatenus ego volo.
- Nec facit iniuriam, qui ſuum beneficium non impartitur, cap. 64. num. 14.
- Blanditiis poteſt quis alium allicere, ad ſibi relinquendum, cap. 22. numero 107.
- Ad blanditias alicuius factum teſtamentum ſecundum, an reuocet primum, ibidem num. 117. & 118.
- Bona in dubio præſumuntur allodialia, & libera, & alienabilia, non maioratui ſubiecta, vel inalienabilia, niſi ſcriptura maioratus oſtendatur, cap. 9. num. 1.
- Ex coniecturis tamen fideicommiſſo, & maioratui perpetuo ſubiecta, præſumi poſſunt, prout latius, ibidem, num. 68.
- Bona in dotem data, vel ob cauſam donata, eo ipſo exierunt de patrimonio parentis dotantis, vel meliorantis, & effecta ſunt proprium patrimonium ipſius filiæ dotatae; vel filij, cui donatio facta eſt, nec in bonis eiuſdem parentis remanent. cap. 16. num. 38.
- Bonorum diuiſione facta cum clauſula ad habendum, tenendum, poſſidendum, & quicquid placuerit, faciendum, vtrum videatur tributa, & conceſſa alienandi facultas, aut remiſſum eſſe fideicommiſſum, remiſſiue, cap. 48. num. 10.

- C

- CAſus in vltimis teſtatorum diſpoſitionibus, an & quando dicatur omiſſus, vel non, vt tanquam omiſſus non attendatur, vel ſi pro expreſſo habeatur, velut expreſſus operetur, & quando pro expreſſo habendus ſit.
- Articulus equidem difficilis, & ad modum frequens, & qui latiſſime patet apud ſcribentes.
- Nec ſub compendio breui verborum facile comprehendi certave, aut generali doctrina comprehendi valet, cap. 15. num. 1.
- Idcirco, pro eius articuli explicatione diſtincta, neceſſe fuiſſe, theoricas illas & doctrinas communes interpretum quam plurimorum euolare, atque originaliter prælegere, prout agregantur, atque commemorantur ibi, num. 2. & late de materia per totum dictum cap. 15.
- Caſus duo ſimplices, ſi in diſpoſitione ſunt expreſſi, & euenit caſus mixtus omiſſus, ſi diſpoſitio eſt fauorabilis, fiet extenſio ad caſum mixtum omiſſum.
- Quod ſi diſpoſitio eſt odioſa, non fit extenſio ad caſum mixtum.
- Idque ex ſententia communi, eod cap. 15. num. 35.
- Ex ſententia vero aliorum vide ex num. 36. vſque ad num. 48.
- Caſus omiſſus ſi exprimatur per modum conditionis, non extenditur ad caſus ſimiles regulariter, & inde caſus omiſſus regulariter continetur, dicto num. 48.
- Idque pro regula conſtituitur, & accipitur, vt procedat in quacumque conditione, tam voluntaria, quam neceſſaria, quando caſus eſt diſſimilis, numero 49.
- In caſu vno conditionalis diſpoſitio, ſeu prouiſio facta, ad alterum expreſſo diſſimilem, non extenditur, num. 56. & vide tribus numeris ſeq.
- Sed an caſus ſit ſimilis, vel diſſimilis, dependet à ſubiecta materia, & ab intentione proferentis.
- Et ita non poteſt dari certa firmaque regula, prout Ioannes Bolognetus, & vere, & ſingulariter animaduertit, ibidem, num. 54.
- De caſu ad caſum in conditione voluntari non datur progreſſus, ſed debet illa impleri in forma ſpecifica, prout fuit ipſa prolata, numero.
- Et ſic inſpicitur merum factum conditionis per teſtatorem ex ſola eius voluntate appoſitæ, numero 55.
- Quia ex adiectione conditionis actus indiuiduus redditur, & ideo non poteſt aliter, quam in forma ſpecifica adimpleri, num. 56.
- Sed non procedit, quando ex coniectura aliqua deprehendi poteſt, teſtatorem non modum, ſed finem potiùs conſideraſſe.
- Tunc namque de caſu ad caſum datur progreſſus, ibidem, num. 57.
- Non etiam procedit, quando caſus ad quem fieret productio, ſiue extenſio, per omnia exequeretur, ſubrogareturque illi, quem teſtator expreſſit.
- Tunc namque, etiam in conditione voluntaria daretur progreſſus de caſu ad caſum, num. 58.
- Et quid quando alia videretur fuiſſe mens teſtatoris num. 59.
- Caſus quando exprimitur per modum conditionis neceſſariæ ad actum, vel ad effectum actus, tunc fit extenſio ab vno caſu ad alium ſimilem.
- Et ſic conditio ipſa impleri poteſt per æquipollens, num. 60.
- Secus tamen, quando in oppoſitum appareret expreſſe, vel per alias coniecturas, prout ibidem notatur.
- Et Ioannis Bologneti notanda animaduerſio recenſetur.
- Cauſæ duæ quando concurrunt, vna in ſpecie, altera in genere, cauſa illa, quæ eſt ſpecialis, præualet, cap. 23. num. 23.
- Cauſa quæ reſpicit ſolum fauorem, & commodum legatarij, non reſtringit legatum, cap. 25. num. 45. & cap. 56. num. 7. & cap. 60. num. 19.
- Sicque cauſa ipſa reſpiciens ſolum fauorem legatarij, impulſiua dicitur, & non finalis, & non reſtringit legatum, quin debeatur, & etiamſi illa deficiat, ibid. num. 46.
- Et id maxime inter coniunctas perſonas, num. 47.
- Inter quas legatum potius ex naturali affectione, & ex cauſa motiua, quam limitatiua factum præſumitur, prout ibidem notatur.
- Cauſæ plures quando concurrunt in diſpoſitione vna ceſſante, non ceſſat diſpoſitio, cap. 60. numero 50. & latius, & vtilius in addit eiuſdem capitis.
- Cauſa ceſſante, non ceſſat effectus, iam conſummatus, cap. 60. num. 51.
- Vel vbi ius eſſet etiam alicui quæſitum ex cauſæ exiſtentia, num. 52.
- Nec enim debent ex caſu quolibet ſuperueniente, reuocari illa, quæ iam perfecta, & abſoluta, & conſummata fuere, num. 53.
- Cald. Pereiræ roſolutionem, Hiſpalenſis Regij Senatus deciſioni, & Authoris opinioni conuenire, cap. 13. num. 18.
- Cancellatio teſtamenti, vide infra, verbo, teſtamentum.
- Caroli Ruini lapſus duplex, noue detectus per authorem, cap. 21. num. 101.
- Caroli Ruini ſententia noue confutatur, ibidem, num. 109.
- Cenſus an poſſit conſtitui ſuper bonis maioratus, cap. 35. num. 33. & ſeq. & num. 62.
- Circuitus vitandi, cap. 61. num. 51. vbi explicatur.
- Clauſulæ præcedentis proprium eſt influere in ſequentes, præſertim ſi continuato ſermone proferantur, cap. 9. num. 37.
- Eſt enim potior clauſula præcedens ad inſtituendum, quam ſubſequens ad refluendum, num. 39.
- Clauſulam non ſolum præcedentem, ſed & in fine poſitam, referri ad omnia præcedentia, maxime, quando nulla ſubeſt differentiæ ratio, ibidem, num. 40.
- Clauſula, quæ ſubijcitur, non refertur regulariter ad ea, ſuper quibus facta eſt ſpecialis prouiſio, dicto cap. 9. num. 51.
- Clauſula ſolicita apponi, licet omittatur, nunquam omiſſa cenſetur, ſed potius expreſſa, cap. 13. nu. 4. & vide num. 38. vbi id declaratur.
- Clauſulæ primogeniorum Hiſpaniæ, ſunt interpretandæ ſecundum conſuetudinem Hiſpaniæ in ſucceſſione primogeniorum, cap. 36. num. 33.
- Ex clauſulis in executiuis, non in principali diſpoſitione appoſitis, voluntatis, & intentionis teſtatoris coniectura ſumitur, & interpretatio congrua colligitur, cap. 48. numero primo.
- Cum ex illis deducatur, qualis fuerit mèns, & finis, ſiue intentio diſponentis, num. 2.
- Clauſulæ, an ſint poſitæ in diſpoſitiuis, an in executiuis, multum intereſſe, ibidem, num. 3.
- Clauſulæ acceſſoriæ, ſeu poſitæ in executiuis, non ampliant, neque alterant, aut immutant diſpoſitionem principalem, ſed ſolum in ſuo primo intellectu confirmant, & regulantur ſecundum naturam principalis diſpoſitionis, quod exornatur, dicto cap. 48. num. 4.
- Clauſula ad habendum, tenendum, poſſidendum, & quicquid perpetuo ſibi, & ſuis placuerit, faciendum, in conceſſione feudi appoſita, vtrum facultatem alienandi importet, ibidem, num. 8.
- Clauſulæ, quando dicantur diſpoſitiuæ, vel executiuæ, ſiue poſitæ in executiuis, & non in diſpoſitiuis, ibidem, num. 9.
- Clauſulæ in executiuis adiectæ, declarant diſpoſitionem principalem, & ſunt aptiſſimæ, & ſufficientes ad declarandum mentem diſponentis, eandemque diſpoſitionem præcedentem, ibidem, num. 12.
- Clauſulæ in executiuis appoſitæ, ampliant diſpoſitionem præcedentem, cum appoſitæ ſunt ſuper diſpoſitione, quæ eis non repugnat, num. 13.
- Vel quando in ea diſpoſitione nihil alias operarentur, num. 14.
- Aut in fauorabilibus, ſecus in reſcriptis gratioſis, & ſimilibus, quod latius explicatur, ex num. 15. vſque ad num. 21.
- Clauſulas acceſſorias, ſiue executiuis, potius adijci ex voluntate partium, quam ex ſtillo notarij, ibid. num. 21.
- Nec præſumi, quod ipſe notarius clauſulas tanti ponderis ex ſolo ſuo capite inſtrumento adſcribat, num. 22.
- Nec poteſt ipſe plus ſcribere, quam quæ propriis vidit oculis, vel propriis audiuit auribus, num. 23.
- Et cenſetur rogatus à partibus, vt clauſulas conſuetas apponat, num. 24.
- Debetque inſtrumentum coram partibus legere, num. 25.
- Clauſulam codicillarem cenſeri ex voluntate teſtatoris inſertam in inſtrumento, dicto cap. 48. num. 27.
- Idem de cæteris accidentalibus, & ſubſtantialibus, num. 28.
- Clauſula præcedens potentior, & firmior eſt, vt ſequentia determinet, écontra, cap. 50. numero 15.
- Clauſula cuiusvis diſpoſitionis interpretatur aliam, & per aliam, ibid. num. 35.
- Clauſula de per ſe ſtans, aut non de per ſe, ſiue in principio, aut in medio, vel in fine diſpoſitionis appoſita, an referatur ad omnia præcedentia, vel ſequentia, ſiue ad quæ, latus, & difficilis, atque intricatus articulus, & à multis explicatus, cap. 50. num. 36.
- Clauſulas in principio, aut in medio, vel in fine diſpoſitionis appoſitas, congruam præſtare interpretationem, atque coniecturam eorum, quæ in præcedentibus, vel ſequentibus dicta fuere, ibid num. 37
- Regulariter tamen clauſulas eius modi, quantumcunque generales, in vltimis voluntaribus appoſitas, reſtingi ad ea, quæ ſunt ſimilia expreſſis, non ad diuerſa, ibidem, numero 38.
- Et ad ſpecificata dummodo intelligatur, prout declaretur, ibid. num. 39.
- Et ſic ea, quæ habent determinatam, & claram diſpoſitionem, num. 40.
- Sic etiam reſtringi, vt non referentur ad omnia præcedentia, vel ſequentia, quando repugnaret præſumpta teſtatoris voluntas, numero 41.
- Clauſula de per ſe ſtans, & ſeparata, refertur ad omnia, ſiue ſit poſita in principio, ſiue in medio, ſiue in ſine, quod late probatur, dicto cap. 50. num. 42.
- Clauſula dicitur per ſe ſtans, ſi habeat orationem perfectam, & abſolute, non relatiue poſita ſit, num. 43.
- Clauſula ſeparata, & de per ſe ſtans, refertur ad omnia, vbi eſt eadem ratio, vel vbi non poteſt aſſignari ratio diuerſitatis, num. 44.
- Secus tamen, ſi non ſit eadem ratio, vel quando diuerſitatis ratio aſſignari poteſt, num. 45.
- Et vbi militat eadem ratio, ad omnia refertur, etiamſi clauſula poſita ſit ad qualificandum aliquem ex caſibus, aut capitulis, num. 46.
- Clauſula de per ſe ſtans, refertur ad omnia, quandocunque poteſt commode, & congrue ad omnia referri, quia omnibus congruit, alias ſecus, vel referenda ad ea duntaxat, quibus commode congruit num. 47.
- Clauſula de per ſe ſtans, refertur ad omnia, niſi contrarium ſuadeat aliqua ratio contrarietatis, incompaſſibilitatis, in aptitudinis, deſtructionis recti ſermonis, ſuperfluitatis, diuerſitatis, ſeparationis, abſurditatis, repugnatiæ, inconuenientis, vel proprietatis verborum, num. 48.
- Et ad hoc in effectu reducuntur variæ obſeruationes, atque interpretum limitationes, quibus limitant generalem regulam, ſiue traditionem à præfatam, num. 46.
- Reducuntur quoque Iacobi Menochij ad ipſammet regulam limitationes plures, prout dicto cap. 50. num. 50. referuntur.
- Clauſula quando eſt appoſita ad qualificandum aliquam diſpoſitionem, vel capitulum aliquod; ad omnia non referet, num. 51. quod explicatur, num. 52.
- Clauſula in fine poſita, quibus in caſibus referatur ad omnia præcedentia, vel non referantur, quemadmodum ex ſententia communi Ioan. Vincent. Hondedei explicauerit, num. 53.
- Clauſula, ſiue in principio, ſiue in medio, ſiue in fine diſpoſitionis appoſita, refertur ad omnia, ſi continuatiue ſcripta ſit, ibidem num. 54.
- Vbi latius explicatur, & vide num. 55. quando ſcriptura dicatur continuata.
- Clauſula poſita in fine vnius orationis, ad omnia præcedentis refertur, quæ comprehenduntur in eadem oratione, ſiue ſit oratio ſimplex, ſiue ſit oratio compoſita, comprehendens ſub ſe plures orationes ſimplices, quæ ab eodem verbo principali reguntur, & copulantur, num. 56.
- Clauſula poſita inter vnum capitulum, ſiue in principio, aut in medio alicuius capituli, ad illud tantum refertur, prout n. 57. latius explicatur: & vide quando vnum, vel plura dicantur capitula. numer. 58.
- Clauſula rebus ſic ſe habentibus; & in eodem ſtatu permanentibus, & aliquo de nouo non ſuperueniente, ex præſumpta diſponenti mente, in omni actu materia, & diſpoſitione ſubintelligitur, cap. 59. num. 20.
- De clauſula, rebus ſic ſe habentibus, & in eodem ſtatu permanentibus; vide late, dicto cap. 59. per totum.
- Collationis introducendæ rationem potiſſimam fuiſſe, propter æqualitatem filiorum ſeruandam, cap. 16. num. 42.
- Communis ſenſus ſemper attendendus eſt, cap. 13. num. 5.
- Comparatio literarum, an ſit ſufficiens probatio, quando agitur de ſchedula tradita religioſo, ad quam teſtator ſe retulit, cap. 20. num 32. & 35.
- Comiti ſi data eſt poteſtas reuidendi ſtatuta, & ipſe quædam improbat, cætera confirmare videtur, cap. 22. num. 166.
- Copula requirit concurſum omnium copulatorum.
- Et vbi plura requiruntur, contractus perficitur, ex vltimo, cap. 60. num. 42. & 43.
- Copulatiuæ vna pars, aliam declarat, cap. 61. nu. 5.
- Copulatiua ſolet ampliare, cap. 61. num. 6.
- Condemnatio, ſiue ſententia non cadit ſuper non petitis, vel non deductis, cap. 10. num. 51.
- Condemnatio limitata, & reſtricta ad certam bonorum quantitatem, limitatum debet producere effectum, cap. 45. numero 48.
- Commiſſario ex l. 33. Tauri, quod tempus præfigatur ad teſtamentum faciendum, cap. 36. numero 18.
- Coniunctio licet ſit ab vtraque parte, ſi tamen impar, ſuſtinetur argumentum ad fauorem eius, qui eſt magis coniunctus, c. 32. num. 45.
- A conſuetis argumentum validum eſt, cap. 80. num. 3.
- Confeſſio vxoris cum poſſeſſione mariti, vel cum eo, quod ſit dignus tanta dote, probatur omnia fuiſſe data in dotem, & vxori præiudicat, c. 40. num. 39.
- Idque maxime, ſi ſæpius extraiudicium firmauerit, ſe bona ſua in dotem tradidiſſe marito, eod. num. 39.
- Confeſſio extraiudicialis abſente parte facta plene non probat, quod exornatur remiſſiue, c. 52. num. 35. & cap. 69. vbi latius.
- Et quid ſi præſente parte facta ſit, & an tunc acceptatio requiratur, num. 36. dict. cap. 52. & dict. cap. 69.
- Confeſſio extraiudicialis geminata abſente parte, plene probat, & præiudicat, dicto cap. 52. n. 37. & dicto cap. 69.
- Confeſſio geminata exceptionem non numeratæ pecuniæ non excludit, cap. 52. num. 43.
- Contemplatione certæ perſonæ facta promiſſio, vel legatum relictum, ipſi perſonæ cohæret, & conſequenter perſona extincta, dicitur quoque extingui, cap. 60. num. 7.
- Conſentiens in vno actu iudicij non cenſetur conſentire in reliquis, cap. 60. num. 65.
- In contractibus interpretatio fit contra eum, qui ſe non declarauit, & legem contractus apertius non dixit. cap. 13. num. 36.
- Vbi & allegatio vulgata, l. veteribus, ff. de pactis: exornatur nonnullis, remiſſiue.
- In contractibus an mens attendatur, potius quam verba, remiſſiue, ibidem, num. 37.
- Contrahentes ſe abſtineant à verbis generalibus, ne nimium effuſo ſermone, in promptum incidant periculum, quia ſibi imputent, ſi vtantur verbis generalibus, cap. 42. num. 41.
- Contrahens cum alio, tenetur inquirere conditiones contrahentis, & qualitates rei, quæ veriſimiliter poſſunt deuenire ad notitiam, cap. 42. num. 64. & vide num. 99. & 100. vbi latius id explicatur: an ſcilicet, l. qui cum alio contrahit, ff. de regul. iur. procedat etiam reſpectu rerum, de quibus contrahitur, non ſolum reſpectu perſonæ.
- Et an procedat in caſibus, in quibus alter ex contrahentibus tenetur ex natura contractus certificare, & notificare aduerſario omnes qualitates rei: vide ibidem, num. 102. & ſeq.
- Qui cum alio contrahit, quamuis diligenter teneatur illius conditionem, atque qualitates inquirere, excuſatur tamen ob iuſtam, & probabilem ignorantiam, dict. cap. cap. 42. num 98.
- Conditio ad vnguem, & in forma ſpecifica adimpleri debet, cap. 24. num. 9.
- Et ſolum inſpicitur id, quod fuit expreſſum, & ſpecificatum, num. 10.
- Et vbi non eſt ad certum tempus limitata, nec reſtricta, poteſt quandocunque impleri, ſecus tamen ſi ſit reſtricta, numero 11.
- Conditio poteſtatiua vtrum poſſit ſine mora quandocunque in perpetuum impleri, remiſſiue, dict. cap. 25. num. 13.
- In conditionibus moræ purgatio locum non habet, ibidem, num. 16.
- Conditio poteſtatiua non habetur pro impleta, quando ſtetit per ipſum honoratum, & conditione grauatum, quominus impleret conditionem ipſam, num. 17.
- Et idem in conditione mixta, quando non impletur facto ipſius legatarij, vel cum non deficit ex parte eius, cui impleri debuit, ſed ex parte alterius, ſcilicet tertij, num. 18.
- Conditio contrahendi cum certo genere perſonarum, vel cum certa, & determinata perſona, valida eſt, dicto cap. 25. num. 20.
- Quia ex hoc non cenſetur adempta facultas contrahendi, licet ex parte reſtringatur, eod. numero 20.
- Sicque conditio, ſeu præceptum à teſtatore iniunctum fœminæ, vt alicui nubat ſub pœna priuationis hæreditatis, vel legati, vel maioratus inſtituti, de iure ſubſiſtit, & adimpleri debet, num. 21.
- Et non modo per viam conditionis, ſed etiam per viam modi adiici poteſt, numero 22.
- Et non modo, vt fœmina nubat alicui extra familiam, ſed etiam de familia, num. 23.
- Poteſt etiam dici conditio, qua hæreditas auferatur, ſi quis contraxerit matrimonium cum certo genere perſonatum, num. 20.
- Conditio pro defecta, non autem pro impleta habetur, quoties impedimentum à tertio illatum fuit, ſicque grauato præſtatur actio ad intereſſe aduerſus ipſum tertium impedientem, dicto cap. 25. num. 31. & latius explicatur, num. 26. & ſeq.
- Conditionis cuiuſuis, etiam caſualis defectus, nunquam vitiat diſpoſitionem, quando veriſimiliter diſponens legatum eſſet, & etiam defecta conditione, relicturus, num. 33.
- Idque maxime, ſi aliæ coniecturæ concurrant, num. 34.
- De conditionis implemento cum agitur, voluntas magis, & quod principaliter intendit teſtator, quam verborum figura ſpectanda eſt, num. 35.
- Et magis conſideratur veriſimilis mens teſtatoris, quam rigor verborum, num. 36.
- Conditio limitatur ex præſumpta voluntate defuncti, eod. cap. 25. num. 37.
- Et propter mentem teſtatoris, non veniente etiam conditione, relictum quandoque debetur, n. 38.
- Conditio, quæ præfinito tempore adimpleri non poteſt propter anguſtiam temporis, quaſi ex qualitate temporis impoſſibilis, non vitiat legatum, num. 41.
- Conditionis implendæ tempus non currere ignoranti, ſed tantum à die ſcientiæ, eod. cap. 25. num. 42.
- Conditionis implendæ tempus præciſum à teſtatore appoſitum, ignoranti etiam, & impedito currit, ibidem, num. 44.
- Conditio contrahendi cum certa perſona, vel cum certo genere perſonarum, quamuis de iure valida ſit regulariter; id tamen intelligi, atque moderari debet, modo honeſte adimpleri valent conditio ipſa, nam ſi honeſte adimpleri non poteſt, reputatur impoſſibilis de iure & non obligat, nec legatum admittitur.
- Quomodocunque id ipſum contingat, etiam extra caſum expreſſum in. l. cum ita legatum, in verſic. videamus, ff. de condit. & demonſt. ibidem num. 48. & ſeq.
- Conditio illa, ſi vxorem duxerit, ſi dederit, ſi fecerit, ita accipi oportet, quod per grauatum non ſtet, quominus ducat, det, aut faciat, dicto cap. 25. num. 53.
- Conditionem inhoneſtam de iure diſpoſitio teſtatoris continens, vel etiam ſecundum mores ciuitatis, reijcitur à matrimonio, ibidem, n. 49.
- Conditio, quæ honeſte adimpleri non valet, quaſi impoſſibilis reputatur, & pro non ſcripta habetur, quamuis de facto impleri poſſit, ibidem, numero 61.
- Conditionum tres eſſe ſpecies, caſualem, ſcilicet, poteſtatiuam, & mixtam, eod. cap. 25. nu. 68.
- Conditio poteſtatiua, quæ dicatur, & quæ mixta, num. 69
- Conditionis caſualis, poteſtatiuæ, & mixtæ, permultæ ſunt differentiæ, num. 70.
- In conditione caſuali inſpicitur ſolum euentus, & ob id quomodocunque deficiat, impeditur diſpoſitio, num. 71.
- Vſque adeo, vt conditio ipſa non purificata, habeatur pro non facta, etiam ſi in minimo deficiat.
- Quia conditio pro ſui natura eſt indiuidua, & conditionem importat, eod. num. 71.
- Conditio poteſtatiua non habetur pro impleta, quando ſtetit per ipſum honoratum, & conditione grauatum quominus impleret conditionem ipſam, num. 72.
- Habetur vero pro impleta, ſi honoratus, & conditione grauatus, ſine aliqua ſui culpa fuit impeditus ab eo, in cuius perſona conditio erat implenda, num. 73.
- Quod ſi honoratus, & conditione grauatus, caſu fuit impeditus, habetur conditio pro impleta ad commodum ipſius grauati, num. 74.
- Dummodo non fuerit ipſe in mora dandi, etſi culpa eius præceſſerit, num. 75.
- Item vbi conditio deficit per caſum contingentem in perſona honorati, num. 76.
- Conditio mixta pro impleta habetur, quando iuſta cauſa excuſat legatarium, quia tunc non videtur per eum ſtetiſſe, num. 78.
- Conditio mixta pro impleta non habetur, ſed potius pro defecta, quando caſu, non autem facto, aut culpa legatarij conditio ipſa deficit num. 79.
- Quod limitatur fauore alimentorum, & libertatis, piæ cauſæ, & in primogenijs.
- Et cum diſpoſitio modum potius continet quam conditionem.
- Quia modus caſu fortuito deficiens, habetur pro impleto, num. 80.
- Conditio mixta habetur pro impleta quando deficit ex parte eius, cui impleri debuit quia nolit, vel aliter impediat, num. 81.
- Conditio mixta deficiens facto tertij, non eius, in cuius perſona erat adimplenda, pro defecta habetur, eod cap. 25. num. 82.
- Sicque legatario, vel honorato præſtatur actio ad intereſſe aduerſus tertium impedientem.
- Si vero ſoluendo non ſit, conditio non pro defecta, ſed pro impleta habetur eod. num. 82.
- Similiter etiam, quando impedimentum à tertio iuſte illatum fuit, num. 83.
- Secus autem ſi iuſte, provt ibidem dicitur.
- Conditio in maioratu, an pro impleta habeatur, quando implementum impeditur à tertio, vel ab eo, in cuius perſona erat implenda, dicto cap. 23. num. 84. & 85.
- Conditionalis prouiſio, ſiue diſpoſitio in vno caſu facta, ad alterum expreſſo diſſimilem non extenditur, cap. 15. num. 50
- Quia conditiones dicuntur ſtrictiſſimi, eſſe iuris num. 51.
- Atque ideo in forma ſpecifica debent adimpleri, num. 52.
- Vnde tam conditionis natura, quam caſuum diſſimilitudo facit, vt de caſu expreſſo ad caſum diſſimilem non poſſit dari progreſſus in diſpoſitione conditionali, num. 53.
- Sed an caſus ſit ſimilis, vel diſſimilis, dependet à ſubiecta materia, & ab intentione proferentis, & ita non poteſt dari certa firmaque regula, num. 54.
- In conditione voluntaria non dari progreſſum de caſu ad caſum, ſed debere illam impleri in forma ſpecifica, provt fuit ipſa prolata, num. 55.
- Et ſic inſpicitur merum factum conditionis, per teſtatorem ex ſola eius voluntate appoſitæ, eod. num. 55.
- Quia ex conditionis adiectione, actus indiuiduus redditur, & ideo non poteſt aliter quàm forma ſpecifice impleri. num. 56.
- Sed non procedit, quando ex coniectura aliqua deprehendi, poteſt, teſtatorem non modum, ſed finem potius conſideraſſe.
- Tunc namque datur progreſſus de caſu ad caſum, ibidem, num. 57. vbi Ioannis Bologneti notande reſolutio in propoſito commemoratur.
- Non etiam procedit, quando caſus ad quem fieret productio, ſiue extenſio, per omnia exæquaretur, ſubrogareturque illi, quem teſtator expreſſit.
- Tunc namque, etiam in conditione voluntaria daretur progreſſus de caſu ad caſum, num. 59.
- Et quid quando alia videretur fuiſſe mens teſtatoris, numer. 59.
- Per modum conditionis neceſſariæ ad actum, vel ad effectum actus, quando caſus exprimitur, tunc fit extenſio ab vno caſu ad alium ſimilem.
- Et ſic conditio ipſa impleri poteſt per æquipollens, vbi & de intellectu, l. commodißime, ff. de liber. & poſthum. l. fideicom. §. ſi cui de legatis. 3. ibidem, numer. 60.
- Secus tamen, quando in oppoſitum apparet expreſſe, vel per alias coniecturas, provt eodem numero adnotatur.
- Et Ioannis Bologneti notanda animaduerſio recenſetur, ibidem.
- Per modum conditionis caſus vnus ſi exprimatur, non extenditur ad caſus ſimiles regulariter.
- Idque in quacunque conditione, tam voluntaria, quam neceſſaria, quando caſus eſt diſſimilis, eod cap. 15. num. 48. & 49.
- Et vide num. 61. vbi Leandri Galganetij reſolutiones in propoſito commemorantur.
- Conditio decedendi ſine liberis, vtrum expiret vnico filio ſuperſtite, quamuis per momentum ſuperuiuat, & de conſilio Oldradi 21. remiſſiue, cap. 38. num. 13.
- Conditio augmentatiue ſi accipi poteſt, verba impropriando; Oldradi conſilium 21. limitatur, num. 14. ibidem.
- Conditio, quando non apponitur diſpoſitioni, ſed excutioni, diſpoſitio non dicitur conditionalis, cap. 56. num. 8.
- Conditio, quando non apponitur actui, ſed illius reſolutioni, diſpoſitio non efficitur conditionalis, ſed eſt pura, reſoluenda ſub conditione, ibidem, num. 9.
- Conditio appoſita reſolutioni faci diſpoſitionem conditionalem in vltimis voluntatibus, quamuis ſecus ſit in contractibus, ibidem, num. 10.
- Conditio adiecta reſolutioni, non facit diſpoſitionem conditionalem, quando reſolutio fit in pœnam ſpreti præcepti, quia pœna arguit ius quæſitum, ibidem, num. 11.
- Conditio vera, & propria, vti eſt caſualis, impedit tranſmiſſionem, etiamſi certum ſit, conditionem extituram, dicto c. 56. num. 72.
- Conditio mixta, ſi deficiat per mortem, vel per caſum, non extinguit legatum alimentorum, ſpeciali eorum fauore, quod exornatur & explicatur, l. prima, C. de legatis cap. 60. num. 56.
- Extinguit tamen, quando eſt appoſita in fauorem eorum, cum quibus erat morandum, ibidem, nu. 57.
- Ex conditionalibus verbis, ſiue conditionaliter prolatis, voluntatis, & intentionis teſtatoris coniectura deſumitur, atque interpretatio fieri valet in caſu dubio, cap. 55. num. 1.
- A conditionalibus namque diſpoſitiua declarantur, atque interpretantur, ſicut è contra conditionalia à diſpoſitiuis, ibidem, dicto nume. 1. & latius, ex num. 19.
- Conditio ſuſpendit diſpoſitionem in futurum euentum, dicto cap. 55. num. 2.
- Siue ſit tacita, ſiue expreſſa, num. 3.
- Et impedit ortum obligationis ante purificatam ipſam conditionem, num. 4.
- Nec antea habet effectum conditionalis diſpoſitio, quam conditio ipſa exiſtat, & verificatur, nu. 5.
- Et ſi non fuerit verificata, perinde habetur, ac ſi diſpoſitio facta non fuiſſet, num. 6.
- Paria enim ſunt, nihil fieri, aut fieri ſub conditione, quæ purificata non fuerit, num. 7.
- Conditione namque deficiente, deficit ipſo iure omnis diſpoſitio, tam inter viuos, quam in vltima voluntate, nec relictum debetur, num. 8.
- Sic ſane conditionem eueniſſe, impletamque fuiſſe, probare, & liquidare, debetis, qui de fideicommiſſi, aut ſucceſſionis, vel relicti conditionalis iure contendit, num. 9.
- Quoniam negantis conditio fundata eſt in negatiua, num. 10.
- Conditionem non præſumi eueniſſe in dubio, cum ſit quid facti, ſed eam probare debere cum, qui eueniſſe, impletamque fuiſſe, aſſerit, num. 11.
- Debetque impleri in forma ſpecifica, num. 12.
- Quamuis aliquando, multiſque in caſibus per æquipollens adimpleri poſſit, provt ibidem notatur.
- Aliquando etiam conditio (ſicut & modus) ex pręſumpta teſtatoris voluntate pro impleta habenda eſt, num. 13.
- Conditio regulariter nihil ponit in eſſe, c. 55. n. 14.
- Et in conditione quæ ſunt, non ſunt in diſpoſitione, quod exornatur ibidem.
- Conditionalia verba, ſiue conditionaliter prolata, etiam in teſtamentis, & vltimis voluntatibus, non operantur effectum diſpoſitiuum, ſiue non diſponunt.
- Et ideo nec fideicommiſſum inducunt, ſed nudi potius facti reputantur, eod. c. 55. num. 15.
- Idque ſiue referantur ad perſonam, ſiue ad rem. nu. 16. & vide num. 17. vbi vera, & communis ratio redditur.
- Conditionalia verba, quamuis per ſe regulariter non diſponant, aliquando tamen ex coniecturis, & præſumpta, atque coniecturata mente teſtatoris, diſpoſitionem inducere poſſunt, ac vere inducunt.
- Quod exemplificatur, & explicatur, l. fideicommiſſa, §. cum. eſſet, ff. delegatis tertio eod. cap. 55. num. 18.
- Et ipſis etiam declaratio ſumitur diſpoſitionis dubiæ, num. 19.
- Conditionalia verba diſponunt, quando prolata ſunt ab habente autoritatem diſponendi, & creditur, proferentem, ita voluiſſe, numer. 20. ibidem.
- Et in ſuo antecedenti neceſſario diſponunt etiam; quando illud antecedens dependet à ſola voluntate teſtatoris, num. 21.
- In Hiſpanorum quoque primogeniis, & diſpoſitionibus perpetuis, ſic qua tractum ſucceſſiuum habentibus, diſponunt, ſicut diſpoſitiua, n. 22
- Non conditionalis, ſed potius pura præſumitur diſpoſitio in dubio, eod. cap. 55. num. 23.
- Secus tamen, quando ex aliquibus verbis, & mente teſtatoris præſumpta, colligitur conditio, numer. 24.
- Sic è conuerſo, etſi verba ſecundum ſuam propriam ſignificationem importent conditionem, attamen ex coniecturata mente teſtatoris, non ſignificant conditionem, ſed diem, aut temporis dilationem, num. 25.
- Conditio, vt plurimum inducitur per dictionem, ſi, & cum & per alias multas dictiones, & verba, quod exornatur, d.c. 55. num. 26.
- Conditio eſt futurus euentus, in quem diſpoſitio ſuſpenditur, num. 27.
- Conditio & modus inter ſe differunt ab initio, in fine tamen conueniunt, dicto cap. 55. num. 32.
- Conditionalis diſpoſitio non inducitur ex eo ſolum, quod adiiciatur, quid fieri ſub conditione, ſed inſpici debent alia verba loquentis, an ſcilicet conditionem importent, ibidem, num. 33.
- Verba namque ſub conditione, quandoque denotant modum, & quandoque ſub modo, conditionem, num. 34.
- Conditio intelligitur, quando onus iniunctum debet ante conſequutum emolumentum adimpleri, ibidem, num. 35. & latius ex num. 39. vbi modi, & conditionis differentiæ nonnullæ commemorantur.
- Conditio, quæ non eſt ſuſpenſiua, ſed reſolutiua, non reddit conditionalem principalem diſpoſit nonem.
- Maxime, quando reſolutio confertur in tempus poſt ius quæſitum, eod. cap. 55. num. 38.
- Conditio reſolutioni appoſita, an faciat diſpoſitionem conditionalem, remiſſiue, ibidem, n. 56.
- Conditionalis ſpes ſubſtitutionis cuiuslibet, aut fideicommiſſi, in vltimarum voluntatum tractatu, an traſmittatur ad hæredes ſubſtituti præmorientis, ſiue conditionale fideicommiſſum, num ad hæredes tranſmittatur, vide late dicto cap. 55. ex numero 57. cum multis ſeq.
- Codicillorum tractatum, & materiam, longa ſerie explanaſſe authores, quam plures, qui recenſetur; capite tertio, num. 7.
- Codicillis hæreditas dari, vel adimi, vtrum hodie poſſit de iure huius Regni, cap. 3. num. 8. latius cap. 22. num. 2. & 3. & 4. & num. 70. & ſeq.
- Codicillis hæreditas directo dari in fauorem piæ cauſæ, ſiue inſtituta pia cauſa, vtrum poſſit, cap. 3. num. 9. latius cap. 22. num. 71. & ſeq.
- In codicillis correcta, & aliter quam in teſtamento diſpoſita, vt vltima ſunt obſeruanda, cap. 22. n. 68. diſpoſitio facta in teſtamento, & in codicillis, debet interpretari, ne contradicat, ſed concordatur.
- Sed ſi contradictio euitari non poſſit, ſtatur diſpoſitioni factæ in codicillis, vti poſtremæ, ibidem, num. 69.
- Codicillis hæreditas, quamuis ex rigore iuris, nec detur, nec adimatur directo, ex æquitate tamen illa ademptio facta in codicillis, quæ alias erat nulla, & inualida, ſuſtinetur in vim fideicommiſſi, ibidem, num. 75. & 76.
- In codicillis poteſt fieri declaratio, etiamſi per eam hæres inſtitutus teſtamento, priuaretur tota hæreditate, dicto cap. 22. num. 77.
- In codicillis poſſunt induci onera, & apponi grauamina hæredi ſcripto in teſtamento, & aliis perſonis, ibidem, num. 78.
- Codicillis declarari, quod ſubſtitutio in teſtamento facta, detegatur pupillaris; ita quod in totum mater excludatur, ibidem, num. 79.
- Codicillos conficiendo teſtator, non cenſetur à diſpoſitis in teſtamento recedere, niſi tantum in his, in quibus illa reformauerit, c. 37. n. 8. & 9.
- Coniecturæ tres ætymologiæ traduntur, cap. 2. n. 4.
- Coniectura dicitur, quaſi connexura, ſeu colligatura, ibidem. num. 5.
- Coniectura dicitur à coniectu, id eſt, directione quadam rationis ad veritatem, ibidem, num. 5.
- Coniectura dicitur à coniecto, coniectas, frequentatiuo, quod idem eſt, quod exiſtimo, ibidem, n. 7.
- Coniectura, alia eſt hominis alia iuris tantum, alia autem iuris, & de iure, numero 8. dicto cap. 2.
- Coniectura hominis eſt ea, quæ in iure non eſt expreſſa, ſed iudicis arbitrio remittitur, ibid. n. 9.
- Coniectura iuris eſt ea, quæ ab ipſa lege inuenta, & approbata, ibidem. num. 10.
- Coniectura iuris, & de iure, eſt diſpoſitio legis aliquid præſumentis, & ſuper præſumpto, tanquam ſibi comperto ſtatuentis, num. 11.
- Coniectura alia leuis, alia grauis, ſeu vehemes, & alia violenta, & de exemplis earum, dicto cap. 2. num. 12.
- Coniectura alia eſt temeraria, & alia eſt probabilis, ibid. num. 13.
- Coniectura temeraria eſt ea, quæ ratione caret, & longe à veriſſimili diſtat, numero 14.
- Coniectura probabilis eſt ea, quæ à veriſimili deducitur, & in ratione fundatur. n. 15.
- Coniectura pluribus modis diffinitur, ſeu deſcribitur, num. 16.
- Coniecturæ diffinitiones nouem adducuntur, numero 17.
- Coniecturæ diffinitiones aliæ proponuntur, & authoris placita nonnulla in medium proferuntur, dicto cap. 2. num. 18. & 19.
- Coniecturæ plures ſimul iunctæ, id efficere valent, quod vna de per ſe efficere non poſſet, vt maioratus inſtitutionem inducant, cap. 9. n. 24.
- Coniecturati, & taciti parem eſſe virtutem, & vim in interpretandis teſtatorum vltimis voluntatibus, cap. 17. numero primo.
- Coniecturationis, & diſpoſitionis in ſcrutanda vltima defunctorum voluntate, pares eſſe vires ibidem, num. 2.
- Vel ex coniecturis, vel ex verbis conſtat teſtatoris voluntas, ibidem, num. 3.
- Et ſufficit, quod ſit declarata ex coniecturis n. 4.
- Velle enim aliquid dicitur ille, cuius voluntas colligitur ex coniecturis, & præſumptionibus, num. 5.
- Et huiuſmodi voluntas teſtatoris coniecturata, ſiue præſumpta, ita operatur, ac ſi verbis expreſſa fuiſſet, num. 6.
- Dicitur enim expreſſa, quæ ex coniecturis colligitur, & per eam euidenter conſtare de intentione teſtatoris, & ſi verbis expreſſa non fuerit, numero 7.
- Et ſic debet ſeruari, ſicut voluntas verbis expreſſa, num. 8.
- Imo & ſpecialiter prouiſum dicitur, quod ex mente, aut intentione diſponentis apparet per coniecturas, num. 9.
- Scriptum etiam illud cenſetur, quod ex coniecturis, & præſumptionibus colligitur num. 10.
- Et propter vim coniecturarum recedimus à præſumptione inducta à legali diſpoſitione; ſiue legis præſumptio non attenditur in ſubſtitutionibus, vbi conſtat de contraria mente teſtatoris, ſaltem ex coniecturis, num. 11.
- Ac denique coniecturæ plurimum poſſunt, & fortiter euincunt in perſcrutanda teſtatoris vltima voluntate, num. 12.
- Et ſufficiunt ad faciendum rem certam; cum clarum, & certum dicatur illud, quod apparet ex coniecturis, num. 13.
- Sufficiunt etiam, quando nominatim aliquid fieri, requiritur, num. 14.
- Et voluntas, quæ colligitur ex coniecturis, tollit omnia obiecta, & altera dicitur expreſſa, altera tacita, & de exemplis vtriuſque, num. 15.
- Coniecturarum diuerſas ſpecies conſtitui per doctores communiter, cap. 16. num. 1. & 6.
- Coniecturam dupliciter dici poſſe, dici communiter, hominis inquam, vel legis, ibidem, numero 2. & 6.
- Legis coniectura dicitur, quæ ab ipſamet lege inuenta eſt, vel approbata, cuius plura exempla traduntur, num. 3.
- Hominis coniectura dici poteſt, & vere dicitur illa, quæ in iure non expreſſa, ſed tamen ex variis, diuerſiſque fontibus, ſiue cauſis deducitur.
- Et regulariter intellectu magis, quam verbis percipitur, nam cum frequenter quis plus ſignificat, quan loquatur, id coniectura aſſequi, neceſſe eſt, num. 4.
- Coniecturam in vltimis voluntatibus nullam reperiri, quæ iuris, & de iure præſumptio dici poſſit dicto cap. 18. n. 5.
- Quia in teſtamento non eſt aliqua præſumptio, contra quam probatio non ſit admittenda, prout eodem numero traditur.
- Coniectura per gradus diſtingui poteſt, alia namque eſt leuis, alia grauis, alta violenta, ibidem, num. 7.
- Coniectura leuis in propoſito nequaquam ſufficeret, nec per eam induceretur effectus, tacitæ voluntatis, qui per coniecturas inducitur, provt ibidem notatur, num. 8.
- Generaliter namque in diſpoſitione qualibet vltima non debemus, nec poſſumus adduci leuibus coniecturis, etiamſi multæ coniecturæ ſint ſimul vnitæ, eod. num. 8. & 9.
- Coniecturæ, vt ſortiantur effectum, quando admittuntur ad cognoſcendam mentem teſtatoris, & interpretationem voluntatis eius faciendam, debent eſſe manifeſtæ, vrgentes, veriſimiles, neceſſariæ, & concludentes, & non hominis, ſed legis, nec fragiles, aut debiles admittuntur, eod. cap. 18. num. 10.
- Mentem verbis non expreſſam, elici, atque probari debere ex coniectura manifeſta, & neceſſaria, aut valde vrgente, & probabili, provt latius, ibidem, num. 11.
- Coniectura vna in vltimis voluntatibus non ſufficeret, vbi ex coniectura aliquid inducitur, vel probari contenditur, ſed coniecturæ duæ neceſſariæ eſſent, ex ſententia multorum, eod. cap. 18. num. 12.
- Contra vero ex ſententia aliorum, etiam cum agitur de fideicommiſſo inducendo, dummodo coniectura vna ſit vrgens, neceſſaria eſt, & concludens, num. 13.
- Cæterum ex ſententia autoris, vtriuſque articuli definitio, vtrum ſcilicet in interpretatione vltimatum voluntatum vna ſola coniectura ſufficiat; quæ etiam dicantur manifeſtæ, neceſſariæ, aut concludentes coniecturæ iudicis arbitrio relinquendum erit, num. 14.
- Ipſe namque perpenſis, & conſideratis nonnullis, quæ ibi adnotantur, an coniecturis, vel etiam vna ſola adduci, vel non adduci debeat, melius diiudicare poterit, num. 15.
- Nec ſolis imaginariis, aut ex capite procedentibus, ſiue non iuridice, aut velut concludenter deductis coniecturis, excitari debebit, num. 16.
- Arbitrium enim eius non eſt liberum, ſed à iure regulatur, num. 17.
- Idcirco vna ſola coniectura maximi erit aliquando effectus, & momenti, ac debebit omnino in conſideratione haberi, ſi eiuſmodi ſit, vt in caſu occurrenti neceſſaria, aut concludens, aut multum probabilis videatur, num. 18.
- Plures etiam coniecturæ nihil aliquando proderunt, vel prodeſſe debebunt, & ſi concurrant ſimul, ſi eiuſmodi ſint, vt quælibet non dicatur concludens, nec efficax, aut neceſſaria, nu. 19.
- Vel cum omnes leues ſunt, & fragiles, & ſi plures, provt notatur, ibidem.
- Quamuis regulariter plures coniecturæ, ſimul iunctæ, id efficere valeant, quod vna coniectura per ſe ſumpta, efficere non poſſet, num. 20.
- Et coniectura ſpecialis, tanquam fortior, vincere debet generalem, num 21.
- Coniecturalem materiam, totam eſſe arbitrariam, eod. cap. 18. num. 22.
- In qua iudicis prudentia dominatur, cum ea nulla iuris conſtitutione in vniuerſum definiri poſſit.
- Nec propter infinitam multitudinem factorum, & accidentium varietatem poſſit commode terminari generaliter, num. 23.
- Coniecturæ, cum in interpretatione vltimarum voluntatum verſamur (quæ plena periculi eſt) non debent eſſe fantaſiæ, & imaginationes, quę prolibito voluntatis conſtituantur, ſed reales, & in opinionibus bonorum virorum fundatæ, dicto cap. 18. num. 28.
- Et cauendum eſt ab his, qui dicunt, talem mentem teſtatoris coniecturatam, nec id concludenter, & probabiliter oſtendunt, ibidem, num. 29.
- Quare ex actiſſima diligentia teſtatoris voluntarem perſcrutari oportet, & eius veſtigia ſemper ſequi debemus, num. 30.
- Nec in eius interpretatione diuinare, num. 31.
- Quia in teſtamentis nihil eſt tam proprium, quam claritas, num. 32.
- Et difficilimum, mentem defuncti diiudicare, n. 33.
- In cuius coniecturatione frequenter decipimur, numer. 34.
- Idcirco caute, & attente procedendum erit in hac materia, num. 35.
- Non enim eſt ſomnianda teſtatoris mens, & voluntas, num. 36.
- Sic potius iudex debet in propoſitorem examinare, ſicut examinandam dixit Petrus de Peralta de quo ibidem, num. 37.
- Quoniam Aduocati, & Iudices ſuper interpretatione mentis teſtatoris ſæpiſſimè proferant, in graue damnum voluntatis eius, & hæredum.
- Quod eſt periniquum, & fieri non debet, ne iudicia defunctorum defraudentur, num. 38.
- Coniecturæ, & præſumptiones in hac coniecturali & præſumpta vltimarum voluntatum materia, vt dicantur veriſimiles, neceſſariæ, & concludentes, vt etiam ex eiſdem validè inducatur id, quod contenditur; vtrum neceſſario debeant ex dictis, & diſpoſitis in teſtamento, ſiue ex verbis diſpoſitionis induci.
- An vero aliunde etiam, & extra teſtamentum colligi poſſit mens, & voluntas coniecturata, de qua contenditur.
- Dubium equidem maximum, in quo Interpretes noſtri diuerſimodè ſe habent, nec certam tradunt reſolutionem, imo ipſimet ſibi non conſtant, eod. cap. 18. num. 39. & 40. & vide num. ſeq. vbi explicatur.
- Simonis etiam de Prætis, in explicatione articuli eiuſdem diſtinctionem, & reſolutionem probauit, num. 50.
- Coniecturis facilius interpretari fideicommiſſum iam indictum, vel probari inductum quando dubitatur de illo, quèm de nouo induci, num. 51. dict. cap. 18.
- Coniecturis declarantur verba dubia legati: ſed quando mutatur ſubſtantia, vel aliquid additur, debet probari per ſeptem teſtes in teſtamentis, vel quinque in codicillis, cap. 19. num. 19. & vide num. ſeq. & num. 24. vbi quod ad probandum voluntatem teſtatoris per coniecturas, & coniecturas ipſas (quibus quis innititur) probandas, ſolemnis requiritur numerus teſtium, qui ad probandum ipſum teſtamentum requiritur, & vide num. ſeq.
- Coniecturæ quibus præſumptiuè probatur voluntas teſtatoris, & eius diſpoſitio, probandæ ſunt per ſeptem teſtes, ſicut ipſum teſtamentum, dicto cap. 19. num. 13.
- Idque in teſtamentis; in codicillis autem per quinque.
- Et de iure communi; de iure autem Regio, eodem numero teſtium probari debebunt, qui in confeſſione teſtamentorum, & codicillorum exigitur de iure Regio.
- Quoties de noua diſpoſitione inducenda tractatur.
- Idque ex communi Interpretum omnium sententia.
- Quæ deducitur ex ſingulari illa theorica, atque doctrina Baldi;
- Quod circa ſubſtantiam teſtamenti, vbi ſit probatio, requiruntur tot teſtes in probando errore, aut in voluntate inducenda probando, quot in voluntate teſtantis probanda, & in diſpoſitione ipſa conficienda requiruntur.
- Circa certitudinem verò duo teſtes ſufficiunt, provt ibidem, dict. num. 13. & 14.
- Et eò tendere Petri Surdi (ex mente communi) ſingulares, & notandas reſolutiones in hac materia, in conſil. 129. libr. 1.
- Qui quotieſcunque de noua voluntate inducenda agitur, & ſic de ſubſtantia, non de qualitate, aut circumſtantia, non etiam de aliqua declaratione; ſeptem teſtes requirit præcisè.
- Duos autem ſufficere rectè aſſerit, quando agitur de probanda voluntatis iam inductæ declaratione.
- Quod eſt dicere, circa ſubſtantiam, errorem, aut omiſſionem diſpoſitorum, vel non diſpoſitorum, ſeptem teſtibus probari debere.
- Circa accidentia vero duos teſtes ſufficere, ibidem, num. 15.
- Et id ipſum ſtatuitur circa ſolemnitatem, numer. 16.
- Ac denique de errore a Notario commiſſo in ſcribendo teſtamentum, & quibus teſtibus probando, eiuſdem Petri Surdi obſeruationes nonnullæ commemorantur, & probantur, numero 17.
- Et Ioannis Vincentij Hondedei, in idem placitum, & conſenſus, nouè expenditur, numero 18. & 19.
- Coniecturæ vnaquæque, quòd probari debet ſaltem per duos teſtes regulariter; quamplures iuris Interpretes tradidiſſe indiſtinctè, nec aliter declaraſſe, eod. cap. 19. num. 52.
- Et quidem in aliis materiis id veriſſimum eſſe, & regulariter procedere, numero 53.
- Cæterum, cum verſamur in interpretatione, & probatione vltimarum voluntatum, & coniecturarum earum, non ita abſolute id eſſe accipiendum; ita potiùs diſtinguendum, prout eodem cap. diſtinguitur, num. 54.
- An ſcilicet de inducenda voluntate diſpoſitiua, & ea probanda agatur, vel de inducta declaranda tractetur, num. 55.
- Coniecturæ duæ in dubio cum capi poſſunt, vna, quòd diſpoſitio ſit facta contemplatione conſanguinitatis; altera, quod ſit facta intuitu paupertatis, magis præſumitur facta contemplatione conſanguinitatis, inſpecta cauſa naturali, quæ potentior eſt, quam accidentalis, cap. 22. num. 6.
- Et inde legatum relictum pauperi, ſanguine coniuncto, non præſumitur ad piam cauſam, & ob paupertatem factum, ſed ob ſanguinis affectionem, ex communi ſententia, eod. cap. 22. num. 7. vbi vide contrarium ex ſententia aliorum, numero 90.
- Coniectura ea accipi debet in dubio, quæ animæ teſtatoris ſuffragatur, dicto cap. 22. num. 89.
- Coniecturarum, ſiue præſumptionum contrariarium, ſimul concurrentium materiam, latè, & vtiliter explicaſſe Cardinalem Franciſcum Manticam, Iacobum Menochium, Simonem de Prætis, & Ioſeph. Maſcardum prout cap. 23. num. 1. adnotatur.
- In coniectura voluntatis teſtatoris quoties lex fundatur, ceſſante coniectura ceſſat diſpoſitio, eod. cap. 23. num. 4.
- Coniecturam, ſiue præſumptionem aliquam ex teſtamento, ſiue de voluntate defuncti non eſſe, quæ non admittat probationem in contrarium, ſiue quæ infringi non valeat contraria probatione, num. 5.
- Et idcirco coniectura, ſiue præſumptio quælibet tollitur per lucem probationum, ibidem, num. 6.
- Ex coniecturis quod inducitur, ex coniecturis etiam tollitur, ibidem num. 7.
- Et inde, ſine controuerſia eſſe, coniecturam vnum, ſeu præſumptionem, alteram tollere, & ſuperare, & fortiorem, ſiue validiorem perimere debiliorem, ſiue minus fortem, ibidem, num. 8.
- Coniecturæ, aut præſumptiones duæ, vel plures, cùm vni ſimul aduerſantur, vincunt, & diluunt vnam, ibidem, num. 11.
- Coniectura vna ſola, vel præſumptio, multum vtgens, & valida, perimit ac diluit plures, quæ infirmiores, ſeu debiliores eſſent, eodem, cap. 23. num. 12.
- Inter plures coniecturas, benignior, & fauorabilior accipienda eſt, ibidem, num. 13.
- Coniecturæ poſteriores derogant prioribus, ibidem, num. 14.
- In concurſu, & conflictu coniecturarum plurium, & cum dubitatur, quæ ipſarum debeat præualere, Iudicis arbitrium multùm valere, numero 15.
- Dummodo ipſum ex iuris deciſione, & ratione, & regulis nonnullis ab Interpretibus traditis accipiatur, atque moderetur, ſiue gubernetur, numero 16.
- Et Iacobi Menochij, Simonis de Prætis, & Franciſci Manticæ obſeruationes nonnullæ præ oculis habeantur, de quibus, ibidem, num. 17. & ſequentibus.
- Coniectura, ſiue præſumptio faciens conſiſtere, & valere actum, ſiue quæ ſtat pro validitate actus, creditur firmior, ac cæteris potentior, & illis præfertur, eod. cap. 23. num. 18.
- Coniectura, & præſumptio proueniens ex ſubſtantia, dicitur potentior illa, quæ deſcendit à ſolemnitate, numero 19.
- Coniectura, & præſumptio illa iudicatur potentior, quæ eſt benignior, num. 20.
- Et quæ adhæret iuri communi potiùs quàm ea, quæ iuri ſpeciali innititur, num. 21.
- Coniectura, & præſumptio ſpecialis, generali potentior eſt, num. 22.
- Coniectura, & præſumptio magis ſpecialis, alteri ſpeciali præualet, cum duæ ſimul coniecturæ ſpeciales concurrunt, numero 24.
- Coniectura, & præſumptio accidentalis, debilior eſt naturali, num. 25.
- Coniectura, & præſumptio, quæ veriſimilitudini magis accidit, validior & potentior eſt, numero 26.
- Coniectura, & præſumptio, quæ eſt pro reo, firmior, & potentior iudicatur illâ, quæ eſt pro actore num. 27.
- Coniectura deſcendens à quaſi poſſeſſione, potentior eſt ea, quod quælibet res præſumatur libera, numero 29.
- Coniectura, & præſumptio negatiua, fortior eſt affirmatiuâ, numero 30.
- Et illa, quæ eſt fundata in ratione naturali, eâ, quæ fundatur in ratione ciuili, num. 31.
- Et quâ abſurda, & inæqualia vitantur, num. 32.
- Coniectura, & præſumptio ducta à facto, firmior, & potentior eſt eâ, quæ ſumitur à non facto, num. 33.
- Coniectura, & præſumptio, quæ fauet animæ, ſicque ſaluti æternæ, potentior eſt, num. 34.
- Coniectura, & præſumptio illa eſt firmior, & potentior, quæ deducitur ex inæquali onere iniuncto, quod arguit qualitatem lucri, quam quæ oritur ex affectione perſonarum, num. 35.
- Coniectura illa, quæ colligitur ex ratione recti ſermonis, tollit eam, per quam dicimus, quod prædilectus in inſtitutione, intelligitur prædilectus in fideicommiſſo, num. 36.
- Coniectura illa præualet, quæ propiùs ad certitudinem accedit, num. 37.
- Coniecturarum voluntatis quæſtionem, & teſtamentorum interpretationem, vt plurimùm in arbitrio, & æſtimatione iudicis eſſe, cap. 24. numero primo.
- Ipſum autem iudicem præ oculis debere habere nonnulla, de quibus ibidem, numero 2.
- Ex legitimis quoque coniecturis adduci, num. 3.
- Et id arbitrari, quod regulis, & rationi, ac etiam æquitati magis conueniat, num. 4.
- De coniecturarum præcedentia, cum dubium, & conflictus eſt, & quarundam ſimul concurrentium, quæ validior, & firmior alterâ dicatur, ſiue quæ alteram vincat, dubitatur.
- Cum etiam inquiritur, quo ordine enumerari debeant coniecturę, vt vna alteram præcedat.
- Ex ſententia Cardinalis Franciſci Manticæ, & Iacobi Menochij (qui abſolutè, & eruditè rem explicant) quid obſeruandum vt, ibidem, numero 5.
- An etiam ex ſententia ipſorum debeat præcisè, & formaliter obſeruari ordo, l. ſi ſeruus plurium, §. vltimo, ff. de legatis primò, vt prima coniectura præferatur ſecundæ, & ita de cæteris ſucceſſiuè, num. 6.
- Denique in vno, & altero articulo, quæ ſit reſolutio: atque ſententia Authoris, num. 7.
- Vbi & l. ſi ſeruus plurium, §. vltimo, ff. de legatis primò, notanda, & noua proponitur explicatio.
- Compenſationis materiam, & tractatum ſuſcepiſſe, atque explicaſſe Authores quamplures, qui cap. 40. numero 69. commemorantur; & ibi latè agitur, de materia ipſa compenſationis.
- Creditor an teneatur accipere vnum pignus pro alio, æquè idoneum, capite 10. numero 37. & 56.
- Creditor an cogatur accipere vnum fideiuſſorem pro alio, & illum liberare, eod. cap. 10. num. 38. & 57.
- Creditor inuito vnum pro alio ſolui non poteſt, ibidem, num. 47
- Creditor, qui habet ſpecialem, ac generalem hypothecam, tenetur priùs ex bonis ſibi ſpecialiter obligatis, debitum exigere; nec poteſt poſterioribus creditoribus contradicentibus, ad bona generaliter ſibi hypothecata recurrere, niſi in ſubſidium, bonis ſcilicet ſpecialiter obligatis ad debiti exactionem non ſufficientibus.
- Idque ex ſingulari deciſione l. 2. C. de pignoribus, & hypothec.
- Cuius materiam exornarunt, atque illuſtrarunt Authores nonnulli, de quibus, capit. 26. numero 21.
- Creditor vtrum poſſit bona maioratus, ſibi ex Regia facultate ſpecialiter obligata, exigere, ſtantibus aliis bonis liberis, quæ tamen aliis creditoribus obligata ſunt, & etiam eidem generaliter: eodem, cap. 26. numer. 29. & ſequent. vbi vide omnino.
- Creditor regulariter euictionem pignoris non debet, nec præſtat.
- Dummodo concurrant requiſita illa, quæ ab Interpretibus noſtris deſiderantur communiter; ſcilicet, quod ſit creditor, ſicque pignus ſibi obligatum fuerit.
- Quod ſit creditor anterior, & ſic potior alio creditore ex tempore, vel ex priuilegio.
- Quod credat rem eſſe debitoris.
- Quod ſibi liceat vendere ex pacto, vel ex lege, vel ſaltem, quod credat ſibi licere.
- Et quod creditor ipſe non promiſerit de euictione, cap. 42. num. 70.
- Creditorem euictionem pignoris non debere, titulus ille, quemadmodum intelligi, atque explicari debeat. ex dicto num. 70. cum ſeq.
- Creditorem euictionem pignoris non debere, quemadmodum, intelligi, atque explicari debeat, vbi dilucidè id explanatur, numero 110. & ſequentibus.
- Creditorem euictionem pignoris non debere, quemadmodum Hug. Donellus acceperit, & de diſtinctione Authoris eiuſdem, eodem, cap. 42. num. 112.
- Creditor vendita re, cenſui ſuppoſita, non habet ius retractus, tanquam ſocius, cap. 61. num. 20.
- Creditores alij hypothecarij, alij chirographarij, qui & perſonales dicuntur; ſicut & hypothecarij perſonales quoque ſunt.
- Quia actio hypothecaria ſine perſonali non conſiſtit.
- Perſonalis autem ſine hypotheca conſiſtit, eod. cap. 61. num. 55.
- Creditores perſonales priuilegium non habentes, abſque prælatione concurrunt ſimul pro rata; nec temporis prioritas attenditur, ibidem, num. 68. & ſeq.
- Creditor perſonalis anterior, an, & quando auocare poſſit poſteriori creditori ſolutum à debitore: quod latè explicatur.
- L. qui autem, §. ſciendum & l. ſi pupillus ff. quæ in fraudem creditorum, exornatur, ibidem, num. 69.
- Creditores in actione perſonali priuilegiarij, quemadmodum concurrant.
- Et ibidem, quod creditor perſonalis priuilegiatus non auocat ſolutum alteri creditori perſonali poſteriori, etiam minus priuilegiato, numero 70.
- Creditor prior habens priuilegium absque prælatione in actione perſonali, vtrum agere poſſit a pecuniam poſteriori creditori ſolutam, qui ſolam perſonalem, non priuilegiatum habebat, nu. 71.
- Creditores hypothecarij, an auocare, & condicere poſſint ſpeciem, aut rem alteri creditori poſteriori ſolutam, qui etiam hypothecam habent, ſi res adhùc extat.
- Et quid ſi ipſe dolo deſiit poſſidere, aut bona fide in tertium alienauerit.
- Quid etiam, ſi res perempta eſt, aut præſcripta per poſſeſſorem bonæ fidei.
- Aut etiam adiudicatio bonorum debitoris facta fuit per iudicem poſteriori creditori, ibidem, numero 72.
- Creditor hypothecarius anterior reuocat indiſtinctè pecuniam extantem, poſteriori creditori ſolutam num. 73.
- Vel ſub cautione de reſtituendo, aut ſub fideiuſſore datam, numero 74.
- Creditor prior, in omnibus caſibus, in quibus reuocare, & condicere poteſt pecuniam poſteriori creditori ſolutam, aut rem traditam, id intelligitur, ſiue debitor ſit ex cauſa oneroſa, ſiue ex cauſa lucratiua, num. 75.
- Creditor prior indiſtinctò reuocat pecuniam poſteriori creditori ſolutam, ſi ille creditor ſit ex cauſa lucratiua, prout ibidem adnotatur, numero 76.
- Creditor prior quicunque, & etiam fiſcus, in quibus caſibus agere poteſt contra poſteriorem creditorem, cui fuit ſoluta pecunia, aut res in ſolutum data, iuſtam cauſam prius probare debet, quam ad reuocationem agat, id eſt, debitorem non eſſe ſoluendo.
- Et ſic excuſſio præcedere debet; nam reuocatio tantum conceditur in ſubſidium, numero 78.
- Quod etiam procedit, quando ex titulo, ff. quæ in fraudem creditorum, alienatio reuocatur, num. 79.
- Et Schifor. de Gereſilis opinio contraria confutatur, & communis defenditur, num. 80.
- Creditor quilibet poteſt per viam excipiendi, pro iure ſuæ prioris hypothecæ comparare, & alium creditorem impedire, etiam non obtenta priùs ſententia contra ſuum principalem debitorem, etiam non facta diſcuſſione bonorum illius; dummodò doceat de ſua priori hypotheca, num. 81.
- Creditor prior hypothecam, & priuilegium prælationis habens, poteſt agere contra poſteriorem creditorem, cui fuit ſoluta pecunia, etiamſi ea ſi bona fide conſumpta, num. 82.
- Creditor prior, qui anteriorem habet hypothecam, ſiue ſpecialem, ſiue generalem, abſque priuilegio temen prælationis, vtrum condicere, & reuocare poſſit pecuniam per debitorem poſteriori creditori ſolutam, & bona fide conſumptam, nu. 83.
- Et text. in l. finali, §. & ſi præfatam, C. de iure deliberandi, explicatur. num. 84.
- Vide etiam numero 85. vbi explicatur l. pecunia, C. de priuilegio fiſci.
- Vide etiam numer. 86. & 87. vbi rationibus duabus, quæ in contrarium expendi ſolent communiter, reſponſum præbetur.
- Creditor prior vtrùm reuocet à poſteriori nomen debitoris, quod illi ceſſum, & datum eſt in ſolutum, ſed nondum exactum? vbi Senatus Hiſpalenſis deciſio adducitur, & probatur, & contraria pars confutatur. num. 88.

- D

- DAtio in ſolutum facta de nomine debitoris, liberat dantem totaliter, cap. 59. num. 33.
- Pro aliquo debito, quando aliquid datur in ſolutum, perinde eſt, ac ſi res ipſa debita ſolueretur, ibidem, num. 45.
- Datio in ſolutum reputatur nouus contractus, ſcilicet venditionis, & per eum transfertur dominium. num. 49.
- Et tenet incommutabiliter, etiam inuito creditore, nec in ea habet locum pœnitentia, num. 50.
- Datio in ſolutum à debitore facta, an liberet fideiuſſorem, ſi res poſtmodùm euincatur. eodem cap. 59. ex num. 61. cum pluribus ſeq.
- Qui declarat, nihil de nouo facit, ſed iam factum aperit, & ſignificat.
- Idcirco declaratio non requirit illam ſolemnitatem, quæ requiritur in ipſa principali diſpoſitione.
- Quia declaratio trahitur ad ipſam principalem diſpoſitionem, & fingitur vna, & eadem cum ipſa. cap. 19. numero 30. & 31. & vide cap. 56. num. 88.
- Dummodo ſit propria, & vera declaratio, numero 32. dicto cap. 19. & vide numero 88. dict. cap. 56.
- Quam iure poteſt teſtator poſt conditum teſtamentum coram duobus teſtibus facere; ſiue dubium quodlibet, ſiue incertum coram duobus teſtibus declarare. num. 33. dicto cap. 19.
- Quam etiamſi non declaraſſet, committeretur res declarationi iudicis, qui poſſet eam ex variis circunſtantiis declarare, num. 34.
- Secus tamen ſi declaratio non eſſet propria, & vera, ſiue reſpiceret diſpoſitionem, quæ de iure erat certa, & aliter declararetur, tunc etenim requireretur ſolemnis numerus teſtium, qui in teſtamentis requiritur. numero 35. vbi latiùs id explicatur.
- Declaratio an reſpiciat circunſtantis, vel ſubſtantiam actus, cum inquiritur; vtrum diſtingui debeat, prout Baldus, & alij diſtinguunt. eod. cap. 19. num. 36.
- An vero inſpici duntaxat debeat, quòd ſit propria, & vera declaratio, reſpiciens diſpoſitionem dubiam, & obſcuram; vel per eam, an mutetur ipſa principalis diſpoſitio, quæ erat à principio certa.
- Vbi Petri Magdaleni obſeruatio noua contra communem recipitur.
- Et Simonis de Prætis in eodem placito ſententias conformis adducitur, nouáque concordia proponitur. num. 37. & 38.
- De probanda teſtatoris voluntate declaratoria cum agitur, quod duo tantum teſtes ſufficiant, procedit etiam, cùm mortuo teſtatore ad probandam ipſius voluntatem, teſtes adducuntur, etiamſi teſtes teſtamentarij non ſint, num. 39.
- Declaratio voluntatis, etſi perſonaliſſima ſit, vt nec ad hæredes tranſeat regulariter;
- Tranſit tamen, vbi declaratio non conſiſtit in mera voluntate diſponentis, ſed ex varijs, & diuerſis rerum argumentis deprehendi poteſt.
- Vel quando teſtes audiuiſſent ab ipſo teſtatore eius voluntatem, ſicut poſſent de ea diſponere; nam tunc talis declaratio ad quemcunque tranſire poteſt. num. 40. 41. & 42.
- Declarare ille dicitur, qui addit qualitatem, ſi non alterat ſubiectum; aliàs ſecus. cap. 25. numero 28.
- Debitorem ſoluere poſſe in alia moneta, quam promiſſa, probari videtur ex iuribus nonnullis, quæ cap. 10. num. 39. expenduntur: vbi & ſententia quorundam Authorum ita tenentium præcitatur. & num. ſeq.
- Debitor ex generali conſuetudine poteſt vnam monetam ſoluere pro alia, & inde in quocunque genere pecuniæ ſoluat, liberatur, & cogitur creditor recipere aliam pecuniam, Regia authoritate percuſſam, ſecundum valorem eiuſdem, eod. cap. 10. num. 41.
- Et de ſententia Ioannis Parladorij in eo dubio, vtrum debitor pecuniæ, in quocunque genere pecuniæ ſoluens, liberetur, num. 42.
- Debitores poſſe debita ſua in quacunque moneta ſoluere ex deciſione l. 6. titulo 21. libro 5. nouæ collect. Regiæ, ibidem, numero 44. & vide numero 59.
- Debitor non poteſt rem vnam pro alia ſoluere creditori inuito, eod. cap. 10. num. 47.
- Debitor qui tenetur ſoluere ole im, vinum, ſiue triticum, aut aliam rem, quæ in pondere, numero, vel menſura conſiſtit, non poteſt pro his rebus pecuniam ſoluere, creditore inuito, num. 48. & ſeq.
- Debitor vti non poteſt regulariter beneficio Authent. hoc niſi debitor, C. de ſolut. niſi ob impotentiam ſoluendi in pecunia.
- Niſi etiam ea concurrant ſimul, quæ Doctores requiruut communiter, & dicto cap. 10. num. 52. traduntur.
- Vbi eiuſdem Authenticæ deciſio exornatur quamplurimis, remiſſiuè.
- Debitor, quando conſtat notoriè, quod ſoluere poteſt in moneta promiſſa, nec poteſt in alia ſoluere, nec locus eſt deciſioni d. authenticæ, hoc niſi debitor, ibidem. num. 53.
- Debitorem non poſſe conſuetudine ſoluendi in alia, & quacunque moneta, quam promiſſa, ſe tueri, nec creditorem auri, cogi argentum recipere, quando creditor ipſe damnum ſentire poteſt.
- Vel quotieſcunque partes conuenerunt, vt omnino aurum ſoluatur, eod. cap. 10. num. 58. & ſeq. vbi latiùs id explicatur.
- Debitorem alicuius notabilis quantitatis non audiendum, ſi ipſe velit ſoluere in pecunia minuta nigra totam quantitatem.
- Et aliquando Senatum dixiſſe, quartam partem debiti in tali pecunia ſolui, aliquando tertiam.
- Nec iudicantium arbitrium excludi poſt deciſionem l. 6. titulo 21. libro 5. nouæ collect. Regiæ, ibidem, numer. 61.
- Debitor cogitur cauere propter nouam cauſam ſuperuenientem, & mutato rerum, vel perſonarum ſtatu; idque etiam ante diem, vel conditionis exiſtentiam, cap. 59. num. 24.
- Vbi l. in omnibus 41. ff. de iudiciis, exornatur nonnullis.
- Debitor, qui dedit literas cambij creditori ad mercatorem, liberatur, ſi mercator poſt acceptationem literarum aufugiat, niſi debitor eſſet conſcius fugæ, cap. 59. num. 30.
- Debitoris loco mercatorem acceptans, liberat derem, ibidem, num. 31.
- Periculum nominis debitoris dati in ſolutum, ſpectat ad creditorem, qui acceptauit, ibidem, numero 32.
- Debitor ab alio, quam à creditore exactus, & ſoluens alij, quem ſuo creditori de mandato iudicis, an excuſetur, eod. cap. 59. num. 40. vbi permulti in propoſito commemorantur Authores, & Senatus Hiſpalenſis deciſio adducitur.
- Debitor dando rem in ſolutum, liberat fideiuſſorem, qui conuenitur poſtea re euicta, idque ex ſententia communi.
- Contra verò ex ſententia aliorum; de qua vide omnino, dicto cap. 59. num. 54. & ſequenti.
- Debitor qui cœperit in vno loco ſoluere, ibi debet conueniri, cap. 60. num. 15.
- Debitor non tenetur debitum ferre ad domum creditoris, qui ſit diuerſi domicilij, ibidem, numero 68.
- Debitor tenetur debitum deferre ad domum creditoris, qui eiuſdem ſit fori, ibidem, num. 69.
- Deſcendentes poſſunt ſubſtitui in Tertio, etiam prælati proximioribus, cap. 36. num. 62.
- Demonſtratiuè adiecta verba, quid operentur in vltimis voluntatibus, vide cap. 54. per totum: & demonſtratiua verba, quæ dicantur ibidem, num. 2. & 5.
- Demonſtratio quid, ibidem, num. 3.
- Sub demonſtratione vera, vel falſa legatum conceptum, an valeat, ibidem remiſſiuè.
- Demonſtratiuè, an reſtrictiuè appoſita fuiſſe verba in vltimis voluntatibus, vtrùm præſumi debeat. vide dicto cap. 54.
- Diſpoſitio quantumuis generalis, debet intelligi de his, quæ ſunt in voluntate diſponentis, cum ſic commodè accipi poteſt, cap. 5. num. 6.
- Et nemo præſumitur velle id, quod in eius poteſtate non eſt, num. 7.
- Quod ſi id expreſſim, aut manifeſtè voluerit; vel eius diſpoſitio non valet, & vitiatur.
- Quia nemo poteſt cauere, ne leges in ſuo teſtamento locum habeant.
- Vel ad modum, & diſpoſitionem iuris reducitur, ibidem, num. 8.
- Vbi etiam, l. nemo poteſt, ff. de legatis primò, materia exornatur nonnullis remiſſiuè.
- In diſpoſitione quacunque voluntas, & poteſtas ſimul requiritur, cap. 5. per totum, vbi id exornatur.
- Diſpoſitio ſi ita concepta eſt, vt nomen Vinculi, aut Maioratus non contineat; ſiue vinculi, aut maioratus mentionem non faciat, tunc equidem nec perpetuus maioratus erit, nec etiam alienationis prohibitio durabit perpetuò, ſed inter vocatos, ac eorum deſcendentes duntaxat durabit, cap. 9. numer, 10.
- Diſpoſitio omnis poſterior intelligenda eſt cum exceptione præcedentis, cap. 9. num. 64.
- Diſpoſitio recipit interpretationem à veriſimilimente diſponentis; & prout eſt veriſimile, diſponentem fuiſſe reſponſurum, ſi fuiſſet interrogatus; quod exornatur, cap. 12. per totum.
- Diſpoſitio nulla tam generalis eſt, quæ non recipiat interpretationem, prout diſponens diſpoſuiſſet, ſi fuiſſet interrogatus, ibidem, num. 5.
- Diſpoſitio quibus in caſibus recipiat, vel non, interpretationem ab eo, quod teſtator veriſimiliter reſpondiſſet, ſi fuiſſet interrogatus, vide dicta cap. 12. per totum.
- Diſpoſitio vbi generaliter, loquitur, nec diſtinguit, generaliter intelligenda eſt nec diſtinguenda, cap. 14. num. 9.
- Diſponere quem de alienis bonis nunquam præſumitur, ſed tantum de propriis, cap. 16. num. 41.
- Diſpoſitio hominis interpretari ſolet, vel ex verbis, vel ex mente.
- Mens autem vna eſt expreſſa, altera tacita, & qualiter vtraque dignoſcatur, capit. 17. numero 16. & 17.
- Diſpoſitio ſua, vt valeat omni meliori, ac efficaciori modo, quo poſſit, in dubio quilibet cenſetur velle.
- Idque generaliter in quacunque diſpoſitione, & actu, etiam extra vltimam voluntatem.
- Quia nemo præſumitur elegiſſe viam, per quam iudicia ſua, aut teſtamenta ſubuertantur, cap. 30. num. 1. & 2.
- Diſpoſitionem inutilem, quod teſtator facere voluerit, veriſimile non eſt, ibidem, num. 3.
- Et lex præſumit, quod quilibet velit facere actum validum, quatenus fieri poteſt; non autem inualidum, & inutilem, num. 5.
- Et vt non videatur voluiſſe, quod non potuit diſponere, num. 5.
- Et ideo non modo in teſtamentis, & vltimis voluntatibus, ſed etiam in omni actu, & materia, ſic debet quælibet diſpoſitio interpretari, & accipi, vt magis valeat quem pereat.
- Et vt actus validus, efficax, & vtilis, ibidem, numero 6.
- Vbi id exornatur, & l. quoties, & l. vbi eſt verborum ambiguitas, ff. de rebus dubiis, permultis illuſtratur.
- Diſpoſitionem hominum à iure ſcripto interpretationem recipiunt, tam in contractibus, quam in vltimis voluntatibus, cum quibus in dubio teſtator ſe conformare voluiſſe videtur, cap. 31. num. 10. & explicatur, num. 83. & 84.
- Diſpoſitio quando eſt determinata ad certa bona, larga non fit interpretatio; & hoc ſaltem reſpectu diſpoſitionis, cap. 32. num. 20.
- Diſpoſitionis ſubſtantia licet alterius voluntatem conferri non valeat; qualitas verò, vel acceſſorium, hoc eſt, perſonarum electio, vel declaratio tantum, de iure confertur, capit. 36. numero 3. & ſeq.
- Diſpoſitio hominis quæcunque, regulariter verificatur in primo actu, ſiue in prima vice.
- Et ſic ſermo ſimpliciter prolatus, de primo actu intelligitur regulariter in omni materia, id eſt primo, ac vno actu perficitur, & finitur, atque conſumitur, vt amplius locum non habeat.
- Quod quamplurimis exornatur remiſſiuè.
- Secus verò in diſpoſitione legis, quæ in primo actu non conſumitur, nec verificatur.
- Et de ratione differentiæ in propoſito inter diſpoſitionem hominis, & legis, capit. 39. numer. 26. & 27.
- Diſpoſitio non verificatur iu primo actu, in materia fauorabili, & quæ benignam interpretationem recipit, ex ſententia quamplurimorum.
- Contrà verò ex ſententia aliorum, quæ in puncto iuris verior eſt eod. cap. 39. num 28.
- Diſpoſitio tam in teſtamentis, quam in alio actu quocunque, & materia, quando verificetur in primo actu, & quando, non: & de materia l. boues, §. hoc ſermone, ff. de verbor. ſignificat. vide omnino, dicto cap. 39. ex numero. 26 vſque ad num. 48.
- De diſpoſitione verbis generalibus, aut vniuerſalibus, ſiue generaliter concepta; vide cap. 41. per totum, & infra, litera G. & litera V.
- Diſpoſitio quælibet generaliter concepta, reſtringitur ad rem, & ad caſam ſpecificatum, ſuper quo agebatur, & ad cauſam præcedentem, & quibus magis conuenit; & ſecundum ea interpretatur.
- Idque in compromiſſis, in pactis, in renunciationibus, in refutatione, in tranſactione, & aliis diſpoſitionibus, cap. 41. num. 72. & 73 vbi illuſtratur materia l. ſi de certa. C. de tranſactionibus, & latiùs, cap. 42.
- Diſpoſitio quælibet perſonalis, limitata dicitur, & perſonam ipſam non egreditur, cap. 45. numero 14.
- Diſpoſitio facta pro certo, & limitato tempore, vltra illud tempus non extenditur, ibidem, numero 29.
- Diſpoſitio; quæ in aliquo futuro euentu reſolui poteſt, non minus dicitur pura, quam ſi nullo caſu reſolui poſſit, cap. 53. num. 36.
- Diſpoſitionis, diſponendi, aut, diſponere verbum, conuenit vltimæ voluntati, & in dubio refertur ad actum vltimæ voluntatis, ibidem, num. 32.
- Diſpoſitio quælibet intelligitur, rebus ſic ſtantibus, & in eodem ſtatu manentibus.
- Idque in omni actu, materia, & diſpoſitione, cap. 59. num 11.
- In contractibus etiam, num. 12.
- In priuilegiis, num. 13.
- Et in conuentione, etiam iuramento firmata, numer. 14.
- In promiſſione, num. 15.
- Et maximè in teſtamentis, & vltimis voluntatibus, num. 16.
- Nihílque eſſe adeo præciſum, firmum, ac immobile, quod intellectum, & interpretationem non recipiat à clauſula illa ſubintellecta, rebus ſic ſtantibus, & in eodem ſtatu permanentibus, numero 17. vti aggregantur, & commemorantur permulti iuris Interpretes, qui de ea egerunt.
- Et Andreæ Alciati, inter contractus, & vltimas voluntates differentia in propoſito confutatur, & communis ſententia defenditur, numero 19.
- Diſponere, aut diſponendi verbum, ex ſermonis proprietate refertur ad actum vltimæ voluntatis, & in ea verificatur.
- Ad actum etiam inter viuos refertur, & vtrique conuenit, cap. 61. num. 2. & 3.
- Pactum per quod reſeruatur diſponendi facultas, iuxta ſubiectam materiam intelligitur de expreſſa, non de tacita diſpoſitione, eodem, cap. 61. numer. 7.
- Voluntatem ſuam, qui expreſsè non declarauit, dici non poteſt, quod tacite vſus fuerit facultate diſponendi, quam ſibi reſeruauit, ibidem, numero 8.
- Diſponens generaliter de omnibus bonis, an vti videatur, facultate conceſſa teſtandi certis de rebus, & de eis diſponere, ibidem, num. 9.
- Diſponendi facultatem de aliqua re, vel ſumma, qui habet, etſi non diſponat ſpecifice, videtur tamen diſponere in fauorem eorum, qui ab inteſtato ſucceſſuri ſunt, ſi inteſtatus decedat, ibidem, numero 10.
- Diſponens generaliter de omnibus bonis, iuribus, & actionibus ſuis, quando de re particulari diſpoſuiſſe cenſendus ſit; quemadmodum Iacob. Menochius quatuor caſibus diſtinctis explicauerit, ibidem, num. 11
- Diſponendi facultatem, qui ad vnum certum, & particularem caſum ſibi reſeruauit, non poteſt ad alium ea vti, ibidem, num 12.
- Dictio Ex, & dictio De, ex ſcilicet, aut de legitimo matrimonio natos, pro ſui natura denotat cauſam proximam, & immediatam & materialem.
- Et ſic tempus natiuitatis, & legitimi matrimonij.
- Quo ſtante verificari non poſſunt ea verba in filiis legitimatis per ſubſequens matrimonium.
- Quia dictæ præpoſitiones denotant cauſam materialem (vt dictum eſt) at illorum filiorum materia non erat de legitimo matrimonio, quia quando ad materiam reducti ſunt, non erat matrimonium, cap. 45. numero 45. & vide num. ſeq.
- De natura dictionis ex, vel de, eſt denotare ſubſtantiam eius, cui adiungitur, ibidem, num. 47.
- Dictio etiam, ſui natura implicatiua eſt & dicitur implicare caſum magis dubium, & maiorem expreſſis, cap. 42. num. 33.
- Dictionem prout, ſui natura relatiuam operari, ne plus cenſeatur conceſſum, & venditum ex actu referente, quam habeatur in relato, ibidem, numero 62.
- Vbi etiam, quod dictio ipſa prout, ſtat reſtrictiuè, & limitatiuè.
- Aliquando cauſatiuè, data ſcientia contrahentium.
- Dictio alius, alia, aliud, ſui natura eſt implicatiua ſimilium, & importat, ſimilitudinem, ideo vbi diſponitur per aliquam ex eis dictionibus, interpretatio fieri debet de ſimili, capite 53. numero 31.
- Dies incertus conditionem in teſtamento facit, & tranſmiſſionem impedit, cap. 56. num. 69.
- Didaci Couarru. locus inſignis adducitur, cap. 64. num. 47.
- Donatione facta alicui, & filiis ſuis, vtrum poſſit donatarius in bonis donatis aliquem ex filiis meliorare; vel an debeant æqualiter bona ipſa filiis omnibus remanere, cap. 5. num. 16. & pluribus ſeq.
- Donatio facta alicui, vt poſt eius mortem teneretur reſtituere alteri, an poſſit donantis, & donatarij conſenſu reuocari ad detrimentum eius, cui facienda erat reſtitutio, eodem cap. 5. numer. 21.
- Vbi de doctrina Bartoli in l. qui Roma, §. Flauius, ff. de verbor obligat.
- Ibidem etiam vtrum conuentio facta inter coniuges, quod ſolus primogenitus ſuccedat, poſſit per eos communi conſenſu reuocari.
- Donatum filio patris contemplatione, cenſetur ab ipſo patre proueniſſe, & pater videtur donaſſe ibidem, num. 28.
- Donata vxori mariti contemplatione, marito acquiruntur, eique, vel hæredibus eius, ſoluto matrimonio ſunt reſtituenda, ibidem, numero 29.
- Donatio facta patri, & filiis, quando ſolius patris contemplatione facta cenſeatur.
- Et quid, quando filij nec nati erant, nec concepti, eodem, cap. 5. num. 31. & 37.
- Donatum, aut conceſſum patri, & filiis ob benemerita patris, in totum patri acquiritur, ibidem, num. 38.
- Donata vxori per fratres, aut conſanguineos mariti, vtrum videantur profecta ex bonis mariti, & cui in effectu acquirantur: & ibidem, quid Senatus Regius Hiſpalenſis decidendo, in facto occurrenti definierit, eod. cap. 5. num. finali.
- Donatio, ſiue melioratio Quinti ſi fiat ex cauſa oneroſa, & cum Tertio, irreuocabilis eſt omnino, ſicut donatio, vel melioratio Tertij, ſiue traditio interueniat, ſiue non, cap. 10. num. 14.
- Donationes, quæ meliorationem præceſſerunt, licet collatæ ſint, verè tamen non fuerunt in bonis defuncti tempore mortis, ibidem, num. 39.
- Donatio propter nuptias, de qua in legibus Tauri, & nouæ collectionis Regiæ. fit mentio expreſſa, vtrum dicatur ea, quæ datur filio, cap. 16. num. 44. vbi receptior opinio probatur.
- Ac in ea l. 25. Tauri conſtitutio accipitur, prout notatur ibidem, num. 45.
- Donatio certæ rei regulatur ſecundum tempus mortis, vt apparet, an ſit inofficioſa, & non ſecundum tempus factæ donationis, ſecundum ius noſtrum Regium: licèt ſecùs eſſet de iure communi, dicto cap. 16. num. 53.
- Donatio quæ à principio non fuit inofficioſa, ſi ex poſt facto fiat, reuocatur de iure huius Regni, quamuis iure communi non reuocaretur, ibidem, num. 54.
- Differunt autem in hoc, certæ rei donatio, & Tertij, & Quinti melioratio, prout notatur ibidem, num. 55.
- Donatio in ſe tacitam habet conditionem ex mente eius, qui donauit, atque ex legis diſpoſitione, vt reuocetur, ſi ſuperueniant liberi donanti.
- Quia verſimile non eſt, quod ſi donans ipſe de filiis cogitaſſet, donaſſet, cap. 51. num. 93. vbi l. ſi vnquam, C. de reuocand. donat. materia illuſtratur, atque exornatur remiſſiuè.
- Donatio inofficioſa facta ab eo, qui liberos habet, & quæ tangit legitimam, qualiter reuocetur, cap. 31. num. 94.
- Donatio certæ rei regulatur ſecundum tempus mortis, vt appareat, an ſit inofficioſa, cap. 35. numer. 50.
- Donatio abſenti facta, ſtipulante notario, non eget ratificatione ad ſui validitatem, & ſubſtantiam, licet inuito non acquiratur.
- Idque ex ſententia Petri Surdi, deciſione 111. per totam: qui Senatum Mantuæ ſic decidiſſe teſtatur, & latius comprobat, prout notatur cap. 37. numer. 38.
- Et Regij Hiſpalenſis Senatus in eodem caſu, conueniens definitio proponitur.
- Quo ex numero 39. cum ſeq. latius corroboratur, atque illuſtratur.
- Ac in effectu concluditur, donatore defuncto ante donatarij acceptationem, donationem non euaneſcere.
- In donatione acceptatio vtrùm ſit neceſſaria hodie, attenta deciſione l. 2. tit. 16. lib. 5. nou. collect. Regiæ. cap. 37. num. 39. per totum, & cap. 80. num. 9. & 16. libr. 5. vbi contrariæ ſententiæ proferuntur.
- Donationis acceptatio fieri valet per donatarium mortuo donatore, etiam ſi notarius nomine abſentis ante donantis obitum ſtipulatus non fuerit, eod. cap. 37, num. 45.
- Ante donationis acceptationem donatore defuncto, hæres eius reuocare donationem non poteſt.
- Quoniam facultas reuocandi non tranſit ad hęredem num. 46.
- Donatario præmortuo, poſſe eius hæredes donationem acceptare, etiamſi Notarius nomine abſentis ſtipulatus non fuerit, ibidem, numer. 47.
- Antonij Fabri, de donatario qui donationem in abſentem collatam, vult ratam habere poſt mortem donatoris, locus inſignis expenditur, ibidem, num. 48.
- Et vide num. 49. vbi Authoris eiuſdem locus alius ponderatur, de donatione collata in abſentem donatarium, qui poſtea deceſſerit viuo donatore ante ratihabitionem; an ſcilicet poſſit hæres ratam habere donationem, eámque acceptare, vt noſtri loquuntur.
- Ex acceptatione Notarij acquiri donatario abſenti, & eius hæredibus actionem vtilem, ſine ceſſione ante ratihabitionem, ex ſententia communi, ibidem, num. 50.
- Et vide num. 51. vbi inquiritur, vtilis actio, quæ acquiritur ex acceptatione Notarij, an reuocabiliter, ſiue irreuocabiliter acquiratur; & per conſequens, vtrum donatio ante abſentis ratihabitionem poſſit reuocari, nécne.
- Antonij Fabri, de donatione in abſentem, ac ignorantem collata, ſtipulante Notario, & ante donatarij ratihabitionem reuocata, locus egregius commemoratur, num. 52.
- Donationis acceptatio tacita, eundem, quem expreſſa, operatur effectum, ibidem, num. 53.
- Donatio præſumitur acceptata per donatarium, ſcientem eſſe factam donationem, ibidem, numer. 55.
- Donatio vtrum intelligatur, non ſolum de rebus præſentibus, ſed & de futuris, cap. 39. numero finali.
- Donatio cauſa mortis, an ſit, vel non; ex verbis prolatis in principali diſpoſitione diiudicandum eſt, non ex dictis, ſiue appoſitis in executiuis, cap. 48. num. 5.
- Pactum de non reuocando donationem cauſa mortis, poſitum in clauſulis executiuis, etiam ſi iuratum ſit, non impedit reuocationem, ibidem, num. 6.
- Donatio collata in tempus illicitum, habetur, ac ſi prohibito tempore facta eſſet, cap. 49. num. 27. & 29.
- Donatio ſimplex inter virum, & vxorem non valet; & ſubinde, poteſt ad licitum per donantem reuocari, ibidem, numero 28. vbi quod ſi non reuocetum, morte confirmatur, trahitúrque retrò.
- Quod exornatur, & latiùs explicatur remiſſiuè materia vniuerſa, quæ attinet ad titul. de donation. inter vir. & vxor.
- Donatio inter virum & vxorem iure Regio valet, dum tamen fiat poſt annum contracti matrimonij, eodem cap. 49. numero 30.
- Valet etiam inter ipſos pactum reciprocum de futura ſucceſſione, dummodo fiat poſt annum contracti matrimonij.
- Vſque adeo, vt præiudicet etiam aſcendentibus præmorientis in ſua legitima, ibidem, num. 31.
- Donatio omnium bonorum præſentium tantum, quamuis iure communi inſpecto valide eſſet;
- Donatio verò omnium bonorum præſentium, & futurorum nulla eſſet, eodem iure communi attento; quia per eam tollitur libera teſtandi facultas, vſque adeo, vt nec reſpectu præſentium bonorum valeret, ex ſententia multorum: contra verò ex ſententia aliorum;
- Attamen hodie poſt deciſionem l. 69. Tauri, donatio omnium bonorum, etiam præſentium tantùm non valet, cap. 53. num. 2. per totum.
- Donatio omnium bonorum præſentium, & futurorum non firmatur iuramento, ex ſententia quamplurimorum: contra verò ex ſententia aliorum multorum, quæ ab Authore probatur, eodem cap. 53. numero 3. & decimo quarto, & duobus ſequentib. vbi etiam explicatur, an reſpectu præſentium iureiurando firmatur.
- Donatio omnium bonorum præſentium, & futurorum, etiam reſeruato vſufructu ipſi donatori, non valet, ex ſententia quamplurimorum iuris Interpretum, cuius fundamenta ad ſummam breuiter rediguntur ibidem, num. 4.
- Et contrarium defenditur numero decimo ſeptimo, vſque ad numerum 24. vbi etiam adducuntur rationes, & fundamenta huius partis: & contrariæ opinionis fundamentis reſponſum præbetur.
- De cæteris omnibus, quæ attinent ad donationem omnium bonorum præſentium, & futurorum, vel præſentium tantum; & de materia l. 69. Tauri, & cùm vſusfructus, vel aliqua pars bonorum reſeruatur, & cum donatio fit pio loco, aut ex cauſa oneroſa; vide in dicto cap. 53. ex num. 2. cum multis ſequentib.
- Donationi perfectæ, etiam ex interuallo addi, vel detrahi poteſt ex conſenſu donatoris, & donatorij, eodem cap 53. num. 46.
- Dos data filiæ patris contemplatione, profectitia dicitur, cap. 5. num. 30.
- Dos, donatio propter nuptias, & donatio ob cauſam conferuntur, capite 16. num. 43.
- Dotem, aut donationem propter nuptias, promiſſam, vel datam, eodem iure cenſeri: & inde, l. 25. Tauri deciſionem procedere in dote, aut donatione promiſſa, nondum tradita, nec ſoluta.
- Idque ex ſententia communi Interpretum huius Regni.
- Quam in effectu amplectitur Author, licèt dubitandi occaſionem lex ipſa Tauri ſibi præſtiterit, prout cap. 16. num. 46. adnotatur.
- Dotis cauſa vtrum cenſeatur pia, vide latè, capite 22. numero 5. per totum, & numero 80. cum ſequentib.
- Pro dotandis virginibus quæ relinquuntur, non poſſunt in alium vſum, quantumcunque pium, etiam vt ingrediantur Religionem, conuerti, eodem c. 42. numero 83.
- Dos regulariter repeti non poteſt, niſi poſt ſolutum matrimonium, & quando conſtante matrimonio repeti poſſit, propter inopiam mariti: & de materia legum in propoſito loquentium, ac de intellectu l. 29. titulo vndecimo, partita quarta, vide omnino, cap. 26. num. 2. cum ſeq. & in addit. ad caput metipſum.
- Dos non præſumitur conſtituta, ſi quis duxerit vxorem pulchram, cuius amore captus erat, capite 40. num. 28.
- In dotem dediſſe omnina bona ſua an præſumatur mulier, quæ ſimpliciter nupſit, ibidem, num 29. & multis ſequentib.
- In dotem quòd dederit marito omnia bona ſua mulier, ex quibus præſumatur; eodem capite 40. ex numero 35. cum ſequenti, & numero 43. & ſequentibus.
- Dotalia bona mulieris quæ ſint, ibidem numero 47.
- Dotalium, & paraphernalium bonorum differentiæ quatuor, ibidem, numero 50. & vide multis numeris ſeq.
- Dos, vt promittatur, vel conſtituatur, à communiter accidentibus, plures cauſæ concurrere ſolent, fauor ſcilicet filiæ, cui datur vt maritetur, & etiam vt alatur, cum dos ſit loco alimentorum.
- Et vt maritus onera matrimonij facilius ſuſtinere poſſit: faciliùſque ad matrimonium contrahendum alliciatur, & ne vxor velut indotata, à marito contemnatur, capite 60. num. 48. & 49.
- Dos reſpectu vxoris continet titulum lucratiuum, reſpectu verò mariti titulum oneroſum, cap. 60. num. 58.
- Dominium rei donatæ ex iure communi donatario in ſequentem vocatum, an ipſo iure acquiratur, & transferatur, vel non; dubium fuiſſe, prout capite 5. num. 18. & ſeq. adnotatur.
- Dominium, & poſſeſſio iure Regio partitarum, donatario in ſequentem vocatum transfertur, poſt deciſionem lib. 7. titulo 4. partita 5. & de ipſius legis intellectu, remiſſiuè, ibidem, numero 19.
- Dominium, & poſſeſſio, an, & qualiter per traditionem inſtrumenti acquiratur, cap. 35. numero 40.
- Qualiter etiam per retentionem vſusfructus, & per clauſulam Conſtituti, ibidem, numero 41. & 42.
- Dolus in dubio non præſumitur, ſed ab allegante probari debet; & maximè ab eo, qui teſtamentum impugnet, cap. 22. numero 110.
- Doctori perfunctoriè, & abſque examine aliquid dicenti, non eſt ſimpliciter credendum ad cauſarum deciſionem, nec ad communem opinionem conſtituendam, cap. 31. num. 99.
- Nec etiam ſuper eius ſententia fundamentum aliquod fieri poteſt, num. 100.

- E

- ELigere ſe ipſum non poteſt, qui habet poteſtatem eligendi, capite decimotertio, numero decimo.
- Electio in teſtamento commiſſa, vtrum duobus teſtibus probari poſſit, remiſſiuè, capite 20. numero 19.
- Eligendus in Epiſcopum, natus eſſe debet de legitimo matrimonio: & tamen legitimatus per ſubſequens matrimonium, promoueri poteſt, cap. 31. num. 8. & vide num. 76.
- Elector, cui facultas libera conceſſa eſt ad maioratus electionem, poteſt omiſſo primogenito, ſecundo, vel tertio genitum eligere, etiamſi maior natu dignior ſit, cap. 36. num. 56.
- Et à, fortiori inter deſcendentes agnatos vlteriores electionem facere, & prælationem concedere poterit, prout latius notatur, ibidem, numero 57. & ſequentibus.
- Electionis facultas primo vocato conceſſa, ex ſubiecta materia perpetuitatis, ad vlteriores ſucceſſores protrahitur, ibidem, num. 61.
- Contra verò ex ſententia communi, quæ ibid. probatur, num. 18. & 35. & 43. vbi vide.
- Eluerti Leonini locus explicatur, capite 80. numero 46.
- Emphyteuſim, vel feudum ſi pater acquirit pro ſe, & filiis; emphyteuſis, vel feudum illud, ordine ſucceſſiuo, ita filiis, ſicut patri ipſi acquiſitum dicitur, vt non poſſit ab eo alienari, vel vni ex filiis totum prælegari in præiudicium filiorum, ſed omnibus debeat eſſe commune, & æquale: capite 5. num. 24. Vbi referuntur Authores, ita tenentes. Et de contraria ſententia vide ibidem, num. 33. & 36. & 43.
- Emphyteuta ſi ingrediatur Religionem, vtrum emphyteuſis tranſeat in monaſterium, capite 13. numero 21.
- Emphyteuticus contractus quis dicatur, ibidem, numer. 22.
- Emphyteuticus contractus primæuâ naturâ in perpetuum celebratur, ibidem, numero 23.
- Poſtmodùm verò, primordiali ipſius emphyteuſis natura mutata, permiſſum eſt, vt ad vitam concedentis, aut per duas, vel tres generationes fieri poſſit, numer. 24.
- Emphyteuſis, quando temporalis, vel perpetua dicatur, & qualis in dubio præſumatur, remiſſiuè dicto capit. 13. num. 25.
- Emphyteuſis ex quibus verbis, & argumentis contracta intelligatur, remiſſiuè, num. 26.
- Et à locatione & venditione qualiter diſtinguatur, num. 27.
- Emphyteutico contractui, an locatio ad longum tempus aſſimiletur, numero 28.
- Emphyteuſis definitio, remiſſiuè, dicto cap. 13. numero 29.
- Emphyteuſis licèt ita regulariter contrahatur, vt annuatim modicum aliquid ſoluatur, & ab initio detur certa quantitas, nec requirat penſionem, quæ fructibus reſpondeat, ſicut locatio;
- Interdum tamen iuſta præſtatur: nec vitiat emphyteuſim, ideo quod rei fructibus correſpondeat, num. 30.
- Idque maximè in emphyteuſi Eccleſiaſtica, in qua penſio æqualis eſt, & fructibus correſpondens, num. 31.
- Emphyteuticus contractus non habet propriam naturam, nec regulam; ſed eam recipit, quæ ſibi datur à contrahentibus accidentaliter, eodem cap. 13. num. 32.
- Emphyteuſis poteſt inſcio domino donati, & legari, ſiue in teſtamento quouis titulo relinqui, ibidem, num. 33.
- Et in diſpoſitione generali comprehenditur, numero 34.
- Emptori præſtanda ſunt, quæcunque dicuntur ita, vt præſtentur.
- Sunt autem in hac cauſa, quæcunque ita dicuntur, vt propter hæc, res pluris vendatur, capite 42. numero 66.
- Emptor non tenetur ſoluere pretium, niſi præſtita fideiuſſione; quando notorium eſt ius alicuius ſuper re vendita: licet lis adhuc mota non ſit, ibidem, num. 76.
- Emptor qui inuenit, rem venditam eſſe alienam, non tenetur ſoluere pretium, etiam ſibi oblata ſatisdatione: ſi modò notorium ſit, & manifeſtum, rem eſſe alienam, eodem capite 42. numero 80.
- Emptor contra venditorem de euictione qualiter agat, ibidem, numero 67. & pluribus ſequentibus.
- Emptor ſicut non agit ad rem emptam, niſi pretio integraliter ſoluto, ita ſi venditor minorem partem rei venditæ tradiderit, non poterit pretium conſequi, niſi integram, & totam tradat, dicto cap. 42. num. 84.
- Emptor, cui res obligata tradita eſt, ſi pretium ſoluit, poteſt a gere quanto minoris empturus eſſet ratione obligationis; & ante pretium ſolutum multo magis ſibi competeret exceptio, ibidem, num. 85.
- Emptor, cui res non libera tradita eſt, non tantum poteſt ſolutionem pretij differre, ſed & creditum extinguere pro ea parte, in qua iudicabitur, propterea rem venditam minoris valere, numero 86.
- Emptor ratione conditionalis obligationis, & hypothecæ, vtrum poſſit ante euentum conditionis petere, vt ſibi de indemnitate caueatur, vel agere quanto minoris, remiſſiuè, dicto cap. 42. numero 91.
- Emptor præſumitur ignorare conditionem rei venditæ, & quod illa eſſet aliena vel alteri obligata, aut oneri alicui obnoxia; cùm venditor qualitatem eius non exprimit, ibidem, num. 94.
- Emptori, re euicta, pretij nondum ſoluti retentionem, atque exceptionem competere, non modo aduerſus venditorem, ſed etiam aduerſus creditorem venditis pignoribus per ſubhaſtationem, & euictis; Rotam Romanam decidiſſe, ibidem, num. 97. vbi latius id explicatur, & aliis locis, eodem numero relatis.
- Emptor de euictione agere poteſt de iure, ſi venditor ſciens qualitates venditæ, illas ſupprimendo tacuerit; vel ſi non explicauerit quia ignorauit illas; nec culpæ emptoris eſt adſcribendum, ſi ignorauerit, aut ſi non inquiſierit qualitates, & grauamen reivenditæ, ibidem, num. 101.
- Emptor non tenetur ſtare colono, capite 80. numero 27.
- Niſi pro locatione adſit pactum de non alienando, cum hypotheca ſpeciali ipſius rei locatæ: numero 28.
- Cæterum ſi in locatione pactum de non alienando deficiat, licèt adſit hypotheca generalis, vel ſpecialis; emptor non tenetur ſtare colono, dum tamen ei ſoluatur intereſſe, num. 29.
- Et de differentia in propoſito inter contractum locationis, & venditionis, num 30.
- Et vide num. 31. & 32 vbi Antonij Gabrielis locus, ex And. Tiraquelli loco explicatur.
- Enumerationem ſpecierum factam etiam per modum taxationis, ſucceſſionem non reſtringere; ſed ſolummodo tribuere nominatis ſucceſſionis prælationem, cap. 9. num. 41.
- Enuntiatiua, an, & quando probationem, vel diſpoſitionem inducant, vide infrà, verbo, Verba, & cap. 46. per totum.
- Epiſtola fideicommiſſaria, ſpecies eſt vltimæ voluntatis. cap. 3. num. 14.
- Ipſius tamen in vltimis voluntatibus rarus eſt vſus, num 15.
- Et parum differt à codicillis, de quo, & eiuſdem fideicommiſſariæ epiſtolæ materia, latiùs actum remiſſiuè, num. 16.
- Error ſcripturæ teſtibus probari poteſt, capite 19. num. 6.
- Errorem à Notario commiſſum in ſcribendo teſtamentum, poſſe probari teſtibus, ibidem, numero 11.
- De errore à Notario commiſſo in ſcribendo teſtamentum, & quibus teſtibus probando, ibidem, numero 17. & 18.
- Erratum circa qualitates extrinſecas teſtamenti, per duos tantùm teſtes probatur, capite 20. numero 38.
- Error teſtatoris, ac etiam Notarij, & defectus, qui reperiuntur in teſtamento, qualiter, & quot teſtibus probentur, cap. 37. num. 33.
- De euictione venditor non renetur, rebus ſingulis euictis, quando hæreditas, vel vniuerſitas alia venditur, cap 42. numer. 67 vbi, & vera ratio redditur.
- De euictione rei ab eo venditæ, & traditæ, venditor non tenetur, ſi facto Principis, aut Superioris euictio ſequatur, ibidem, num. 68.
- Et idem, quando de facto extraiudicialiter, aut per violentiam aufertur, num. 69.
- Euictionem pignoris vtrum creditor debeat, vide cap. 42. numero 70. & 71. & numero 110. cum ſequent.
- Euictio quando imminet in limine contractus, emptor cogi non poteſt ſoluere pretium, niſi præſtita fideiuſſione idonea, ibidem, numero 72.
- Etiamſi venditor ſit idoneus, imò, & ditiſſimus, numero 73.
- Quia diues licet quis ſit, tenetur tamen fideiubere, quando lex requirit fideiuſſionem, numero 74.
- Euictio dicitur imminere in limine contractus, quando mouetur lis ante ſolutionem pretij, etiamſi mota ſit pro ſimplici hypotheca, numer. 75.
- Euictio quanto imminet, fideiuſſio eſt præſtanda per venditorem, non ſolum pro lite mota, ſed etiam pro omni alia mouenda, numero 77.
- Euictio emptori competit pro parte, ſicut in totum, numero 78.
- Euictio quando imminet in limine contractus, & ſic pretium adhuc ſolutum non eſt, cum emptori ita conſulatur de iure, vt dictum eſt;
- Multo magis eidem conſulendum eſſe, ſi euicta res iam fuerit, & lis finita, vt pretium retineat nondum ſolutum.
- Multòque magis aduerſus creditores, ſi pignora vendita euicta fuerint, ibid. num. 79.
- De euictione emptor agere poteſt, etiam antequam ſibi inferatur moleſtia; vbi res vendita, eſt in totum, vel pro parte aliena, eodem cap. 42. numero 81.
- Euictio emptori competit de iure, re vendita euicta, quando denuntiauit legitimè venditori, litem eſſe motam; non aliàs, & eodem capite 42. numero 95.
- Et quando à ſententia iudicis appellauit, num. 96. vbi id exornatur remiſſiuè.
- Euictio rerum ſingularium, an, & quando præſtetur, quando hæreditas, vel ius vniuerſale venditur, eodem cap. 42. numero 107.
- Euictione ſequuta ex facto, aut diſpoſitione Principis, an, & qualiter de euictione venditor teneatur, vel non: & de intellectu l. Lucius, ff. de euictionibus, ibid. num. 108.
- Euictione ſequuta ex ſententia iudicis competentis, contra venditorem agitur; ſecus ſi iudex incompetens ſit, num. 109.
- Euictis pignoribus, authoritate iudicis diſtractis, quis inhac venditione venditor haberi debeat, vt cum eo agi poſſit, ac debeat de euictione, an iudex, an creditor, vel an debitor, cuius res fuerunt, eodem cap. 42. num. 111.
- Pro euictione agere quandoque non licet; & tamen quanto minoris emptor magis fuiſſet empturus, agi poteſt; idque multo magis, vt pars pretij nondum ſoluta retineatur, quæ etiam retineri poteſt, quamuis de euictione agi non poſſit, numero 119.
- Euictis rebus hæreditariis extra teſtatoris cogitatum, an minuantur legata, capite 59. numero 21.
- De euictione rei legatæ in ſpecie, aut in genere, vtrum hæres teneatur. ibid. num. 22.
- Euicta re in ſolutum data, non poteſt creditor agere primæua actione perſonali, nec hypothecaria, ex communi Interpretum ſententia; ſed vtili ex empto experiri debet, cap. 59. num. 53. & ſequenti.
- Euicta re, quæ fuit data in ſolutum, an, & quando agi poſſit primæua actione, vel non; longa ſerie, & vtiliter explicatum, ibidem, num. 56. & pluribus ſequenti, vſque in finem capitis vbi vide omninò.
- Expreſſum dici quodammodo, & idem quod expreſſum inducere, præſumptionibus atque ex vi verborum colligitur, capite 9. numero 76.
- Expreſſum dicitur, quod ex præcedentibus, ſiue ſequentibus verbis, errore, aut obliuione diſponentis apparet fuiſſe omiſſum, ibid. num. 77.
- Expreſſum aliquid, ſiue tacitum, pluribus in iure modis accipi, vel ſignificari, de quibus actum latiſſimè ab his Authoribus, qui cap. 17. num. 18 recenſentur in vnum.
- Expreſſum dici, ſiue conſiderari pluribus modis; & quod dicatur expreſſum, vel non, vide latê, dicto cap. 17 ex numero decimo octauo, cum pluribus ſeqq.
- Expreſſio eorum, quæ tacitè inſunt, regulariter nihil operaretur, cap. 17. num. 44.
- Siue per conditionem, ſiue per modum, ſiue per aliam qualitatem, num. 45.
- Et idem eſſe, ſi per modum diſpoſitionis inſint, numer. 46.
- Et tacita multis modis exprimi poſſe per modum diſpoſitionis numer. 47. & vide cap. 38. numero 42.
- Expreſſio eorum, quæ tacitè inſunt, an, & quando aliquid operari debeat, ac poſſit, vel non; & de materia, vide omnino cap. 17. ex num. 44. vſque ad num. 62.
- Executores non tenentur ſequi voluntatem ſcriptam in epiſtola, niſi veritas epiſtolæ per quinque teſtes comprobetur, quia poteſt eſſe ſuppoſitia, cap. 20. num. 37.
- Executor teſtamenti ſi aliquis nobilis datus fuerit, vt diſtribuat certam ſummam inter pauperes, & habeat filias ita pauperes, quod ſecundum eius qualitatem non poteſt illas dotare, ſalua conſcientia, ex illa ſumma poteſt eis ſubuenire pro ſua dote, capite 22. numero 84.
- Executoris teſtamenti poteſtas, quanto tempore duret, remiſſiuè, cap. 36. num. 13.
- Excluſio vnius, eſt incluſio alterius, capite 22. numer. 164.
- Exceſſus exceptio non admittitur, quando conſiderato ſtatu, & tempore præſenti, exceſſus non datur, licet in futurum eſſe poſſit, cap. 36. numero 63.
- Exceptio regulariter maiori nititur æquitate, quam actio, cap. 42. num. 118. vbi id exornatur.
- Excuſſio bonorum principalis debitoris debet fieri etiam in hypotheca tacita, in caſibus, in quibus neceſſaria eſt in expreſſa, capite 61. numero 64.
- Excuſſio, vbi nomen debitoris conuenitur hypothecaria, non requiritur; ſecus quando agitur contra tertium hypothecaria, eodem capite 61. num. 89.
- Excuſſio non requiritur, quando contra nomen debitoris agitur vtili perſonali, ibid. num. 90.

- F

- FAcultate conceſſa alicui teſtandi certis de rebus an ſufficiat quod generaliter diſponat de omnibus iuribus, & actionibus ſuis; an verò requiratur, quod de eis ſingulariter diſponat, remiſſiue, capite 32. num. 45.
- In facultate mera quæ conſiſtunt, non veniunt in generali confiſcatione bonorum, cap. 61. num. 13.
- Facultas mera cedi non poteſt, ibid. num. 14.
- Factum id præſumitur, quod communiter ab omnibus fieri ſolet, cap. 40. num. 42.
- Factum legitimè, non retractatur ex ſuperueniente cauſa, cap. 69. num. 47.
- Ad factum obligatus, liberatur ſoluendo intereſſe, ſi factum præſtare non poſſit, capite 60. numero 37.
- In fauorem alicuius quæ tendunt, non debent in odium eius retorqueri, cap. 40. num. 14.
- In fauorabilibus, an in odioſis verſemur, multum intereſſe ad interpretationem diſpoſitionis cuiuslibet.
- Et ſic an materia, de qua agitur, fauorabilis ſit, vel odioſa.
- Quia fauorabilia ſunt amplianda, odioſa verò reſtrigenda, cap. 41. num. 96.
- Et vide n. 97. vbi explicatur, qui dicantur caſus fauorabiles, & qui odioſi, & num. 98. & 99.
- Fauorabilis ſit an odioſa diſpoſitio, vt dignoſcatur, quæ conſiderari debeant; & quando diſpoſitio dicatur fauorabilis, vel odioſa, vide omnino, dict. cap. 41. ex num. 100. cum ſeq.
- D. Feliciani de Solis, & Gaſpari Roderici ſententiæ in eo dubio, an ſcilicet annuus redditus ſuper bonis immobilibus minoris conſtitui poſſit per tutorem, vel curatorem abſque decreto iudicis, ſi vtilis ſit minori; explicantur cap. 61. num. 38.
- Ferias qui in vno actu non ſeruat, non ſibi præiudicat in aliis, cap. 60. num. 64.
- Feudum, vel emphyteuſim, ſi pater acquirit pro ſe, & filiis; emphyteuſis, vel feudum illud, ordine ſucceſſiuo, ita filiis, ſicut ipſi patri acquiſitum dicitur, vt non poſſit ab eo alienari, vel vni ex filiis totum prælegari in præiudicium aliorum; ſed omnibus debeat eſſe commune, & æquale, capite 5. num. 34.
- Quod latius explicatur, num. ſed. & numer. 33. & 36. & 43.
- Feudum nec pro anima legari poſſe, etiam quoad æſtimationem, cap. 13. num. nono.
- Contrarium ex ſententia aliorum, ibidem, numero decimoquarto.
- Fideicommiſſorum materiam profundam, & latam; ipſorum etiam, & primogeniorum in variis caſibus coniecturas permultas tractaſſe Authores quamplurimos, qui cap. 1. num. 6. aggregantur, atque commemorantur.
- Fideicommiſſum eſt odioſum, & in dubio non præſumitur, & interpretatio fieri debet, vt potius remoueatur, quam inducatur; & ſic non extare in dubio, cap. nono, num. 2.
- Quocirca fideicommiſſum, aut maioratum allegans, vel aſſerens extare, ſiue ſe in ſcriptura diſpoſitionis vocatum, aut comprehenſum, probare id adſtringitur, ex quo eidem obiici poteſt, ſubſtitutio hoc non dicit, ſiue de te non loquitur in hoc caſu, numero 3. ibidem.
- Quod argumentum irrefragabile eſt, & declaratur, eodem cap. 9. ex num. 70.
- Fideicommiſſum ſimplex, & perpetuum induci. quando teſtator relinquit bona ſua duobus ancianis propriæ familiæ, nomina propria non exprimendo, capite 9. num. 47.
- Fideicommiſſum abſolutum induci per clauſulam generalem, quando aliterverba eſſent ſuperflua, & nihil importarent, ibidem, num. 50.
- Fideicommiſſa, quæ fiunt pro conſeruatione bonorum in agnatione, vel in cognatione, vel in familia, exiſtimantur fauorabilia; & pro ipſis conſeruandis fauorabiles interpretationes, ac etiam extenſiuæ admittuntur, eodem capite nono, numer. 70
- Fideicommiſſum, vtrum ſit fauorabile, vel odioſum, vt Iacobus Menochius explicaret, duos conſtituiſſe ex mente communi caſus, qui hoc numero commemorantur, eodem, capite 9. numero 71.
- Fideicommiſſa, ac fideicommiſſariæ diſpoſitiones quæcunque, facilius ſolis coniecturis, & præſumptionibus inducuntur, aut inductæ cenſentur, quàm diſpoſitiones directæ, capit. 15. numer. 82.
- Et vnde colligi valeant coniecturæ, remiſſiue, numero 83.
- Fideicommiſſa, ac fideicommiſſariæ ſubſtitutiones, & diſpoſitiones extenduntur de caſu ad caſum, & de perſona ad perſonam, quoties ead. adeſt ratio, & veriſimilis, ac præſumpta extat teſtatoris voluntas, ibid. num. 84.
- Fideicommiſſum patitur detractionem quartæ Trebellianicæ ex relictis ad pias cauſas, quando incertum eſt, piam cauſam ſucceſſuram, cap. 22. num. 12.
- Fideicommiſſum ne intercidat, & ne inutile, & fruſtratorium ſit, interpretatio ſumitur regulariter, cap. 30. num. 8.
- In fideicommiſſis lata, & benigna fieri debet interpretatio, capite 32. numero 50. vbi id explicatur.
- Fideicommiſſum conditionale non tranſmitti regulariter, cap. 55. num. 57. vbi id ſtatuitur pro regula generali.
- Et intelligitur actiue, id eſt, ex parte vocati paſſiuè tamen, id eſt, ex parte grauati tranſmittitur, ibid. num. 58.
- Fideicommiſſum conditionale, an, & quando tranſmittatur, necne, vide latè, dicto cap. 55. ex n. 58. vſque ad numerum 82.
- Fideicommiſſum, nondum à fideicommiſſario agnitum etiam vniuerſale, modò purè relictum fuerit, ad hæredes eius tranſmittitur, eod. cap. 55. num. 81.
- Et idem, ſi in diem certam relictum fuerit, numero 82.
- Fideicommiſſum conditionale, vel in diem incertum, non cedit, niſi adueniente conditione, vel die incerta, & ſi interim decedat fideicommiſſarius, non tranſmittitur.
- Et id ipſum obſeruatur in legatis, capit. 56. numero 34.
- Per fideicommiſſum ſuccedi teſtatori, quemadmodum intelligi debeat, cap. 56. num. 56. & vide numero 28.
- Fideicommiſſum iniunctum grauato, præmoriente primo fideicommiſſario, remanet penes grauatum, cum onere reſtituendi ſecundo ſubſtituto, ſecus autem, ſi nullus ſuperſit, capite 56. numero 79.
- Filiorum appellatione veniunt nepotes, & cæteri deſcendentes in infinitum, quando diſpoſitio de filio incerto facta fuit, & quando materia eſt indifferens, quoad gradus, capite 9. numero 26.
- Vel quando teſtator vltra proceſſit, alios gradus ſubſtituendo poſt filios, num. 27.
- Idque maxime in Hiſpanorum primogeniis, & quando agitur de conſeruatione familiæ, numero 28.
- Et procedit etiam in vocatione tranſuerſalium, & filiorum eius, num. 29.
- Filij in conditione poſiti, regulariter non cenſetur vocati, cap. 9. num. 30.
- Et quando vocati cenſeantur. vide ex dicto num. 30. vſque ad num. 38. eodem cap. 9.
- Filia in patris poteſtate conſtituta, licet præcise ad valididatem matrimonij non teneatur exigere patris conſenſum; nam etiam eo non petito, tenet contractus coniugalis, nec ob id poteſt exhæredari;
- Ex honeſtate tamen exigere debet patris conſenſum, nec abſque eo honeſtè contrahere, cap. 25. num. 52. vbi id exornatur.
- Filius hæreditatem patris petens debet probare, ſe filium, & legitimum, cap. 31. num. 21.
- Filius, vt naſcatur iuſtus, opus eſt, quod naſcatur poſt matrimonium; ſecus ſi matrimonium ſequatur natiuitatem, cap. 31. num. 64.
- Filius natus ex matrimonio putatiuo, bona fide inter patentes contracto, vtrum admittatur ad ſucceſſionem fideicommiſſi, aut maioratus, ad quam filij nati ex legitimo matrimonio vocantur, cap. 31. num. 90.
- Filiis grauatis, nunquid intelligantur grauati nepotes poſiti in conditione, & an, & quando filiorum appellatione contineantur nepotes, remiſſiuè, cap. 38. num. 7.
- Sententia lata contra principalem, exequi poteſt contra fideiuſſorem, etiam non citatum, abſque nouo proceſſu, & libello, quando ſumus in fideiuſſore iudicij; ſecus vero in fideiuſſore contractus, cap. 14. num. 29. & ſequentibus.
- Idque procedit, etiam ſi leta ſit ſententia contra principalem abſentem, & non citatum, ibidem, num. 30.
- Exceptiones fideiuſſoris iudicatum ſolui, ſummariè dum ſit executio, cognoſcuntur, ibid. nu. 31.
- Fideiuſſor ſoluens virtute ſententiæ, habet executionem contra eum, pro quo ſoluit; ſecus tamen in fideiuſſore contractus, qui ſoluens non habet executionem paratam, ibidem, num. 32.
- Fideiuſſor vtrum appellare poſſit à ſententia lata contra principalem, ibidem, numero 33. & numer. ſeq.
- Fideiuſſor cauſæ principalis non tenetur de eo, quod eſt iudicatum in cauſa appellationis, eod. cap. 14. num. 34.
- Et ſi inſtantia mutatur, non committitur ſtipulatio iudicatum ſolui, ibidem.
- Prout hic adnotatur, atque remiſſiuè exornatur text. in l. cum apud, ff. iudicatum ſolui. ibid.
- Fideiuſſor quòd appellare poſſit à ſententia rata contra principalem; procedit etiam in fideiuſſore iudicatum ſolui, ibid. num. 35.
- Fideiuſsor poteſt vti omnibus exceptionibus, quæ competunt principali, ibid. num. 38.
- Et multas opponere exceptiones, à quibus principalis eſt excluſus, eodem cap. 14. num. 39.
- Idque etiam inuito, & reluctante reo principali, ibid. num. 40.
- Poteſt etiam aſſumere defenſionem cauſæ, atque illi aſſiſtere tanquam neceſſarius defenſor, ibidem, num. 41.
- Fideiuſſor datus in vna inſtantia, licèt liberetur, ſi principalis lata ſententia appellet; tamen non liberatur, quando ipſemet appellauit, ſed tenetur iudicatum ſoluere, ibid. num. 42.
- Contra fideiuſſorem de iudicatum ſoluendo fit executio abſque libello, & nouo proceſſu, dummodò non ſit appellatum per principalem, vel ipſum fideiuſſorem, num. 43.
- Cùm enim de vno contingit diſputari, cætera præſupponuntur habilia, ibid.
- Fideiuſſio ex ſe, cenſetur actus oneroſus, & damnoſus, & ſapit ſtultitiam, cap. 26. numero 17.
- Generale mandatum cum libera adminiſtratione habens, non cenſetur mandatum habere ad hoc, quod poſſit pro aliis fideiubere, ibid. num. 18.
- Fideiuſſor vtrum compenſare poſſit, cap. 40. numero 76.
- Fideiuſſor creditoris ſui poteſt obiicere compenſationem ſummæ pro eo ſolutæ ex iudicato, licet à ſententia fuerit prouocatum, ibid. num. 88.
- Fideiuſſores dari pro magiſtratibus, ac eorum officialibus, non tenentur pro illis, niſi ſolum pro geſtis in eo officio, cap. 45. num. 50.
- Fideiuſſor qui promiſit pro certo tempore, eo elapſo, amplius non tenetur, ibid. num. 51.
- Fideiuſſor datus, ſi efficiatur non ſoluendo, an debitor cogatur alium dare, cap. 59. n. 25.
- Fideiuſſor non liberatur per mutationem ſtatus ſui principalis; & quando ſecus, ibid. n. 37. remiſſiue.
- Fideiuſſio non egreditur rem, ſuper qua interponitur, nec intentionem agentium, ibid. num. 41.
- Et limitata ad locum, vel ad tempus, non producitur, nec extenditur vltra locum, vel tempus, ibid. numero 42.
- In fideiuſſione ſubintelligitur clauſula, rebus ſic ſtantibus, ibid. num. 43.
- Fideiuſſores liberantur, cum nouatur prior contractus, nec obligantur ad ſecundum:
- Quod ſi idem manet contractus, fideiuſſores non liberantur, eo dem cap. 59. num. 48.
- Fideiuſſio ſtricti iuris eſt, ibid. numero 51.
- Fideiuſſor, re euicta, à debitore creditori data in ſolutum, vtrum conueniri poſſit, vtilique actione teneatur, ſi debitor principalis appareat non ſoluendo, ibid. numero. 61. & ſeq. Vbi ex profeſſo articulus diſcutitur.
- Finibus fundi certis demonſtratis, ſi quid ex his euincatur, an, & quando præſtanda ſit euictio; ad l. ſi fines 10. C. de euictionibus, cap. 42. num. 61. & infra numero 106.
- L. ſi fines 10. C. de euictionibus, intellectus, & vera ratio, ibid, num. 106.
- Fiſcus eſt creditor hypothecarius, ſed non priuilegiatus in actione hypothecaria, cap. 61. n. 56.
- In actione autem perſonali priuilegiarius eſt, non ſpectata temporis prærogatiua, ibid. n. 57.
- Et inter omnes creditores chirographarios primum locum obtinet, etiam ſi priuilegiarij ſint, ibidem.
- Quia ij ſuum priuilegium exercent contra alios, non etiam aduerſus fiſcum, ibid.
- Imo fiſcus priuilegiariis, anteponitur, ibid.
- Alius verò priuilegiarius priuilegiario non anteponitur, ſed melior eſt conditio occupantis, id eſt eius, qui prius ſuum recepit, qui ſibi vigilauit, ibid. num. 58.
- Nam nec ſi prior creditor perſonalis, & priuilegiarius ſuum recipit; priuilegiarius creditor ei, quod recepit, auferre non poteſt vlla actione, niſi priore hypothecæ iure, ſi fuerit hypothecarius, vt fiſcus, ibidem.
- Fiſcus ſemper hypothecarius eſt, id eſt, ſemper habet tacitam hypothecam in bonis debitoris, eod. cap. 61. numero 59.
- Fiſcus habet priuilegium tacitæ hypothecæ, & an præferatur in hypotheca anterioribus, remiſſiuè, cap. 61. num. 66.
- Fiſci priuilegium, aut extraordinarium illud ius, propter quod pecuniam alteri creditori ſolutam auocare, & condicere poteſt; in quo principaliter conſiſtat: & de intellectu l. pecunia, C. de priuilegio fiſci, & l. Titius 21. ff. de iure fiſci.
- Vbi latè explicatur textus vterque, & nonnulla nouiter, & diſtinctè adnotantur, vt confusè nimis traditæ aliorum reſolutiones, claræ, & dilucidæ percipiantur, ibid. num. 67.
- Fiſcus, in ſpecie l. pecunia, C: de priuilegio fiſci. quare nullas eius pecuniæ, quam repetit, nomine, vſuras percipiat, ibidem, num. 93.
- Forma quælibet ex conſummatione, operis contingit, cap. 21. num. 20.
- Et ideo nihil actum dicitur, quando aliquid ſupereſt agendum, ibid. num. 21.
- Forma ſi deficiat, actus eſt nullus, et iam ſi ſit fauorabilis: quod exornatur remiſſiuè, capite 30. numero 18.
- Forma diſtributionis à teſtatore data de certis perſonis, debet omnino ſeruari, aliàs non valet diſtributio, cap. 45. num. 15.
- Franciſci Beccij, in conſilio 165. numer. 68. & 69. ſolutiones quatuor, nouiter, & verè improbatæ per Authorem, cap. 31. num. 25.
- Quidquid Franciſcus Beccius duplici via contenderit in conſilio 165. num. 65. & 66. libro 2. id ſubuertere, cap. 31. num 30.
- Franciſci Burſati, in conſilio 18. libro primo, obſeruationibus nonnullis contra reſolutionem traditam ſuprà num. 101. nouè, & verè reſpondetur, cap. 31. num. 108.
- Furioſus teſtari non poteſt, quia quidquid agit, ignorat; & caret iudicio, & ratione, cap. 28. numero 4
- Furoris, aut dementiæ, vel ſanæ mentis teſtatoris præſumptionem, ſignorum, & coniecturarum, atque probationis materiam explicaſſe Authores permultos, qui commemorantur cap. 28. numero 21.
- Similiter nec fatuus, nec demens, nec ſtultus, nec phreneticus, nec mente captus, nec ebrius, nec ſimiles aliæ perſonæ, quæ habent intellectum, & memoriam læſam, & non cognoſcunt, teſtari non poſſunt, ibidem, numero 5. dicto capite 28.
- Contractus à furioſo geſti, non valent, nec tenent, ibid. num. 6.
- Furioſus ſicut non poteſt contrahere matrimonium, ita neque ingredi religionem, & matrimonium ſpirituale contrahere, ibidem, numero 7.
- Profeſſio facta à furioſo eſt nulla, nec obligat, ibid. num. 8.
- Dummodo probetur furor tempore profeſſionis, ibidem.
- Furioſus caret ſenſu, & intellectu, & ideo nullum actum gerere poteſt, in quo conſenſus requiritur, ibid. num. 9.
- Teſtamentum à furioſo conditum, etiam ad pias cauſas non valet, ibid. num. 10
- Furioſus à demente, vel mente capto qualiter differat.
- Et quis propriè furioſus, quis etiam propriè mente captus dicatur, ibid. num. 11.
- Teſtamentum à furioſo factum, nequaquam valere, etiam ſi rectè, & prudenter, ac cum bono conſilio conditum appareret, numero 15. & 16. dicto capite 28.
- Furioſus in dubio an quis præſumatur, necne: & de ſignis, atque coniecturis furoris, vel ſanæ mentis, vt valeat vel non, teſtamentum, aut diſpoſitio: & de cæteris ad materiam pertinentibus; vide latè, atque ex profeſſo actum, dicto cap. 28. per totum.

- G

- GAſpari Roderici locus quemadmodum explicari debeat, cap. 61. num. 45. & 38.
- Ex verbis geminatis, ſiue multiplicatis, à teſtatore prolatis, colligitur eius mens, intentio, & voluntas; atque vehementior, & plenior interpretatio, & coniectura deducitur, capite 52. numero 1.
- Geminatio verborum, aut actus cuiuslibet, aut confeſſionis, aut maioratus inſtituti, aut factæ renuntiationis, quid in omni actu, & materia ac maxime in teſtamentis operetur, vide omnino, cap. 52. per totum.
- Generale mandatum cum libera adminiſtratione habens, non cenſetur mandatum habere ad hoc, vt poſſit pro aliis fideiubere, quia fideiubendo, dicitur magis diſſipare bona, quam adminiſtrare, cap. 26. num. 18.
- Generalis loquutio quoad verba, nihil relinquit intactum, capite 41. numero 11.
- Generalis diſpoſitio, aut generalitas verborum quæ complectatur ſui natura, & an omnia, quando etiam, ſiue ex quibus reſtringatur, & an referatur ad ea, quæ ſpecialem habent determinationem, vt generi per ſpeciem non derogetur, vel ſic: & de cæteris ad materiam pertinentibus, vide omnino, dicto cap. 41. per totum, vbi latè in propoſito.
- Diſpoſitio quælibet generaliter concepta, teſtringitur ad rem, & caſum, ſpecificatum, ſuper quo agebatur, & ad cauſam præcedentem, & quibus magis conuenit, & ſecundum ea interpretatur, dicto capit. 41. num. 72.
- Idque in compromiſſis, in pactis, in renunciationibus, in refutatione, in tranſactione, & aliis diſpoſitionibus.
- Prout hic adnotatur: & leg. ſi de certa, C. de tranſactionibus, materia, remiſſiuè exornatur, atque illuſtratur: numero 73. & latius capite ſequenti.
- Cæterum ad ſuam cauſam non reſtringitur, quando ſalua ratione recti ſermonis, vel ob præſumptam diſponentis mentem, verba generalia reſtrictionem non patiuntur,
- Quod cap. ſequenti latius comprobatur, atque exornatur, ibidem, num. 74.
- Generalis diſpoſitio, quæ ſequitur ſpecialem, reſtringitur ad ea, quæ ſunt eiuſdem generis cum ſpeciali præcedenti, cap. 42. num. 23.
- Nec extendi poteſt ad ea, de quibus cogitatum non apparet, ibidem, num. 24.
- In generalitate, & alternatione, ſiue generalitatis, & alternationis reſpectu, non dici ambiguitatem, neque obſcuritatem, ſed magis incertitudinem, vel incertum, cap. 4. num. 8.
- Largè tamen, & impropriè obſcuritatem, etiam in eis conſiderari, ibidem, num. 9.
- Genitiui, & gerundij verba, ad interpretandam vltimam voluntatem quamcunque, coniecturam efficacem præſtare, prout hic adnotatur, cap. 58. num. 1.
- Genitiui, & gerundij vim, effectum, naturam, & materiam, vide omnino, dicto cap. 58. per totum: vbi de his, quæ ad vtrumque attinent.
- Ex geſtis prioribus præſumitur circa res poſtea geſtas, capite 9. num. 62.
- Quod etiam in geſtis extra teſtamentum procedit, ibidem, num. 63.
- Gradus remotioris perſonæ, non poſſunt eſſe melioris conditionis, quam hi, qui in proximiori gradu ſunt conſtituti, capite 36. num. 60.

- H

- HÆres non poteſt venire contra confeſſionem à teſtatore factam in partitis ſui libri, neque eum redatguere de mendacio, capite 50. numero 30.
- Hæredis appellatione, continentur, & veniunt omnes hæredes in infinitum, cap. 56. num. 24.
- Quia hæredis, dicitur hæres defuncti teſtatoris, ibidem, num. 25.
- Et quando hoc procedat, remiſſiuè, ibidem, & numeris ſeq.
- Hæres repræſentat perſonam defuncti, & eadem reputatur, ibidem, numero 26.
- Hæres cum decedit, tenetur eius hæres ſoluere legata, quæ per teſtatorem à primo hærede relicta fuere, ibid. num. 27.
- Hæredis mentio, cùm fit ab homine, vel à lege, an intelligitur de omnibus hæredibus in infinitum, an ſolum de primo hærede.
- Et quid in materia ſubſtitutionis, & fideicommiſſi, & in omni actu, & materia.
- Et an hæredes hæredum veniant ex iudicio teſtatoris, necne, vide dicto cap. 56. ex numero 24. cum multis ſeqq.
- Hæres, qui in vno loco ſoluit vnum legatum, cogitur reliqua eo ipſo loco perſoluere, cap. 60. numero 16.
- Hæres alimenta præſtat in loco ſui domicilij, non vbi alimentarius degit, ibidem, numero 67.
- Hæredes qui adiuerunt hæreditatem, cum beneficio inuentarij, quo iure, & ordine ſatisfacere teneantur legatariis, & creditoribus hæreditariis, cap. 61. num. 91.
- Et an libenter ſoluendo primò venientibus, ſi ſciant alios potires creditores eſſe, & ab eis cautionem non exigant, ibidem.
- Hæres cum beneficio inuentarij, non liberatur ſoluendo creditoribus anterioribus, ſi priùs conuentus fuerit à poſterioribus, ibidem, numero 92.
- Hæreditas de iure huius Regni vtrum codicillis dari, vel adimi poſſit, poſt deciſionem l. 3. Tauri, vide capite 22. numero 2. cum ſeq. & numero 70. & ſequentib. & ſupra litera C. verbo codicillis.
- Hæreditas vniuerſalis teſtamento dari, vel hæredis inſtitutio fieri nutu, aut ſignis, aut capite annuendo non poteſt; ſed neceſſe eſt, quod nomina hæredum viua voce exprimantur, vel manu propria teſtatoris ſcribantur, capite 27. numero 20.
- Et ideo qui articulatè loqui non poteſt, non poteſt teſtari, neque hæredem inſtituere, vt latius hic probatur, ibidem.
- Et an id procedat inter milites, & pias cauſas, dicto cap. 27. ex numero 22. cum ſequenti.
- Honeſtatis, & honoris cauſam, vſque adeo leges in conſideratione habuiſſe, in hac qua verſamur, (cum certa perſona contrahendi matrimonium,) materia, vt ipſam voluntati expreſſæ teſtatoris prætulerint, cap. 25. num. 62.
- Siue in concurſu honeſtatis, & voluntatis, honeſtatem præualere dixerint, ibidem.
- Hypotheca tacita inducta pro ſuſceptione, & reſtitutione bonorum paraphernalium, non habet priuilegium prælationis, cap. 40. num. 62.
- Et quid de iure huius Regni, ibidem, num. 65. & ſequent.
- Tacita hypotheca à quo tempore incipiat, dicto cap. 40. num. 60.
- Hypotheca tacita, quæ dicatur, capite 61. numero 60.
- Hypotheca tacita inducitur à lege communi, & municipali, ibidem, num. 61.
- Hypotheca tacita inducta à lege, eſt vera, ibid. nu. 62.
- Hypotheca tacita regulariter eundem habet effectum, quem expreſſa, ibid. num. 63.
- Hypotheca tacita porrigitur etiam ad bona futura, ibid. num. 65.

- I

- IAcobi Menochij, ex ſententia Baldi traditio quædam in propoſito ſingularis admodum, & opportuna expenditur, cap. 22. num. 162.
- Immunis ſoluens ſemel, non ſibi præiudicat, vt teneatur in futurum ſoluere, capite 60. num. 62.
- Importunæ preces habent inſtar, immo effectum, & vim iuſti metus, qui caderet in virum conſtantem, ſicque actum factum prætextu earum reddunt meticuloſum, & generaliter reſciſſioni ex edicto. Quod metus cauſa, ſuppoſitum, cap. 22. num. 29.
- Per importunitatem obtenta non debere valere, & dici fieri inuito dante, ex authoritate, & reſolutione quamplurimorum Authorum probari, qui variis in cauſis, & negotiis ſic reſponderunt: ibid. numero 30.
- Impoſſibilia factu dicuntur in iure ea, quæ non poſſunt commodè, id eſt ſalua dignitate, & honore noſtro fieri, cap. 25. num. 50.
- Improbus dicitur, qui nititur infringere pia defunctorum iudicia, cap. 22. num. 73.
- Inducta ad augmentum, operari non debent diminutionem, cap. 40. num. 12. ſequenti.
- Inducta ad diminutionem, ſeu reſtrictionem; augmentum operari non poſſunt. Quod exornatur, ibid. num. 15.
- Infinitiui, & ſubiunctiui modi verba, qualiter interpretanda, & an præſtent coniecturam ad interpretationem teſtamentorum, & vltimæ cuiuslibet diſpoſitionis, cap. 58. num. 31.
- Indefinitæ orationis, hoc eſſe proprium ſcilic. æquipollere vniuerſali, capite 9. numero 52. latius, cap. 44.
- Idque in fideicommiſſariis vocationibus præcipuò locum habet, ibid. num. 53.
- Oratio aliquando ſingularis, aliquando particularis, aliquando generalis, aliquando vniuerſalis, & aliquando indefinita, cap. 44. numero 1. & ſequent.
- Vbi earum exempla traduntur, ibidem, numero 2.
- Indefinita, an, & quando habeat vim vniuerſalis ſignificationis, ſiue æquipolleat vniuerſali, vel non, non modò in teſtamentis, ſed etiam in omni actu, & materia, & de omnibus ad propoſitum pertinentibus: vide latè, capite 44. per totum.
- Indicium vnum aliud tollit, cap. 23. num. 10.
- Inſtitutio hæredis vtrum ſolis coniecturis, & præſumptionibus inducatur, aut cenſeri poſſit inducta. dubium maximum inter Scribentes noſtros fuiſſe, cap. 15. numero 62. Quod explicatur, numeris ſeq.
- Inſtitutio hæredis extenditur de caſu ad caſum, quando habet eandem rationem, & veriſimilem mentem teſtatoris, dicto capite 15. numero 68.
- Inſtitutio hæredis extenditur de perſona ad perſonam, ex veriſimili, & præſumpta mente teſtatoris, eodem capite 15. num. 80.
- Inſtitutus in reliqua parte, ſi nihil ſupereſt, in nihil videtur inſtitutus, cap. 16. num. 20.
- Inſtitutionem factam ad nutum teſtatoris, valere, quando teſtator apertè prius dixerat, quod volebat inſtituere tales, & tales, cap. 27. num. 29.
- Inſtitutionem hæredis factam à teſtatore etiam per verbum ſic, vel per annuitionem capitis ad interrogationem Notarij valet, quando prius dictatum fuit teſtamentum ab ipſo teſtatore, ibidem, num. 30.
- Inſtitutio facta per verbum ſic, & nutu ſimul, valet, & tenet, ibidem numero 31.
- Circa inſtitutiones hæredum nutu factas, legata, ſeu fideicommiſſa nutu quoque relicta, hactenus dicta fuere, vtrum procedant etiam de iure huius Regni, poſt leges Regias nouæ collectionis Regiæ, ibidem, num. 51.
- Quod latius, & vtilius quàm antea factum eſſet hic explicatur, & videbis, ibidem.
- Et Alfonſi Azeuedi conſideratio quædam noua in propoſito, nouè etiam, & concludenter conuincitur, ibidem, num. 52.
- Perſona penitus incerta cùm inſtituitur, corruit ipſo facto inſtitutio, cap. 34. num. 10.
- Et idem iuris eſſe, quando perſona certa eſt inſtituta, ſed dubitatur quænam illa ſit, ibidem, numero 11.
- Hæredis inſtitutio incerta, an, & quando, & quibus coniecturis reddatur certa, vt valeat; plena manu explicaſſe Menochium, prout hic adnotatur, ibid. num. 12.
- Inſtrumentum, quod intelligi verbis non poteſt, non valet, cap. 6. num. 26.
- Inſtrumenta duo ſi reperiantur, vnum de mutuo, alterum de confeſſione mutui, præſumuntur diuerſi contractus, cap. 37. num. 11.
- Interpretatio quid ſit: quibus modis accipiatur, & in quot ſpecies diſtinguatur, cap. 2. num. 20. & ſequenti, vſque ad numerum 30.
- Interpretatio fieri non debet contra mentem teſtatoris, nec in perniciem voluntatis eius, capite 7. num. 12.
- Verborum teſtatoris interpretatio fit, ſicut verborum legis; & argui poteſt de verbis legis, ad verba teſtatoris, cap. 10. num. 2.
- Verba teſtatoris quantumcunque ſint larga, & præciſa, tamen interpretationem iuris recipiunt, ibidem, num. 3. Modo fiat in caſu dubio, & non in claris, & cum aliis requiſitis, de quibus, eodem cap. 10. ex num. 4. cum ſequentibus.
- In omni materia, & diſpoſitione, interpretatio nulla melior eſt, quàm ea, quæ colligitur ex eo, quod teſtator ſi viueret, aut ſi interrogatus fuiſſet, reſponſurus eſſet, vt pro diſpoſitio, & expreſſo habeatur, tametſi diſpoſitum non fuerit, capite 25. num. 39.
- In teſtamentis, & vltimis voluntatibus plenior adhibetur interpretatio, vt voluntates teſtantium plenius interpretemur, capit. 32. numero 3.
- Ratio habetur, num. ſeq.
- Voluntates vltimæ ſtrictè interpretandæ non ſunt, ibid. num. 2.
- Sed potius extenſiuam, quàm reſtrictiuam interpretationem recipiunt, ibid. num. 3.
- Fauorabilior dicitur interpretatio, quæ adiuuat. quàm quæ reſtringit teſtamentum, ibidem, numero 4.
- In legatis licet aliquando plenior, non tamen pleniſſima fieri debet interpretatio, ibidem, numero 49.
- In fideicommiſſis lata, & benigna fieri debet interpretatio, dummodo id intelligatur iuxta reſolutiones traditas ſuprà, numer. 48. ibidem, numero 50.
- In maioratibus, & vinculis perpetuis, quàm ſtricta fieri debeat interpretatio, ibid. num. 51.
- Interpretationem reſtrictiuam habere locum in qua, cunque materia, & diſpoſitione, in legibus in quam, in Principum conſtitutionibus, in ſtatutis in libellis, in iudiciis, in ſententiis, & reſcriptis, in priuilegiis, & in contractibus, & vltimis voluntatibus, cap. 41. num. 40.
- Et nihil aliud eſſe, quam diſpoſitionis generaliter loquentis, certis in caſibus factam diminutionem, vel coarctationem, ibid. num. 41.
- Interpretationem reſtrictiuam, quæ in generali quacunque diſpoſitione locum obtinet, procedere etiam in vniuerſali, ibid. num. 75.
- Ad interpretationem vltimæ voluntatis cuiuſque, multum intereſſe, an verſemur in fauorabilibus, vel odioſis.
- Et ſic an materia, de qua agitur, fauorabilis ſit, vel odioſa.
- Quia fauorabilia ſunt amplianda, odioſa verò reſtringenda, ibid. num. 96.
- Interpretatio in teſtamentis fit ſecundum tempus mortis teſtatoris; quo tempore ſua diſpoſitio recipit perfectionem, cap. 49. num. 2.
- Habita tamen ratione ad intellectum verborum tempore conditi teſtamenti, ibid. num. 3.
- Interpretatio non poteſt ſumi ex actu futuro, ibid. num. 4.
- Interpretatio voluntatis teſtatoris congruè fit ex vna ſcriptura, & diſpoſitione ad aliam; quoniam vna ſcriptura alteram interpretatur, capite 50. numero 29.
- Interpretatio voluntatis teſtatoris optimè fit, ſupplendo vnam ſcripturam, ex alia, ibid. num. 32.
- Nec nouum eſt, quod ex duabus ſcripturis ſimul iunctis conſequamur illud, quod ex vna tantum non conſequeremur, ibid. n. 33.
- Ioannis Marci Aquilini contra ſententiam communem, & aſſiduam allegationem, l. tale pactum, § fin. ff. de pactis, ſingularis ſententia, quàm facili negotio diluatur, & communis in tuto maneat ex his; quæ num. præced. adnotata fuere, & nouiter hoc numero adnotantur. cap. 12. num. 13.
- Ioannis Gutierrez reſolutio quædam, Authoris placito conueniens omnino, commemoratur, & probatur, cap. 26. numero 15.
- Ioannis And. in addit. ad Specul. titulo de teſtamentis, §. in primis, in vltima addit. circa finem, recitatur, cap. 56. numero 45.
- Ioannis Oroſcij pro deciſione Senatus Hiſpalenſis locus velut expreſſus; & Pinciani Senatus deciſio ponderantur, cap. 60. numero 32.
- Ius non decreſcendi potius, quàm accreſcendi locum habere in mixta coniunctione rei, & verborum; ex ſententia multorum.
- Quamuis alij accreſcendi ius competere aſſerant, cap. 56. num. 76.
- Et id ipſum in reali coniunctione ſtatuunt, ibidem, num. 77.
- Ius accreſcendi inter verbis tantùm coniunctos locum habere, ibid. num. 78.

- L

- LEgis in testamentis, ff. de regulis iuris, deciſio locum obtinet, & procedit in qualibet ſpecie vltimæ voluntatis, capite 32. numero 7.
- Legata, an latam, an ſtrictam interpretationem recipiant; & quibus in caſibus, aut quarum perſonarum fauore, aut reſpectu, latè interpretari debeat, vt plus contineant, vel latiùs accipiantur; & de omnibus ad propoſitum attinentibus; vide omnino, cap. 32. per totum.
- Mobilium legato, & appellatione, an beſtiæ, & ſe mouentia contineantur, cap. 33. num. 8.
- Legatario, cui fuit legata annua pecunia de introitu, ſunt præſtandi fundi, ex quibus poſſit tantum introitum percipere, vbi expenditur in terminis Petri Surdi ſingulare concilium 319. lib. 3.
- Et l. fundi Trebatiani, ff. de vſuf. legato, & l. ſi quis argentum, §. ſin vero redditum, C. de donationibus, explicatur, eodum cap. 33. num. 9.
- In legato generali bonorum, iura, & actiones, & nomina debitorum an veniant; remiſſiuè, ibid. numero 10.
- Legatum vitiari, ſi ex duobus eiuſdem nominis, non conſtat cui legatum fuerit, capite 34. numero 13.
- Legatum incertum, quando, & quibus coniecturis reddatur certum, vt valeat, atque ſubſiſtat, pleniſſimè explicatur per Menochium, vt hic obſeruatur, ibidem, num. 14.
- Legatum nullomodo valere, quando eſt incertum tam reſpectu perſonæ legatarij, quàm rei legatæ, ibidem, num. 15.
- Legati reuocatio ex quibus inducatur, & probetur, latiſſimè explicatum ab his Authoribus, qui commemorantur, cap. 37. num. 11.
- Legatum ſepulturæ vni Eccleſiæ factum, & anniuerſarium in ea relictum, illi Eccleſiæ debetur, vbi poſtea teſtator corpus ſuum ſepeliri iubet, ibidem numer. 13.
- Legatum relictum pro maritandis puellis, vtrum debeatur etiam maritatis; & an conditio iam impleta tempore teſtamenti, habeatur pro impleta debito tempore, remiſſiuè, ibidem, numero 34.
- Teſtator legans pecuniam, an præſumatur in eadem voluntate manere, ſi illam mutuo det, vel in emptione conferat.
- Aut ſi pecuniam pones campſorem exiſtentem legauerit, & poſtea eam conſumat; & quid ſi alia pecunia reponatur, remiſſiuè, ibidem, numero 37. dicto cap. 37.
- Legatum liberationis rationum reddendarum, remittit dumtaxat ſcrupuloſam redditionem; non autem dolum, cap. 41. num. 62.
- Legatum factum ad tempus, ſeu limitatum, & reſtrictum ad vitam legatarij, non poteſt ad hæredes legatarij tranſire, cap. 45. num. 33.
- Legatum quandocunque non eſt perpetuum, ſed temporale, ipſo iure reſoluitur dominium, & reuertiur ad hæreditatem, ibidem, numero 56.
- Legati perpetuitas, vel temporalitas, quomodo dignoſcatur; remiſſiuè, ibid. num. 37.
- Legatum puellæ factum, vt poſſit nubere, an ſit purum, aut conditionale; dignoſcendum ex eo, quod verba eiuſmodi adiecta fuerint in diſpoſitius, vel in executiuis, capite 48. num. 11.
- Legata in quantitate, an minuantur per legata in ſpecie; & è contra: & cum hæreditas ſoluendo non ſit, quemadmodum legatarij concurrere debeant, & an pro rata concurrant, & an ab ordine literæ coniectura colligatur, aut prælatio detur: vide omnino, capit. 51. ex numero 19. cum ſeq.
- Legatum recta via tranſire in legatarium (quod per manus traditur quotidie) quemadmodum explicari, atque intelligi debeat, ibid. num. 29. dicto cap. 51.
- Legato fundo ad vſum, & vſufructum, vel ad vtendum & fruendum, vel ad alimenta, vel ad gaudimentum, aliòve ſimili modo; domo etiam ad habitandum, relicta; proprietas ipſa legata cenſetur, capite 54. numero 11.
- Legatum quantitatis debitæ à Titio, vtrum per exactionem videatur ademptum, remiſſiuè, ibidem, num. 14.
- Legata facta incertis pecunijs, ſi contingat poſtea, vt pecuniæ in alios vſus expendantur, an propterea tollantur, remiſſiuè, ibid. num. 15.
- Legato purè facto ſi adiiciatur modus vnde poſſit fieri ſolutio, modus ipſe intelligitur demonſtrationis gratia factus, non vt adiiciatur conditio, & reſtringatur legatum, ibidem, numero 16.
- De quo vide etiam nu. præced. vbi iura in id expenduntur, & Tiberij Deciani locus expenditur: vide etiam num. ſequenti.
- Legatum, an ſit conditionale, necne, quando adiicitur locus, aut fundus, vel res ex qua ſoluatur, ibid. num. 17. & ſeq. dicto cap. 54.
- Deſignatio, vnde legatum ſoluatur, an demonſtrationem inducat, vel conditionem, dicto cap. 54. ex numero 18. vſque ad num. 23.
- Legatum ſi fiat nominis debitoris, hæres non tenetur illud idoneum præſtare, ſed ſola ceſſione actionis directæ liberatur, dicto cap. 54. num. 23. & tenetur legatarius ſuo periculo vendicare, eodem cap. 54. num. 24.
- Idem, ſi teſtator dixerit, ſe legare centum, ad quæ aliquis ſibi tenebatur, ibidem, num. 25.
- Vel quæ habet ſuper aliqua parte bonorum alicuius, prout hic adnotatur, ibidem.
- Legatum pecuniæ in genere, omnino deberi, licèt pecunia non inueniatur, ibidem, num. 26.
- Secus verò vbi pecunia fuit legata in ſpecie, veluti, lego decem, quæ in arca habeo, ibidem.
- Et ſic differentia in eo verſatur, an legatum reſpiciat certum corpus, aut certam ſpeciem, an verò genus, ſeu quantitatem, ibidem.
- Legatum de centum penes campſorem, aut in bancho talis loci, an dicatur legatum in ſpecie, vel non, ibidem num. 27.
- Legatis decem, quæ mihi debentur, aut quæ ſum habiturus à Titio, nomen ſolum debitoris legatum cenſetur; & ſic hæres ſola ceſſio ne liberatur, ibidem, num. 28.
- Legare centum, quæ mihi Titius debet, tantum eſt, quantum legare illa centum, quæ debet mihi Titius, & non alia, ibidem num. 29.
- Legatum conditionale non debetur, vſquedum ſit impleta conditio; & quando ſecus, remiſſiuè, cap. 55. num. 51.
- Legatum conditionale non tranſmittitur ad hæredes, ſi ante conditionem legatarius moriatur; & quando ſecus.
- Purum verò etiam non agnitum tranſmittitur, & quando; remiſſiuè, ibidem. num. 52.
- Legatum quando dicatur purum, quando conditionale, & quando modale; & quando ſub die certa, vel incerta relinquitur, an ſit conditionale, vel purum.
- Et in his omnibus caſibus, vtrum tranſmittatur; nec ne, ad hæredes legatarij, ſi ipſe moriatur, quod exornatur, & longa ſerie explicatum traditur, remiſſiuè.
- An etiam conditio omnis in vltimarum voluntatum elogiis, legatorum, & fideicommiſſorum tranſmiſſionem impediat, ibidem, numer. 53. dicto capite 55.
- Legatum pro dote, vel cauſa dotis, ſiue pro maritandis virginibus, aut pro aliqua certa maritanda, vel vt aliqua nubat, aut nubere poſſit, vel cum nupſerit, an ſit purum, aut modale, vel conditionale, & an tranſmittatur, remiſſiuè, ibidem, num. 54.
- Et ibidem, an huiuſmodi legatum præferatur aliis legatis, remiſſiuè, ibidem, num. 55.
- Legatum pro dote, vel cauſa dotis relictum, conditionale eſſe, habere in ſe tacitam illam conditionem, ſi nuptiæ ſequantur, Quod latiùs explicatur remiſſiuè, cap. 56. num. 2.
- Legatum factum puellæ, ad hoc vt nubere poſſit, non eſt conditionale, ſed purum, ibid. num. 3.
- Legatum certæ quantitatis, pro maritanda certa & expreſſa perſona, purum eſt, & peti poteſt ante nuptias ibidem, num. 4.
- Legatum relictum alicui ad nuptias eius, vel pro ipſa maritanda, an ſine aliqua cautione præſtandum ſit, & quando cautio requiratur, eodem capite 59. num. 5.
- Legatum ad hoc, vt ſit modale, non ſufficit, quod dictio ſit modalis, niſi, grauamen inducat in tempus diſpoſitionis perfectæ, ibid. num. 6.
- Cauſa adiecta non limitat, neque reſtringit legatum, cum reſpicit commodum ſolius legatarij ibidem num. 7.
- Legatum purè datum, ſi ſub conditione adimatur, efficitur conditionale, quaſi ſub contraria conditione datum; & qualiter intelligatur, infrà. num. 21. & ſeq. ibidem num. 17.
- Legatum purè datum, ſi ſub conditione adimatur, efficitur conditionale, quaſi ſub contraria conditione datum, in ademptione ſimplici, in qua non ineſt tranſlatio, ibid. num. 21.
- Secus verò in ademptione tranſlatiua legati, in quaſi legatum purè datum, ſub conditione adimatur, transferendo illud in alium, remanet purum, vt antea erat, ibid. num. 22.
- Et de diſcriminis ratione inter vnum, & alterum caſum, eodem capite 56. num. 23.
- Legatum ſi teſtator faciat vxori de aliquibus bonis, quovſque vixerit, ſeu ſimili modo; finito tempore, bona legata conſolidantur cum hæreditate, & ad poſſidentem hæreditatem tranſeunt, etiam ſi hæres mortuus ſit ante grauatum, & mentio hæredis infra ſcripti fieret, eod. cap. 56. num. 31. & 32.
- Legatum poteſt fieri hæredi à legatario, poſt certum tempus, ibidem, num. 35.
- Legatum an purum ſit, & tranſmiſſibile, vel conditionale, & non tranſmiſſibile; ex coniecturis etiam, non modò ex expreſſa teſtatoris voluntate dignoſci, ibidem num. 63.
- Legata relicta ad vitam legatarij, & poſt eius mortem ſubſtitutis hæredibus, conditionalia dicuntur, ſi plures fuiſſent hæredes ſcripti, & vnus ex eis ſupereſſet, vt hic cæteris præferatur, neque hæredes, hæredum admittantur, ibid. n. 53.
- Legata ab inſtituto relicta, à ſubſtituto repetita præſumuntur, eodem, capite 56. num. 55.
- Ad vitam cùm res alicui legatur, & poſt eius mortem, teſtatoris hæres ſubſtituitur; magis hæreditarium ius, quam hæredis perſona conſideratur.
- Et idcirco res reuerti debet ad illam perſonam, in qua conſiſtit ius hæreditarium, ſiue ſit hæres ſcriptus, ſiue hæres hæredis.
- Quia legatum temporaliter relictum, finito tempore, ad ius hæreditarium reuertitur, ibid. n. 60.
- Legati conditionaliter, & poſt mortem hæredis relicti, tranſmiſſionem non dari in hærede vnius ex legatariis, qui pendente conditione deceſſit, provt hic adnotatur; & caſus practici ex facto occurrentis in Regio Hiſpalenſi Senatu definitio proponitur, cap. 56. num. 62. & multis ſeqq.
- Legatum ſub conditione relictum, ſi pendente conditione legatarij mors interuenerit; ad hæredes illius non tranſmittur, vt ſupra, num. 34. ibid. num. 64.
- Legatum poſt mortem hæredis relictum, conditionale eſſe, ibid. num. 66.
- Legati, vel fideicommiſſi in diem certum, vel incertum relicti tranſmiſſioni an & quando locus ſit, vel non.
- Vbi latè, an, & quando temporis incertitudo, & mortis hæredis, vel alterius conditio efficiat legatum conditionale, & tranſimiſſionem impediat, vel non.
- Et quid ſi dies certa, vel incerta adiecta eſt ſolutioni, & executioni, ſeu ſubſtantiæ, & diſpoſitioni legati, num. 70. & 71.
- Legatum efficitur caducum, aut accreſcit coniuncto, vel grauato, ad quem ſpectaret onus ſoluendi, ſi eſſet purificata conditio, ſi legatarius ſub qualibet conditione ſuſpenſiua, vel poſt mortem alicuius, moriatur pendente conditione, vel ante illam. ibid. num. 73.
- Legatum factum filiabus in caſu mortis maſculorum, ſi præmoriantur filiæ maſculis, non debetur filiis filiorum, cap. 56. num. 74.
- Legatum factum poſt obitum filiorum, ſi legatarius decedat ante eos, non tranſmittitur ad hæredes legatarij, ibidem, num. 75.
- Legatum quibus modis reuocetur, aut reuocatum cenſeatur, remiſſiuè, cap. 59. num. 9.
- Contemplatione certæ perſonæ facta promiſſio, vel legatum relictum, ipſi perſonæ cohæret; & conſequenter perſona extincta, dicitur quoque extingui, cap. 60. num. 7.
- Legatum intra annos, putà quinque, præſtandum, ratum videlicet quolibet anno, vnum dicitur; & etiamſi legatarius interim moriatur, ad ipſius hæredes tranſmittiur, eodem capite 60. n. 40.
- Et multum intereſt, an annuatim legatum relictum fuerit; an verò liberè, & ſimpliciter, eius tamen ſolutio ad commodum hæredis diſtribuatur intra aliquod tempus, ibid. num. 41.
- Legatum factum contemplatione perſonæ, extinguitur, perſonâ ipſâ extinctâ ante eius acceptationem, & acquiſitionem; non poſtmodum. ibid. num. 54.
- Legatorum materiam & coniecturas, plena manu tractaſſe, atque abſoluiſſe iuris Interpretes permultos, qui aggregantur hoc numero; & ibidem notabilis quæſtiones proponuntur, remiſſiuè, cap. 1. num. 8.
- Legatarium Quinti teneri ſoluere ex Quinto ſibi legato ſumptus funeris, & alia gratuita, cap. 16. num. 12.
- Legati verba dubia declarantur coniecturis: ſed quando mutatur ſubſtantia, vel aliquid additur, debet probari per ſeptem teſtes in teſtamentis; vel quinque in codicillis, capite 19. num. 19. & cap. 25. num. 27.
- Legatorum tacita ademptio, vtrum poſſit duobus teſtibus probari, remiſſiuè, cap. 20. num. 20.
- Legatum relictum pauperi ſanguine coniuncto, non præſumitur ad piam cauſam, ob paupertatem factum, ſed ob ſanguinis affectionem, ex communi ſententia: Contra ex ſententia aliorum, de qua infra, num. 90. capite. 22. num. 7.
- Legatum relictum conſanguineis pauperibus, debetur conſanguineo propinquiori, etiam ſi alius conſanguineus ſit pauperior, ibid. num. 8.
- Legatum non dicitur ad pias cauſas, quando relinquitur vxori, & inde poſt eius mortem ſubſtituitur Eccleſia, ibidem, num. 11.
- Legatum pro virginibus maritandis, videtur relictum reſpectu diuini numinis, & poteſt dici quodam modo relictum ipſi Deo immortali, ibid. num. 80.
- Legatum factum pauperi & inopi, dicitur ad pias cauſas, & piæ cauſæ priuilegia conſequitur, tametſi paupertatis mentio non fiat, ibidem numero 86.
- Et idem ſi fiat ei, quæ pro conditione, & qualitate ſuæ perſonæ bona non habeat, quibus honeſtè nubere poſſit, etſi aliqua haberet, ibidem numero 87.
- Legatum factum pro anima, & pro redemptione captiuorum, eſt pium, ibid. num. 88.
- Coniectura ea accipi debet in dubio, quæ animæ teſtatoris ſuffragatur, ibidem, num. 89.
- Legatum in dubio cenſeri magis relictum intuitu pietatis, & animæ quam contemplatione conſanguinitatis, ex ſententia Franciſci Manticæ. Contra ex ſententia quamplurimorum, vt adnotatur ſuprà, numer 6. & 7. ibidem num. 90.
- Legata, & fideicommiſſa tametſi in codicillis adimi poſſint; id verum exiſtimatur, niſi contrarium conſtet de mente teſtatoris, de qua conſtare dicitur apertè, vbi limitata fuit ademptio fideicommiſſi in codicillis, & non in totum ibid. numer. 168.
- Legatum virgini factum, ſi Titio nupſerit, minime amitti, ſi ipſa legataria alteri nubat ex conſenſu patris. ibidem, numero 54.
- Vel ſi expectans conſenſum patris intra tempus à teſtatore præfixum non nupſerit, vt num. ſeq. & præced. ibidem.
- Et de conſilio Bertrandi 48. lib. 1. & numer. ſeqq. ibidem.
- Legata, & fideicommiſſa particularia, & etiam vniuerſalia, an, & quando, ſiue quomodo nutu abſque alia expreſſione verborum relinqui poſſunt? vide latè, capite 27. numer. 32. & ſeq. vbi articulus ex profeſſo declaratur.
- Legitimæ tractatum, materiam, & coniecturas dilucidè & latè explicaſſe, atque ſcripſiſſe Authores nonnullos, qui commemorantur, capite 1. num. 9.
- Legitima filiorum licêt relinqui debeat titulo inſtitutionis, ad hoc vt teſtamentum valeat; capite. 20. numer. 23.
- Tamen quod filio ſimpliciter relictum fuerit, relictum fuiſſe titulo inſtitutionis, duo tantùm teſtes poſſunt probare, ibidem, num. 24.
- Legitima regulatur, & debetur ſecundum tempus mortis. cap. 35. num. 49.
- Legitimam vſque adeò præcedit æs alienum, vt non ſit, nec debeatur legitima, niſi deducto ære alieno: quoniam illa aduerſus creditores non detrahitur, cap. 35. num. 34.
- Pater licet filium in legitima grauare non poſſit, tamen in aliis rebus vltra legitimam grauare poteſt de iure: & ſi pœnam adiiciat, tunc filius contraueniendo, pœnam incurrit.
- Et idcirco, ſi contra præceptum teſtatoris, filius alienet, licèt alienatio valida ſit intra menſuram legitimæ, reſpectu aliorum bonorum fideicommiſſo locus erit ad fauorem ſubſtituti.
- Nam etſi prohibitio alienandi non impediat, neque annullet alienationem, quæ facta eſt intra legitimam; tamen operatur, quod alienans incidat in pœnam appoſitam à teſtatore, priuationis ſcilicet bonorum, quæ teſtator poterat non relinquere. capite 64. num. 11.
- Legitimationis per reſcriptum Principis, quo ad ſucceſſionem, & cætera omnia, materia; & an legitimatus efficiatur verè legitimus, & comprehendatur in diſpoſitionibus de legitimis loquentibus; & de aliis ad propoſitum, vide capite 22. ex numero 40. cum multis ſeqq.
- Legitimationis reſtrictiuæ, & diſpenſatiuæ, plenariæ etiam, & limitatæ quoad ſucceſſionem, materia; & an, & quando legitimatio, aut diſpenſatio dicatur; & quid quando ſucceſſio eſt limitata ad patris voluntatem, vt in eo, quod pater voluerit, filius legitimatus ſuccedat; & quæ vera & propria legitimatio dicatur; & de omnibus ad hunc articulum pertinentibus; vide longa ſerie, & vtiliter actum, capite 22. ex numero 57. cum ſeq. & numero 128. cum multis ſeqq.
- Legitimati per ſubſequens matrimonium, an excludant ſubſtitutum ſub conditione, ſi hæres, aut grauatus deceſſerit ſine filiis, ex legitimi matrimonio natis; & inde an admittantur; necne ad maioratum, ad quem filij legitimi, atque ex legitimo matrimonio nati vocantur; ad honores etiam, ad officia, dignitates, & cætera, ad quæ admittuntur legitimi ab initio: & in effectu an eadem iura obtineant, quoad ſucceſſiones, & alia, quæ verè legitimi ab initio habent; & reoucent donationem, de qua loquiter textus in l. ſi vnquam. C. de reuocand. donat. & de omnibus ad hoc pertinentibus, vide latiſſimè, cap. 31. per totum.
- Lex noua in dubio non videtur corrigere vellè legem antiquam, capite 21. num. 33.
- Et reſtringenda eſt, vt quando minus fieri poſſit, recedatur à iure communi, ibidem numero 34.
- Et in terminis, in quibus loquitur, ſtrictè intelligitur, ibid. num. 35.
- Nec extenditur ad alios caſus, quam ad eos, de quibus ibi nominatim fit mentio. ibidem numero 36.
- Lex noua vbi enumerat aliquem caſum ſpecificè, alij caſus cenſentur ſub diſpoſitione iuris communis remanere. ibid. num. 37.
- Lex ſui natura futuris prouidet negotiis, non præteritis, & quando ſecus; & de materia, latè cap. 56. num. 88. & 92.
- Leg. 2. C. de pignoribus & hypothecis deciſio, & materia explicatur, atque exornatur, cap. 26. numero 13. & numer. 23. cum ſeq. vſque ad numer. 34.
- L. tale pactum. §. fin. cum ſua Gloſſa. ff. de pactis, regula illa, quod veriſimiliter quis fuiſſet reſponſurus, ſi fuiſſet interrogatus, &c.
- Habet locum non ſolum in contractibus, & in vltimis voluntatibus, ſed etiam in quacunque alia materia. cap. 13. num. 6.
- Argumentum illud ex leg. tale pactum. §. fin. cum ſua Gloſſa. ff. de pactis, deductum, & pro ſe à Valaſco principaliter ponderatum; in contrarium, & pro Hiſpalenſis Regji Senatus definitione expendi debere, provt hic adnotatur, ibidem, numer. 16.
- L. hæreditatum, ff. ad l. falcidiam, deciſio, locum habet in quibuſcunque controuerſiis, & in omni actu, & materia, in qua agitur de coniectura vitæ taxandæ,
- Etiam in diſpoſitionibus inter viuos, ibidem numero 15.
- L. 30. Tauri, deciſio, vtrùm procedat, quando Quintum fuit in vita donatum, ſequuta traditione rei, in qua fuit donatio, vel melioratio; vel non ſequuta.
- Vbi adducitur communis Interpretum huius regni diſtinctio, an in teſtamento, vel inter viuos de Quinto diſponatur.
- Cum legata voluntaria non reuocent donationem, vel meliorationem inter viuos, quia iam erat conſumpta facultas diſponentis, nec ipſemet mutare, nec minuere poterat. capite 16. numer. 9.
- L. 25. Tauri deciſionem obtinere, ſiue melioratio fiat in contractu inter viuos, ſiue in teſtamento, & vtroque caſu ipſam procedere; ac limitari dumtaxat, quando melioratio Tertij & Quinti irreuocabilis præceſſit, ibidem, numer. 48.
- L. 25. Tauri, vtrum procedat, etiam reſpectu ipſius filij meliorati, cui antea donatum eſt, vel cui facta Tertij & Quinti melioratione, res aliquæ in vita traditæ fuere.
- An vero reſpectu aliorum filiorum tantum, quibus dotes traditæ, aut donationes factæ fuere.
- Vbi vtriuſque partis rationes, & fundamenta perpenduntur maturè, & nonnulla adnotantur ingenti ſtudio, quæ nullibi erant antea ſcripta, nec ponderata.
- Ac denique, lex ipſa 25. indiſtinctè, ac reſpectu eiuſdem filij meliorati, cui antea traditum, vel donatum fuerat, accipitur, & ſingulariter explanatur.
- Et Telli Ferdinandi, & Azeuedi ſententia damnatur. cap. 16. num. 49.
- L. 23. Tauri, hodie, l. 7. tit. 16. lib. 5. nouæ collectionis Regiæ, licet de Quinto non tractet, in ipſo tamen procedit, ſicut in Tertio; ibidem num. 52.
- L. in teſtamentis, ff. de regulis iuris, deciſio locum obtinet, & procedit in qualibet ſpecie vltimæ voluntatis, cap. 32. num. 7.
- L. boues, §. hoc ſermone, ff. de verborum ſignificatione, materiam, & deciſionem regulari à fauore, vel odio, ex communi Interpretum ſententia.
- Et dum quæritur, vtrùm diſpoſitio aliquid concedens, intelligatur de primo actu, vel de prima vice, an etiam de ſecundo; ſic explicandum, atque declarandum, provt articulus, & materia latè explicatur, cap. 39. ex num. 25. cum ſequentibus.
- L. fin. C. de hæredibus inſtituendis, loquitur in his quæ tranſeunt ad hæredes hæredis; ſed in his quæ non tranſeunt, vt in ſubſtitutione conditionali, ſecus eſt. cap. 56. numer. 43.
- L. 1. C. quorum legatorum, explicatur, ibidem n. 58.
- L. pecunia, C. de priuilegio fiſci, vniuerſa materia explicata, atque exornata late, capite 61. ex numero 54. & ſequenti.
- Liberatio generalis de omnibus in quibus poteſt teneri, ex quacumque cauſa, reſtringitur ad cauſam adminiſtrationis, ſuper qua agebatur. cap. 42. num. 22.
- Liberatione generali non liberatur quis, quando tenetur aliquid præſtare, vel ſoluere alteri ex certa & ſpeciali cauſa. ibid. num. 25.
- Liberatio generalis, de omnibus indiſtinctè facta intelligitur, ibidem, num. 39.
- Liberationem, aut quietationem generalem nemo tenetur facere, quia eſt captioſa. ibidem numer. 40.
- Liberatio ſimplex reſtringitur ad petita, ſed ſi fuit adiecta clauſula generalis non petendi aliud occaſione cuiuſque debiti, aut cauſæ, generaliter refertur ad omnia, & quæcunque ex quacunque cauſa; cum ſalua ratione recti ſermonis ad ſpecificata reſtringi non poſſit.
- Quod exornatur, atque comprobatur nonnullis Interpretum deciſionibus in propoſito, eod. cap. 42. num. 45.
- Liberatio reputatur fauorabilis, quia reducit ad priſtinam libertatem, & reſoluit obligationem; & ideo latior fieri debet eius interpretatio, non reſtrictior. ibid. num. 46.
- Idque maximè, quando eſt reciproca reſpectu vtriuſque partis, ibid. num. 47.
- Licentia Cardinali, ſiue Epiſcopo conceſſa teſtandi, an primo actu conſumatur, vel an poſſit primum reuocari; & alterum fieri.
- Vbi pars affirmatiua, quod poſſit, defenditur. cap. 39. num. 38. Licentia ad tempus conceſſa, viribus caret lapſo tempore, cap. 45. num. 43.
- Limitatio temporis à teſtatore adiecta, aliud quodcunque tempus vlterius excludit, cap. 25. num. 11. & vide num. 13. & 14.
- Ex limitatis verbis, ſiue limitatè & reſtrictè appoſitis, voluntatis coniecturam deduci, atque interpretationem iuridicam fieri: cap. 45. num. 1. & ſequenti.
- Limitata cauſa, & limitata diſpoſitio in omni actu, materia, & diſpoſitione, limitatum producit effectum; ſicque in teſtamentis, ſubſtitutionibus, fideicommiſſis, & legatis: in contractibus etiam, in iudiciis, & cæteris aliis. Quod latè comprobatur, atque exornatur, capite 45. per totum.
- Literæ commendatitiæ in fauorem alicuius, non inducunt mandatum, & præſumuntur potius adulatoriæ quàm diſpoſitiuæ. capite 40. numer. 20.
- Litteris credentiarum quando ſit credendum, remiſſiuè ibidi. num. 31.
- Locator liberans generaliter conductorem, intelligitur reſpectu penſionis: capite 42. numer 21.
- Ludouici Molinæ obſeruationes nonnullæ expenduntur, quæ eò ſemper tendunt, vt maioratus mentione non facta in diſpoſitione, etiam fideicommiſſo relicto, & alienatione prohibita, etiam perpetuò, maioratus perpetuus induci non valeat. capite 9. numer. 13.
- Ludouici Molinæ locus explicatur. capite 60. numer. 25.
- Ludouici Molinæ obſeruationes, atque reſolutiones proferuntur, & ad examen, & diſputationem reducuntur. capite 26. num. 29. & tribus ſequentibus.
- Ludouici Molinæ locus in annotationibus ad commentaria de Hiſpanorum primogeniis, commemoratur, & expenditur; ex quo apertè deducitur, alterius voluntati liberæ committi poſſe facultatem meliorandi, vel non aliquem ex filiis, vel deſcendentibus, aut primogenium inter ipſos conſtituendi, vel non.
- Quod num. ſequent. exornatur atque explanatur, cap. 36. numer. 4.
- Ludouici Molinæ ſententia, Gregor. Lop. reſolutioni conueniens, adducitur. cap. 36. numer. 16.

- M

- MAioratum aut vinculum inſtituere ſi teſtator voluiſſet, veriſimile non eſſe, quod in aliqua parte totius diſpoſitionis de maioratu mentionem non feciſſet. cap. 9. num. 4.
- Maioratus iure bona deferri, aut deberi, nunquam eſt interpretandum, niſi expreſsè dicatur. ibid. numer. 7.
- Maioratus ſcriptura non eſt amplianda vltra limites eius, ſed ſolerter reſtringenda. ibidem, num. 8.
- Maioratum non induci, neque inductum cenſeri ex ſolo grauamine, ſolaque oneris impoſitione, ſcilicet Miſſarum, vel alterius; vt ex eo dicatur, titulo & iure maioratus ſuccedendum eſſe perpetuò. ibidem, num. 9.
- Diſpoſitio ita concepta eſt, vt nomen Vinculi, ſeu maioratus non contineat, ſiue vinculi aut maioratus mentionem non faciat; tunc equidem nec perpetuus maioratus erit, nec etiam alienationis prohibitio durabit perpetuò; ſed inter vocatos, ac eorum deſcendentes dumtaxat. ibidem numero 10.
- Maioratus perpetuus inſtitutus non cenſetur ex prohibitione alienationis bonorum.
- Niſi expreſſim dicatur, quod bona in familia perpetuò remaneant.
- Aliàs autem, prohibitio alienationis vltra nominatos non extenditur. ibidem num. 15. & vide, infra num. 83.
- Ad inducendum maioratum perpetuum, vnum, vel duos vocare non ſufficit, ſed plures in infinitum vocare neceſſe eſt. eodem cap. 9. numero 17.
- Maioratus perpetuus vtrum probari poſſit aliis modis, quàm contentis in l. 41. Tauri, ibidem, num. 19. & vide infra num. 85.
- Ex eo ſolum quod teſtator ad plures ſubſtitutionum gradus digreſſus fuerit, quamuis perpetuus maioratus non inducatur; inducitur tamen, ſi id ex aliis coniecturis deducatur: & tunc in perpetuum, & vltra perſonas nominatas extenditur. ibid. num. 23.
- Maioratibus fideicommiſſis, & vltimis voluntatibus, ſicut præcedentia declarant ſequentia; ſic è conuerſo dubia defuncti voluntas, quæ præceſſit, declaratur, & coniecturatur, ex ſubſequenti, quæ clara, & aperta ſit: ibidem numer. 57.
- Maioratus perpetuus inducitur ex qualitate bonorum; & quod teſtator voluerit ea bona perpetuò in ſua familia permanere. Vt ſi bona illuſtria ad quæ affectionem habebat, vel Maiorum ſuorum, relinquit: eodem capitulo 9. numero 65.
- Maioratus inducitur, & inſtitutus cenſetur, ſi ex verbis teſtatoris conſtet velle conſeruare familiam, vel agnationem, quomodocunque conſtet, etiam ex verbis enunciatiuis. ibidem numerum 66.
- Maioratus vtrum inſtitutus cenſeatur ex eo quod pater inſtituat filium, & diſponat, quod ſi ipſe, & eius deſcendentes deceſſerint fine filiis, bona deueniant in filium ſecundum.
- Et quid inter tranſuerſales. ibidem, num. 67.
- Maioratus Hiſpaniæ fauorabiles, & propter bonum publicum introducti, & multis rationibus, iuſtíſque de cauſis in vtroque foro ſuſtinentur, cum de familiarum conſeruatione, & propagatione in eis agatur.
- Ideóque non ſunt reſtringendi, ſicut fideicommiſſa; ſed potius ampliandi: ibidem, cap. 9. numero 72.
- Maioratus inſtitui, vt bona conſeruentur indiuiſa ad familiæ decorem. ibidem, num. 73.
- Maioratus mentionem tametſi teſtator in ſua diſpoſitione non fecerit; ex vocationibus tamen, & clauſulis adiectis, atque ex coniecturis perinde haberi poteſt, ac ſi id expreſiſſet: Ibidem numero 75.
- Maioratus & ſi ex ſola oneris pij impoſitione inſtitutus non cenſeatur; inſtitutus tamen cent ſebitur, ſi præter onus Anniuerſarij aliæ adſin. coniecturæ. ibidem. num. 80.
- Maioratus ex omnibus bonis ſi ab eo in teſtamento inſtituatur, qui nullos habet liberos, & in patrimonio defuncti exiſtat emphyteuſis, licet illa maioratui applicari, & annecti non poſſit, hæres tamen grauari poteſt, vt ipſam vendat, & redactam pecuniam in maioratus bona conuertat, cap. 13. num. 19.
- Et id ipſum ex ſententia Authoris obſeruandum, & ſi hæres ita expreſſim grauatus non fuerit: vt hic obſeruatur, ibidem num. 20.
- Maioratus, aut melioratio rectè conſtituitur in filium, quem teſtator nominauit in quadam ſchedula, dummodo de veritate ſchedulæ conſtet: capit. 20. num. 31.
- Et ſufficit, quod ex comparatione, vel ex aliis legitimis indiciis, & coniecturis appareat, quod illa ſchedula eſt teſtatoris. ibidem, numer. 32. & numer. 35.
- In maioratu præceptum de contrahendo habetur pro impleto, tertio iniuſtè impediente matrimonium, capit. 25. num. 84.
- In maioratibus, & vinculis perpetuis, lata potius, quàm ſtricta fieri debet interpretatio. capit. 32. num. 51.
- Teſtator, aut maioratus inſtitutor vbi expreſsè prohibuit bona alienari, in illis non poteſt cenſus conſtitui, etiam pro vita poſſeſſoris: cap. 35. num. 33.
- Licentia conceſſa à Principe ad conſtituendos redditus annuos ſuper bonis maioratus, eorúmque bonorum ſuppoſitio, ita demum locum habent, ſi bona libera deficiant. ibidem, numero 34.
- Maioratus poſſeſſor ſi abſque facultate Regia cenſum conſtituat ſuper bonis maioratus, expreſſè alienari prohibitis; cenſus conſtitutio cenſeri debet facta ſuper ipſis rebus, & non ſuper fructibus, ſicque nec in fructibus ſuſtinetur. ibidem, num. 35.
- Maioratus poſſeſſor non poteſt nocere ſucceſſoribus ex actu voluntario.
- Sicque neque compromittere, aut tranſigere ſuper bonis maioratus in præiudicium ſucceſſorum.
- Etiam ſtante dubio; vtrum bona ſint maioratui ſubiecta, vel non: ſufficit enim, quod tanquam bona maioratus petantur, vel habeantur. ibidem, numero 38. & explicatur, infra numer. 63.
- Maioratus ſucceſſor non tenetur ad ſoluenda debita inſtitutoris, contracta poſtquam maioratus ipſe irreuocabiliter conſtitutus fuit; eodem cap. 35. num. 39. & explicatur, infra numer. 66.
- Maioratus irreuocabiliter ex Tertio & Quinto inſtitutus, non reuocatur, nec minuitur bonis inſtitutoris ex poſtfacto diminutis, aut debitis ab eo contractis.
- Quia ſicut inſtitutor maioratus directè non poteſt maioratum irreuocabilem effectum reuocare, ſic etiam nec indirectè poteſt debita contrahendo.
- Idque ex ſententia quorundam, quorum contrariam Ludouic. Molina & alij ſuſtinent: & amplectitur, atque latiùs explicat Author infra, num. 58. eodem cap. 35. num. 45.
- Meliorationem, aut maiorum faciens irreuocabilem, non poteſt poſtmodum tollere vincula, & ſummiſſiones, nec in totum, nec in parte, nec reſpectu alicuius rei in præiudicium ſequentium vocatorum, etiam accedente conſenſu primi meliorati, aut vocati. ibidem, num. 46.
- Maioratus irreuocabiliter ex Tertio & Quinto inſtitutus, reuocatur, aut minuitur, bonis inſtitutoris diminutis, vel debitis ab eo citra fraudem & dolum contractis,
- Quod cum Molina & aliis defenditur contra relatos ſuprà num. 45. Et caſus matrimonij, cuius cauſa fit maioratus, aut melioratio, ſemper excipitur.
- Atque Velazq. Auendan. ſententia contraria euidenti ratione confutatur, & contrariæ partis rationi præcipuæ concludens reſponſum aſſignatur, eo. cap. 35. num. 58.
- Ac denique hac materia, & pro explicatione legum Tauri, notanda admodum atque ſingularis traditur reſolutio, ibidem num. 59.
- Super bonis maioratus cenſum imponi non poſſe, quod dictum fuit ſupra, num. 33. & ſeq. quemadmodum debeat explicari, ibidem num. 62.
- Tranſactio ſuper bonis maioratus, vtrum aliquando ſubſiſtat.
- Quo vtiliter, & ſingulariter explicatur ibidem, num. 63.
- Maioratus ſucceſſor, an aliquando teneatur ad ſoluenda debita inſtitutoris contracta poſtquam maioratus ipſe irreuocabiliter conſtitutus fuit. eodem cap. 35. num. 96.
- Maioratus irreuocabiliter conſtitutus cum aſſignatione rei, vtrum reuocari poſſit, vel minui debitis poſtmodum contractis; ſingulariter, & meliùs quàm hactenus fuiſſet, declaratur, ibid. num. 67.
- Explicatur l. quæ prædium, C. ſi res aliena pignori data ſit. ibidem, num. 68.
- Maioratus inſtitutor, qui ex Regia facultate illum inſtituit, vtrum in perſonarum vocatione teneatur ſeruare ordinem traditum à l. 27. Tauri, cap. 36. num. 22. & ſequentibus. Et an deſcendentibus prætermiſſis ad extraneos, vel conſanguineos deuenire poſſit, eodem cap. 36. n. 26. &. ſeq.
- Maioratum inſtituendi facultas, & commiſſio alicui conceſſa, vtrum intelligi debeat, vt regularem & ordinarium maioratum inſtituere poſſit: an verò vt extraordinarium quoque, & irregularem; ſicque cum clauſula excluſiua fœminarum efficere valeat, eod. cap. 30. num. 31. & multis num. ſequentibus vſque in finem capitis.
- Maioratus geminato conſenſu, ſiue bis à parente in eundem filium, atque eiſdem ex bonis factus, vtrum reuocari poſſit, quamuis nullum ex his interueniat, quæ vt maioratus irreuocabiles ſint, in l. 17. & 44. Tauri, exprimuntur, cap. 52. num. 28. & 29.
- Maioratus poſſeſſores tenentur ad onera, quæ ex inſtitutione, & diſpoſitione maioratus inſtitutoris procedunt, cap. 61. num. 48.
- Mandatum generale cum libera adminiſtratione habens, non cenſetur mandatum habere ab hoc, quod poſſit pro aliis fideiubere.
- Quia fideiubendo, dicitur magis diſſipare bona, quàm adminiſtrare, cap. 26. num. 18.
- Mandati, & commiſſionis fines ad vnguem obſeruari debere, nec ab eis recedere debere, aut in commiſſionis forma excedere; aliàs non valet quod agitur.
- Et ibidem, l. diligenter, ff. mandati, allegatio vulgata, exornata, & illuſtrata remiſſiuè: cap. 36. num. 36.
- Mandatum eſt ſtricti iuris, & in dubio non extenditur, ſed reſtringitur, ibid. num. 37.
- Et paria ſunt, quod aliquid fiat contra formam mandati, aut præter, vel citra. Quia in hoc æquiparantur, contra, citra, & præter. ibid. num. 38.
- Mandatum, aut commiſſionem excedere procuratorem, aut commiſſarium dici, non ſolum quando ipſe excedit totam formam, ſed etiam quando excedit aliquam qualitatem formæ, etiam minimam. ibidem, num. 39.
- Mandati, & commiſſionis fines non dicitur excedere is, qui ex voluntate, & verbis eius, qui mandauit, aut commiſit, procedit: ibidem n. 66.
- Mandatum, vt aliquid fiat certo tempore, non extenditur, vt ſimpliciter fiat poſt illud tempus: cap. 45. num. 39.
- Mandatum ipſo iure reuocatur ob mutationem ſtatus in perſona mandatarij: idem ſi contingit mutatio in perſona mandantis.
- Vbi & quæ mutatio ſtatus ſit neceſſaria, & an requiratur decoctio, vel ſufficiat quælibet mutatio in deterius.
- Ibidem etiam de eo, qui ſoluit ei, qui iam adminiſtrator non erat. cap. 59. num. 36.
- Maritus quas exceptiones vxori dotem repetenti obiicere poſſit, remiſſiuè, cap. 26. num. 6.
- Mulier marito obærato ſcienter nubens, an dotem conſtante matrimonio repetere poſſit: remiſſiuè. Ibidem, num. 7.
- Maritus locupletior factus, vtrum dotem ex cauſa inopiæ reſtitutam repetere poſſit, remiſſiuè: ibidem, num. 8.
- Maritus ſi fideiubeat ſæpè, dicitur vergere ad inopiam, & malè vti ſubſtantia ſua: & poteſt vxor conſtante matrimonio repetere dotem ſuam: ibidem. num. 16.
- Maritus non poteſt augere dotes vxoris, nec vxori dotem conſtituere, capit. 49. num. 25.
- Quod procedit etiam, ſi ante matrimonium contractum præceſſit promiſſio augendi dotes, augmentatio autem fuit collata in tempus matrimonij. cap. 49. num. 26. & ſequenti.
- Maritus an poſſit augere dotes vxoris, de iure huius regni, poſt annum contracti matrimonij. ibid. num. 32.
- Matrimonij onera ſunt penè importabilia, & in eo venditur libertas. cap. 5. num. 25.
- Metu pœnæ licet non poſſit quis adſtringi ad matrimonium contrahendum; tamen ſpe lucri optimo iure poteſt ad matrimonium allici, atque inuitari. cap. 25. num. 19.
- Matrimonium ſequens non operatur, quin macula fuerit in generatione.
- At teſtator dum requirit legitimam natiuitatem, vult eam eſſe puram, & immaculatam. cap. 31. num. 41.
- Quia matrimonium, quod eſt cauſa legitimitatis, debebat præcedere; & tamen ſubſequitur: & ſic effectus præcedit ſuam cauſam.
- Quod non poteſt fieri per naturam, neque etiam per fictionem.
- Quia teſtator vt hanc fictionem excluderet, addidit ex legitimo matrimonio procreatos: cap. 31. num. 44.
- De conditione contrahendi matrimonium, vel non contrahendi cum aliqua certa & determinata perſona, vel cum certo genere perſonarum; Vide cap. 25. & ſuprà, littera. C. verbo, Conditio.
- Melioratione inter viuos facta, vt reuocari non poſſit, duos caſus æquiparari in l. 17. Tauri. fieri ſcilicet meliorationem ex cauſa lucratiua, interueniente rei traditione vel ex cauſa oneroſa, traditione non interueniente, cap. 16. num. 2.
- Et in l. 22. Tauri, non ſolum meliorationem; ſed & pactum de meliorando in Tertio & Quinto ex cauſa oneroſa matrimonij, irreuocabile fieri: ibidem. num. 3.
- Inde ex ea æquiparatione, & rationis identitate dicendum videtur neceſſariò deciſionem dict. l. 17. Tauri, reſpectu etiam Quinti ſeruari debere; quamuis lexi ipſa non expreſſerit Quintum: ibid. num. 4.
- Et ipſum euinci quoque ex l. 44. Tauri conſtitutione; provt hic adnotatur, ibid. num. 5.
- Melioratio Tertij, & Quinti an irreuocabilis fiat, etiam reſpectu Quinti, ſi ex cauſa oneroſa matrimonij facta fuerit, vel traditio vera, aut ficta interueniat; vide latè cap. 16. num. 6. & ſequentibus, & num. 14. & ſeqq.
- Melioratio Tertij, & remanentis Quinti, cum ex cauſa oneroſa ſit, vt meliorans totum Quintum conſumere non poſſit in præiudicium meliorati, vel reſpectu eiuſdem Quinti meliorationem reuocare, fortiſſimam vrgere rationem; cui reſpondetur infra, num. 32. dict, cap. 16. num. 10.
- Meliorationem Tertij, & Quinti, vel Tertij & remanentis Quinti, idem in effectu videri; cum ſemper intelligatur de reſiduo Quinti, vt hic adnotatur: & num. ſequenti, eod. cap. 16. n. 11.
- Meliorationis remanentis Quinti verbum, vt aliquid operetur, nec ſuperfluè adiectum dicatur, videri quod melioratio aliquid remanere debeat ibidem num. 13. & reſpondetur infra, num. 33.
- Melioratio ex cauſa oneroſa matrimonij, vel ex alia cauſa irreuocabili, filio facta, recuocari poteſt, quoties pater cùm meliorationem fecit, ſibi reſeruauit reuocandi facultatem.
- Quoniam reſeruatio huiuſmodi loco conditionis eſt. dict. cap. 16. num. 26.
- Meliorationem Tertij & Quinti, vel Quniti tantùm, fieri in teſtamento, vel in vltima voluntate; vel fieri Tertij, & remanentis Quinti, nihil intereſſe videri, vt hic adnotatur: fieri tamen inter viuos Tertij & Quinti, aut Quinti ſimpliciter, vel remanentis Quinti, valde differre: eodem cap. 16. num. 33.
- Nec haberi in conſideratione, quod in aliquo remanenti verificetur verbum ipſum remanentis Quinti, vt hic adnotatur. ibidem.
- Aliquando vero habitum fuiſſe in Senatu, ex variis rerus, & perſonarum cauſis, & circunſtantiis, vt hic obſeruatur; ibidem, & ſupra num. 15.
- Melioratio Tertij & Quinti, vtrum extrahi poſſit, ac debeat de dote, vel donatione propter nuptias, & de aliis donationibus, quæ ad collationem adducuntur: eod. cap. 6. n. 34. 35. 36. & 37.
- Melioratio regulanda eſt ſecundum valorem bonorum tempore mortis, & ſic reſpicit tantum bona, quæ parens habet, & poſſidet, quoniam omnis quota regulanda eſt ſecundum tempus mortis.
- Et Tertium & Quintum ita regulatur: dicto cap. 16. num. 40.
- Melioratio Tertij & Quinti irreuocabilis præcedens, non minuitur per dotem, vel donationem propter nuptias ſequentem: & inde l. 25. Tauri procedit, & loquitur, quando præceſſit dos, vel melioratio propter nuptias, meliorationem Tertij, & Quinti; ſecus verò ſi melioratio irreuocabilis præceſſit eas.
- Idque ex ſententia communi Interpretum huius regni contra Azeuedum.
- Contra quem & vera, & concludens ratio proponitur: eodem cap. 16. num. 47.
- Meliorationis Tertij in re aliqua aſſignati, poteſt peti augmentum auctis facultatibus: num. 56. dict. cap. 16.
- Diminutionis autem quemadmodum ſolutio & computatio fieri debeat, breuiter explanatur. ibidem, num. 57.
- Meliorationis aſſignatio ſi fiat, in re certa, & tradatur poſſeſſio, res ipſa per parentes meliorantes alienari non poteſt, quod latius explicatur, num. 67. & vide num. 61. cap. 35. num. 43.
- Et ponderatur optimus text. in propoſito, in l. quæ prædium, C. ſi res aliena pignori data ſit, cui etiam reſpondetur, num. 68. ibidem num. 44.
- Legibus dicentibus quoad meliorationem Tertij & Quinti ſpectandum eſſe tempus mortis meliorantis; non poteſt à meliorante & meliorato in præiudicium cæterorum filiorum renuntiari, ibidem num. 51.
- Melioratio quemadmodum filio meliorato debetur ex bonis poſtmodum augmentatis, ſi meliorantis facultates excreuerint, & ita commodo eius cedit augmentum, ſic etiam & minuitur, ſi bona quoquo modo diminuantur, vt diminutio, & augmentum æqualiter ad ipſum pertineat. eod. cap. 35. num. 52. & vide num. ſeqq.
- Melioratio poteſt aſſignari in re certa, vel parte bonorum, dummodo res aſſignata non excedat valorem Tertij & Quinti reſpectu temporis mortis: num. 60. dict. cap. 35.
- Et tunc an aſſignatio reuocari poſſit, licet melioratio aliàs irreuocabilis ſit ex conſtituto, vel traditione ſcripturæ: ibidem num. 61. & vide infrà, num. 67.
- Aduerſus aſſignationem rei pro melioratione relictæ, filij reclamare poſſunt, ſi ex ea lædantur in legitima: eod. cap. 35. num. 64.
- Melioratio reuocatur, quatenus Tertium & Quintum excedit. ibidem num. 65.
- Meliorandi facultate commiſſa tertio, & ipſo ad meliorationem non eligente, neque nominante; pro non facta melioratio habetur, vt omnes filij æqualiter admittantur, cap. 36. num. 5.
- Et vtrum id in facultate maioratum inſtituendi commiſſa tertio, locum obtineat; an verò electore non eligente, vel eligere nolente, ſucceſſio maioratus ad ſolum primogenitum deferatur. ibidem num. 6. & vide infra ſub num. 14. & num. 15.
- Pater, aut mater ſi dixerit, quod meliorat vnum ex filiis, quem vxor, vel maritus, vel commiſſarius elegerit, commiſſio, & diſpoſitio velet: ibidem, num. 7.
- Pater, aut mater ſi dixerit, Concedo facultatem, vel do poteſtatem vxori vel marito, vel alicui alteri, meliorandi vnum, vel duos ex filiis, vel nepotibus, melioratio valeat.
- Vbi nonnulla pro explicatione huiuſce caſus ſingulariter obſeruantur: & Ioan. Gutierr. ſententia recipitur.
- Legis etiam 31. Tauri verus, & germanus ſenſus adducitur. ibid. num. 8.
- Meliorare, aut non meliorare, ſi in voluntate mariti, vxoris, vel commiſſarij, ita liberè poſitum ſit, vt nihil diſponere, aut exprimere teſtator voluerit; ſed duntaxat dixerit, quod ſi maritus, vxor, vel commiſſarius voluerit, melioret, aut meliorare poſſit, vel in aliquem ex filiis primogenium inſtituat; vtrum diſpoſitio valeat: eod. cap. 36. num. 9.
- Nominatio ſpecialis eius, qui meliorandus eſt, non requiritur, vbi facultas, & commiſſio meliorandi vnum ex filiis, vel descendentibus alicui relinquitur, etiam poſt l. 31. Tauri, ibid. num. 10.
- Meliorandi aliquem ex filiis, vel deſcendentibus, vel inſtituendi, aut non inſtituendi primogenium commiſſio & facultas cùm altero conceditur, intra quod tempus electio, aut nominatio fieri debeat: ibid. num. 11. & num. ſequenti, vſque ad num. 22.
- Meliorandi, aut maioratum inſtituendi facultas, & poteſtas alicui conceſſa, ſicque perſonarum electio, anno non finitur, ſed durat perpetuò, quovſque lis conteſtetur ſuper tali electione: vbi & de intellectu l. 33. Tauri. cap. 36. num. 14. & ſeq. & 19. & ſeqq.
- Melioratione Tertij, aut Tertij & Quinti aſſignata in re, vel in rebus certis, non æquiualentibus eiſdem Tertio & Quinto: illud quod deeſt, an ſit ſupplendum ex cæteris bonis meliorantis, cap. 54. num. 33.
- Mens, & voluntas, & finis diſpoſitionis ſumitur ex verbis: cap. 6. num. 28.
- Mens ex verbis deprehenditur melius quam ex alio; cùm nemo præſumatur dixiſſe, quod mente prius non cogitauerit: ibidem num. 36.
- Mens teſtatoris in interpretatione ſui teſtamenti, & contentorum in eo, omni cum diligentia eſt perquirenda, & totum facit, & eam pedetentim ſectari debemus, ſicut venator leporem: capit. 7. num. 1.
- Mens nedum expreſſa, ſed etiam coniecturata tantum, potiùs attendi debet, quàm prolatorum verborum qualitas, & ita præualet: ibid num. 2.
- Mens teſtatoris, & cuiuſlibet alterius diſponentis, in omni actu & materia magis attenditur, quam figura verborum; quod exornatur quamplurimis, dict. cap. 7. ex num. 3. cum ſeq. vſque ad numerum 14.
- Verba potius ſpectanda, quàm mentem diſponentis ſæpiſſimè enuntiare Interpretes noſtros, variis in locis.
- Eoſdem etiam adnotare ſæpiſſimè, mentem diſponentis attendi potius, quàm verba, provt hic obſeruatur: & de intellectu vero, & communi conciliatione, latiùs dicto cap. 7. ex num. 14.
- Diſpoſitio teſtatoris, vel alterius cuiuſlibet ſolet interpretari, vel ex verbis, vel ex mente: ibid. numero 15.
- Mens expreſſa, vel tacita, ibid. num. 16.
- Expreſſa cognoſcitur verbis dumtaxat, eod. cap. 7. numero 17.
- Tacita autem mens altero tribus modis cognoſcitur, provt latius hic explicatur. ibid. num. 18.
- Inter mentem & ſcriptum, cum vertitur controuerſia, vtri potius ſtandum; menti inquam, an vernis? dicto cap. 7. ex num. 19. vſque ad num. 29.
- Mens teſtatoris in interpretatione ſuæ diſpoſitionis, nedum expreſſa, ſed etiam tacita & coniecturata tantùm, totum facit, & potius attendi debet, quàm prolatorum verborum qualitas & figura; & uta præualet. cap. 9. num. 20.
- Menſuram minorem non vitiare, neque minuere diſpoſitionem, quæ apparet enunciata potius demonſtratiuè, quàm reſtrictiuè, aut diſpoſitiuè: cap. 54. num. 10.
- Teſtatoris metus arguitur ex perſuaſionibus multorum factis cum calliditate, ac variis moleſtiis; maximè ſi ille ægrotus erat: cap. 22. num. 26.
- Minori ſine decreto poterat erat iure ciuili mutuari ſub vſuris, nec reſtituebatur: cap. 61, num. 16.
- Minor ſi indigebat, poterat tutor pecuniam ſub vſuris accipere, vel etiam ſuam pupilli fœnerari ſine decreto.
- Et idem poterat quilibet negotiorum geſtor, ibid. numero 17.
- Minoris res ſemel legitimè obligata, poteſt vendi non ſeruatis ſolemnitatibus, ibid. num. 25.
- Minoris bona vendi poſſunt ſine ſolemnitatibus pro dote, quando præceſſit legitima promiſſio, ibid. num. 26.
- Minorum bona immobilia alienari non poſſunt abſque tutoris, vel curatoris, authoritate, & decreto Prætoris, ſiue Iudicis.
- Quod ex iuſta cauſa interponitur. eod. cap. 61. n. 29.
- Et idem eſt in alienatione rerum mobilium, quæ ſeruando ſeruari poſſunt, ibidem, num. 30.
- Minorum bona immobilia abſque decreto Iudicis hypothecari non poſſunt, nec permutari, nec locari, nec ſuper eis tranſigi, aut compromitti, ibid. num. 31.
- Minor non poteſt annuum reditum, ſiue cenſum ſibi debitum, ſiue Iudicis decreto alienare. ibid. numero 34.
- Non poteſt etiam annui reditus, qui redimitur, pretium, & ſolutionem abſque turoris & curatoris authoritate, & Iudicis decreto recipere, eod. cap. 61. num. 35.
- Alienationem rerum immobilium minoris prohibitam fuiſſe, etiam ſi conſtet, pecuniam verſam in rem minoris, & vtilitatem adfuiſſe, ibid. n. 36.
- Minoris bona, vt ſolemnitatibus alienentur in executionem præcedentis contractus; neceſſarium eſt, quod præcedens diſpoſitio ſit præciſa, & determinata de re certa; non quando de pecunia: ibid. num. 42.
- Et idem quando alienatio fit pro debito hæreditario. ibid. num. 43.
- Mobilium legato, & appellatione, an beſtiæ, & ſe mouentia contineantur. capite 33. num. 8.
- Mulier tranſiens ad ſecundas nuptias, tenetur reſeruare filiis prioris matrimonij, quidquid titulo lucratiuo habuit occaſione prioris matrimonij, cap. 5. num. 39.
- Poteſt tamen plus vni filio, quàm alteri relinquere, vel vnum filium ex Teritio & Quinto bonorum omnium meliorare iuxta huius regni.
- Provt latiùs explicatum traditur remiſſiuè, ibid. numero 40.
- Mulier ætate maior non cenſetur, quando nubit, primo viro dare bona ſua an dotem in totum, vel in partem, ſicque nec dotem conſtituiſſe.
- Idque ex recepta & veriori Interpretum ſententia. cap. 40. num. 23.
- Mulier ætate maior, aut minor, an cenſeatur, quando nubit, dare bona ſua in dotem, in totum, vel in partem: quod latè declaratur, atque exornatur dicto cap. 40. ex num. 24. cum multis ſeqq.
- Mulierem aliquando habere bona triplicis generis, hoc eſt, dotalia, paraphernalia, & extra dotem, dicto cap. 40. num. 46. etiam ſeq.
- Mulier per hypothecariam non poteſt auocare res mariti à tertiis poſſeſſoribus, niſi præcedat excuſſio in bonis mariti.
- Idque ex veriori, & communiori ſententia.
- Quæ generaliter procedit, vt hypothecaria non detur contra tertium ſine excuſſione: provt latius hic probatur, ibidem, num. 68.
- Monetæ valor intrinſecus, vel extrinſecus, quando conſiderari debeat; vel tempore teſtaenti, aut contractus, vel factæ diſpoſitionis cuiuſlibet; vel potius ſolutionis, remiſſiuè, cap. 10. numero 62.
- Et ibidem in propoſito concluſiones duæ deductæ quæ ex communi omnium placito procedunt, vt hic apparet, ibidem, num. 63.
- Mutationem monetæ eſſe in detrimentum, & maximum ſcandalum populi. Et ponitur exemplum Regis Aragoniæ, qui mutauit pecuniam, & ex reſcripto Innocentij Tertij reduxit ad priſtinum valorem. ibid. num. 64.
- Mutationem voluntatis in dubio non præſumi, ſicque nec teſtatorem ſuam reuocaſſe, neque mutaſſe diſpoſitionem, cap. 22. num. 163.
- Teſtatorem non præſumi mutaſſe, ſiue mutare voluiſſe iam à ſe diſpoſitum: & ideo voluntatis mutationem in dubio non præſumi; ſed per allegantem probari debere.
- Et ſic potius præſumi durationem voluntatis in diſponente ſuper aliquo actu, quam correctionem, aut mutationem.
- Et potius debet voluntas reſtringi, quam corrigi: de quo, & omnibus ad articulum pertinentibus, vide latè, cap. 37. per totum.
- Mutata perſona, mutatur etiam iuris interpretatio, cap. 59. num. 4.
- Mutationem qualitatis, & conditionis perſonarum, & rerum, producere varias iuris interpretationes, & effectus; & diuerſa iuris miniſteria importare, ibid. n. 7.
- Mutato rerum ſtatu, quod ipſa quoque diſpoſitio mutetur, generare eſſe in omni actu, & materia, & diſpoſitione, ibid. num. 8.
- Mutati ſtatum beneficij, ex mutatione perſonæ, ibid. num. 26.

- N

- NAtiuitatis principium quando vitioſum fuit, ad illa verba legitimè natis, aut ex legitimo matrimonio procreatis, referri non poſſunt, cap. 31. num. 29.
- Naturales filij ex teſtamento patris, in ſola quinta bonorum parte ſuccedere poſſunt, extantibus filiis legitimis, etſi reſcripto Principis legitimati fuerint, cap. 22. num. 154.
- Naturales filij non ſuccedunt ab inteſtato parentibus, extantibus filiis legitimis, vel legitimatis, ibid. num. 155.
- Eis autem deficientibus ſuccedunt in duabus vnciis, hoc eſt in ſexta parte bonorum, ibid. numero 156.
- Naturales filij poſt leges Tauri, & nouæ collect. Regiæ, poſſunt hæredes inſtitui à patre deficientibus deſcendentibus legitimis, etiam ſi extent aſcendentes legitimi, ibid. n. 157.
- Quod tibi non nocet, & alteri prodeſt, faciendum eſt, cap. 10. n. 36.
- Regula illa, quod tibi non nocet, aut non prodeſt, faciendum eſſe, & l. 2. §. item varus ff. de aqua pluuia arcenda. An & quando procedat, vel non, ibidem, num. 55.
- Nomen quale fuit, qui vendidit; duntaxat vt ſit tenetur, non autem vt exigi aliquid poſſit, cap. 42. num. 63.
- Nominare in ſecundam, vel tertiam perſonam, aut vitam qui poteſt; vtrum animam ſuam nominare valeat; vel inſtituendo hæredem animam ſuam, videatur eam nominare. cap. 13. num. 1. & ſequentibus.
- Nominandi facultatem in conceſſione emphyteuſis competentem alicui, & cui poſt mortem ipſe nominatum reliquerit; ſi non nominauerit, ad omnes eius hæredes, tam ex teſtamento, quàm ab inteſtato pertinere.
- Atque ex hoc conuinci manifeſtè Aluari Valaſci ſententiam, quando anima fuit hæres inſtituta; vt hic oſtenditur, ibid. num. 12.
- Nominati nomine proprio, præſumuntur magis dilecti, quàm nominati nomine collectiuo, c. 51. num. 11.
- Notarius ſi quid omiſit in teſtamento ſcribere, & id probatur teſtibus, ſeruabitur teſtamentum ſecundum dicta teſtium, cap. 6. n. 17.
- A notario omiſſa ſubſtitutio, poteſt probari teſtibus, ibid. num. 18. & infra, num. 24.
- Error notarij commiſſus in ſcribendo teſtamentum, probatur duobus teſtibus, ibid. num. 19. & infra. num. 24.
- Pro notario præſumitur, quod bene & fideliter exerceat officium ſuum, ibid. n. 22.
- Et quod ipſe ſcripſerit, quidquid à partibus fuit dictum; & it quod ipſe ſcribit, habetur, ac ſi à teſtatore ipſo dictum fuiſſet. eodem cap. 6. numero 23.
- Omiſſum autem, vel ab eo non ſcriptum, qualiter probari debeat remiſſiuè: & Petri Surdi conſilium 129. lib. 1. optimum & notandum expenditur, ibid. num. 24.
- Notario ſi obiiciatur, quod erat excommunicatus, & ſic quod non potuit rogari de teſtamento; per duos tantum teſtes probari poteſt, quod eo tempore fuerat abſolutus. cap. 20. n. 25.
- Notarij, & teſtium rogitus, an pro ſubſtantia teſtamenti requiratur, & an præſumatur, & quòd teſtibus probetur, remiſſiuè. cap. 22. n. 127.
- Notario non creditur aſſerenti aliquem eſſe ſanæ mentis, cap. 27. n. 41.
- Et an aliquando credi poſſit, ſiue fides notarij adminiculetur, prout alij contendunt. ibid numero 42.
- Clauſulas acceſſorias, ſiue executiuas, potius adiici ex voluntate partium, quam ex ſtylo notarij. cap. 48. n. 21.
- Nec præſumi, quod ipſe notarius clauſulas tanti ponderis ex ſolo ſuo capite in inſtrumento adſcribat, ibid. n. 22.
- Nec poteſt ipſe plus ſcribere, quam quæ propriis vidit oculis, vel propriis audiuit auribus, ibid. num. 23.
- Et cenſetur rogatus à partibus, vt clauſulas conſuetas apponat, ibid. n. 24.
- Debétque inſtrumentum coram partibus legere, ibid. n. 25.
- Notarij verba, eſſe partium. ibid. n. 26.
- Notarij debent eſſe cauti, vt faciant concipere verba, ſecundum mentem teſtatoris. cap. 57. numero 43.
- Nouatio vtrum inducatur per delegationem, ſine interuentu nouæ perſonæ, tam de iure communi, quam de iure Regio, remiſſiuè. cap. 59. num. 34.
- Nouatio hodie non inducitur, niſi expreſsè agatur. ibid. n. 57.
- Et ibidem, l. fin. C. de nouat. materia exornata remiſſiuè.
- Nouatio hodie inducitur, quando pactum poſterius ſe non compatitur cum primo, ibid. n. 58.
- Aut quando fit pactum ex interuallo diuerſum à primo. ibid. n. 59.
- Nouatio non perimit obligationem primam, ſed eam transfundit, ibid. n. 60.

- O

- OBligatio limitata ad certum vſque tempus, vltra illud non porrigitur. cap. 45. num. 31.
- Obligatio principalis, quando in aliqua ſui parte mutatur, vel alteratur, per poſteriorem mutationem perempta intelligitur; vt nec fideiuſſor, qui ipſi principali obligationi acceſſit, teneatur, cap. 59. num. 52.
- Obligationes omnes, tam actiuò, quam paſſiuè in hæredes, & contra hæredes tranſeunt, cap. 60. num. 45.
- Etiam obligationes facti, ibid. n. 46.
- Et cum eadem qualitate actiua, vel paſſiua, quæ erat apud defunctum, ibid. n. 47.
- Obſcurum aliquid ex quibus reddatur, remiſſiuè: ca 4. num. 24.
- Obſcuritas reprobatur in omni diſpoſitione: quod exornatur nonnullis, remiſſiuè ibidem, numero 25.
- Obſcuritas quando nihil operetur, aut verba obſcura habeantur pro non appoſitis, remiſſiuè, ibidem, n. 26.
- Obſcuritas ex quibus declaretur, remiſſiuè: ibidem, num. 27.
- Obſeruationem diuturnam operari quamplurima, ac maximè præſumptionem actus ritè, & vtiliter geſti; vt ab ea recedendum non ſit.
- Et declarare, ac tollere omnem dubitationem.
- Quod exornatur, & illuſtratur remiſſiuè; cap. 56.
- Odioſi caſus qui dicantur, cap. 41. n. 97.
- Odioſa, an fauorabilis ſit diſpoſitio, vt dignoſcatur, conſiderari debet cauſa, propter quam principaliter eſt inducta: nam ſi cauſa eſt fauorabilis, erit & diſpoſitio eiuſdem naturæ.
- Si verò odioſa, pariter & diſpoſitio cenſebitur odioſa.
- Et ſic principalis intentio, ac ſcopus diſponentis detegit, an diſpoſitio ſit fauorabilis, vel odioſa, cap. 41. num. 100.
- Et de aliis in eodem propoſito, ex num. 101. vſque ad numerum 106.
- Oldradi conſilium 21. limitari, vbi verba impropriando, poteſt conditio augmentatiuè accipi, cap. 38. num. 14.
- Omiſſum à teſtatore quando, & quomodo præſumatur conſultò omiſſum; vel habendum ſit pro expreſſo: vide cap. 15. per totum, & ſupra littera, C. verbo, caſus omiſſus.
- Omiſſum in teſtamentis ſuppleri debet, ſi per teſtes ſufficientes probetur; quia præſumitur omiſſum per errorem, & obliuionem: capite 19. numero 2.
- Ad probandum omiſſum aliquid fuiſſe in teſtamento, errore, aut obliuione tabellionis, ſiue ad probandam voluntatem omiſſam, qui requirantur teſtes neceſſario, ibid, num. 12.
- Vbi in effectu concluditur per totum num. tot teſtes requiri, quot ſunt neceſſarij, ſi omiſſum expreſſe diſponeretur, vel ſi expreſſa probatio fieret directæ diſpoſitionis, ibid.
- Oratio imperfecta ex præſumpta defuncti voluntate perficiutur, cap. 15. n. 30.
- Oratio aliquando ſingularis, aliquando particularis, aliquando generalis, aliquando vniuerſalis, & aliquando indefinita, prout hic obſeruatur, & num. ſeq. cap. 44. num. 1.
- Ex ordine contextúque verborum diſpoſitionis, aut ſcripturæ, coniecturam, & argumentum frequens admodum, & vſitatum eſſe, & iuridicè deduci cap. 51. num. 1.
- Idque non modo in teſtamentis, vltimis voluntatibus, ſed in aliis etiam diſpoſitionibus quibuſcunque: ibid. & vide infra, num. 6.
- Ex ordine verborum regulam dari in dubiis, ibidem, num. 2.
- Ordinis verborum, ſiue ſcripturæ ſeruandi, vel non ſeruandi materiam brocardicam eſſe: nec ſemper argumentum, & coniecturam ab ordine procedere in iure, ibid. numer. 3. & inferius, numero 14.
- Ordinis verborum regula eſt limitata, & ſublimata: vt plurimùm tamen non eſt contemnendæ conſiderationis; quinimo maximè conſiderabilis, prout oſtenditur, numer. ſequent. ibidem, num. 4.
- Ordinis verborum, ſiue litteræ, aut ſcripturæ, argumenti coniecturalis, & præſumpti materiam, & effectum: & quando argumentum ipſum ab ordine procedat, vel non; vide latè, & ſingulariter, c. 51. per totum.

- P

- PActa matrimonialia inter coniuges, & maximè illud, vt primogenitus certis in bonis ſuccedat; an ſeruari debeant? remiſſiuè, cap. 37. num. 35.
- Et an conuentio reſpectu matrimonij celebrata, reuocari non poſſit, ibid.
- Pactum de non reuocando donationem cauſa mortis, poſitum in clauſulis executiuis, etiam ſi iuratum ſit, non impedit reuocationem, cap. 48. num. 6.
- Pactum de non contraueniendo non alterat naturam contractus, ibid. n. 7.
- Aut ſi ſpecialis hypotheca eius rei, quæ prohibetur alienari, pacto de non alienando iungatur, ibidem, n. 22.
- Vel etiam generalis, ex ſententia quorumdam. Contra verò ex ſententia multorum, qui ſpecialem requirunt, ibid. num. 23.
- Pater inter viuos, & reuocabiliter ſi filium meliorauerit, & ipſum grauauerit alteri reſtituere, non poteſt eo inuito meliorationem, ſiue conuentionem reuocare, cap. 5. n. 22.
- Pater ſi acquirit feudum, vel emphyteuſim pro ſe, & filiis; emphyteuſis, vel feudum illud ordine ſucceſſiuo, ita filiis, ſicut ipſi patri acquiſitum dicitur; vt non poſſit ab eo alienari, vel vni ex filiis totum prælegati in pręiudicium filiorum; ſed omnibus debeat eſſe commune, & æquale: de quo tamen, & an poſſit pater vni filiorum totum relinquere, & de contrariis ſententiis in propoſitio; vide omnino, cap. 5. vbi. latè.
- Pater vtrum poſſit filio ſpurio grauamen reſtituendi poſt mortem apponere in Quinto ad alimenta relicto, remiſſiuè, cap. 22. num. 66.
- Patruus vtrum alere debeat filium fratris, qui pauper ſit, & quibus in caſibus, cap. 61. n. 53.
- Paria ſunt, quod fiat aliquid tempore prohibito vel fiat tempore licito, & conferatur in tempus prohibitum, vel è contra, cap. 49. numer. 24. & num. ſeq.
- Pater filiam nuptam cogitur alere in domo mariti, cap. 60. num. 24.
- Paraphernalia bona mulieris, quæ dicantur; & de materia, & fructibus, adminiſtrationéque horum bonorum; & de differentiis dotalium cum paraphernalibus, tam de iure communi, quàm de ure huius regni; & an pro paraphernalibus detur tacita hypotheca cum prælatione; vide omnino, cap. 40, vbi latè.
- Pelaez à Mieres in comprobationem eorum, quæ adnotata fuere, num. præced. obſeruatio quædam expenditur, cap. 9. n. 25.
- Pelaez à Mieres in propoſito, conſilij Bertrandi 148. num. 16. lib. 1. obſeruatio quædam profertur; & contraria pars defenditur, infrà, num. 82. cap. 25. n. 32. & vide num. 63.
- Perſuaſionis iteratæ & moleſtæ, atque ſolicitæ ſuggeſtionis teſtatori adhibitæ materiam, ſingulariter explicaſſe Petrum Surdem, in conſilio 373. lib. 3. & vide infra, ex. num. 20. & 107. cap. num. 18.
- Et de materia perſuaſionis iteratæ, & moleſtæ, teſtatori adhibitæ, vide latè dicto cap. 22. numer. 22. & multis ſeq.
- Periculum nominis debitoris dati in ſolutum, ſpectat ad creditorem, qui acceptauit, cap. 59. numero. 32
- Petri Surdi deciſione 324. num. 8. &9. obſeruatio, Authoris placito conueniens, nouiter expenditur: & deciſ. 322. ex num. 47. cum ſeq. cap. 5. numero 44.
- Petri Surdi, in conſilio 373. lib. 3. reſolutiones quædam commemorantur, cap. 22. num. 117.
- Petri Surdi, in conſilio 213. num. 20. lib. 3. rationi, ſiue pro legitimato contra ſubſtitutum argumentationi, nouè & vere reſpondetur, capite 31. numer. 84.
- Petri Surdi deciſo 226. nominandi facultas quanto tempore duret; explicatur, atque exornatur, cap. 36. num. 17.
- Petri Surdi decifione. 385. reſolutio, & ſententia explicatur, cap. 42. num. 60.
- Petri de Peralta ſubtilis & noua conſideratio adducitur.
- Quæ approbatur, & aliquantulum exornatur per Authorem, cap. 21. num. 114.
- In diſpoſitione ad pias cauſas, magis teſtatoris voluntas, quam iuris ſolemnitas ſpectatur.
- Et ſic quomodocunque de ea conſtet, conſeruari debet, cap. 22. num. 72.
- Piæ cauſæ priuilegia minime concedi, niſi quando legatum primariò & principaliter relinquitur ad pias cauſas; non quando ſecundariò, deficiente prima & principali diſpoſitione: ibidem, num. 9.
- Pia cauſa ſit, nec ne, vt dignoſcatur, debet attendi principalis diſpoſitio, ibidem, num. 10.
- Improbus dicitur, qui nititur infringere pia defunctorum iudicia. ibid. num. 73.
- Pupillaris ſubſtitutio tacita, quod matrem excludat ex coniectura voluntatis teſtatoris, duobus teſtibus probari poteſt. cap. 20. num. 28.
- Pupillus non poteſt ſine decreto tradere poſſeſſionem rei propriæ, quæ fuit relicta à teſtatore. cap. 61. num. 44.
- Præcedentium quadruplex eſt virtus, ſcilicet declarandi, ſupplendi, ampliandi & reſtringendi, cap. 50. num. 8.
- Media ex præcedentibus & ſubſequentibus colliguntur. ibid. num. 9.
- Præcedentia magis declarant mentem in ſubſequentibus quam écontra. ibidem, num. 12.
- Et ſic coniectura ducta ex præcedentibus verbis, præfertur ei, quæ ſumitur à ſubſequentibus, ibidem num. 13.
- Quoniam præcedentia facilius influunt in ſubſequentia, quàm ècontra, ibidem, num. 14.
- Clauſula præcedens potentior, & fortior eſt, vt ſequentis determinet, quàm ècontra, ibid. num. 15.
- Sequentia in dubio magis referuntur ad præcedentia, quam, ècontra. eod. cap. 50. num. 16.
- Preces importunæ habent inſtar, imo effectum, & vim iuſti metus, qui caderet in virum conſtantem; ſicque actum factum prætextu earum reddunt meticuloſum, & generaliter reſciſſioni ex edicto, Quod metus cauſa, ſuppoſitum, cap. 22. numero 29.
- Per importunitatem obtenta non debere valere, & dici fieri inuito dante, ex authoritate, & reſolutione quamplurimorum Authorum probari, qui variis in cauſis, & negotiis ſic reſponderunt. ibidem. num. 30.
- In præfationibus verba, aut in prœmiis, diſpoſitionis appoſita, declarant mentem, & intentionem, atque voluntatem diſponentis, capite 47. numero. 1.
- De vi, effectu, atque virtute præfationis ad interpretandam diſpoſitionem; de omnibus ad articulum attinentibus: In præfatione etiam dicta, quando in ipſo actu, & diſpoſitione repetita præſumantur; vide latè, capite 47. per totum.
- Præteritionis atque exhæredationis liberorum materiam, & vtriuſque coniecturas & præſumptiones, abſolutè explicaſſe Authores quamplures, qui recenſentur hoc loco, cap. 1. num. 4.
- Pretij conſignatio ad retractum, vtrum in pecunia argentea fieri poſſit, ſi pretium venditionis fuit in moneta aurea conuentum, cap. 10. num. 43.
- Præſcriptionis rerum dotalium conſtante matrimonio, materiam: item & iurium hypothecæ in bonis mariti, vxori competentium; vide latè, capite 29. in additio.
- Præſumere verbum habere plure ſignificationes, de quibus remiſſiuè, cap. 22. num. 30.
- Præſumptio alia eſt iuris tantum, alia hominis & alia iuris & de iure, & multis modis definitur, cap. 2. num. 31. ſequent.
- Præſumptionem ſemper verſari circa rem dubiam, quæ ſcilicet eſſe, vel non eſſe poteſt, dicto capite. 2. num. 38.
- Præſumptio verſatur circa id quod eſt geſtum, ſed ignoratur qualiter geſtum, ibidem. num. 39.
- Præſumptio, coniectura, & interpretatio qualiter differant; dicto cap. 2. ex num. 40. cum ſeq.
- Principiorum cognitionem, & doctrinam debere ſemper præcedere, capite, 2. num. 2.
- Probare quid debet, talem ſe eſſe, qualem aſſerit & aliàs obtinere non poſſit, capite, 31. num. 20.
- In procuratoris, vel commiſſarij liberam voluntatem quoties aliquid relinquitur, dolus ſolum excipitur, cap. 36. num. 64.
- Profectitium illud eſſe dicitur, quod ex bonis patris acquiritur, cap. 5. num. 26.
- Profectitium reputatur eſſe filiis conceſſum patris contemplatione, licèt pater de ſuo nihil refuderit, ibidem, num. 27.
- Profectitium reputatur relicutum filiis, aut deſcendentibus naſcituris, & patris contempliatione conceſſum, cum affectio, nec dilectio non cadat in nondum natos, & ſic incognitos, ibidem numero. 31.
- Profectitia in totum acquiruntur patri, ibidem numero 32.
- Prohibitum ad tempus, cenſeri permiſſum poſt tempus; non prouenire ex vi argumenti à contrario ſenſu, ſed ex vi limitati ſermonis, capite 45. numero 27.
- Prohibitio alienationis, limitatè facta hæredibus inſtitutis pro certo tempore, ceſſat elapſo illo tempore, ibidem, num. 28.
- Promiſſionem de ſoluendo ſingulis menſibus à conductore factam ſub pœna caducitatis, intelligi; rebus ſic ſe habentibus: & ideo ſuperioris mandatum excuſare à pœna caducitatis, capite 59. numero. 39.

- Q

- QValitas legitimitatis, ſeu de legitimo matrimonio, quando per teſtatorem fuit deſiderata tempore natiuitatis, & ad illud relata, eo tempore adeſſe debet; nec ſufficit, quod ex poſt facto interueniat per ſubſequens matrimonium, cap. 31. num. 36.
- Qualitas adiecta verbo, intelligitur ſecundum tempus verbi, ibid. n. 42.
- Circa quam regulam Sfortia Oddo deceptus, & poſt eum Beccius, vt hic adnotatur, ibid. num. 43. & ſequent.
- Quia matrimonium, quod eſt cauſa legitimitatis, debet præcedere, & tamen ſubſequitur, & ſic effectus præcedit ſuam cauſam.
- Quod non poteſt fieri per naturam, neque per fictionem.
- Quia teſtator vt hanc fictionem excluderet, addidit, ex legitimo matrimonio procreatos, cap. 31. numero 44.
- Qualitas appoſita in aliqua inſtitutione, & repetita in ſubſtitutione, quando dicatur appoſita demonſtratiuè, & quando diſpoſitiuè, c. 54. num. 13.
- Qualitas, & ſtatus rerum vbi mutatur, extinguitur omnis effectus prioris ſtatus; & res ipſæ ſecundum præſentem ſtatum diiudicantur, & regulantur. cap. 59. n. 5.
- Qualitas rerum mutatur, & ſequitur conditionem perſonarum, quibus res ipſæ acquiruntur, ibid. num. 6.
- Qualitas nominis determinans verbum, à quo diſpoſitio ſumit effectum, reſtringit & limitat diſpoſitionem. cap. 60. num. 35.

- R

- RAtionum plurium vna ceſſante, ſi altera remaneat, an diſpoſitio ſuſtineatur. cap. 60. in addit. n. 42. & n. 47. vſque ad num. 56.
- Ratificatio actum alias nullum ab initio conualidare non poteſt, cap. 53. n. 11.
- In ratificatione, vel confirmatione actus nulliter facti, debent interuenire omnes ſolemnitates, quæ in ipſius confectione neceſſariæ erant, ibid. n. 12.
- Ratificatio, etiam ex interuallo ſubſequens, conualidat contractus etiam nullos, & doloſos, & tolllit effectus nullitatis. ibid. num. 47.
- Ratificari contractus nullus omninò, aut qui aliquo modo valere poteſt, quemadmodum intelligatur, ibid. num. 48.
- Clauſula, rebus ſic ſe habentibus, & in eodem ſtatu permanentibus, & aliquo de nouo non ſuperueniente, ex præſumpta diſponentis mente, in omni actu, materia, & diſpoſitione, ſubintelligitur, cap 59. n. 20. & de materia, vide latè ex num. 11. cum ſeq.
- Rerum, & perſonatum ſtatu mutato, iuris etiam diſpoſitionem mutari; vide latè, dicto cap. 59. ex num. 2. cum ſeq.
- Propter nouam cauſam ſuperuenientem, & mutato rerum, vel perſonarum ſtatu, debitor cogitur cauere, etiam ante diem, vel conditionis exiſtentiam.
- Vbi lex, in omnibus. 41. ff. de iudiciis, exornatur nonnullis? n. 24. dicto cap. 59.
- Fideiuſſor datus, ſi efficiatur non ſoluendo, an debitor cogatur alium dare, eodem cap. 59. n. 25.
- Atque ita, cauſa contingens in perſona fideiuſſoris, nocere debeat debitori, ibid. n. 26.
- Commutatio voluntatis teſtatoris fieri poteſt ex mutatione ſtatus rerum, & qualiter, & per quem facienda, dicto cap. 59. n. 58.
- Vbi de materia Clement. quia contingit, de religioſis domibus, & Trident, Seſ. 22. cap. 6.
- Promiſſionem de ſoluendo ſingulis menſibus à conductore factam ſub pœna caducitatis, intelligi; rebus ſic ſe habentibus: & ideo Superioris mandatum excuſare à pœna caducitatis, eodem capite 59. num. 39.
- In fideiuſſione ſubintelligitur clauſula, rebus ſic ſtantibus, ibid. num. 43.
- Reditus conſtitutio, non eſt alienatio rei, ſuper qua conſtituitur, ſed potius pignoratio, ſeu obligatio ipſius rei, ſuper qua conſtituitur, capite 61. num. 19.
- Reditus annui, ſiue cenſus conſtitutio, an de iure ſubſiſtat, ſi abſque decreto Iudicis, cum authoritate tamen tutoris, aut curatoris fiat, & in vtilitatem, & commodum minoris ceſſerit, ibidem, num. 28. & num. ſequent.
- Communis opinio de reditu annuo à minore ſine decreto non conſtituendo; iuſtis de cauſis temperanda, ibid. n. 46.
- Referens ſi aliter loquatur, quàm relatum, reſpicimus ad relatum. c. 43. n. 27.
- Ex alterius diſpoſitionis relatione, ſumi, atque deduci mentis, ſiue voluntatis teſtatoris referentis interpretationem, atque coniecturam.
- Sic referens, capere vim & interpretationem ex relato.
- Et ſecundum illud ampliari, vel reſtringi, vel temperari, cap. 43. n. 1.
- Relata mens, ſiue voluntas teſtatoris dicitur, quando de ea non conſtat per verba, ſed ſequitur mens ad aliud diſpoſitum expreſſum, & habetur pro expreſſa & certa ſuper relatis, ibidem num. 2.
- Per relationem ad aliud, vel per ſe quid ex primi, aut certum eſſe, à pari procedere, & inde relatum intelligitur eſſe in referente cum omnibus qualitatibus ſuis; & quando contra; & quid ſi relatum non apparet; & de materia, vide latè, cap. 43. per totum.
- Relatiuum qui, vel quæ, adiectum diſpoſitioni ſine copula, diſpoſitionem reſtringit, & limitat generalitatem verborum; cap. 54. n. 30.
- Reſoluitur etiam in conditionem, quando refertur ad tertiam perſonam, etiam per verba præſentis temporis, ibid. num. 31.
- Relegatus ad certum tempus, eo finito poteſt redire abſque licentia Superioris, cap. 45. n. 30.
- Verbum remanente, intelligitur, ideſt, quod reliquum fuerit. cap. 16. num. 21.
- Et ita verificari poteſt etiam in minima quantitate; ſicut verificantur dictiones aliquid vel quidquam ibidem, num. 22.
- Reliqui vel reſidui appellatione, etiam nihil continetur, ibid. num. 23.
- Aliquando vero reſidui, vel reliqui commemoratio totum admittit, ibidem, num. 24.
- Ac in effectu ex ſubiecta materia, de qua agitur, ex veriſimili, & præſumpta diſponentis intentione, vel certa aliqua iuris diſpoſitione, atque ex aliis circunſtanitiis, res æſtimanda erit, vt vel totam, vel nullam, vel partem aliquam comprehendat, ibid. num. 25.
- Renunciatio, ſiue quietatio generalis intelligitur in dubio contra eum, cui fit, & pro eo, qui renuntiauit, ſiue quietauit, cap. 42. n. 29.
- Renunciatio extenditur etiam vltra expreſſa, vbi ratio recti ſermonis reſtrictionem non admittit; ibid. num. 55.
- Renunciatio limitata, limitatum producit effectum, cap. 45. n. 19.
- Renunciare diſpoſitioni conceſſæ ad tempus videtur, qui permittit labi tempus, ibid. numero 42.
- Renunciatio geminata, facta à filia minore 25. annorum, non reſcinditur prætextu enormiſſimæ læſionis, ex ſententia Decij, & aliorum, capite 52. num. 26
- Repræſenationis circa ſucceſſionem maioratuum materia, cap. 56. ex num. 82. cum ſequent.
- Reſcripti conditio ante omnia debet verificari; alioquin reſcriptum ſuum non ſortitur effectum, cap. 57. num. 10.
- Reſcriptum conditionale nunquam tribuit iuriſdictionem, niſi conſtet, conditionem purificatam eſſe, ibid. num. 11.
- Reſcripti conditio adeò ſubſtantialis eſt, quòd verè, propriè, in forma ſpecifica, & ad vnguem implenda eſt; alioquin reſcripti effectus reſoluitur. ibidem num. 12.
- Reſcriptum ad aliud non trahitur, niſi ad id, in quo verè & propriè verba illius verificari poſſunt, ibidem num. 13.
- Res cum ſuo onere, & cauſa ad quemcunque poſſeſſorem tranſit, cap. 61. num. 47.
- Reſeruatio conſeruat reſeruanti ius quod habebat, cap. 16. num. 27.
- Et eſt quædam exceptio, quæ modificat actum, ibid. numero 28.
- Et ſemper regulatur à iure, & ſecundum illud interpretari debet, ibidem, num. 29.
- Et operatur effectum conſeruatiuum actus, perinde ac ſi eodem tempore factus fuiſſet, dato quod poſtmodùm fiat, ibid. num. 30.
- Reſtituere obligatus bona malè adquiſita, ſi non inueniantur perſonæ, quibus erat facienda reſtitutio, poteſt illa bona pro dote filiarum relinquere. cap. 22. num. 85.
- Retentio facilius conceditur, quàm petitio, aut repetitio. cap. 42. num. 13.
- Retinere multis in caſibus poteſt quis, quod ſi non poſſideret, non poſſet conſequi agendo ibidem numero 114.
- Ideo excluſa petitione, non excluditur, nec excluſa cenſetur retentio. ibidem, num. 115.
- Retentionis ius actione fauorabilius reputatur, ibidem. 116.
- Et competit aduerſus executionem ſententiæ, ibid. numero 117.
- Pro reo magis, quam pro actore, & è contra, quando præſumi, aut interpretatio fieri debeat: & de l. fauorabiliores. ff. de regul. iuris, remiſſiuè, cap. 23. num. 28.
- Reuertendi, redeundi, & reddendi verbum, qui ſignificet, cap. 56. num. 15.
- Qui reuocat in parte, reliqua omnia confirmare cenſetur, cap. 22. num. 165.
- Rogitus teſtium in teſtamento, vſque adeò eſt de eius ſubſtantia, vt aliàs teſtamentum ſit nullum, cap. 20. num. 15. & vide infra. num. 22. in fine.
- Rogitus teſtium per duos tantum teſtes, etiam non teſtamentarios probari poteſt, ibid. num. 16.
- Romæ appellatione veniunt etiam ea, quæ extra vrbem, prope tamen mænia ſunt illius, ex conſuetudine loquendi. cap. 61. num. 13.

- S

- SChifor. de Geriſilis opinio contra communem confutata, & communis ipſa defenſa, cap. 61. numer. 80.
- Quod ſcriptura teſtamentaria, vel alterius cuiuſlibet diſpoſitionis, non dicit, nec cantat, neque nos dicere debemus; pronuntiatum commune Interpretum fuiſſe in hac materia, cap. 14. num. 4.
- Scriptura teſtamenti ſeruanda eſt, ibid. num. 23.
- Scriptura beneficio vti non debet is, qui in ea nominatus non eſt. ibidem, num. 24.
- Scriptum, ſine voce prolatum, videri quoque illud, quod ex ſcriptis colligi poteſt, quamuis verbis expreſſis non ſit annotatum, cap. 17. num. 26.
- Scriptura defuncti dicitur continere in ſe iuramentum, vel eius vigorem, cap. 50. num. 31.
- Scripturam ſuppleri per viuam vocem, cap. 19. n. 5.
- Scripturæ errorem poſſe probari teſtibus, ibidem numero 6.
- Sententia, ſiue condemnatio non cadit ſuper non petitis, vel deductis, capite 10. num. 51.
- Sententia lata contra principalem, exequi poteſt contra fideiuſſorem, etiam non citatum abſque nouo proceſſu, & libello, quando ſumus in fideiuſſore iudicij; ſecus verò in fideiuſſore contractus. cap. 14. num. 29. & ſequent.
- Idque procedit, etiam ſi lata ſit ſententia contra principalem abſentem, & non citatum. ibidem numero 30.
- Sub ſimplicibus, an contineatur caſus mixtus, vide cap. 15. ex n. 35. vſque ad 50. & ſupra, littera. C. verbo, Caſus duo ſimplices.
- Sobrinus qui in primogenium auitum ſucceſſit, an ſit cogendus patruum alere, cap. 61. n. 53. & ſeq.
- Vbi etiam, an ex proprij bonis, etiam quòd primogenium maiorum non poſſideat, id facere teneatur.
- E conuerſo quoque, vtrum eiſdem in caſibus patruus alere debeat filium fratris, qui pauper ſit: quod vtrumque latè explanantur, ibid. num. 54.
- Socini ſenioris ſententia, & reſolutio in conſilio 249. col. penul. lib. 2. confutatur, cap. 62. num. 74.
- Socius aliquid debens ſocietati, & volens compenſare, quod ſibi ab alio ex ſociis debetur, an audiri debeat.
- Damnum etiam, quod imputatur ſocio malè adminiſtranti, an computetur cum commodo, quod ipſe ſocietati acquiſiuit. cap. 40. num. 77.
- Creditor de decem ex cauſa ſocietatis, an poſſit compelli illa compenſare cum aliis decem, quæ ex alia ſtatione ſuo debitori ſoluere tenetur, ibidem numero 79.
- Teſtes in teſtamento deſcriptos, & adhibitos, præſumi fuiſſe rogatos, quia eſt ſolemnitas, quæ tunc temporis potuit interuenire, capite 20. numero 21.
- Solemnitas fauore alicuius perſonæ, quando in aliquo actu requiritur, valet actus abſque ea ſolemnitate, ſi reperiatur vtilis tali perſonæ, cap. 61. numero 22.
- Solutione eius, quod debetur, tollitur omnis obligatio. cap. 59. num. 44.
- Debitor ab alio, quam à creditore exactus, & ſoluens alij quàm ſuo creditori de mandato iudicis, an excuſetur. ibidem, num. 40.
- Vbi permulti iuris Interpretes aggregantur, qui articulum hunc ex profeſſo explanant.
- Et Senatus Hiſpalenſis deciſio commemoratur, ibid.
- In ſolutum quando aliquid datur, pro aliquo debito, per inde eſt ac ſi res ipſa debita ſolueretur, ibidem num. 45.
- Iu ſolutum datio reputatur nouus contractus, & venditionis, & per eam transfertur dominium. ibidem num. 49.
- Datio in ſolutum tenet incommutabiliter, etiam inuito creditore, nec in ea habet locum pœnitentia; ibidem, num. 50.
- Debitor dando rem in ſolutum, liberat fideiuſſorem, qui non conuenitur, poſtea re euicta, ibid. numero 54.
- Soluens partem debiti, non cogitur alteram partem ſoluere, capite 60. numero 61.
- Statuta ſunt propriè, & ſtrictè intelligenda, capite 31. num. 86.
- Stipulatio, quæ eſt ſtricti iuris, & non ita fauorabilis, ſicut teſtamentum, vnius teſtis dicto declarari poteſt, cap. 19. n. 50.
- Stricti iuris omnia regulariter eſſe, niſi expreſſè reperiatur contrarium; & conſequenter ſtricto potius, quàm lato ſignificatu eſſe intelligenda, cap. 41. n. 93.
- Stricti iuris dicuntur termini quamplures, qui ſtrictam habent materiam, atque interpretationem ſtrictam admittunt, quæ referuntur, atque commemorantur, capite 41. num. 94. & 95. vbi vide.
- Subrogatus ſapit naturam eius, in cuius locum ſubrogatur. cap. 36. n. 51.
- Cum cenſeatur vnus, & idem, ibid. n. 52.
- Et ſubrogatio fiat cum omnibus qualitatibus natura, poteſtate, & immunitate, ibid. num. 53.
- Et hoc procedit tam reſpectu rei, quàm perſonæ ibid. num. 54.
- Subrogatus vtitur illis priuilegiis, quibus vti poteratis, in cuius locum ſubrogatur, ibid. num. 55.
- Subſtitutionum omnium materiam & coniecturas, atque iuridicam circa vnanquamque ſubſtitutionem, interpretationem; enucleaſſe infinitos fere iuris vtriuſque Interpretes, qui commemorantur, cap. 1. n. 5.
- Subſtitutio omiſſa à notario, poteſt probari teſtibus, c. 6. n. 18. & infra n. 24.
- Subſtitutio probatur quinque teſtibus, ibidem, numero 20.
- Subſtitutionem qui allegat, quæ in teſtamento non legitur; nec verbis exprimitur, tenetur eam probare, ibid. n. 21.
- Subſtitutionum plures gradus ſub vnico verbo contineri, nouum eſt, cap. 9. n. 55.
- Subſtitutio, ſiue diſpoſitio de te non loquitur, ſiue hoc in caſu non loquitur, nec diſponit, & qui ex ea nititur, & contendit, includere aliquem caſum, debet id concludenter oſtendere, habet enim intentionem ſuam fundatam, qui obiicit diſpoſitionem non loqui eo caſu, cap. 14. n. 6.
- Vulgatiſſimum etiam, & mille in locis repetitum Doctorum axioma fuiſſe, vt ibidem videbitur, & declaratur infra, n. 22. cum ſequent. vſque ad numerum 28. vbi vide.
- Subſtitutio directa, an, & quando ſolis coniecturis & præſumptionibus dicatur inducta, vide cap. 15. num. 66. & 69. & de perſona ad perſonam. num. 81.
- Subſtitutio vulgaris directa in caſu voluntatis facta, an extendatur ad caſum impotentiæ, & è conuerſo; vide, dicto cap. 15. ex num. 70. vſque ad numerum 81.
- Subſtitutionem à notario omiſſam in inſtrumento, poſſe probari teſtibus. c. 19. n. 4.
- Subſtitutionis omiſſionem probari etiam per impropriam probationem, quæ fit per coniecturas, ibid. n. 8.
- Subſtitutionem errore omiſſam fuiſſe, non poſſe per notarium ipſum probari. ibid. n. 9.
- Subſtitutio, quæ prætenditur omiſſa in teſtamento, probanda eſt per ſeptem teſtes. c. 25. n. 26.
- Subſtitutiones fauorabiles dicuntur, & ob id in eis latiſſimam oportet fieri interpretationem, c. 32. num. 5.
- Subſtitutio aut vocatio dubia, quod regulariter interpretari debeat contra eum qui ea innititur, generalis illa Interpretum noſtrorum doctrina, quemadmodum temperari, atque explicari debeat. cap. 34. n. 6.
- Subſtitutiones ſequentes cenſentur factæ attento themate, & forma ſubſtitutionis antecedentis, c. 50. n. 11.
- Vna pars ſubſtitutionis declaratur, & ſuppletur per aliam, ibidem, n. 18.
- Et ſi imperfecta, ſeu diminuta in aliquo; perficitur, ampliatur, & ſuppletur per alias partes, in quibus teſtator magis clare & ſpecifice loquutus eſt, ibid. num. 19.
- Subſtitutionis pars vna alteram declarat, etiam in dubio, etſi non conſtet adeſſe eandem rationem, quando ratio diuerſitatis reddi non poteſt, ibid. num. 24.
- Vel vbi hoc ſuadent aliquæ coniecturæ; ſecus verò ſi in contrarium coniecturæ. aut præſumptiones exiſtant, ibid. n. 25.
- Subſcriptio ſuppoſita ad inſtitutionem verbis expreſſis, vel in ſcriptura de mandato teſtatoris facta, valet, ſi fiat alio trahente manu teſtatoris, vt latis hic adnotatur; & Petri Peraltæ reſolutio approbatur, c. 27. n. 53.
- Superfluum non dicitur, quod ad tollendam dubitationem exprimitur, c. 17. num. 58.
- Vel ad maiorem declarationem, ibidem, num. 59.
- Vel quod magis diſtinctè exprimit illud, quod abſque aliqua diſtinctione ſubintelligebatur, ibid. num. 60.
- Superfluitatis vitium vitandum, & verba diſpoſitionis aliquid operari debere, vide latè c. 38. & littera. V. verbo, Verba.
- Succeſſionis ab inteſtato circa deſcendentes, & aſcendentes, & omnes in vniuerſum; materiam & coniecturas, qui tractauerint ex profeſſo magis, ſiue vtilius, & latius explanauerint. capite 1. num. 2.
- Succeſſionis teſtamentariæ, & inſtitutionis hæredum in vniuerſum materiam, & coniecturas, tractaſſe dilucide Authores hic commemoratos, ibid. num. 3.
- Succeſſor beneficij recipiendo penſionem vnius anni, non cenſetur ratificare locationem annorum ſequentium, cap. 60. num. 63.

- T

- TAcitum quod includitur ex natura expreſſi, & expreſſum in puncto iuris non differunt, cap. 17. num. 30.
- Tacitum non eſſe vere expreſſum, ſed haberi pro expreſſo, ibid. num. 36.
- Tacitum vtrùm habeatur pro expreſſo, & idem operetur, & de diſceptatione taciti & expreſſi, vide dicto cap. 17. ex numero 36. vſque ad numerum. 43.
- Temporis limitatio à teſtatore adiecta, aliud quodcunque tempus vlterius excludit, cap. 25. n. 11. & vide, num. 13. & 14.
- Temporis limitati lapſus continet diſpoſitionem contrariam, & excludit quem à beneficio conceſſo ad tempus.
- Quoniam ad tempus conceſſum, cenſetur poſt tempus prohibitum; & tempus non obſeruans, non obſeruat formam; imo renunciat. ibidem, num. 14.
- Tempore tranſacto, intra quod conditioni quis parere debet, poſt tempus non admittitur, etiam libertatis fauore, eod. cap. 25. num. 15.
- Tempus à iure, vel ab homine ſtatutum contra legitimè impeditum, & maximè eum, qui impedimentum non potuit remouere, non currit, ibid. num. 43.
- De perſona tempus validum eſſe argumentum in iure, maximè eadem exiſtente ratione, ibid. num. 55.
- Ex temporis diuturnitate præſumi omnia legitimè & vtiliter geſta, & poſſeſſionem, quam quis habet, iuſtificari.
- Quod latiùs exornatur, remiſſiuè, capite 35. numero 57.
- Tempus à teſtatore præfixum commiſſario, vel executori, ſeruandum eſt omnino, & poſt illud ceſſat poteſtas, cap. 36. num. 12.
- Conceſſum, aut permiſſum ad tempus, poſt tempus cenſetur prohibitum; quod exornatur remiſſiuè, cap. 45. num. 26.
- Prohibitum ad tempus, cenſeri permiſſum poſt tempus, non prouenire ex vi argumenti à contrario ſenſu, ſeu ex vi limitati ſermonis, ibidem, numero 27.
- Tempus limitatum: prout diſpoſitio temporalis concepta loquitur, natura ipſius temporis limitati elapſi inducit, & operatur vel prohibitionem, vel negationem, vel permiſſionem, ibidem, numero 32.
- Tempus adiectum & limitatum, dicitur eſſe de forma; ideo ſpecificè, & ad litteram eſt implendum, ibidem, num. 38.
- Tempus limitatum continet contrariam diſpoſitionem poſt tempus, eodem cap. 45. num. 40.
- Tempus diſpoſitionis qui non ſeruat, dicitur non ſeruare ipſam diſpoſitionem, ibidem, numero 41.
- Tempus determinato modo prolatum, alterius temporis non recipit functionem. ibidem, numero 44.
- Diſpoſitio omnis in dubio videtur tacitè collata, in tempus, & caſum, quo erit vtilis & neceſſaria, cap. 49. num. 16.
- Tempus præſentis temporis, vel præteriti imperfecti trahitur ad futurum, cum in præſenti verificari non poteſt, ibid. num. 17.
- Verba præſentis temporis collectiua, quomodo extendantur ad futurum? quod exornatur: & de verbis quoque indefinitis, ſeu generalibus agitur, ibid. num. 19.
- Tempus facti teſtamenti non attendi, cùm teſtatoris voluntas repugnare videtur.
- Sic ſane ex præſumpta teſtatoris voluntate, verba teſtamenti, etiam ſi præſentis temporis eſſe videantur, & verè ſint, ad futurum etiam tempus referri.
- Et à regula ſuperiori ex coniecturis recedi, ibidem, num. 11.
- Tenor inueſtituræ feudalis attendi, ſeruaríque debet, etiam ſi repugnet feudi naturæ, capite 6. num. 8.
- Tenor verborum emphyteuſis, vel cenſus, conſiderari multùm debet, ibid. num. 9.
- Tenor Regiæ conceſſionis, & priuilegij, attendi debet, ibid. num. 10.
- Teſtamentorum materiam, plena & abſoluta manu explanaſſe Authores quamplurimos, quorum ſpecifica mentio fit; & de coniecturis circa teſtamenta, ipſos quoque ſcripſiſſe, capite 1. numero 10.
- Teſtamenti tota ſcriptura legi, & inſpici debet, cap. 6. num. 43.
- Teſtamenti vna pars aliam declarat; & inde ſi verbum aliquod dubium ſit, aut obſcurum, eo modo intelligi debet, ſecundum quem reperitur in alia parte teſtamenti, c. 9. num. 59.
- Circa teſtamenti ſubſtantiam vbi fit probatio, requiruntur tot teſtes in probando errore, aut in voluntate inducenda probanda, quot in voluntate teſtantis probanda; & in diſpoſitione ipſa conficienda requiruntur, c. 19. n. 14.
- Circa certitudinem verò duo teſtes ſufficiunt, ibid.
- Teſtamentum quotieſcunque imperfectum eſt imperfectione (vt aiunt) ſiue ratione incompletæ, aut non conſummatæ voluntatis, videlicet quando teſtator cœpit facere teſtamentum, & morte præuentus, vel aliter perficere non potuit, aut noluit; vel quando ſe præparauit tantum ad teſtandum; tunc equidem inualidum eſt quoad omnia, cap. 21. num. 1. & vide per totum cap. vbi late de materia teſtamenti imperfecti ratione voluntatis non conſummatæ, tam de iure communi, quam de iure huius regni.
- Ad probandum, quod teſtamentum conditum fuerit, duo tantum teſtes ſufficiunt; ſed ad probandum ſic, vel ſic factum, ſeptem requiruntur.
- Et ſic parum prodeſt, probare primum, niſi probetur ſecundum, eod. cap. 20. num. 7.
- Teſtamenti ſolemnitas, quamuis in dubio non præſumatur, niſi quatenus eius prima facies oſtendit, ſiue requiſitam à lege formam habet; ibidem, num. 8.
- Tamen cum de ipſa ſolemnitate probanda dumtaxat agitur, quia non negatur, teſtamentum conditum, ſed debitam ſolemnitatem non interueniſſe, dicitur: tunc equidem duo tantum teſtes ſufficiunt, etiam non rogati, & non teſtamentarij, eod. c. 20. n. 9. & infra, num. 14.
- Teſtamenti conditi loco, tabellionem, vel vltra tres teſtes vicinos adinueniri non potuiſſe, duobus tantum teſtibus, etiam non vicinis probari poſſe, ibidem, n. 10.
- Et cui hoc caſu onus probandi incumbat, remiſſiuè, ibidem, num. 11.
- Teſtamenti amiſſio, vtrum duobus tantum teſtibus, etiam non vicinis, probari poſſit.
- Et amiſſione ipſa probata, an eiuſdem teſtamenti tenor, duobus tantum teſtibus probari poſſit, remiſſiuè, ibid. n. 12.
- Teſtamento immixtus contractus, quibus teſtibus probari debeat, ibid. n. 13.
- Teſtamentum fuiſſe lectum, ſiue publicatum, duobus tantum teſtibus, etiam non ciuibus, probari poteſt, ibid, n. 18.
- Teſtamentum valere quoad hæredis inſtitutionem, & quoad legata, ſi teſtator inſtituat illum, qui continetur in tali ſcriptura, vel in tali ſchedula; vel ſi dixerit, quod fiat, vel adimpleatur ſcriptum in ſchedula, quam reliquit penes Guardianum fratrum Minorum, dummodo legitimè conſtet, ſchedulam eſſe teſtatoris; eodem capite 20. numero 30.
- Teſtamentum in dubio, imperfectione, ſiue ratione voluntatis imperfectum an præſumatur, necne, vide latè, capite 21. ex numer. 58. cum ſeq.
- Teſtamentum nuncupatiuum de iure communi an legendum ſit coram teſtibus, & teſtatore, & quid de iure Partitarum, dicto cap. 21. ex num. 94. cum ſeq. & de iure nouo collectionis Regiæ, num. ſeq. & an dicatur imperfectum imperfectione voluntatis ſi non legatur; eodem cap. 21. ex num. 90. atque ex num. 100. & ſeq. & c. 22. ex num. 35. cum ſeq. & num. 119. cum ſeq.
- Teſtamentum valere non poteſt, niſi conditum ſit ab eo, qui ſanam mentem, & iudicium integrum retinet, cap. 22. num. 14.
- Teſtamentariam, & diſpoſitionem aliam quamcunque, in mortis articulo factam, præſumi à lege dolosè & fraudulenter fieri, ex ſententia Angeli, & aliorum.
- Contra verò ex ſententia Alexandri, quæ probatur infra, numero 105. & 106. ibidem, numero 17.
- Teſtamentum primum, ſi ſuaſionibus, vel ſuggeſtionibus alicuius mutetur; auocatur hæreditas à ſcripto hærede in ſecundo teſtamento, & applicatur ei, qui datus fuerit in primo teſtamento, præſertim interueniente dolo, & facta ſuggeſtione.
- Id que ex ſententia Angeli.
- Contra verò, & magis communiter, ex ſententia aliorum, de qua infra num. 117. & vide num. 118. eod. cap. 22. n. 34.
- Teſtamentum in dubio, libere exiſtimandum eſt fuiſſe confectum; non importunis precibus, aut iteratis, vel illicitis perſuaſionibus, eod. cap. 22. num. 115.
- Teſtamentariam, & aliam diſpoſitionem quamcunque, in mortis articulo factum, abſque fraude, & dolo fieri præſumi, ſi non extent altæ fraudis, & doli coniecturæ, & præſumptiones, ibidem, num. 105.
- Teſtamentum in dubio non præſumi vi, aut metu, ſed potius ſponte factum, cùm metus tanquam delictum non præſumatur, ibidem, numero 111.
- Et conſequenter, nec præſumendum eſt, teſtatorem metu compulſum ad diſponendum, ibidem.
- Actus quicunque ſpontaneus præſumitur regulariter, niſi coactio probetur, ibid. n. 112.
- Teſtamentum validum ſemper præſumi, niſi contrarium probetur, ibid. n. 113.
- Teſtamentum non præſumitur dolo confectum, & conſequenter, nec teſtatorem dolo inductum fuiſſe ad teſtandum, ibid. n. 114.
- Sed ab his omnibus, traditis nu. 111. & 114. contrariis coniecturis, & præſumptionibus receditur, quibus teſtatoris liberam & abſolutam voluntatem impeditam fuiſſe: aut dolum, vel vim, vel ſuggeſtionem interueniſſe, probari, & conſtare poſſit, ibid. n. 116.
- Teſtamentum ſecundum factum ad blanditias alicuius, nullo tamen interueniente dolo, reuocat primum.
- Et Petri Surdi, in conſilio 373. lib. 3. reſolutiones in propoſito commemorantur, ſicq́ue contrarium eius defenditur, quod prolatum fuit ſuprà, nu. 34. ibid. num. 117.
- Teſtamentum fuiſſe lectum, ſiue publicatum, duobus tantum teſtibus probari poſſe, ibid. numero 123.
- Teſtamentorum interpretationem, & coniecturarum, ac voluntatis quæſtionem, vt plurimùm in arbitrio, & æſtimatione iudicis eſſe, cap. 24. n. 1. & ſeq.
- Ipſum autem iudicem præ oculis habere debere nonnulla, de quibus hoc num. remiſſiuè, ibid. num. 2.
- Teſtamentum fieri poſſe ab exiſtente in articulo mortis, dummodo conſtet, ipſum eſſe ſanæ mentis, c. 27. n. 5.
- Et etiam ab eo, cui propter morbi grauitatem lingua balbutiens, & groſſa efficitur, ibid. numero 6.
- Vel cuius vox cum difficultate emittitur, vel cuius ſonus cum eadem difficultate percipitur, & intelligitur, ibid. n. 7.
- Teſtamentum nutu factum, de æquitate canonica ſuſtineri in terris Eccleſiæ.
- Et ex clauſula codicillari, ibid. n. 28.
- Teſtamentum ad alterius interrogationem factum, an valeat, necne, & de omnibus, quæ ad propoſitum attinent; vide latè, & vtiliter cap. 27. ex n. 54. vſque ad numerum 83.
- Teſtamentum à furioſo conditum, etiam ad pias cauſas, non valet, cap. 28. n. 10.
- Teſtamentum à furioſo factum, nequaquam valere, etiam ſi rectè & prudenter, ac cum bono conſilio conditum appareret.
- Quia fortuito potius, & à caſu, quam à iudicio ratiotionis, & conſenſu, liberáque voluntate prouenire videtur, ibid. n. 15. & ſeq.
- Teſtamentum à furioſo conditum, ante furorem, validum eſſe.
- Nec illum perimere iam antè rectè geſtum negotium, ibid. n. 19.
- Præſumptionem valitatis actus, ſcilicet teſtamenti, ſuperare omnes alias præſumptiones, ſiue cæteris potiorem, & efficaciorem, atque potentiorem eſſe, cap. 29. n. 1.
- In teſtamentis, & vltimis voluntatibus, coniecturam eam ſumi, atque interpretationem fieri debere, per quam teſtamenti, & diſpoſitionis conſeruationi magis proſpiciatur, ac pro illo pronuntiandum in dubio, ibid. n. 2. & ſeq. vbi latè id explicatur, & vide ex num. 8. vſque ad numerum 18. vbi quando ab præſumptione, & interpretatione pro validitate actus recedatur.
- Teſtamenta duo diuerſi tenoris ſi appareant, & dubitetur, quod eorum prius factum fuerit, neutrum ſuſtinere, eod. c. 29. num. 19.
- Teſtamentum non ſuſtineri, ſi appareat, teſtatorem pœnituiſſe prioris voluntatis, & voluiſſe decedere inteſtatum: quod declaratur, ibidem, num. 20.
- Teſtamentum, an reuocatum cenſeri debeat, ſi teſtator coram ſufficienti numero teſtium dixerit, ſe nolle valere teſtamentum antea conditum; nec cauſam expreſſerit, quia vult decedere inteſtatus.
- Et ſic an per ſolam verbalem reuocationem, quoad inſtitutionem, & cætera tollatur, cum reuocatio ipſa non ſit ſolemnis, idque tam de iure communi, quam de iure regio, dicto cap. 29. numer. 21. & 22.
- Teſtamentum, an & quando iure communi, vel iure ſpeciali, & priuilegiato confectum præſumatur; planè explicaſſe Menochium, vt hic adnotatur, c. 30. nam. 11.
- Teſtamentum ſi valere non poteſt, neque ſuſtineri ſecundum ius commune, præſumitur iure ſpeciali, & priuilegiato confectum, ibidem numero 13.
- Teſtamento primo reuocato, legata, fideicommiſſa, & omnia in eo diſpoſita reuocata cenſetur, c. 29. ad finem vltimæ deciſionis.
- Reformare, & reuocare teſtamentum an ſit idem; & reformatum an deſinat eſſe teſtamentum; vide ad finem deciſionis vltimæ, cap. 29.
- Tetamenta omnis facientia mentionem de legitimè natis, requirunt, quod quis ſit legitimè conceptus; aliàs non poteſt dici legitimè naſci, cap. 31. n. 63.
- In teſtamentis, & vltimis voluntatibus plenior adhibetur interpretatio, vt voluntates teſtamentium pleniùs interpretemur.
- Ratio habetur, numer. ſequentibus, capite 32. numero 1.
- Fauorabilior dicitur interpretatio, quæ adiuuat, quàm quæ reſtringit teſtamentum, ibidem, numero 4.
- Teſtamenta, contractus, priuilegia, reſcripta, & omnes diſpoſitiones ſecundum ius commune interpretari, & declarari debere, cap. 35. numero 12.
- Teſtamentum conditum in articulo mortis, ex e quod teſtator conualuit, non præſumitur mutatum, cap. 37. n. 4.
- Imo etiam ſi quis peſtifero morbo affectus, coram quinque teſtibus fecerit teſtamentum, & poſtea conualuerit, huiuſmodi teſtamentuni ſubſiſtit; tametſi rurſus potuerit illud adhibitis ſeptem teſtibus reſicere, & confirmare, ibidem, numero 5.
- Niſi teſtator dixiſſet, ſi contingat me mori, ex hac infirmitate; tunc enim ſi conualuerit, euaneſcit, ibid. n. 6.
- Per teſtamenti cancellationem, aut inductionem, teſtamentum rumpitur, & teſtator cenſetur à priore voluntate receſſiſſe, ibid. n. 27.
- Teſtamento cancellato, cui hæreditas debeat applicari, remiſſiuè, ibid. num. 29.
- Teſtamentum cancellatum, an videatur reuocatum, ſi protocollum apud notarium remanſerit; remiſſiuè, ibid. nu. 30.
- Teſtamentum quod non reperitur, an dicatur probatum, ſi aliquis pluries monitus, vt teſtamentum faceret, dixit, Ego feci testamentum, & talem inſtitui, cap. 40. num. 27.
- Teſtamentorum verba regulariter referri ad tempus teſtamenti facti, ſiue circa res, ſiue circa perſonas, fiat diſpoſitio, cap. 49. num. 5. & 6. & 7. vbi vide.
- Teſtamenti pars vna, quæ ambigua ſit, ab alia declarationem, atque determinationem recipit: quod exornatur, & latè comprobatur, cap. 50. num. 17. & ſeq.
- Teſtamenti vnius ad aliud quoad qualitatem aliquam in alio expreſſam, & in alio omiſſam, declaratio, ſiue interpretatio deduci non valet; prout hic explicatur, ibid. num. 34.
- Teſtamentum ſecundum conditum poſt decennium à primo iam condito, habente clauſulam derogatoriam ad futurum, etſi non contineat clauſulam ſpecialem derogatoriam ad præcedens, illud tamen tollit, cap. 53. n. 34.
- Teſtandi difficultas alicui conceſſa, intelligitur in forma ordinaria, ſeruatíſque regulis, & ſolemnitatibus ordinariis, cap. 36. num. 44. & explicatur infrà, num. 69.
- Teſtatoris voluntatem in vltimis voluntatibus prædominari in omnibus, & tanquam reginam primum locum obtinere, & ideò præcipue ſpectandam, atque obſeruandam ad vnguem, & totum facere: quod exornatur capite 8. numero 1.
- Teſtatori cenſetur permiſſa diſpoſitio de omnibus, quæ expreſſe prohibita non reperiuntur, quoniam ſua diſpoſitio eſt de genere permiſſorum, ibidem, num. 4,
- Teſtatoris voluntatem & diſpoſitionem ita interpretari ſemper debere, vt quantum poterat diſponere, tantum voluiſſe, ac diſpoſuiſſe dicatur, ibid. num. 5.
- Teſtatoris voluntatem aliquibus in caſibus non ſeruandam; remiſſiuè: ibid. n. 6.
- Teſtatoris voluntatem in fideicommiſſis magis ſpectari, quam verba, & prædominari, ac totum facere, etiam ſi verba deficiant, & ita ex ſolis coniecturis induci, licèt ex verbis non conſtent.
- Idque vulgatiſſimum, & frequentiſſimè vſitatum Interpretum omnium axioma; prout hic adnotatur.
- Atque Scribentes mille in locis, ita argumentando, atque decidendo, & reſoluendo perpendere, & fideicommiſſa abſque verbis conſiſtere, aſſeuerare; vt etiam hic demonſtratur, eod. c. 8. n. 7.
- Sepiſſimè etiam, atque è contrario ſcribere fideicommiſſa non induci, niſi expreſsè de voluntate teſtatoris appareat; ibid. num. 8.
- Nec dici adeſſe, ſi teſtamenti verbis non demonſtrentur.
- Et ſic ſola coniecturata mente teſtatoris non induci, ceſſantibus verbis, ibid.
- Teſtator hoc non dixit, hoc non expreſſit, ergo neque nos dicere debemus; vulgatum, & commune Doctorum axioma, capite 9. num. 5.
- Teſtatorem aliquid voluiſſe, allegare non ſufficit, niſi ipſe diſpoſuerit, etiam ſi de veriſimili mente conſtet, ibid. n. 6.
- Teſtatorem omittere voluiſſe id, quod non expreſſit, & facile exprimere potuiſſet, regulam illam, ſiue axioma adeò vulgatum ceſſare, quando adeſt coniecturata mens teſtatoris, quod teſtator ita diſponere voluerit, ibid. n. 78.
- Ad demonſtrandum teſtatorem induxiſſe fideicommiſſum, quemadmodum coniecturæ ſufficiunt, ſic & ad oſtendendam ipſam primogenituram, ibid. num. 69.
- Teſtatoris mentem aliam fuiſſe, quàm verba ſonant, ſi probetur per eum cuius intereſt, & probatio concludat, eiuſmodi voluntas probata præualet apparentiæ verborum, & ſeruari debet, cap. 10. num. 34.
- Teſtatoris ſolam ſententiam, aut voluntatem non eſſe idoneam, neque efficacem, ad producendum aliquem effectum diſpoſitiuè, niſi vltra teſtator proceſſiſſet, ad diſpoſitionem faciendam, cap. 11. num. 1.
- Et conſequenter teſtatoris voluntatem non attendi nec alicuius effectus reputari, quæ non tranſiuit in diſpoſitionem, ibid. num. 2. & quatuor ſeq. & de materia, & quando dicantur in diſpoſitionem tranſire, vel non, vide latè eod. cap. 11. vſque ad num. 24.
- Teſtatorem in dubio diſpoſuiſſe, atque voluiſſe id cenſeri, quod veriſimiliter ſtatuiſſet, vel reſpondiſſet, ſi fuiſſet interrogatus, & ob illam præſumptam mentem pro expreſſo illud haberi.
- Et fieri extenſionem de caſu ad caſum, & de perſona ad perſonam, & quando id procedat, vel non, vid late cap. 12. ex numero primo, cum pluribus ſequentibus, vbi id exornatur, atque explicatur.
- Teſtator hoc non dixit, hoc non expreſſit, hoc non diſpoſuit; ergo neque nos dicere debemus: in coniecturanda vltima voluntate, ſiue diſpoſitione quacunque, frequenter Scribentes dicere ſolitos, prout adnotatur cap. 14. num. 1. & 2. & vide vſque ad numerum 21. vbi latè explicatur, atque exornatur.
- Teſtator quod non loquitur, vel quod non dixit, velle non præſumitur, cum facile illi fuiſſet exprimere, aut diſponere, & non diſpoſuit: aſſiduè etiam Interpretes omnes adnotaſſe in eodem articulo, dicto cap. 14. num. 3. & vide infra, num. 12. cum ſequent.
- Vbi regula vulgata, l. vnicæ, §. ad deficientis, C. de caducis tollend. quomodo, & quando procedat, ſingulariter & vtiliter explanatur, ibid.
- Teſtamentariæ, vel alterius cuiuslibet diſpoſitionis ſcriptura, quod non dicit, nec cantat, neque nos dicere debemus, pronunciatum etiam commune Interpretum fuiſſe in hoc materia, eodem cap. 14. num. 4.
- A teſtatore quæ dicta fuere, & à cabellione prætermiſſa, per teſtes poſſunt probari, ita vt ſuum ſortiantur effectum.
- Quia interdum minus ſcriptum, & plus nuncupatum eſt, cap. 19. num. 1.
- Teſtator ſi poſt conditum teſtamentum aſſeuerauerit, ſe aliquid omiſiſſe, quod voluiſſet diſponere, eius intentio probatur teſtibus, ibidem, num. 3.
- Teſtatori ab hærede, de eius voluntate adimplenda, facta promiſſio, vtrum duobus teſtibus probari poſſit, c. 20. n. 14.
- Teſtatoris habilitas ad teſtandum, duobus tantum teſtibus probari poteſt, ibidem, num. 26.
- Ad probandum teſtatoris voluntatem, quòd ſub vulgari expreſſa ſubſtitutione, non contineatur tacita pupillaris, duo teſtes ſufficiunt. ibid. num. 27.
- Teſtator ſi voluerit, & diſpoſuerit, fidem adhiberi memoriali eius manuſcripto, quoad interpretationem ſuæ voluntatis, dubium non eſſe, quin talis ſcriptura fidem faciat, dummodo conſtet comparatione litterarum, vel ex aliis legitimis coniecturis, ſcriptam fuiſſe manu ipſius teſtatoris, ibid. n. 29. & n. 32. & 35.
- Et ibidem de memoriali, aut ſchedula tradita, & concredita à teſtatore Guardiano, vel alteri & de Bartoli deciſione per illum text. in l. ſi ita ſcripſero. 38. ff. de condit. & demonſt.
- Teſtator ſi in teſtamento ſolemni ſe refert ad aliquam priuatam ſcripturam non ſolemnem, omnia contenta in ſcriptura priuata, cenſentur expreſſe diſpoſita, & expreſſa in ipſo teſtamento referente, eod. cap. 20. num. 33.
- Et in huiuſmodi caſibus cenſetur ſufficiens probatio, confeſſio filiorum dicentium, ſchedulam eſſe ſcriptam, vel ſubſcriptam manu parentis, ibid. num. 34.
- Mentis ſanitas, & integritas in teſtatore deſideratur omnino, cap. 22. n. 13.
- Teſtator demens potius, quàm ſanæ mentis præſumitur, qui non habet memoriam ordinatam, ibid. n. 15.
- Teſtator conſtitutus in articulo mortis, præſumitur mortis propinquæ cogitatione turbatus, & non integræ & ſanæ mentis, ex ſententia quorundam.
- Contrarium infrà, num. 103. niſi ex aliis coniecturis, & præſumptionibus id deducatur, eod. cap. 22. num. 16.
- Teſtamentorum voluntates liberas eſſe debere, atque in actu teſtandi conſenſum requiri cum qualitate libertatis plenæ, & ſic omnino & abſolutè liberum in diſponendo, ibid. n. 19.
- In teſtando leges volunt, cuique liberam eſſe voluntatem; & odio habent adulationes, & ſuggeſtiones, & importunitates, & cætera alia, quæ teſtatoribus adhibentur, ſi ex illis, quocunque modo abſoluta omnino, & plena, liberáque voluntas eorum impediatur. ibid. n. 20.
- Teſtator cùm adductus immodicis perſuaſionibus, teſtatus eſt, vel allectus ad ſic, vel certo modo teſtandum, aut de rebus ſuis diſponendum, vel ad iam conditum teſtamentum reuocandum, vel non reuocandum; tunc equidem dolus præſumitur; ibid. n. 21.
- Teſtatoris metus arguitur, ex perſuaſionibus multorum factis cum calliditae, ac variis moleſtiis; maximè ſi ille ægrotus erat, eod. cap. 22. n. 26.
- Teſtator ſi reliquit centum nummos diſtribuendos inter pauperes, poterit executor in maritandis virginibus diſtribuere, ibid. n. 82.
- Teſtatorem præſumi ſanæ mentis fuiſſe, donec contrarium manifeſtiſſimè probetur, & ei qui ſanam mentem negauerit, vel dementiam allegauerit probandi onus incumbit: quod exornatur dicto cap. 22. ex n. 91. vſque ad num. 103.
- Teſtator in codicillis receſſiſſe non videtur à diſpoſitis in teſtamento, ſed ab his tantum rebus, quas reformauit, ſicque in dubio interpretatio ſumitur, quod teſtator in codicillis non videatur mutare ea, quæ in teſtamento diſpoſuerat, eod. cap. 22. num. 167.
- Teſtator quod voluit tempore teſtamenti, ſemper poſtea voluiſſe præſumitur, ibid. n. 170.
- Teſtator ſi in teſtamento aliter diſpoſuerit, quam inter viuos dixerat, per contrariam diſpoſitionem cenſetur voluntatem ſuam mutaſſe, cap. 25. n. 30.
- Teſtatoris diſpoſitio continens conditionem in honeſtam de iure, vel ſecundùm mores ciuitatis, reijcitur à matrimonio, provt hic adnotatur: & num. ſeq. ibid. num. 49.
- Teſtator in extremis conſtitutus, ideſt, moriens, & quaſi extra terminos huius vitæ exiſtens, de bonis ſuis teſtari & diſponere poteſt, cap. 27. n. 1. dummodo articulatè loquatur. Et quando articulatè loqui dicatur? Et de cæteris ad propoſitum pertinentibus, dicto capite 27. ex num. 2. vſque ad num. 19.
- Teſtatoris diſpoſitio in dubio ita interpretari debet, vt potius valeat, & ſuſtineatur, quàm quod ſubuertatur; quod exornatur; cap. 29. num. 3. & c. 30. num. 4. & ſeq.
- Teſtator dum vocauit filios legitimos, & naturales, & legitimè natos, aut ex legitimo matrimonio procreatos, reſpexit originem, & principium naſcendi, & conſiderauit natura, & non accidens; ideo legitimati poſtea per ſubſequens matrimonium non continebuntur.
- Quia non eſt noſtrum extendere ſcripturas, cap. 31. num. 34.
- Teſtator non cenſetur ſe voluiſſe conformare cum diſpoſitione iuris, ſi verba eius apertè repugnant, ibid. n. 77.
- Et facile recedi ſolet ab ea regula, ibidem, n. 78.
- Et valde debilis eſt illa præſumptio, nam ſola non ſufficit, niſi concurrat alia, ibid. n. 79.
- Teſtatoris diſpoſitio late & benigne interpretari debet, non ſolum reſpectu inſtitutionis, ſed etiam fideicommiſſorum, & legatorum, & codicillorum, & quod omnia contenta in teſtamento, capite 32. num. 6.
- Teſtator quod cenſeatur minus grauare hæredem, non attenditur quoad fauorem coniunctæ perſonæ, ibid. n. 43.
- Teſtatoris diſpoſitio ita in dubio accipi, & interpretari debet, vt videatur ipſe magis diligere hæredem, quàm legatarium, & quanto minus poſſibile ſit, hæredem ipſum grauare.
- Et hæc præſumptio regulariter procedit, regulariter namque legatario videtur teſtator hæredem præferre, cap. 33. n. 1. & quando contra, & de materia, ibidem, ex n. 2. cum ſeq.
- Teſtatoris verba imperſonaliter prolata, intelliguntur grauamen, & executionem relictorum ad hæredem referre.
- Sicque onus in dubio præſumitur impoſitum hæredi, etiam ſi imperſonaliter impoſitum ſit onus, dicto cap. 33. num. 6.
- Teſtamentorum voluntates, & teſtamenta ex iuris communis diſpoſitione optimè colligi, & interpretari; & vniuſcuiuſque voluntatem iuris diſpoſitioni conſentaneam eſſe præſumi; quia quilibet præſumitur voluiſſe id, quod lex ipſa diſponit.
- Et ſic voluntas teſtatoris interpretatur eo modo, quo interpretatur diſpoſitio legis; & videtur teſtator in dubio ſuam diſpoſitionem velle eſſe conformem iuri communi, aut etiam iuri municipali, & ſe cum eo conformare voluiſſe; & quando ſecus? & de materia, vide latè, cap. 35. per totum.
- Teſtatoris voluntas, & diſpoſitio ex alterius pendere arbitrio non debet; & ſic in alterius voluntatem non poteſt de iure conferri.
- Vbi etiam ratio aſſignatur.
- Et an inſtitutionis hæredis reſpectu duntaxat id procedat, an verò legatorum, & fideicommiſſorum quoque reſpectu, tam de iure communi, quàm poſt leges Partitarum, & Tauri, remiſſiuè explicatur, cap. 36. num. 2.
- Argumentum ab vſu, & conſuetudine teſtatoris, vel aliorum teſtatorum, non attenditur, quando de voluntate ad alium modum apparet, ibidem numero 67.
- Teſtatorem non præſumi mutaſſe, ſiue mutare voluiſſe iam à ſe diſpoſitum, & ideo voluntatis mutationem in dubio non præſumi; niſi per allegantem ipſam mutationem, illa probaretur.
- Et ſic potius præſumi durationem voluntatis in diſponente ſuper aliquo actu, quam correctionem, aut mutationem.
- Et potius debet voluntas reſtringi, quàm corrigi.
- Quod latius illuſtratur, & infinita Interpretum allegatione exornatur, cap. 37. num. 1. & per totum cap.
- Teſtator conficiendo codicillos, non cenſetur à diſpoſitis in teſtamento recedere, niſi in his tantum, in quibus illa reformauerit. ibid. num. 8.
- Teſtator quando confecit duo teſtamenta contraria, tunc poſterius præſumptionem facit, quod teſtator voluerit reuocare primum; & ideo mutatio, atque alteratio prioris voluntatis inducitur omnino, ibidem num. 31.
- Teſtator, quando reſtrictè & limitatè onus reſtitutionis fideicommiſſi iniungit primis filiis, hæredibúſque ſuis, tunc nullo modo præſumitur illud onus repetitum in ſubſtitutum, cap. 45. numero 12.
- Teſtator, qui voluit rem ad legatarium pertinere ad tempus, videtur velle poſt illud ad hæredem ſuum redire. ibidem num. 34.
- Etiam ſi hæres decedat ante ipſum legatarium, ibidem num. 35.
- Teſtator, ſi ita dixerit, ſi Caius filius meus hæres institutus, deceſſerit ſine filiis, ſubſtituo hæredes Sempronij: fideicommiſſum tranſmittitur ad alios hæredes ſubſequentes, ſi primus, vel ſecundus hæres Sempronij decedat ante Caium filium hæredem inſtitutum, cap. 56. num. 37.
- Teſtator non habet affectionem ad eos, qui non vocantur iudicio ſuo, ſed extrinſecus, ibidem numero 41. & ſeq.
- Teſtatoris affectio cadit in eum, qui venit directè ex ſubſtitutione, non qui venit per obliquum. ibidem num. 42.
- Teſtatoris affectio quando dirigitur ad certos hæredes, venientes ex eius iudicio; idem operari hæredis mentionem ſimpliciter, quod hæredis ſcripti, aut infraſcripti, ibidem num. 57.
- Teſtator, ſi plures habens domos, ſimpliciter legauit domum, & dubitetur de qua cenſuerit, præſumendum eſt legaſſe domum ordinariam habitationis, cap. 60. num. 11.
- Teſtator, vbi aliquid mandat fieri in foro, intelligitur de foro illius ciuitatis, in qua habitat, ibidem num. 12.
- Teſtator, ſi legauit Eccleſiæ parochiali, & duas habeat parochiales, præſumitur legaſſe illi, in qua magis ordinariè conuerſabatur, ibidem numero 13.
- Teſtator, ſi iubeat aliquem domi ſuæ ali, de domo heredis loqui intelligitur, non de domo propria teſtatoris, ibidem num. 14.
- Per teſtes poſſunt probari, quæ à teſtatore dicta fuere, & à tabellione prætermiſſa, ita vt ſuum ſortiantur affectum, cap. 19. num. 1.
- Teſtes quando omiſſum in ſcriptura ſupplere poſſunt, remiſſiuè, ibidem num. 7.
- Ad probandum omiſſum aliquid fuiſſe in teſtamento, errore, aut obliuione tabellionis; ſiue ad probandam voluntatem omiſſam, qui requirantur teſtes neceſſariò, ibidem numero 12. & multis ſeqq.
- Teſtes tot requiruntur in probando id quod ſapit diſpoſitionem, extendendo, vel addendo, quot requiruntur ad probandam diſpoſitionem principalem. ibidem num. 21. & cap. præcedenti. num. 50. & c. 25. num. 29.
- Teſtium numerus in probandis indiciis idem requiritur, qui requiritur in probanda veritate, ibidem num. 27.
- Teſtium rogitus teſtamento, vſqueadeo eſt de eius ſubſtantia, vt alias teſtamentum ſit nullum, cap. 20. num. 15. & vide infra num. 22. in fine.
- Teſtium rogitus per duos tantum teſtes, etiam non teſtamentarios probari poteſt, ibidem numero 16.
- Teſtes in teſtamento adhibitos, ciues, aut vicinos eſſe ipſius loci, in quo teſtamentum conditum eſt, duobus teſtibus, etiam non ciuibus probari poteſt.
- Teſtes in teſtamento deſcriptos, & adhibitos, præſumi fuiſſe rogatos, quia eſt ſolemnitas quæ tunc temporis potuit interuenire. eodem capite, 20. numero 21.
- Erratum circa qualitates extrinſecas teſtamenti, per duos tantum teſtes probatur, ibidem numero 38.
- Teſtes ſingulares non probant, capite 22. numero 124.
- Teſtes de auditu in facto recenti nullam faciunt fidem, ibidem num. 125.
- Teſtis vnicus non probat, nec iuſtificat, nec condemnat, ibid. num. 126.
- Teſtium, & notarij rogitus an pro ſubſtantia teſtamenti requiratur, & an præſumatur, & quot teſtibus probetur; remiſſiue, ibidem num. 127.
- Teſtis vnus contradicens teſtamento, non facit illud vacillare, quando contrarium deponunt alij teſtes, cap. 27. num. 10.
- Teſtes ad probandum furorem inducti, quales debeant eſſe; & qualiter deponere debeant, vt concludenter probent quem fuiſſe, vel non fuiſſe furioſum, remiſſiue, cap. 28. num. 27.
- Teſtes deponentes furore, tenetur cauſam, & rationem ſui dicti reddere, etiam non interrogati, ibidem num. 28.
- Et talem, quæ concludat furorem ipſum, ibidem numero 29.
- Teſtes deponentes aliquem eſſe furioſum, vel non ſanæ mentis, præferuntur teſtibus deponentibus de ſana mente, quando meliorem rationem aſſignant, & veriſimiliora deponunt, ibidem numero. 30.
- Et idem ſi teſtes vicini, conſanguinei, aut medici deponerent de furore per veras cauſas ſignificantes furorem, quia illis credendum magis eſſet, ibidem num. 51.
- Vel ſi cum eis concurrunt alia, vel aliqui teſtes, aut ſcripturæ partis aduerſæ, eodem capite 28. numero 32.
- Aut magis in ſpecie deponunt, ibidem numero 33.
- Teſtes deponentes de crudelitate & iudicio ad probandum furorem admittuntur, ibidem, numero 39.
- Tractantur multa, quæ non perficiuntur, & non veniunt ad concluſionem, & finalem effectum, cap. 21. n. 73.
- Per traditionem inſtrumenti, an, & qualiter dominium, & poſſeſſio transferatur, cap. 35. numero 40.
- Qualiter etiam per retentionem vſusfructus, ibid. num. 41.
- Et per clauſulam Conſtituti, ibid. num. 42.
- Tranſactio quando ad ſpecificata tantum reſtringatur; ſeu ad omnia alia, etiam non expreſſa extendatur, remiſſiuè, cap. 38. n. 9. & quando reſtringatur, vel non ad rem, & cauſam, ſuper qua interpoſita eſt, vide late, cap. 42.
- Tranſactio de his tantum, ſuper quibus lis pendet, fieri ſolet; & ſuper re dubia, & lite pendente, ſeu metu futuræ litis: & ſuper re iudicata non cadit; quod exornatur, dicto cap. 42. ex n. 26. cum ſequent.
- Tranſmitti non poteſt ius nondum competens, & quando ſecus; vbi latè fideicommiſſi, & legati conditionalis tranſmittendi, vel non, materia, cap. 56. num. 65.
- Trebellianicæ, & falcidiæ materiam, & coniecturas; abſolutè magis explicaſſe Recentiores nonnullos, qui enumerantur hoc loco, cap. 1. numero 7.
- Tutor poteſt ſine ſolemnitatibus tradere rem à minore debitam vigore præcedentis contractus, capite 61. num. 24. & vide infra, numero 42. & ſeq.
- Tutor, qui emit rem à patre minoris defuncto, poteſt eam ſibi tradere abſque alia ſolemnitate, ibid. num. 27.
- Tutor, vel curator pro obſeruantia contractus liciti, quem facit in rebus minorum, vtrum poſſit obligare bona illius generaliter abſque decreto, ibid. num. 37.

- V

- VEnditor non tenetur ſolum tradere, ſed etiam vacuam & liberam rem venditam.
- Et ſic non ſufficit traditio ſimplex rei venditæ ad conſequendum pretium, ſed debet venditor rem tradere liberam, & omni onere ſolutam, cap. 42. num. 82.
- Et ideo ſi venditor agat ad pretium, ſubmouetur exceptione rei non traditæ.
- Et hæc dicitur doli exceptio.
- Quia petens pretium rei, quam non tradidit, locupletari affectat cum aliena iactura.
- Dolo autem videtur facere, qui cum alterius damno lucrum quærit, ibid. cum. 83.
- Venditor poſt traditionem etiam conueniri poteſt ab emptore, quamuis in re nulla inferatur moleſtia, vt rem alienam, vel alteri obligatam liberet, vel ſoluat, quanti minoris illam fuiſſet empturus, aut quanti eius intereſt, rem non eſſe obligatam, ibid. num. 89.
- Quod ſi emptor agere poteſt modo prædicto, multo magis excipiendo ſe defendere à pretij ſolutione, eod. cap. 42. num. 90.
- Venditioris ignorantia non nocet emptori, quominus venditor teneatur, ſi emptor fuerit deceptus, ibid. num. 92.
- Venditor vbicunque ſciens non certiorem fecit emptorem de qualitate rei, propter quam res minoris valet tenetur ignoranti ad omne intereſſe.
- Si autem venditor ignorauerit, tenetur quanti minoris emptor fuiſſet empturus, ſi ſciuiſſet.
- Vbi de intellecta l. 63. tit. 5. part. 5. remiſſiuè, ibid. num. 93.
- Venditor tenetur ea omnia exprimere, circa rem venditam, quæ emptorem poſſent à contrahendo retrahere, eodem cap. 42. n. 103.
- Qualitates etiam omnes rei venditæ explicitè & apertè explanare, & ſignificare; nec ſufficit ſi verbis generalibus, aut profuſoriis explicet, ibid. num. 104.
- Imo etiam, ea quæ ſunt extra rem, non modo quæ ab ipſa re dependent, tenetur venditori explanare, ibid. num. 105.
- Venditor, qui infra certum tempus poterat redimere, eo elapſo amplius non poterit, cap. 45. n. 52.
- Verba dubia interpretationem, atque declarationem recipere ex quamplurimis, quæ remiſſiuè recenſentur, cap. 4. num. 23.
- Verba diſpoſitiua ſufficere ſemper ad inducendum fideicommiſſum, ſiue teſtator cum grauato loquatur, ſiue cum honorato, cap. 5. num. 17.
- Verba quid ſint, ſiue qualiter accipiantur in hac materia, qua de coniecturis, atque interpretatione vltimarum voluntatum ſermo inſtituitur, cap. 6. num. 1.
- Verba ad quid inuenta, ibid. n. 2. & 4. & 5.
- In verbis quæ conſideranda ſint, & in quo conſiſtat natura & intellectus verborum, ibid. n. 3.
- Hominum commercia ſine verbis eſſe non potuiſſe, ibid. num. 4.
- Verborum effectus qui ſint, remiſſiuè ibidem, n. 5.
- Ante omnia teſtamenti, ſiue diſpoſitionis verba inpicere, atque maturè, & ſubtiliter conſiderare, & perpendere debemus, eodem capite 6. num. 7. & ibidem late de vi, & effectu verborum in hac materia, ex numero 13. vſque ad n. 47.
- Cum in verbis nulla eſt ambiguitas, non eſt facienda voluntatis quæſtio, nec eſt locus coniecturis, dicto cap. 6. num. 48.
- Nam voluntas teſtatoris eſt intelligenda, vt verba ſonant, ibid. num. 49.
- Et iuxta ipſa interpretatio fieri; ibid. num. 50. & exornatur vſque num. 54. & vide cap. 7. n. 8. & 14. & ſequent.
- Verba de maiori in maiorem, vel de primogenito in primogenitum, vel de hærede in hæredem, vel de maſculo in maſculum, vel alia ſimilia, inducere maioratum perpetuum, inter omnes qui ex familia teſtantis proceſſerint, cap. 9. num. 42. & ſequent.
- Idem in verbis, de deſcendente in deſcendentem, vel de antiquiori in antiquiorem, ibid. num. 43.
- Vel quando dicitur, quod bona tranſeant de vno ad alium, ibid. num. 44.
- Vel quod bona habeantur à maſculis, ibid. n. 45.
- Et de ratione prædictorum ex mente communi tradita per Menochium, ibid. num. 46.
- Verbum maſculos, multùm operari ad inducendam perpetuitatem, & conſeruationem agnationis, vel familiæ, eod. cap. 9. n. 48.
- Verba potius impropriè, contra eorum naturam interpretanda, quam vt ſuperflua reddantur, aut non operentur; ibid. num. 49.
- Verbum illud, de varon en varon, collectuum eſt, plures gradus, & ſucceſſiones in ſe contineus, eodem cap. 9. num. 54.
- A verbis teſtatoris aliter non recedendum, quàm ſi manifeſtum ſit, teſtatorem aliud ſenſiſſe.
- Et l. non aliter, & l. ille aut. §. cum in verbis. ff. de legatis 3. exornata nonnullis, remiſſiuè.
- Obſeruata etiam, atque dilucidè adnotata, nonnulla, num. ſeq. quæ nullus Recentiorum ita diſtincte deduxerat, cap. 10. num. 10. & vide numeris ſeq. vſque ad num. 34. vbi optime in propoſito.
- Verba teſtamenti vnico ſolùm teſte declarari poſſe, cap. 19. num. 49.
- A verbis diſpoſitionis expreſſis recedendum non eſt, cap. 25. n. 5.
- Verba geminata denotant magis enixam teſtatoris voluntatem, & ipſam augent, & apertius detegunt, ibid. n. 6.
- Verba ſemper debent intelligi verè, & naturaliter, & non ciuiliter per fictionem, c. 31. n. 27.
- Et quando poſſunt trahi ad duplicem ſenſum, naturalem ſcilicet, & ciuilem, potius trahenda ſunt ad naturalem, ibid. n. 28.
- Verba diſpoſitionis cui non conueniunt, nec etiam conuenit diſpoſitio per ea importata, ibid. n. 32.
- Verba diſpoſitionis cuiuſque, etiam teſtamentariæ, interpretari, & accipi in dubio debent contra eum in cuius fauorem facta eſt, & qui eam producit, cap. 34. num. 7.
- Verba contractuum, & conuentionum interpretantur contra eum, qui ſe in illis fundat, & cuius cauſa, & ad cuius commodum conceptum fuit pactum, vel contractus initus.
- Et ibid. l. veteribus. ff. de pactis, allegatio vulgata exornatur nonnullis, ibid. n. 8.
- Verba obſcura, ſiue dubia, vel ambigua contra quem interpretari debeant in teſtamentis, & vltimis voluntatibus eodem cap. 34. ex num. 2.
- Teſtatoris verba imperſonaliter prolata, intelliguntur grauamen, & executionem relictorum ad hæredem referre.
- Sicque onus præſumitur in dubio impoſitum hæredi, etiam ſi imperſonaliter impoſitum ſit onus, cap. 33. num. 6.
- Verba ſi imperſonalia ſint circa onus per legatarium, vel fideicommiſſarium perſoluendum; & incertum, cui dandum ſit, præſtari debet hæredi, ibid. num. 7.
- Verba, hagais mayorazgo, ſunt intelligenda ſecundum communem vſum loquendi, & intelligentiam horum regnorum, cap. 36. num. 35.
- Verba inueſtituræ debent recipere interpretationem à natura feudi, ſcilicet proprij, & regularis; non autem irregularis & improprij, ibidem, numero 42.
- Verbum volo, ſui natura liberam & abſolutam tribuit poteſtatem, etiam pro voluntate nulli legi alligatam, ibid n. 47.
- Verbum maioris virtutis, & potentiæ, cum verbo minoris potentiæ iunctum, illius ſignificationem inflectere, & ad ſe tradhere, ibid. n. 48.
- Verbum libet, aut pro libito voluntatis, liberam, & abſolutam voluntatis poteſtatem, facultatémque tribuit, ibidem. n. 49
- Verba teſtamentorum ſic debere intelligi & interpretari, vt ſuperfluitatis vitium ceſſet omnimodo, nec ſint ſine effectu aliquid operandi; imo ſemper aliquid operentur, cap. 38. n. 1.
- Et verba quando dicantur ſuperflua, nec ne; vitium etiam ſuperfluitatis quando tolerari poſſit; & de omnibus ad materiam pertinentibus, vide latè dicto cap. 38. per totum.
- Verba in dubio intelligenda, atque accipienda eſſe in potentiori ſignificatu; quod explicatur, atque exornatur, cap. 39. n. 1. & ſeq. vſque ad n. 7.
- Verba in ſpecie, potius quam in genere ſunt accipienda; quod explicatur, atque exornatur, dicto cap. 39. num. 8. & ſequenti.
- Verba in dubio, purè & ſimpliciter ſunt intelligenda, non autem ſecundum quid, ibid. n. 12.
- Verba ſimpliciter prolata, intelliguntur de actu ſimplici, non qualificato; ibidem numero 13.
- Et de digniori ſubiecto; eodem capite 39. num. 14.
- Verba in teſtamentis, in contractibus, & aliis diſpoſitionibus quibuſlibet accipienda, atque intelligenda eſſe per prius, & non per poſterius;
- Vulgatum quidem fuiſſe, & multum allegabile Doctorum axioma.
- Et à quo dependet tota ferè fideicommiſſorum, & ſubſtitutionum materia, vt Alexand. Raudenſis arbitratur, ibidem, n. 15.
- Et procedit, quando materia, de qua agitur, eſt ſtricta, ſiue ſui natura ſtrictè intelligenda; aut cum eſt odioſa, vt grauaminis, & ſimilis: ibid. num. 16.
- Non tamen quando materia eſt fauorabilis, & nemini nociua, ibid. n. 17.
- Tunc namque verba, etiam ſimpliciter prolata per poſterius etiam accipi, atque intelligi debent, ibid.
- Non etiam procedit, vbi adiecta eſt vniuerſalis dictio, eod. cap. 39. n. 18.
- Vel vbi ſubiecta materia, aut adiuncta ſic ſuadent, ibid. n. 19.
- Aut vbi diſpoſitio per prius non haberet effectum, ibid. n. 20.
- Vel vbi euitatur maius odium, oneris, vel fideicommiſſi, ibid. n. 21.
- Aut euitatur abſurdum, ibid. n. 22.
- Vel vbi ex præſumpta, & coniecturata mente, & voluntate teſtatoris aliud elicitur, ibid. num. 23.
- Et generaliter in quocunque caſu, in quo menti diſponentis non eſſet ſatisfactum; tunc namque intelligenda ſunt verba per poſterius quoque, vel alternatiuè, vel copulatiuè, vel ſubordinatè, ibidem, num. 24.
- Verba intelligenda, atque interpretanda ſemper eo reſpectu, & fine, quo prolata fuere, & non aliter; cap. 40. num. 1.
- Et reſtringenda ad illam cauſam, ob quam prolata ſunt; ibid. num. 2.
- Et ad rem, ſuper qua exprimuntur; ibidem, n. 3.
- Et ſecundum ſtatum, & materiam, ad quam partes principaliter ſe præpararunt; ibidem, numero 4.
- Et in caſu, cui adaptari poſſunt; ibidem, num. 5.
- Et ſecundum intentionem agentium, & diſponentium regulantur; ibid. n. 6.
- Vel primariam, vel ſaltem ſecundariam; ibidem num. 7.
- Scilicet tempore actus geſti; eodem capite 40. numero 8.
- Quidquid poſtea contingat: ibid. num. 9.
- Id circo actus noſtri voluntarij, aut verba, quibus geruntur, non operantur, nec operari poſſunt vltra intentionem, nec contrarium, aut alium effectum, aut finem, quàm quem intendebat diſponens, ibid. num. 10.
- Verba poſita ad ampliandum, non poſſunt reſtringere, ibid. n. 13.
- In fauorem alicuius quæ conſtituuntur, non debent in eius odium retorqueri, ibid. num. 14.
- Verba generalia adulatoria, ſiue complacentiæ, diſpoſitionem non inducunt, nec obligant, eod. cap. 40. num. 16. & 18. cum ſequent.
- Verba adulatoria directa ad honoratum, diſpoſitionem non inducunt, niſi concurrat fauor libertatis, aut piæ cauſæ; ibidem, num. 18.
- Ex ipſis tamen coniectura, atque interpretatio voluntatis deducitur, quando ad grauatum diriguntur, eodem cap. 40. num. 19.
- Verba prolata per modum conſilij non diſponunt neque inducunt neceſſitatem, ibidem, numero 22.
- Ex verbis generalibus, ſiue generaliter prolatis à teſtatore, voluntatis eiuſdem interpretationem, atque coniecturam ſumi iuridicè, ſic etiam ex verbis vniuerſalibus: cap. 41. per totum.
- Et ibidem latè de vi, & effectu verborum generalium, & vniuerſalium; & quemadmodum generaliter, aut vniuerſalium accipiantur; quando etiam reſtringantur; & latè de omnibus ad propoſitum pertinentibus.
- Et ad ea, de quibus ille, qui diſpoſitionem fecit, diſponere potuit: ibid. num. 81.
- Verbum denotans genus, & quod etiam ſolet communicari, aut participari vni ſpeciei, & ſic quod recipitur in genere, & in ſpecie, ſi in vltima voluntate, vel in alia diſpoſitione adiiciatur, in materia odioſa ſumitur interpretatio ſpecifica, non autem generica, & ſic potius in ſpecie, quam in genere; ſi autem materia fauorabilis eſſet, in genere accipiendum eſt; eodem capit. 41. numero 82.
- Quod ſi verbum in ſpecie ſumi non poteſt, ſumitur in genere, etiam in materia odioſa, ibid. n. 83.
- Vel in aliis caſibus, de quibus vſque ad numerum 92.
- Verba contractus interpretantur contra eum, qui in illis ſe fundat.
- Et contra ſtipulatorem, qui potuit legem apertiùs dicere.
- Et contra eum, cuius cauſa, & ad cuius commodum conceptum fuit pactum, cap. 42. n. 28.
- Verba quouis modo, & quomodocunque, ſunt vniuerſalia, & omnia comprehendunt; ſimilia inquam, & diſſimilia, æqualia, & maiora expreſſis, ibid. num. 34.
- Verbum, quacunque, geminatum & vniuerſale, includit etiam caſus, qui non venirent ſub ſimplici diſpoſitione, & etiam improprios, & maiores expreſſis. ibidem, n. 35.
- Nam cum verba illa, alia cauſa, ad diuerſas ab expreſſis referantur, ſine dubio iuncta cum verbo, quacunque, omnes alias diuerſas, & maiores includere debet, eod. cap. 42. n. 36.
- Quod ſi aliter diceretur, impropriaretur natura dictorum verborum, & verba illa, alia quacunque cauſa, eſſent penitus fruſtratoria, & ſuperflua, quod dicendum non eſt; ibid. num. 37.
- Verba reciprocæ liberationis generalia, generaliter ſunt intelligenda, ibid. num. 38.
- Ex verbis limitatis, ſiue limitatè, & reſtrictè appoſitis, voluntatis coniecturam deduci, atque interpretationem iuridicam fieri, cap. 45. num. 1. & ſequent.
- Vbi, quod id procedit in fideicommiſſis, in ſubſtitutionibus, in legatis, & aliis diſpoſitionibus quicuſcunque, ibid.
- Verba poſita ad demonſtrandum, & non ad diſponendum, non inducunt limitationem; nec reſtringunt, ſi aliter conſtat de demonſtrato; ibidem, num. 53.
- Verba enunciatiua, an, & quando probent, aut diſpoſitionem inducant, vel non, in omni actu, materia, & diſpoſitione; & quando enunciatiua, quando etiam diſpoſitiua dicantur, & de omnibus ad propoſitum pertinentibus; vide latè, cap. 46 per totum.
- Ex verbis præſentis, vel futuri temporis, & tempore etiam teſtamenti, aut factæ diſpoſitionis, atque ex tempore in quod diſpoſitio confertur, ſumitur efficax & vrgens coniectura ad vltimam quamcunque voluntatem interpretandam capit. 49. num. 1.
- Verba, & diſpoſitionem temporis præſentis, legata etiam non includere futura, ſed intelligi iuxta tempus facti teſtamenti, multis exemplis Interpretes demonſtrare, quorum nonnulla commemorantur, ibid. num. 9.
- Verba teſtamenti ex veriſimili voluntate trahuntur ad futurum tempus, etſi eſſent præſentis temporis, ibidem, num. 12.
- Verbum ambiguum in teſtamentis, & vltimis voluntatibus cùm reperitur, de tempore futuro intelligitur, ibid. num. 14.
- Verba præſentis temporis collectiua, quomodo extendantur ad futurum? quod exornatur; & de verbis quoque indefinitis, ſeu generalibus agitur; ibid. num. 19.
- Voluntas teſtatoris ex contextu verborum omnium ſimul totius teſtamenti, aut diſpoſitionis ſumitur; efficáxque coniectura, & interpretatio deducitur, cap. 50. num. 1.
- Idcirco non vnam tantum clauſulam teſtamenti, aut diſpoſitionis; ſed omnes debemus attentè perſpicere, ibid. num. 2.
- Nam ex vnis clariùs, quàm ex aliis colligitur teſtatoris mens, & voluntas: ibidem, num. 3.
- Atque ex vicinis verbis, ſeu clauſulis, aut ſcripturis vicinis, verbum ambiguum declaratur; ibidem, num. 4.
- Et ſic ab iis, quæ præcedunt, & quæ ſequuntur; præcedentia namque, & ſequentia præbent coniecturam, eod. cap. 50. num. 5.
- A verbis coniectura ſumpta præcedentibus, diuerſa eſt ab ea, quæ ex ſequentibus ſumitur, ibidem, num. 6.
- Et ſic duæ ſunt ſeparatæ coniecturæ, eſt à verbis præcedentibus, alia verò à ſequentibus.
- Licèt eas malè noſtri vnà miſceant; ſed alij rectè ſeparant, vt hic adnotatur, ibid. num. 7.
- Verba ſequentia, quamuis ſint generalia, debent intelligi cum qualitate, aut iuxta rationem, naturámve præcedentium, ibid. n. 10.
- Si verbum multiplicem habeat ſenſum, & intellectum, debet intelligi ſecundum eam ſignificationem, ſecundum quam reperitur in alia parte teſtamenti, eod. cap. 50 num. 20.
- Et verbum æquiuocum prolatum in vna parte diſpoſitionis, intelligitur eodem modo in alia parte, ibid. num. 21.
- Ex verbis geminatis, ſiue multiplicatis, à teſtatore prolatis, colligitur eius mens, intentio, & voluntas, atque vehementior, & plenior interpretatio, & coniectura deducitur, c. 52. n. 1.
- Verba geminata efficacem, & magis efficacem, voluntatem demonſtrant, & quamplurimos effectus producunt, de quibus, & de materia, vide latè dicto capite 52. per tot.
- Verba derogatoria teſtamenti, & alterius dispositionis cuiuslibet in teſtamento appoſita, non obeſſe donationi inter viuos poſtmodum confectæ, nec inducere neceſſitatem repetendi verba derogatoria in eo prolata, ſiue ſpecificam de illis mentionem faciendi, cap. 53. n. 33.
- Ex verbis demonſtratiuè, ſiue, exemplificatiuè, (vt aiunt) prolatis, voluntatis atque intentionis teſtatoris coniectura, & interpretatio ſumitur, cap. 54. num. 1.
- Verba demonſtratiua, quæ dicantur, ibid. n. 2.
- Verba diſpoſitiua, & taxatiua, quæ dicantur, numer. 5.
- Verba in dubio intelliguntur, atque præſumuntur appoſita demonſtratiuè magis, aut declaratiuè, quàm diſpoſitiuè, aut reſtrictiuè, vel limitatiuè, ibidem, numer. 6.
- Verbum qualitatem aliquam ſignificans, ſi adijciatur verbo diſpoſitiuo, quod ſtet demonſtratiuè; ſi executiuo, diſpoſitiuè, & reſtrictiuè, ex ſententia Bartoli, quæ hic expenditur, eod. cap. 54. numero 8.
- Verba hæc, quæ ad præſens eſt grauida, in inſtitutione poſthumi, ſtant demonſtratiue, & non reſtrictiuè, provt hic adnotatur, ibid. num. 9.
- Ex ibidem explicatur, remiſſiuè materia, l. placet. ff. de liber. & poſthu.
- Ex verbis conditionalibus, ſiue conditionaliter prolatis, voluntatis & intentionis teſtatoris coniectura deſumi atque interpretatio fieri valet in caſu dubio.
- Diſpoſitiua namque declarantur, atque interpretantur à conditionalibus: ſicut ècontra conditionalia, à diſpoſitiuis, cap. 55. num. 1. & infra. num. 19.
- Conditionalia verba, ſiue conditionaliter prolata, etiam in teſtamentis, & vltimis voluntatibus, non operantur effectum diſpoſitiuum, ſiue non diſponunt, ibidem num. 15.
- Et ideo nec fideicommiſſum inducunt, ſed nudi potius facti reputantur. ibid.
- Verba conditionalia diſponunt, quando prolata ſunt ab habente authoritatem diſponendi, & creditur proferentem ita voluiſſe, ibid. num. 20.
- Ex verbis quoque ſub modo relictis, aut modificatiuè prolatis, voluntatis teſtatoris coniectura colligitur, & interpretatio fit ſæpiſſimè.
- Et ſuperiora diſpoſitionis declarantur, determinantur, & modificantur, ibid. num. 28.
- Verba infinitiui, & ſubiunctiui modi, qualiter interpretanda, & an præſtent coniecturam ad interpretationem teſtamentorum, & vltimæ cuiuſlibet diſpoſitionis, cap. 58. num. 31.
- Verba diſtributiua qualiter interpretari debeant; remiſſiué, ibid. num. 32.
- Verborum teſtatoris interpretationem variari, ſecundum varietatem temporis, cap. 59. num. 3.
- Verbum quodcunque ratione adiuncti recipit limitationem, & extenſionem, & declarationem, & naturam ſuam mutat, cap. 61. num. 4.
- Vinculum, ſiue maioratus, ſi ſemel inſtituatur irreuocabiliter, non poteſt reuocari de conſenſu primi vocati in præiudicium aliorum, capite 5. numer. 23.
- Pro virginibus dotandis quæ relinquuntur, non poſſunt in alium vſum; quantumcunque pium, etiam vt ingrediantur Religionem conuerti, capite 22. numero 83.
- Vita hominis durare præſumitur ſecundum vulgares regulas vſque ad centum annos; ſecundùm veritatem contrà, vt infra. num. 41. vbi l. finalis, C. de Sacroſanct. Eccleſ. exornatur remiſſiuè, capit. 13. numero 8.
- Vitam cuiuſlibet hominis cenſeri vſque ad centum annos; communem illam traditionem, de qua ſuprà. num. 8. falſam eſſe, vt hic adnotatur, ibidem numero 41.
- Voluntas quid, & quid vltima voluntas, cap. 2. nu. 3. per totum num. vbi & quare vltima dicatur.
- Voluntas noſtra, aut eſt concepta, aut prolata, aut ſcripta; cap. 3. num. 1.
- Concepta imperfecta eſt; prolata autem, vel ſcripta perfecta: ibidem num. 2.
- Et in dubio perfecta præſumitur. ibid. num. 3.
- Voluntatum vltimarum ſpecies quamplures ab Interpretibus conſtitui, vt hic adnotatur, ibid. nu. 4.
- Vltima voluntas ex crebriori & veriori ſententia in quatuor ſpecies diſtinguitur, teſtamentum ſcilicet, codicillum, donationem cauſa mortis, & epiſtolam; ibidem, num. 5.
- Vltimam voluntatem, & diſpoſitionem quamcunque, ita demum coniectura adiuuandam, atque interpretatione, fauorabili conſeruandam, ſi in diſponente voluntas, & poteſtas ſimul fuerit: cap. 5. num. 1.
- Si etiam iuris forma & ſolemnitas ab eo ſeruetur:
- Neque enim ſufficit teſtatorem aliquid voluiſſe, niſi id potuerit.
- Niſi etiam debitis, & à iure probatis modis, & iuxta formam actum conficiat, ibidem.
- Sicut è contra non ſufficit, teſtatorem aliquid facere potuiſſe, niſi id eum voluiſſe, atque expreſſim, vel tacitè (manifeſtè tamen) diſpoſuiſſe apparuerit.
- Imo neque voluiſſe, neque etiam potuiſſe ſufficit, ſi legis præcepto aut diſpoſitioni non paruerit, legisvè ipſius formam, aut ſolemnitatem omiſerit, ibidem, num. 2.
- Sic quamuis voluntas teſtatoris dominetur, & totum faciat in teſtamentis, & ideo præcipuè ſpectetur, atque obſeruetur;
- Aliquando non valet: & de effectu poteſtatis, vel tranſgreſſionis diſpoſitionis, aut præcepti legis, vt hic obſeruatur, ibid. num. 3.
- Et ſibi teſtator imputet, qui legem contempſit, quam obſeruare debebat, ibidem, num. 4.
- Cum voluntas inanis ſit, cum qua non concurrit iuris potentia, eodem cap. 5. num. 5.
- Diſpoſitio quantumuis generalis debet intelligi de his, quæ ſunt in poteſtate diſponentis, cùm ſic commodè accipi poteſt, ibidem num. 6.
- Actum omnem humanum voluntate, & poteſtate, & ſolemnitate confici & perfici: quod exornatur & latius declaratur. cap. 5. ex num. 9. cum ſeq.
- Voluntas teſtatoris attenditur, quando illa ex verbis teſtamenti, atque diſpoſitionis in eo percipitur. capite 6. num. 16.
- Voluntatis noſtræ teſtimonium nullum maius eſt, quàm qualitas inſpecta verborum, ibid. num. 30.
- Voluntas hominis conſiſtit in verbis, ſicut facies in ſpeculo, ibidem num. 32.
- Voluntas teſtatoris debet intelligi, vt verba ſonant, ibidem num. 49.
- Et iuxta ipſa interpretatio fieri, ibidem, num. 50.
- Voluntatem teſtatoris in vltimis voluntatibus prædominari in omnibus, & tanquam reginam primum locum obtinere, & ideo præcipuè ſpectandam, atque obſeruandam ad vnguem, & totum facere.
- Nec circunueniri debere, nec nimia verborum ſubtilitate ſubuerti.
- Sed potius inquirendum eſſe ante omnia, quid teſtator ſenſerit, demonſtrare ſeu ſignificare voluerit.
- Provt hic adnotatur, & vulgatum illud axioma voluntatis præcipuè obſeruandæ, & primum locum obtinenti, exornatum, atque comprobatum quamplurimis, remiſſiuè, cap. 8. num. 1.
- Voluntatem teſtatoris ad vnguem obſeruandam, & prædominari, & totum facere, non ſolum expreſſam, ſed etiam tacitam; ibid. num. 2.
- Modo expreſſis in teſtamento, ſiue ex legitimis coniecturis voluntas tacita colligatur ibidem numero 3.
- Teſtatori permiſſa cenſetur diſpoſitio de omnibus; quæ expreſſe prohibita non reperiuntur; & quoniam ſua diſpoſitio eſt de genere permiſſorum, ad cap. 8. num. 4.
- Teſtatoris voluntatem & diſpoſitionem ita interpretari ſemper debere, vt quantum poterat diſponere, tantum voluiſſe, ac diſpoſuiſſe dicatur, ibid. num. 5.
- Voluntatem teſtatoris aliquibus in caſibus non ſeruandam, remiſſiuè, ibidem, n. 6.
- Voluntatem teſtatoris in fideicommiſſis magis ſpectari, quàm verba; & prædominari, ac totum facere, etiam ſi verba deficiant; & ita ex ſolis coniecturis induci, licèt ex verbis non conſtent, ex ſententia quorundam. Contra verò ex ſententia aliorum; de quibus, & accurata articuli reſolutione, vide omnino cap. 8.
- Voluntatem teſtatoris in fideicommiſſis magis ſpectari, quàm verba; & prædominari, ac totum facere, etiam ſi verba deficiant.
- Et ita ex ſolis coniecturis induci fideicommiſſa, ſimplicia etiam, & perpetua, licet ex verbis non conſtent & quomodocunque appareat de voluntate, cap. 9. num. 22.
- Et id ipſum in maioratibus ita pariter ſicut in fideicommiſſis ſtatuiſſe permultos iuris Interpretes, vt hic adnotatur, ibid. n. 22.
- Voluntas teſtantis, quod voluerit maioratum inſtituere, comprehenditur ex his, quæ dixit ante teſtamentum, ibid. numero 56.
- Voluntas teſtatoris obſcura, ex aliis in teſtamento expreſſis declaratur, ibid. n. 58.
- Voluntas teſtatoris ambigua, ex vicinis ſcripturis, hoc eſt ex his, quæ præcedunt, & quæ ſequuntur, declarari debet; ibid. num. 61.
- Voluntas quæ non tranſit in diſpoſitionem, attenditur, ſi ex coniecturis legitimis de ea conſtet, ibid. numero 79.
- Voluntatem teſtatoris dubiam, vel obſcuram, ſiue ambiguam, ex variis rerum circunſtantiis interpretationem ſemper iuuandam, cùm neceſſe fuerit: capite 10. num. 1. & ſeq.
- A verbis teſtatoris non aliter recedendum, quàm ſi manifeſtum ſit teſtatorem aliud ſenſiſſe.
- Et ibid. l. non aliter, & l. ille aut ille, §. cum in verbis, ff. de legatis, 3. exornatæ nonnullis, ex n. 10.
- Voluntas teſtatoris poteſt allegari ad addendum, modò verba ſecundum aliquam ſignificationem propriam, vel impropriam, ſeruire poſſint, aut conuenire; ibidem n. 32.
- Voluntas teſtatoris poteſt allegari ad detrahendum verbis, vt tantum verba ſignificent, & fieri poteſt per legitimas probationes: ibid. n. 31.
- Teſtatoris ſolam ſententiam, aut voluntatem non eſſe idoneam, neque efficacem ad producendum aliquem effectum, diſpoſitiuè, niſi vltra teſtator proceſſiſſet ad diſpoſitionem faciendam, c. 11. n. 1.
- Et conſequenter teſtatoris voluntatem non attendi, nec alicuius effectus reputari, quæ non tranſiuit in diſpoſitionem, ibid. n. 2. & exornatur, latiùſque explicatur, vſque ad num. 21.
- Voluntas, & intentio concedentis debet inſpici in conceſſione emphyteuſis, ſicut & in cæteris contractibus. c. 13. n. 3.
- Teſtatoris voluntas, vel ex verbis conſtat, vel ex coniecturis; cap. 17. n. 3.
- Et ſufficit quòd ſit declarata ex coniecturis, ib. n. 4.
- Velle enim aliquid dicitur ille, cuius voluntas colligitur ex coniecturis, & præſumptionibus, ibid. numero 5.
- Et huiuſmodi voluntas teſtatoris coniecturata, ſiue præſumpta, ita operatur, ac ſi verbis expreſſa fuiſſet; ibid. numer. 6.
- Dicitur enim expreſſa, quæ ex coniecturis colligitur & per eam euidenter conſtare de intentione teſtatoris, & ſi verbis expreſſa non fuerit, ibid. n. 7.
- Et ſic debet ſeruari, ſicut voluntas verbis expreſſa, ibid. n. 8.
- Immo & ſpecialiter prouiſum dicitur, quod ex mente, aut intentione diſponentis apparet per coniecturas, eodem cap. 17. n. 9.
- Scriptum etiam illud cenſetur, quod ex coniecturis, & præſumptionibus colligitur, ibid. n. 10.
- Et propter vim coniecturarum recedimus à præſumptione inducta à legali diſpoſitione; ſiue legis præſumptio non attenditur in ſubſtitutionibus, vbi conſtat de contraria mente teſtatoris, ſaltem ex coniecturis; eod. cap. 17. n. 11.
- Ac denique coniecturæ plurimùm poſſunt, & fortiter euincunt; in perſcrutanda teſtatoris vltima voluntate, ibid. n. 12. quod exornatur vſque ad num. 17.
- Voluntatis teſtatoris interpretatio plena periculi eſt, & perſæpè in illius cognitione errare ſolemus, capit. 18. num. 24.
- Ambulare enim dicimur in tenebris, cum agimus de interpretanda mente teſtatoris, cum quo loquuti non ſumus, & qui non poteſt modò mentem ſuam aperire, ibid. n. 25.
- Nec de mente hominis nullum certum teſtimonium eſt, quia ſoli Deo nota eſt; ibid. n. 26.
- Ideo magis inhærendum eſt verbis certis, quam menti imaginariæ, ibid. num. 27.
- Ad probandam voluntatem teſtatoris contrariam primæ directæ, & vniuerſali diſpoſitioni, idem teſtium numerus requiritur, qui ad ipſam expreſſam diſpoſitionem neceſſarius eſt: c. 19. n. 22.
- Quemadmodum in teſtamento reuocando, eadem ſolemnitas exigitur, quæ in eo conficiendo deſideratur, ibid. n. 23.
- Ad probandam teſtatoris voluntatem per coniecturas, & coniecturas ipſas (quibus quis innititur) probandas, ſolemnis requiritur numerus teſtium, qui ad probandum ipſum teſtamentum requiritur; intelligendo prout ſtatim dicitur: ibidem. num. 24.
- Voluntas teſtatoris per coniecturas probanda, vel coniecturæ ipſæ ex quibus voluntas ipſa reſultat, quare probari debeant per ſolemnem numerum teſtium ad probationem vltimæ voluntatis requiſitum, eod. cap. 19. n. 26.
- De probanda teſtatoris voluntate, non diſpoſitiua, ſed declaratoria, cùm agitur, duo tantùm teſtes ſufficiunt: ibid. n. 28. & 29. etiam inhabiles, & ſingulares, imo & vnus ſolus teſtis ſufficit, ibid. num. 44. & ſeq.
- De voluntate, & diſpoſitione teſtatoris, vbicunque quæſtio non eſt, nec agitur de ea probanda, ſed duntaxat de probanda aliqua qualitate, ſiue circunſtantia extrinſeca, etiam ſi ſit ſubſtantialibus, pro validitate diſpoſitionis, duo teſtes ad eius probationem ſufficiunt, cap. 20. n. 1.
- Idque generaliter procedit in omnibus qualitatibus, ac circumſtantiis extrinſecis, ex ſententia communi, ibid. n. 2.
- Voluntatis imperfectæ defectus, dicitur defectus à lege naturali procedens, in quo leges non diſpenſant, cap. 21. num. 32.
- Voluntatis imperfectio in dubio non præſumitur, ibid. n. 46.
- Idque magis, & magis coadiuuatur, quando Notarius, qui teſtamentum ipſum conſcripſit, adieciſſet clauſulam illam, actum, &c. ibid. n. 47.
- Voluntas expreſſa facit ceſſare tacitam, quæ colligitur ex coniecturis per legis interpretationem, c. 23. n. 2.
- Facit etiam ceſſare diſpoſitionem legis, ac præſertim coniecturalem, diſpoſitio teſtatoris expreſſa, ibidem, num. 3.
- Voluntas teſtatoris in teſtamentis totum facit; & in primis ſeruari debet; ea etenim, tanquam regina primum locum obtinet, & in omnibus dominatur, cap. 25. num. 2.
- Et tanquam lex obſeruanda eſt modis omnibus, ib. num. 3.
- Nam facit, vt quod ſcriptum eſt in teſtamento valeat, ibid. num. 4.
- De voluntatis declaratione cum agitur, quia actus eſt iam in eſſe productus, voluntas probatur per duos teſtes.
- Si verò agatur non de declaranda voluntate iam inducta, ſed de probanda voluntate inducenda, & de cuius ſubſtantia non apparet, iidem teſtes neceſſarij ſunt, qui in ipſa diſpoſitione interuenerunt, nec duo ſufficiunt, ibid. num. 25.
- Voluntas non modò ex verbis colligitur, ſed etiam ex conatu, ſignis, nutu, vel ſono vocis confuſæ percipitur, cap. 27. n. 33.
- Voluntas affirmatiua, caput versùs pectus inclinando, deducitur ibidem, num. 34.
- Voluntas ſignis demonſtrata, expreſſa dicitur, ibid. num. 35.
- Voluntas teſtatoris ſono etiam tubæ, vel cornu demonſtratur, & percipitur, ibid. num. 36.
- Voluntas & conſenſus percuſſione etiam palmarum probatur, ibid. num. 37.
- Et inde infertur ad legatum à marito vxori factum, quo maritus ipſe vxoris manum adſtrinxit, ibid. num. 38.
- Voluntas percipitur etiam ex voce aliquantulum confuſa, vt ſi interrogatus aliquis, an Titio leget, vel an filium ſuum talem melioret, reſpondeat, an alium? cur non? & ſimilia verba, ibid. num. 39.
- Ex ſententia Authoris caute procedendum, in omnibus predictis caſibus, ne fraus facilè committatur, & vt ſigna omnia ſatis certa, & dilucida videantur; ibid. num. 40.
- Voluntates vltimæ ſtrictè interpretandæ non ſunt, cap. 32. nu. 2.
- Sed potius extenſiuam, quàm reſtrictiuam interpretationem recipiunt, ibid. num. 3.
- Voluntatis mutatio, an, & quando præſumatur, vide capite 37. per totum. Et littera M. ſupra verbo, Mutatio.
- Vltima quæque voluntas, ſicut & diſpoſitio alia quæcunque coniecturatur, atque interpretatur ex tempore, & ſecundum tempus, in quod confertur; cap. 49. num. 21.
- Et facta vno tempore, & quoad ſui effectum in aliud collata, iudicatur ſecundum tempus, in quod dirigitur; neque tempus quo fit ipſa diſpoſitio attenditur, ibid. num. 22.
- Vnde quoad validitatem ipſius, tempus, in quod confertur, inſpicitur.
- Quod procedit, quando ſubſtantia actus confertur, in tempus prohibitum, ſecus verò ſi executio ſola, vt inferiús num. 27. ibid. num. 23.
- Voluntas teſtatoris, quantumcunque firma, & expreſſa, ex cauſa poſtea ſuperueniente, aut emergente, infringi & alterari, ſiue mutari, & non ſeruari poteſt; quoties veriſimile ſit, quod teſtator ita voluiſſet, aut expreſſiſſet, ſi talem cauſam ſciuiſſet; eàmve cogitaſſet, cap. 59. n. 1.
- Idcirco recedi poteſt à voluntate teſtatoris ex cauſa, quæ poſt eius mortem emergat, ibid. num. 2.
- Commutatio voluntatis teſtatoris fieri poteſt ex mutatione ſtatus rerum, & qualiter, & per quem facienda, ibid. num. 38. & vide litt. C. verbo Commutatio, vbi de materia Clement. quia contingit, de religioſis domibus, & Trident. Seſſ. 22. cap. 6.
- Voluntas teſtatoris colligitur ex vſu loquendi intelligendi, & vtendi, cap. 62. num. 8.
- Voluntas teſtatoris in primis ſeruari debet, ea enim tanquam regina primum locum tenet, in omnibus dominatur, & totum facit. capit. 64. num. 3.
- Et tanquam lex modis omnibus adimpleri debet, ibid. num. 4.
- Voluntas teſtatoris ita demum ſeruari debet, ſi ſit legitima, & iuri conſona; ſecus verò ſi legibus ſit interdicta, cap. 64. num. 55.
- Voluntas teſtatoris non omnis, nec ſemper eſt ſequenda per filium, ſed potius non ſeruanda, quando eſt circa ea, in quibus diſponere non poteſt; aut contra leges vniuerſales; vel contra bonos mores, ibid. num. 56.
- Vocati nomine collectiuo poſt aliquem, pro rata, & in viriles & æquales partes ſuccedunt, cap. 5. num. 20.
- Vocationes factæ certarum perſonarum ad certa bona, perſonales, & non reales dicuntur, cap. 9. num. 18.
- Vox eſt inſtrumentum voluntatis, & intellectus rationis; cap. 6. n. 34.
- Tubáque cordis eſt lingua loquentis, hinc adagium, & exempla Socratis, & Diogenis, ibidem, numero 35.
- Vſus teſtatoris attenditur, cap. 62. n. 7.
- Vtile per inutile non vitiatur in ſeparabilibus, ac maximè in teſtamentis, c. 13. num. 13.
- Vtilitatem ſuam procurans, non præſumitur facere, vt alij noceat, etiam ſi in conſequentiam inferatur damnum tertio, cap. 22. n. 108.
- Vtile per inutile non vitiatur in teſtamentis, ſed diſpoſitio teſtatoris firma remanet in eo, in quo ipſe diſponere potuit; cap. 64. num. 24. & ſeq.
- Subſtitutio vtiliter, & ſecundum formam legis facta, non debet per inutilem vitiari, ibidem, numero 25.
- Vtile per inutile non vitiatur in his, quæ ſeparationem recipiunt: quod exornatur, ibidem, numero 26.
- In indiuiduis, & in his, quæ commodam diuiſionem recipere non poſſunt, vtile per inutile vitiatur, ib. num. 27.
- Vxori donata mariti contemplatione, marito acquiruntur, eíque, vel hæredibus eius ſoluto matrimonio ſunt reſtituenda, cap. 5. n. 29.
- Vxor marito mortuo, an, & qualiter bona eius pro dote retinere poſſit, cap. 37. n. 36.
- Et an pro legatis & aliis vltra dotem, ibid.

FINIS.